Đánh giá tiềm năng các loài ong mật và đề xuất cơ sở khoa học góp phần chọn tạo giống ong mật ở việt nam

Vi vay, chùng tòi dà chon de tài luan àn là " Dành già tiém nàng càc loài ong màt va de xuàt cof sa khoa hoc góp phàn chon tao gióng ong màt a Viet Nani'' MUC DICH NGHIÉN CÙU CÙA DE TÀ

TÌNH GAP THIÉT COA DE TÀI 1

MUC DICH VA YÈU CÀU CÙA DE TÀI 3

Y NGHlA KHOA HOC VA THUC TIÈN CÙA DE TÀI 3

DÓI TUONO VA PHAM VI NGHIÈN CÙU CÙA DE TÀI 4

Chutfng 1 TÓNG QUAN TÀI L lÈU

1.1 So luoc tình hinh nghién cùu ve ong niat trén thè gioì 5

1.1.1 Nghién cùu ve hình thài va phàn loai ong mat 5

1.1.2 Nghién cuu ve càc dàc diém sinh hoc cùa ong mat 9

1.1.3 Nghién cùu ve chon gióng ong mat 16

1.1.4 Nghién cùu ve benh va càc thién dich hai ong mat

bien phàp phòng ìris 17

1.1.5 Càc loài ong mat va vùng phàn bo 22

1.2 Tình hình nghién cùu ve ong mat ò Viet Nani 28

1.2.1 Loài ong nói 28

1.2.2 Loài ong ngoai 30

1.2.3 Càc loài ong mal khàc 32

Chuang 2 THÒI GIAN, DIA DIEM, NOI DUNG VA PHUONG PHÀP

NGHIÈN CUU 2.1 Thòi gian nghién cùu 34

2.2 Dia diéni nghién cùu 34

2.3 Dac diém tir nhién va diéii kien nuòi ong cùa càc vùng nghién cuu 36

2.4 Noi dung nghién cùu, 40

2.5.2 Phuong phàp xù ly va bào quàn màu 41

2.5.3 Phuong phàp phàn tich màu 41

2.5.4 Phuong phàp nghién cuu càc chi tiéu sinh hoc 46

2.5.5 Phuong pliàp phàn tfch enzym 49

2.5.6 Xùly sóliéu 50

C h u 0 n g 3 KÈT QUA NGHIÈN CÙU VA THÀO LUAN

3.1 Dành già càc loài ong mat hién co ò Viet Nani 52

3.1.1 Dac diém hình thài 52

3.1 2 Dàc diém sinh hoc 63

3.1.3 Dac diém he enzym Esterase va Isoeitric dehydrogenase

cùa mot so' nlióm ong noi ò mién Bàc Viet nam 80

3.1.4 Vùng phàn bó 84 3.1.5 Càc loài ong màt song dà sinh trong tu nhién 91

3.2 Góp phan djnh huóng cóng tàc bào tón va su' dung

nguón gen ong mat ò Viét Nani 106

3 2.1 Co so de dinh huóng còng tàc bào tón va su dung

nguón gen ong mat a Viet nam 106

3.2.2 Mot so y kién de xuàt ve dinh huóng còng tàc

bào tón nguón gen cùa càc loài ong mat ò Viet nam 108

3.2.3 Mot so y kien de xuà't ve dinh huóng còng tàc gióng ong

trong ngành ong Viet nam 112

TÀI LIÈU THAM KHÀO 121

PHULUC 137 Phi.1 lue 1 Già tri trung bình va xé'p bang ihù' tu cùa càc chi ticu

hình thài ong noi 138 Phu lue 2 He so tuang quan giua càc chi liéu hình thài ong noi 139

Phu lue 3 Già trj trung bình va thù tu xé'p hang cùa càc chi liéu

hình thài ong ngoai 140 Phti lue 4 He so tuong quan giCra càc chi ticu hình thài ong ngoai 141

Phti lue 5 Siìc de trùng cùa ong chùa ong noi tai

càc vùng nghién cù'u 142 Phij Iiic 6 Nàng suà't mat cùa dàn ong noi (kg/dàn/nàm) 143

Phi.ì lijc 7 Ty le (%) ong di.ic luòng bòi cùa dàn ong nói 144

Phii Itic 8 Già trj mot so chi tiéu sinh hoc cùa ong ngoai

nuòi à mién Bac Viet nam 145

Phi^i lijc 9 Già trj trung bình va thiì* ILI' xep bang cùa mot so

chi tiéu hình thài ong tho ong khoài 146 Phu kic 10 Già tri trung bình va thù tu xé'p hang cùa mot so

chi tiéu hình thài ong ilio ong ruói dò 147 PhtJ lue 11 Già tri trung bình mot so chi tieu hình thài

cùa càc loài ong mal 148

Au trùng tùi

Au trùng tuoi \àn

Chiéu dai doan gàn a cùa ò cubital Chiéu dai doan gan b cùa ò cubital Chiéu dai dot nhù nhàt bàn chàn sau

Chiéu doc tàm bung dot bung 3

Chiéu dai cành truóe

Chiéu dai dot dui chàn sau

Chiéu doc guong sàp

Chiéu doc tà'm luiig dot bung 3

Chiéu dai dot ò'ng chàn sau

Chiéu dai vói Esterase

Isoeitric dehydrogenase

Chiéu ngang tàm bung dot bung 3

Chiéu ngang guang sàp

Chiéu ngang tàm lung dot biing 3 Chiéu rong dot nhù nhàt bàn chàn sau

Chiéu ròng cành truóe

Chiéu rong phàn premeiUum cùa vói

Statistical Program for Social System

Thói à'u trùng chàu My

Truòng thành

Bang 3.2 Sir tuong quan giùa càc chi tiéu hình Ihài cùa ong nói va ong ngoai 59

Bang 3.3 So luong chi tiéu trong càc bàc thù tu xé'p hang cùa ong ngoai 61

Bang 3.4 Già tri mot so chi tiéu sinh hoc cùa dàn ong nói 64

Bang 3.5 Mot so' sinh vàt gay hai cho càc dàn ong nói va ong ngoai ò Viét nani 70

Bang 3.6 Già trj mot so chi tiéu sinh hoc cùa dàn ong ngoai 72

Bang 3.7 Tan so' alen cùa locut gen esterase ò càc nhóm ong noi 82

Bang 3.8 Tàn so alen cùa locut gen Idh ò càc càc nhóm ong nói 84

Bang 3.9 So' luong chi tiéu trong càc thù tu xé'p hang cùa ong khoài 91

Bang 3.10 So sành mot so' dàc diém hình thài cùa ong dà va ong khoài 96

Bang 3.11 So luong chi tiéu trong càc bac xé'p hang cùa ong ruói dò 98

Bang 3.12 Già tri mot so chi tiéu hình thài cùa ong ruói dò va

ong ruói den ò vùng rùng tram U Minh 101

Bang 3.13 Kich thuóc bành tó va dò cao noi làm tó (ké tu màt dà't)

cùa ong ruói dò va ong ruói den 102

Hình 2,1 Càc dia diém nghién cùu cùa de tài 35

Hình 2.2 Khoàng càeh do càc chi tiéu cùa vói ong tho 44

Hình 2.3 Khoàng càch do càc chi tiéu cùa cành truóe ong thg 44

Hình 2.4 Góc gàn cành cùa cành truóe ong thof 44

Hình 2.5 Khoàng càch do càc chi tiéu cùa chàn sau ong tho 45

Hình 2.6 Khoàng càeh do càc chi tiéu cùa tà'm lung 3 ong tho 45

Hình 2.7 Khoàng càch do càc chi tiéu cùa tàm bung 3 ong tha 45

Hình 2.8 Xàc dinh sù*e de trùng cùa ong chùa 46

Hình 2.9 Xàc djnh nàng suà't màt cùa dàn ong 4^

Hình 3.10, Ong tha cùa càc loài ong màt ò Viet Nam 53

Hình 3.11 Ké't qua phàn tich phàn biét giua càc nhóm ong nói 56

Hình 3.12 Ong chùa va ong tha cùa loài ong nói 57

Hình 3.13 Ké't qua phàn tich phàn biét giua càc nhóm ong ngoai 62

Hình 3.14 Sue de trùng cùa ong chùa ong nói ò càc vùng nghién cùu 65

Hình 3 15 Nàng suà't màt cùa càc dàn ong noi ò càc vùng nghién cùu 66

Hình 3 16, Ty le % ong due luang bòi cùa dàn ong ò càc vùng nghién cùu 68

Hình 3 17 .Benh àu trùng tuoi lón a càc dàn ong noi 71

Hình 3 18 Sue de trùng cùa ong chùa ong ngoai 74

Hình 3, 19 Nàng suà't mat cùa càc dàn ong ngoai 76

Hình 3 20 Ty le % ong due luong boi cùa dàn ong ngoai 77

Hình 3.21 Càu nhong cùa dàn ong ngoai bình thuòng 79

Hình 3.22 Càu nhòng cùa dàn ong ngoai bi can huyé't 79

Hình 3 23a Sa dò càu tu dién di esterase cùa ong Càt Bà va Lai Chàu 81

Hình 3 23b Sa dò càu tu dién di esterase cùa ong Cao Bang 81

Hình 3 23e So dò càu tu dién di Idh cùa càc nlióm ong noi nghién cùu 81

Hình 3 24 Ành chup dién di esterase cùa càc nhóm ong noi 82

Hình 3.25 Ành chup dién di izocitric dehydrogenase cùa càc nhóm ong noi 83

Hình 3.26 Do nuòi ong noi (kiéu do dùng) 85

Hình 3.27 Dàn ong nói dugc nuòi trong do ong 85

Hình 3.28 Mot trai nuòi ong ngoai 88 Hình 3.29 Mùc dò phàn biét giiìa càc nhóm ong khoài 93

Hình 3.30 Càc tó ong khoài trén mot cày rùng 94

Hình 3.34 Mùc dò phàn biét giùa nhóiti ong ruói den va nhóm ong ruói dò 103

Hình 3.35 Sa dò biéu thi sir phàn bó cùa càc loài ong mat a Viét Nani 105

Hình 3.36 So dò he thò'ng còng tàc gióng ong ò Viét Nam 114

Nghé nuòi ong khòng càn dà't dai canh tàc, dòi bòi dàu tu it, co the tan dung nguón lao dòng nhàn ròi, nhung tao ra nguón san phàm co già tri y hoc va dinh dudng cao nhu màt ong, sàp ong, phàn boa, sua ong chùa, noe ong, keo ong Ong màt con là nhàn tó quan trong liong vice thu phàn cho cày tróng, góp phrin làm tàng san lugng va phàm chat càc nòng san Vi vay, phàt Iricn nghé nuòi ong góp phàn tàng thém nguón thu nhàp cho nguói dàn, tham già tich cuc vào chuang trình xoà dói giàm nghèo va phàt trién kinh té', xà hòi ò vùng sàu vùng

xa Mat khàc, nuòi ong con kich Ihich vice tróng cày àn qua va tróng cày gay rùng, han che viee dùng bua bài càc hoà chat bào ve thuc vàt trong nóng nghièp, tham già vào viee bào ve nguón (ài nguyén thién nhién va chóng ó nhiém mòi truòng

Nàm trong vùng khi hàu nhiet dói gió mùa, Viét Nam co Ihàm thuc vàt da dang

va phong phù, trong dò co rat nhiéu loài cày cung càp nguón mat, phàn dói dào cho ong mat Trong nhùng nàm gàn day, chinh sàch dói mói kinh té cùa Nhà nuóc dang khuyé'n khich nòng dàn, dac biét nòng dàn vùng rùng nùi phat trién tróng cày gay rùng, phù xanh càc vùng dàt tróng dói troc Nhiéu vùng cày àn qua dang dugc ma ròng dién tfch va dc^y manh thàm canh Nhiéu cành rùng bi khai phà lai duoc phù xanh nhàm góp phàn phàt trién mot nén nòng làm nghièp ben vùng Day cung là mot trong nhùng nhàn tó tao diéu kien thuàii Igi cho nglié nuòi ong phàt trién

Viet Nam là mot nuóc khòng ròng lón, nliung lai khà phong phù ve nguón gen

ong màt Loài ong nói (^4 ceraua) phàn bó khàp hàu hé't trèn lành tho Viet Nam

va dugc nhàn dàn thuàn hoà thành vàt nuòi tu rat som Tu nhùng nàm 60 dcii nay, càc dàn ong nói dugc nuòi theo ky thuàt tién tién, vi the nàng suà't va chat lugng san ph^m tàng lén ro ret Hién nay, càc dàn ong nói dirgc nuòi phÓ bié'n ò

càc tinh phia Bac va càc tinh mién lày Nam bó dà cung càp phàn lón krgng n^^W

Chùng phàt trién tòt a nhùng vùng co nguón boa tap trung va thicli hgp vói ngiié nuòi ong chuyèn nghièp vói trình dò chuyén mòn hoà cao Hién nay, 2 loài ong này trò thành dói tugng chù yen trong san xuàt cùa ngành ong Viét Nam

Ngoài nhùng nguón Igi do càc loài ong nuòi dem lai, con nguòi con kliai ihàc dugc khói lugng lón mat ong, sàp ong tu càc loài ong màt song lioang da trong

tu nhién nhu ong khoài {Apis cìorsata), ong ruói dò {A fìorea) Vi du càc dàn

ong khoài ò vùng rùng tram ngàp man Cà Mau co the dem lai Igi nhuàn cho nguòi làm nghé ong gàc kèo cao han 7 - 8 làn so vói san xuàt nòng nghicp Trong thói gian qua, ngành ong Viét Nam dà eó buóc pliàt trién va dat dugc mot

so thành tuu dàng ké Ve mal tó chùc, dà hình thành mang luói quóc già quàn ly san xuà't tu Trung uang dé'n càc dia phirang Ve mat chuyén mòn, da co Trung tàm nghién cuu ong, phóng ky thuàt nuòi ong cùa Còng ty ong TW, càc XT nghièp che' bié'n càc san phàm ong phuc vu cho nhu càu tiéu dùng trong nuóc va xuà't khan Trong nàm 2000, ngành ong dà san xuàì dugc trén 7000 tàn mal ong,

150 tàn sàp ong, 3 tàn sua ong chùa, Irong dò xuàt khàu 5000 tàn mal, 100 tàn sàp ong va gàn 2 tàn sua ong chùa, dat già tri kim ngach xuàt khàu han 4 tiiéu

ky sinh hai ong; tié'n hành mot so chuang trình chon giò'ng ong Trong càc ITnh vuc nghién cuu này dà co mot so còng trình dugc còng bó trén càc tap chi trong

va ngoài nuóc, bào cào trong càc hòi nghi khoa hoc chuyén ngành, hòi nglii quóc già va quóc te cOng nhu dugc trình bay Irong mot sÓ luàn àn thac sì va ticìi

sT Tuy nhién cho dé'n nay vàn chua co mot nghién cùu tóng thè de dành già

thàc tòt han tiém nàng phàt trién cùa ngành ong trong còng cuòc còng nghièp hoà va hién dai hoà dà't nuóc hién nay Vi vay, chùng tòi dà chon de tài luan àn

là

" Dành già tiém nàng càc loài ong màt va de xuàt cof sa khoa hoc góp phàn

chon tao gióng ong màt a Viet Nani''

MUC DICH NGHIÉN CÙU CÙA DE TÀI

De tài dà dugc thuc hién vói càc muc dich sau:

- Dành già buóc dàu tiém nàng càc loài ong màt hién eó ò Viet Nam va de xuàt

ca so khoa hoc cho còng tàc gióng ong

- Cung càp dàn liéu ca bàn phuc vu càc ITnh vuc nghién cùu eó lièn quan va thuc té' san xuà't

- Góp phàn vào viéc nghién cùu bào tón va su dung ben vùng da dang sinh hoc, càc he sinh thài ò Viet Nam

Y NGHlA KHOA HOC VA THUC TIÈN CÙA DE TÀI

Y nghla khoa hoc cùa de tài là:

- Dóng góp vào còng tàc diéu tra ca bàn ve thành phàn loài, sinh hoc va sinh thài hoc cùa càc loài ong màt ò Viét Nam

- Dóng góp vào viee xày dung ca so dàn liéu ve càc chi tiéu kinh té, vai trò

va tiém nàng cùa càc loài ong mat trong su phàt trién cùa nghé nuòi ong ò nuóe ta

Y nghla thuc tién cùa de tài là:

Nhung dàn liéu nghién cùu là co so khoa hoc de:

- Dinh huóng chiè'n lugc cho su phàt trién cùa ngành ong va còng tàc gióng ong ò nuóc ta

- Góp phàn xày dung càc chuang trình quy hoach nuòi ong va càc ITnh vuc nghién cùu khàc nhu gióng ong, bènh ong, quy trình ky thuàt nuòi ong

DÓI TÙONG VA PHAM VI NGHIÈN CÙU CÙA D É TÀI

- Dói tugng nghién cùu cùa de tài là càc loài ong mat bàn dia va ong ngoai nhàp nói dang tón tai ò Viét Nam

- Pham vi nghién cùu cùa de lai là nghién cùu mot so chi tiéu hình thài, dac diém sinh hoc cùa càc loài ong màt ò càc vùng sinh thài khàc nhau va mot SÓ nhàn tó ky thuàt, kinh tè', xà boi trong ngành ong ành huòng dé'n còng tàc gióng ong ò Vièt Nam

1.1- SO LUOC TÌNH HÌNII NGHIÈN CÙU VE ONG MÀI TRÈN THE VAÒl

Tu thòi Ihugng co, vón ham Ihfch àn mal ong va su dung ròng rài sap ong, con nguói dà khai thàc càc san phàm ong mal Trong thòi dai tién tién hién nay, nglié

nuòi ong khòng chi là duy tri càc dàn ong de phuc vu cho muc dich kinh te óan

thuàn cùa con nguòi, ma nò Irò thành mòl he llióng khoa hoc còng nglic Iioàn chinh góm nhiéu ITnh vuc tu nghién cùu den san xuàt, clic bien va ticu Ihii san pliàm Chi rièng trong the giói dòng vài khòng xuong song, ong là dói tugng cua nhiéu còng trình nghién cùu va nhiéu sàch xuàt bàn han cà (Grasse, 1978)|13| Sau day là mot so nel co bàn tình hình nghién cùu trén the giói va ò Viét Nam ve sinh hoc va sinh thài hoc otig mat, ve phàn loai va vùng phàn bó cùa mól so loài ong màt chù yeu, ve còng làc cài tién ky thuàl nuòi ong, phóng tri bénli ong, chon gióng ong

1.1.1- Nghién ciìu ve hình thài va p h à n loai ong m a l

Tuong tu nhu ò càc nhóm con trùng khàc, nhùng khàc nhau ve liình Ihai va lAp Imh cùa ong màt là mot trong nhùng c a so quan Irong de xàc dinh su da dang sinh hoc va chat lugng cùa càc gióng ong Vi the, phàn li'ch càc chi ticu hình thiii là l^huang phàp dà dugc su dung dàu tién de phan loai ong màt Lue dàu, nguòi la dua vào càc dac diém hình thài co tinh chat dinh linli nhu hình dang, màu sàc, càch sàp xé'p càc lóp long ò càc bò phàn co thè con ong de phàn loai ong mal Dàc biét hình dang va càu trùc c a quan sinh due due là lìiòt trong nhùng chi ticu dàng tin cày de phàn biét càc loài ong màt (Koeniger et.al., 1991; Tingek et.ai., 1996)[75J[1261 Nàm 1758, Linne là nguói dàu tién dà nghién cùu va dal tcn cho

loài ong màt chàu Au là Apis melìifera Mac dù 3 nàm sau dò ong dà thay dòi Icn

A melìifera thành A meììifica, nhung leu A meììifera là pliù iigp vói nguycn lac

phàn loai dòng vài va nò dugc dùng ròng rài dé'n ngày nay (Maycr, 196S)|2il

trong dò eó Cochlov (1913), Alpralov (1929) va Skorikov (1929) Cochlov dà do

chiéu dai vói cùa ong Apis meììifera a 6 vùng dia ly khàc nhau Tiép theo, Alpalov

va Skorikov do chiéu dai vói cùa ong ò nhiéu dia pliuong tluioc vùng Chàu Au cùa Lién xò cu va dà khàm phà ra quy luat làng dàn già tri cùa chi ticu này ò càc nhóm ong lù phia Bàc den phia Nam va tu bién Ban tich tói vùng Capca^a

Bang phuang phàp mò là va do dac mot so chi tiéu hình thài, Maa (1953)|791 dà

chia giò'ng ong màt Apis thành 2 phàn gióng là phàn gióng Apis co 7 loài va phan gióng Sigmatapis co 11 loài Tuy nhién, ve sau càc nhà phàn loai hoc cho làng su'

phàn chia cùa Maa là qua ly my va khòng chùih xàc Nhiéu loài ma Maa làcii la thuc su chi là càc phàn loài cùa cùng mot loài ma thòi (Rultner, 1988)| 1()6|

Trén ca so phàn tich 40 chi tiéu hình lliài con ong va nhiéu dàc diém sinh iioc cùa

dàn ong, Ruttner (I988)[106] dà phàn chia loài ong ngoai (A mcììifeia) liiànli 24 phàn loài va loài ong noi {A cerami) thành 4 phàn loài Càc loài ong nini' A

cìorsata va A fìorea cùng dà dugc òng nghién cùu khà chi liei Day là còng trình

tóng ké't khà toàn dién va day dù ve phàn loai hoc cùa ong màt trcn the giói ké lù truóe dèli nay

Àp dung phuang phàp nghièn cùu cùa Rultner, càc nhà nghièn cùu hình thài hoc (Chen et al., 1993; Damus and Otis, 1997)[44J [50] dà xàc dinh lai mot so loài ong ma Iruóc day Maa cùng dà xé'p ò bàc loài, nhung sau dò mot so nhà nghicii

cùu khàc lai xé'p chùng ò bac phàn loài Vi du nhu loài A ìconcìievniicori tiuóc day dugc coi là càc phàn loài cùa loài A ceraiìa hay loài A androni forni s dà dugc coi

là phàn loài cùa loài A fìorea,

Càc còng trình nghién cùu ve hình thài ò mùc dò te bào va phàn tu cùng dà dugc

su dung trong phàn loai ong màt Quan sàt duói kùih hién vi dién tu, Jayasvasli va Wongsiri (I993)[67| dà thày dugc su khàc nhau ló làng ve so lugng, hình dàng, kich thuóc cùa càc móc ò bò phàn ngòi dot cùa càc loài ong mài khàc nhau Mg

Khòng chi càc chi tiéu hình thài ma he so tuang quan giùa càc chi tiéu này co ihé

là nhùng dàc diém dàc trung cho càc loài va càc quàn the ong khàc nhau Thòng qua he so tuang quan (r) chùng ta xàc dinh dugc mùc dò mói luang quan giùa càc chi tiéu hình thài Tu dò chi càn xàc dinh già tri cùa mot so chi tiéu hình thài co mói tuong quan chat che vói càc chi tiéu hình thài khàc, chùng la cùng co dành già nhanh chóng màu ong càn nghièn cùu vói dò ehmh xàc dàng tin cày Diéu này

se góp phàn làm giàm dugc nhiéu chi phf va thói gian cho viee phàn tfch, dành già chat lugng gióng ong

Nhiéu còng trình nghién cùu ve he so tuang quan giùa càc chi tiéu cùa ong mat dà dugc còng bó Ruttner (1988)[1061 dà xàc dinh he so tuong quan cùa 11 chi ticu

hình thài loài ong A meììifera va òng nhàn thày ràng nói chung chiéu dai cùa càc

bò phàn do dac co mói tuang quan chat che han so vói mói tuong quan giùa chiéu ròng cùa chùng Già tri càc góc cành khòng eó mói tuang quan lò ràng nào vói

càc chi tiéu hình thài khàc Nghién cùu loài ong A cerano à vùng tAy hac

Hymalaya, Mattu va Verma (1984a, 1984b)[821|83] dà tìm thày mói Uiong quan duang chat che giùa chiéu dai cành va kich thuóc tàm lung dot bung thù 3 vói vT

dò dia ly cùa vùng ong phàn bó Vinogradova (1977)|134| dà thòng bào làng chiéu dai vói va chiéu dai cành cùa ong Capcaza co mói tuong quan duang chat che vói nàng suà't màt cùa dàn ong Chùng tòi cùng dà ghi nhàn dugc mói tuoìig quan duong khà chat che giùa Irong lugng ong cliùa mói nò va so lugng ong trùng

trong buóng trùng cùa càc con ong chùa nói dia (A cerano) nuòi ò Viet Nam

Ngày nay, bang ky thuàt hién dai cùa sinh hoc té' bào va phàn lù, di truyén hoc dà thu dugc mot so thành còng trong ITnh vuc nghién cùu càc dac diém di truyén cùa ong màt, góp phàn dàng ké vào viéc xàc dinh thành phàn loài va dành già chaì lugng càc gióng ong mat.lién the giói Mot so phuang phàp chù yen dugc su dung

là phuang phàp phàn tfch nhiém sàc tlié, phuang phàp phàn tfch he enzym va phuang phàp phàn tich ADN

A melìifera Ké't qua phàn tfch cho thày bò nhiém sàc thè don bòi cùa cà hai loài

ong này là n = 16, nhung kich thiróc nhiém sàc thè cùa chùng thi khòng gióng

nhau Chiéu dai cùa càc nhiém sàc thè ò ong A meììifera dao dòng trong khoàng

1 , 2 - 6 pm va ò ong A cerano là trong khoàng 1,8 - 4,5 pm Tuy nhicn, phuong

phàp này chi dùng de nghién cùu su khàc nhau ve bò nhiém sàc ihé ó mùc dò loài

ma chua cho phép pliàn bici ve càu trùc di truyén cùa càc nhóm ong ò mùc dò phàn loai duói loài

Ben canh càc nghién ciru ve nhiém sàc thè, nhùng còng trình nghién cùu ve càc he enzym ong cùng mang lai nhùng kè't qua dàng tin cày cho càc nhà phàn loai va chon gióng ong màt Khi nghién cùu enzym esterase cùa hemolymph ong cliùa va ong thg 8 ngày tuoi bang phuang phàp dièn di trén gel tinh bòi, Tripalhi va Dixon (1969)11271 <^là phàt hién thày su khàc nhau cùa Mdh, Ldh, ocGi^dh va Capelli Ihco ngày tuoi ngay trong inòi nhóm ong va giùa càc nhóm vói nliau Sheppaid va Berlocher (1989)[1 11] dà phàn tfch 15 enzym cùa mòi mot trong bón loài ong mal

(A meììifera, A cerano, A fìorea va A.dorsato), Ké't qua phàn tfch cho thày su

khàc nhau giùa A meììifera va A cerano thè hién mòi quan he ho liàng cùa chùng

khòng gióng vói nhùng kèt luan cùa càc nhà nghién cùu ve hìnli thài Iriióc day Trong khi dò Meixner va Sheppaid (1994)[85] dà phàn tfch mot so dàc diém hình thài va di truyén cùa ong màt a Kenia Ké't qua phàn tfch hình thài va phàn tich càc he enzym cùa ho phù hgp vói nhau va tuang tu nhir càc ké't cpià phàn tfch ve phàn loai ong mal chàu Phi cùa Rultner (1988)| 106]

Trong vài thàp ky gàn day, phuang phàp phàn tfch ADN cùa ong mat cùng dà dugc ùng dung de nghién cùu su" da dang sinh hoc va chat lugng càc gióng ong khàc nhau Jordan va Brosermer (1974)|691 dà su dung phuang piiàp phàn ùng

chuòi trùng hgp (PCR) de nghién cùu ADN cùa 3 loài ong mài {A wellifero A

cerano va A fìorea) Ké't qua nghién cùu cùa ho cho thày ty le cap guanin

-cyloxin (G-C) Ihco Irình lu càc loài trén là 37; 38% va 35% Arias va Shcppaiti

(1995)134] dà phàn tfch ADN ty thè cùa ong chàu Au va ong lai Pili ò Bra/in Nhùng kè't qua nghién cùu này dà góp phAii xàc dinh lai vi irì phàn loai cùa mot

SÓ chùng ong chàu Àu ma Ruttner (1988)1106] dà xàc dinh truóe dò Trong khi

dò, cùng bang phuang phàp phàn tfch ADN cùa ty thè, Smith (1999)| 1 13| dà xàc

dinh thành phàn loài va su tién hoà cùa loài ong A melìifera tuong In nhu con" trình cùa Ruttner (1988)1106] Nhung dói vói loài ong chàu A {A cerano), khàc vói Ruttner, òng cho ràng ong A cerano a ^Fliài lan thuòc nhóm ong Hymalaya,

ma khòng thuóc nhóm ong a Malaysia hay Indonesia Càc nhóm ong A cerano à

hai nuóc này co thè phàn chia ra nhiéu dang sinh thài khàc nhau Nghién cùu cùa Sylvester va Wongsiri (1987)1120] chi ra ràng ADN Hong nhàn té bào cùa loài

ong chàu Àu (A meììifera) co Ihé dugc su dung nhu là dàu hieu chuàn de xàc dinh

nhùng bién dói di truyén dàc Irung cùa càc loài ong mal a chàu A

Ngày nay, n h ó c à e thiét bi hién dai, phuang phàp phàn tfch di truyén cho plicp xàc dinh chfnh xàc va nhanh chóng su' khàc nhau ve bàn chat di truyén cùa mòi mot

nhóm ong mal N h ó dò, nhiéu vi trf phàn \o<\\ cùa ong màt ó mùc dò duói loài dà

dugc xàc dinh lai Tuy nhién, day là nhùng phuong phàp dòi hòi , trình dò cimycn mòn ky tiiuàt cao, trang thiét bi chuyén dùng hién dcai va nguón kinh phf lón ma khòng phài a dàu va lue nào cùng co thè tién hành mot càch de dàng dugc

L L 2 - Nghién cùu ve càc dac diém sinh hoc cùa ong mat

Nghièn cùu ve dàc diém sinh hoc, sinh thài hoc ong mal là Unii vuc làì ròng lón

va óén nay con nguòi vàn chua khàm phà hé't nhùng diéu bf àn ve con ong va i}ì\n

ong Càc cuón sàch " Giài phàu va sinh ly ong m à i " cùa Snodgiass (1956) [ 1 I 5 | càc cuón sàch "Sinh hoc ong mal'' (Chauvin, 1968; Winslon, 1987)|6|| ! 3 6 | là càc còng trình tóng kè't khà day dù ve lùili vuc này Sau day, chùng lòi chi tap (inng

de càp dé'n mot so chi tiéu co y ngliTa quan ligiig trong khoa hoc va Irong thuc lión san xuàt dà dirgc nhiéu nguói quan tàm nghién cùu nhu khà nàng de trùng cùa ong chùa, khà nàng san xuàt mal cùa dàn ong, ong dire luóng bòi va ty le càn liuyéì cùa dàn ong va mot so nhàn tó ành huóng den càc chi ticu này

Sue de trùng cùa ong cìnta

Sue de trùng cùa ong chùa là so lugng tning do mot con ong chùa de dugc trong mot ngày dém va là chi tiéu sinh hoc rat quan trong de dành già khà nàng pliài trién cùa dàn ong cùng nhu chat lugng gióng ong

Trong diéu kien tu nhién, ong chùa bàt dàu de trùng sau khi bay di giao phói vói ong due tu 3 dé'n 12 ngày Cùng co nhùng con ong chùa bài dàu de li ùng ngay sau khi bay di giao phói mot ngày, nhung so ong chùa nhu vay rat ft (Ociicl, 1940 trich dàn ò* Ciane, 1990)[47] Lue dàu, càc con ong chùa con de ft liùng, nhung càng ve sau thi so lugng trùng de càng dugc tàng lén Tuy nhién sue de trùng cùa ong chùa phu thuòc vào nhiéu yeu tó nhu gióng ong, tuoi cùa ong ciiùa, the lue dàn ong, diéu kién khf hàu, nguón boa va mùa vu nuòi ong

Càc chùng ong khàc nhau cùa cùng mot loài co sue de trùng khòng nhu nliau Vf

du nhu loài ong ngoai {A meììifera), ong chùa giò'ng ong Cacpat co khà nàng de

tu 1500 óén 1750 liùng/ngày dém, ong chùa Capcaza co sue de khoàng 900 -1500

trùng/ngày dém va ong Trung Nga eó sue de 804 - 1430 trùng /ngày dcni

(Vinogradova, 1977)1134] Trong loài ong noi {A cerano), ong chùa cùa phàn loài A e cerano co khà nàng de tu 450 dòn 650 trùng/ngày dém, trong khi dò ong chùa cùa phàn loài A e indica chi de 350 - 420 trùng/ngày dém (Verma,

1990)[I30]

Tuoi thg cùa càc con ong chùa thuóng là lù 3 - 5 nàm, nhung chi trong nàm dàu tién, chùng eó khà nàng de trùng cao nhàì Càng ve sau, sue de trùng cùa chùng càng giàm va so lirgng trùng de khòng dugc thu tinh càng tàng lén (Bullcr 1975)1411 Vi the, trong thuc tién, nguói nuòi ong Ihuóng chi su dung càc con ong chùa khòng qua 1 nàm tuoi de dàm bào su sinh san va phàt trién cùa dàn ong Chat lugng dàn ong nuòi dudng cùng là mot trong nhùng nhàn tó ành huàng lón dé'n chat lugng ong chùa dugc tao ra va khà nàng de trùng ve sau cùa chùng Càc dàn ong dòng quàn, nhiéu càu thi càng co nhiéu ong thg di lày thùc àn ve nuòi càc con àu trùng va ong thg truang thành trong tó ong Càc con ong thg Irong tò dugc

cung càp day dù thùc àn se san xuàt nhiéu sua ong chùa de nuòi chua va àu trùng Ong chùa dugc nuòi duóng càng tòt thi khà nàng de trùng càng cao Cale (1967)142] dà nhàn xét ràng khà nàng de trùng cùa ong chùa co lién quan rài chat che vói khói lugng phàn boa dugc mang ve ló Mal hoa cùng co ành huóng lón dé'n sue de cùa ong chùa, nhung ành huòng này thè hién ló ràng nhàt là trong giai doan ma truóe do càc dàn ong dugc duy trì trong tình trang nguón hoa khan hiém

O càc nuóc vùng khf bau òn dói, sue de trùng cùa ong chùa thuóng bién dòng lón theo chu ky cùa khf hàu trong nàm Càc con ong chùa hoàn toàn ngùng de living Irong giai doan mùa dòng Sang mùa xuàn, Ihói tiét àm dàn lén, chùng bai dàu de trùng va khà nàng de trùng cùa chùng tàng lén theo thói gian va dal dé'n cuc dai vào trong giai doan mùa he Sau dò thi sue de trùng cùa càc con ong chùa lai giàm dàn trong mùa thu va ngùng han vào dàu mùa dòng (Koeniger, 1976)|731 Su de trùng cùa ong chùa theo chu ky bang nàm co lién quan dén nhùng ihay dói sinh ly cùa ong chùa, dàc biét là su thay dói cùa thè mò trong Irong co* thè cùa chùng Tuy nhién, nguyén ly ành huòìig cùa nhàn tò ngoai cành theo chu ky trong nani lén nhùng bién dòi sinh ly va tap tinh de trùng cùa ong chùa ibi vàn chua dugc

• nghièn cùu rò ràng, eó le thói gian chiéu sàng eó vai tró diéu khién nhùng bien dói này (Kefuss, 1981)[701

Ò vùng nhiet dói, vói diéu kién khf bau àm àp han so vói càc vùng òn dói, ncn càc dàn ong co khà nàng boat dòng quanh nàm Vi vay, sue de liùng cùa ong chùa thuóng phu thuòc nhiéu vào trù lugng nguón thùc àn ngoài thién nhién han là chu

ky mùa (Shebata, et al., 1981)[110]

Ndng suà't mot cùa dòn ong

Nàng suàl màt cùa dàn ong là so lugng màt ong ma nguói nuòi ong thu dugc ticn mot dàn ong trong mot vu hoa hay cà nàm Day là chi tiéu kinh té quan tigng nhàì bai vi muc tiéu dàu tién cùa nguói nuòi ong là de lày màt Tuong tu nhu sue de trùng cùa ong chùa, nàng suà't mat cùa dàn ong phu thuòc vào nhiéu yèn tó ben

trong va ben ngoài dàn ong nhu giò'ng ong, the dàn ong, nguón hoa cho màt, phàn

va diéu kién thói tiét khf hàu trong giai doan dàn ong thu mài

Dù dugc nuòi trong cùng vùng sinh thài, càc chùng ong khàc nhau vàn eó su phàt trìèn va cho nàng suà't san phàm khòng gióng nhau Khi nghién cùu càc chùng

ong khàc nhau dugc nuòi a vùng Lithuania cùa nuóc Nga, Bilash va còng su

(1977)138] cho thày nàng suàì mài trung bình cùa càc dàn ong ó gióng ong dia phitong là 26 kg, cùa giò'ng ong Capcaza là 47 kg va cùa gióng ong den cluni Au

là 31 kg Nguge lai, cùng chùng ong nhung dugc nuòi a càc vùng dia ly khàc nhau thi nàng suà't mat cùa chùng cùng khòng nhu nhau Vf du nhu nàng suà't mal trung bình cùa chùng ong Y nuòi o An Dò là 20 -30 kg/dàn/nàm (Misura and Kumar,

1997)188], a Thài Lan là 20 kg/dàn/nàm, nhung eó nhiéu dàn dal lói 100

kg/dàn/nàm (Sylvester and Wongsiri, 1987)|120] va ò Pakistan là 23 kg/dàn/nam (Khan, 1992)[71] Trong khi dò nàng suà't màt cùa càc dàn ong Y a Trung Quóc

là 50 - 70 kg/dàn/nàm (Zheng-Ming et al., 1992)| 1531

Mot trong nhùng khàc nhau ve khà nàng san xuàt màt cùa tùng gióng ong là su khòng gióng nhau ve khà nàng di lày mal hoa cùa càc con ong thg Càc còng trình nghién cùu cùa Milne (1977)|87], Rindeier va Sylvester (1978)|99|, Rolhenbuliler

va còng su (1979)[ 103] dà chi ra ràng tap tfnh lày mal hoa ve ló cùa càc gióng ong mal eó bàn chat di truyén va nàng suà't màt cùa dàn ong eó lién quan chat che vói tàp tfnh này

Nàng suà't mat cùa óìm ong con phu thuòc mot phàn vào so lugng ong liig trong

dìm dò (the lue dàn ong) Vi vay, giùa nàng suà't màt va sue de trùng cùa ong chùa

co mói lién quan rat chat che vói nhau Bang nghién cùu thuc nghiém Cale (1967)[42] dà tim thày mói lién quan dàng tin cày giùa sue de trùng cùa ong chùa vói khà nàng san xuàt mal cùa the he nhùng con ong thg no ra lù càc trùng dò Szabo (1982)11221 cùng dà xàc dinh ràng nàng suà't màt cùa dàn ong co licn cjuan rat chat che vói so lugng phàn hoa dàn ong mang ve ló, sue de trùng cùa ong chùa

va SÓ lugng ong thg eó trong dàn ong

Màt ong ma nguói nuòi ong thu dugc là lugng mal ma dàn ong co thè san xiiàl la nhiéu hon krgng thùc àn liéu tón cùa chùng Vi thè, diéu de nhàn Ihày là nguòi nuòi ong chi thu dugc mài khi càc dàn ong dugc dal trong vùng co nguón hoa phong phù Trong diéu kién nguón hoa rài làc thi càc con ong chi lày dugc luang mal dù làm thùc àn va nguói nuòi ong khòng thè thu dugc màt lù càc dàn ong nhu vay

Ngoài diéu kién nguón hoa, thói tiét cùng eó ành huóng khà lón den nang suàì màt cùa dàn ong Màc dù dang giùa vu hoa, nhung Ihói tiét xàu (trói tra lanh va mua phùn hay mua lào ) khòng chi làm giàm khà nàng tiét mal cùa hoa hay mal

hoa bi rùa tròi ma con làm cho khà nàng bay di lày màt hoa cùa con ong cùng bi

giàm xuò'ng Szabo (1980)| 121J dà tim thày dugc mói tuong quan duang khà chat

d i e giùa boat dòng bay di lày màt hoa cùa càc con ong vói dò àm khòng khf nhicl

dò, toc dò gió va eiróng dò ành sàng trong ngày (he so tuong quan r là 0,7 - 0,98)

Ong due dcfn Iwi, ong due ìu'ó'ng l?ài va vàn de con huyet cùa dòn ong

Ò hàu hét càc loài dòng vài sinh san hùu tnih, trong mòi mot the he chi lón lai giói

tùih cài va giói lùih due Su' sinh san nói giò'ng ve sau là ké't qua kct hgp ve mal di Iruyéii cùa 2 kiéu giói tfnh này Tuy nhién, dòi vói ong mal, trong dàn ong co 2

loai ong due là ong due dan bòi va ong due luóng bòi

Ong due don bòi (nói chfnh xàc là ong due co nhiém sàc llié giói tfnh don bòi) là nhùng con ong dugc ong chùa sinh ra tu càc té bào trùng khòng thu tinh (liinh s;in

- parthenogenesis), vi the, chùng chi mang càc dàc diém di linyén cùa me Day là nhùng con ong due tón tai bình thuóng trong dàn ong va tham già vào qua liình sinh san de duy tri nói gióng Con ong due luóng bòi là nhùng con ong due sinh

ra lù trùng dugc thu tinh gióng nhu ong chùa hay ong thg, nhung làt cà càc alen ó

bò nhiém sàc thè giói tnih cùa chùng déu là dóng hgp tu (Rollicnbuhlci, 1957)11011- Trong diéu kién binh thuòng, càc con ong due này b) càc con ong ihg

triróng thành gict ché't ò giai doan àu trùng khòng qua 2 ngày tuoi Do dò, chùng

ta khòng bao gió thày dugc ong due luóng bòi trong óhn ong

Trong khi càc con ong due don bòi dà dirge phàt hién tu nùa dàu tlié ky truóe

(Dzierson, 1845, trfeh dàn a Woyke, 1986)1149] thi càc con ong due luóng bòi

mói dugc phàt hién va nghién ciru trong khoàng thói gian lù nhùng nàm 50 tra lai

day

Trong càc còng trình nghién cùu riéng ré, Makensen (1951)|80], Laidlaw va Comes (1956)[77], Hachinoe va Jimbn (1958)163] dà phàt hién thày a nhùng dàn ong eó ong chùa dugc giao phói vói nhùng con ong due gàn gùi ve huyé't thò'ng (ong chùa ta va ong due duge tao ra tu mot dàn me hoac lù càc dàn chi em lUòl) thi càc càu nhòng co àu trùng ong thg vit nàp khòng déu Càc tàc già trén già thiét ràng hién tirgng này là do càc alen gay ché't ó trong nhiém sàc thè làm cho trùng khòng nò dugc va chùng bi càc con ong thg truòng thành gap bò di

Woyke (1967)1143] dà thf nghiém chuyén càc con ong due luóng bòi vào trong càc ló tó dà co san àu trùng ong thg binh thuóng thi cà 2 con àu trùng này déu bi ong thg àn ngay khi vùa chuyén àu trùng ong due sang Nhung néu càc àu trùng ong due dugc rùa bang dung mòi lipit truóe khi chuyén sang lo tó eó ong thg binh thuóng thi àu trùng ong thg khòng bi lièu diet Tu dò òng ké't luàn ràng càc trùng ong due luóng bòi déu uà ra thành àu trùng, nhung nhùng con àu liùng này san sinh ra chat feramon lòi cuón càc con ong thg truàng thành tiéu dici chùng Tàc già ggi chat feramon dò là chat kich thich àn thit dóng loai (cannibalism substance) Chat này ehi kfch thfch càc con ong thg truang thành àn thit àu trùng ong due luong bòi trong vóng 2 ngày tuoi, tuy nhién dé'n ngày tini" 2 liù tàc dung cùa feiomon dà giàm di nhiéu

Ticp lue nghién cùu trén, Woyke (1969 a b)| 14411145] dà tao va nuòi àu Irùng ong due luong bòi 1 - 2 ngày luói trong tu àm Sau dò òng chuyén nhùng con àu Irùng này trò lai cho dàn ong noi dà tao ra chùng, ibi càc con àu trùng dugc tiép lue nuòi difóng dé'n khi nò ra ong due luóng bòi truang thành

Càc con ong due luóng bòi lón han va nàng han càc con ong due don bòi, nhung

thè tfch ca quan sinh tinh cùa chùng chi bang I/IO, óng dàn linh ibi bé va ngàii han nhiéu so vói càc bò phàn này cùa ong due bình thuòng Vi the, so lugng linh

trùng do ong due luóng bòi sinh ra cùng khòng nhiéu bau so vói ong due óan bòi

(Woyke and Skowrenck, 1974)| 1511 Y luóng lao nén the he ong Ihg tam bòi thè

tu su kè't hgp giùa con ong due liróiig bòi va ong chùa bình thuóng dà dugc ncu

lén (Woyke, I986)[1491, nhung cho dé'n nay chùng tòi cinta thày còng trình

nghién cùu nào ditoc còng bò ve vàn de này Diéu này, theo chùng lòi, co le do

khó khan trong viéc tao ong thg tam bòi Ihé hoac nhùng con ong thg nlur vay

khòng eó y nglna trong nuòi ong

Mac dù ong due luóng bòi khòng co y ngliTa trong viéc sinh san duy tri nói giòng

nhung lai eó y ngliTa rat lón trong viee xàc dinh so lugng alen giói lùih va dành

già mùc dò càn huyèt cùa dàn ong Tu xàc dinh ty le àu trùng ong due luóng bòi

trong dàn ong (so àu trùng 2 ngày tuoi bi màt di so vói 100 trùng dà dugc xàc

djnh truóe), Woyke (1976)[143| dà dua ra còng thùc tfnh so alen giói tùìli cùa óìm

ong nlur sau:

N = ' (!) Trong dò; N là so alen giói tùih S là so lugng àu trùng ong due luóng bòi

Bang càc phuong phàp khàc nhau, mot so nhà nghièn cùu (Laidlaw and Comes

1956; Makensen, 1951; Woyke, 1976, 1985)[77]180|[1471| 148] cùng dà xàc dinh

ràng trong diéu kién dàn ong phàt trién bình thuóng thi locut gen giói tùih cùa ong

eó ft nhàt là 12 alen Tu dò, eó thè suy ra ty le ong due luóng bòi trong dàn ong là:

M(%) = ir = — =8,33% (2)

Trong dò: M là ty le % ong due luóng bòi trong dàn ong

N: So alen giói tfnh cùa dàn ong

Ty le 8,33% dugc coi là giói han de xàc dinh mùc dò càn luiyc't cùa dàn ong Ncu

ty le này càng thàp ibi so alen giói tùih cùa dàn ong càng cao, dàn déii khà nàng

sinh san con cài di hgp lù càng lón, sue song cùa dàn ong càng cao Nguge lai, khi

ly le này càng tàng tbì dàn ong càng bi càn huyét nhiéu han (Woyke, 1972)| 146]

Tuy nhién Irong tu nhién, mot con ong chùa eó thè giao phói vói 10 -20 con ong

due co nguón góc khàc nhau (Cale and Gowen, 1956; Taber, 1958)|431| 1231 Nhó vay ma ong chùa dà nhàn dugc so lugng lón alen giói tùih, vi llic Irong thuc le, hién tugng càn huyé't cùa dàn ong dién ra cham chap hon nhiéu so vói tfnh toàn ly

l huyét

1.1.3 Nghièn cùu ve chon gióng ong màt

Nhùng nguói nuòi ong luòn luòn co gang su dung càc dàn ong cùa mình de thu dugc càng nhiéu san phàm càng tòt De dal dugc muc dfch dò, ho khòng chi thuòng xuyèn cài tién ky thuàt nuòi ong ma con rat chù y dén còng tàc, cài tao chon loc va nhàn thém càc gióng ong mói eó chat lugng va nàng suàl san phàm cao han

Chon gióng ong mal khó hon nhiéu so vói chon giò'ng càc vài nuòi khàc, bòi \ì ong chùa va ong due giao pliói vói nhau lién khòng liung Vi Ihé, chùng ta khòng thè diéu khién su giao phói giùa ong due va ong chùa mot càch de dàng nhu giùa con due va con cài cùa càc dòng vài nuòi Diéu này eó thè thuc hién dugc chi khi

su dung phirang phàp Ihu linh nhàn tao cho ong chùa

Ò chàu Àu va chàu My, còng tàc chon gióng ong màt dà dugc tién hành cadi day

han 100 nàm dói vói loài ong A meììifera (Crane, 1990)[47| Tu dàu thè ky XX,

bang càch ké't hgp càc dàc diém tòt cùa càc dòng ong khàc nhau, Adam dà lao ra gióng ong Buckfast nói tiéng à chàu Àu (Osterlund, 1999)|93| O My, càc giòng ong Slarline va gióng ong Midnite rat nói tiéng, dugc nhiéu nguói nuòi ong su dung Trén cùng mot diém nuòi ong, nàng suàl màt cùa hai giò'ng ong lai này làng

lù 30% dén 100% so vói gióng ong Y Va ong Capcazo thuàn chùng (Wilhcicll, 1976)1137] Càc nhà chon giò'ng ó Bungari dà lai tao ong dia pliutyng vói ong Capcazo va ong Carnica de tao ra gióng oiig cho nàng suàl mal cao hon lù 60% dé'n 70% so vói gióng dia phuong (Velichkov, I977)[I291

Sau 15 thè he chon loc, Rothenbuhler (1958)| 102] dà tao ra dugc gióng ong tàng khà nàng chóng chiù benh Ihói àu trùng chàu My lù 28% leu 89% Bang con duóng chon loc cà thè Irong vóng 20 nàm, Adam (1982)|32| dà chon loc dugc

gióng ong chóng ehju tòt vói benh khf quàn (Acorosis) O Canada, Nasr

(I999)[901 dà dùng phuong phàp chon loc càc dàn ong eó lùih chóng chiù bènh khf quàn nhu là mot phàn trong chirang trình phòng trù tóng hgp Nhó dò, Hong thói ky qua dòng, ly le dàn ong trong nhóm chon loc bi ché't do nhiém benh khf quàn dà giàm xuò'ng con 10%, trong khi ly le ché't cùa càc dàn ong nhóm dói chùng vàn lón han 50% Tuy nhién cho dén nay dura co tài liéu nào còng bó ve su

thành còng cùa còng tàc chon gióng ong chóng chiù tòt vói benh ky sinh Voroo,

là mot trong nhùng bènh ky sinh nguy hiém nhàt cho càc nhà nuòi ong trén thè

giói

Dói vói gióng ong y4 cerano à Chàu À, còng tàc chon loc gióng chi mói dugc tién

hành lù giùa thè' ky XX va càc ké't qua chon Ige thành còng con khiém tón Ò

Quàng Dòng (Trung Quóc), truóe day nguói ta nuòi giò'ng ong noi dia {A cerano)

vói nàng suà't binh quàn 15 - 20 kg/dàn/nàm Sau mot thói gian chon loc nàng suà't mal trung binh cùa gióng ong này dà nàng lén 50 kg/dàn/nàm (Wongsiri et al., 1986)[139]

Su dung phuang phàp thu tinh nhàn tao cho ong chùa, Wongsiri va còng su

(i993)[141] dà lai phàn loài ong A e cerano cùa Trung Quóc vói phàn loài ong

A e indica cùa Thài lan (ong due Trung Quóc lai vói ong chùa Thài Lan) Kél

qua là dà tao ra dugc con lai eó sue de trùng cùa ong chùa cao han 22% so vói sue

de trùng cùa ong chuà Trung Quóc va 27% so vói ong chùa Thài Lan

0 Àn Dò, tu nàm 1955 dén nàm 1964, nguói ta dà lién hành chon loc vói giòng

ong A cerano Ké't qua là nàng suàl màt cùa càc dàn ong da tàng tu 21,10% dén

94,43% (Deodika and Thakar, 1966)[52]

1.1.4 Nghién cùu ve benh, càc sinh vat hai ong mat va bién phàp phòng trù

Tu hàng ngàn nàm ve truóe, con nguói dà eó nhùng hièu biét nhàt dinh ve benh cùa ong mal Theo Bailey (1981)[35] thi Aristotle (384-322 truóe còng nguyén)

dà mó là trieu chirng khòng bình thuóng cùa ong triròng thành ma ngày nay dugc ggi là bènh ky sinh Hién nay, càc bènh va sinh vài hai ong màt dà gay nèn nhùng

i~.;v! r\OC :::'.:•: e :y^ ^; ' ,v,; ,1 (

J

tón thài lo lón cho ngành ong thè giói Vi vày, càc còng trình nghién cùu ve ITnh vuc này cùng khà phong phù

Ngày nay, nguói ta biét ràng co khoàng han 70 loai bènh va thién dich hai ong mal (Morse, 1982)[89] Trong dò nhùng bènh gay hai nghiém tigng nhàt là benh

Ihói àu trùng chàu My, benh àu trùng tuoi lón, benh ky sinh Vorroo va

Tropiìaeìops

Bènh thói àu trùng chàu My (TATCM) là mot trong càc bènh rat nguy hiém nhàt

cho càc dàn ong A melìifera va A cerano ó khàp thè giói, dàc biét gay hai

nghiém trong cho càc dàn ong vùng òn dai va càn nhiét dói Bènh này do vi kluiàn

Bociììus larvoe gay nén (Bailey, 1981)135] Trong nhùng diéu kién mòi tiiióng bài

Igi, càc vi khuàn chuyén hoà sang nha bào Càc uba bào eó thè tón lai hàng chuc nàm Irong dal hoac càc khe thùng ong (Akialanakul, 1987)| 11 Khi gap diéu kien llìuàn Igi, nha bào Irà lai gay benh va benh co ihé phàl sinh vào bàt cu thói gian nào trong nàm

Truóe day, bién phàp hoà hoc dà dugc nghién cùu va ùng dung ròng rài de phòng tri benh này Càc ihuóc duge dùng phó bién nhàt là sulphathiazon va oxytetiaxylin (Bailey,1981)[35] Tuy nhién, dùng hoà chat phóng trù benh TATCM dà tao nén

càc chùng vi khuàn khàng thuóc Hon nùa, càc ihuòc co thè de lai i\\\ lugng, gay ò

nhiém càc san phàm ong (Alippi, 1999)133] Ve sau, càc bién phàp phòng tri bénli TATCM khòng dùng ihuóc dà dugc àp dung khà phó bién a nhiéu nuóc Mòi trong nhùng phuong phàp eó hieu qua là dot hé'l càc dàn ong ngay khi phàt hién chùng bi bènh Thùng ong va càc dung cu nuòi ong muón su dung lai ihì phài duoc xù ly bang lia phóng xa Gamma hay lugc ky trong dung dich cloiin (Horniszky, 1999; Shimanuki, 1999; Smith, I999)|65|| 1121( 114| Biodsgaaid va Hansen (1999)|401 dà giói thieu phuang phàp tri bènh TATCM bang càch giù hét càc càu ong trong dàn ong bi benh va cho khung càu chi gàn mot dai nhó Ifìng chàn nhàn tao cho ong xày càu mói 0 New Zealand, nguói ta dot hé't càc dàn ong

bi benh TATCM, con ihùng ong va càc dung cu nuòi ong dugc dun Irong dung dich parafil a I60"C Hong vóng 10 phùl Kè't (luà là trong vóng 7 nàm àp dung

bién phàp tri bènh này, ty le bi bènh cùa càc dàn ong dà giàm tu 12% xiiòng con 0,38% (Eaton, 1999)|54]

Càc phuang phàp tri benh TATCM néu trén dà góp phàn khòng che dugc su phàt

irièn cùa benh, nhung vàn chua giài quyét duoc vàn de mot càch thoà dàng nhu

nguói nuòi ong mong muón Hién nay, phuong phàp phòng tri benh co nhiéu ti ién vgng nhàt là chon Ige càc dòng ong eó ifnh chò'ng chiù benh cao Phucviig phàp này buóc dàu ùng dung eó hieu qua a càc nuóc nhu My, Due, va Canada (Ollcn, 1999; Smith, 1999; Westendoip, 1999)192] 1114] [135]

Benh àu trùng tuoi lón (ATFL) hay benh nhòng bgc là mot loai bènh do virut gay

ra Tlieo Bailey (1981)[35] bènh này duge phàt hién làn dàu tién a My vào nàm

1917 va a chàu Au vào nàm 1963 Bénh khòng gay hai lón cho càc dàn ong A

meììifera nhung rat nguy hiém dòi vói ong A cerano

Trong khu vuc Chàu A, benh A IT L dugc phàt hién làn dàu lién a Trung Quóc vào nàm 1970 (Gong, 1983)[60], a Thài lan vào nàm 1976 (Bailey et.al., 1982)1361, ó

An Dò vào nàm 1979 (Kshirsagar va Phadke, Ì984)[76| va a Nepal vào nàm 1980 (Morse, 1982)|89]

Nhùng nguòi nuòi ong a chàu A dà su dung càc loai thuóc khàng sinh, thuóc thào dugc de chùa benh àu trùng tuoi lón, nhung benh chi giàm tam thói sau dò lai tài phàt Nàm 1986, Vién Khoa hoc Nòng nghièp Trung Quóc dà sàng che ra loai

thuóc chò'ng virut "862" co tàc dung phòng tri tòt cho benh ATV ó cà noi A cerno

va ong ngoai nhàp A meììifera, ma khòng gay hai cho dàn ong (Chen ci al.,

1993)1441

Benh ky sinh Varoo gay hai rat tram ligng cho càc dàn ong ngoai trén thè giói Benh này do loài ve Vorroo jocoì-fsoni gay ra Theo Bailey (1981)|35| thi loài ky

sinh này làn dàu tién dugc Oudcmans phàt hién a dào Java vào nani 1904 va ky

chù bcui dàu cùa nò là ong A cerano Dén nàm 1964, ky sinh Vorroo dà dugc phàl hién a càc dàn ong A meììifera thuòc vùng mién dòng nuóc Nga va Nhàt bàn

(Beetsma, 1992)[37] Dén nay, loài ky sinh này dà lan tran dén hàu hét càc vùng

nuòi ong A meììifera trén thè giói (Matheson, 1993)|81] Tuy nhién, loài ong A

cerano khòng bi chùng gay hai nghiém tigng nhu loài ong A meììifera

Bènh Tropiìaeìops do loài con trùng ky sinh Tropiìaeìops cloreoe gay ra Loài ky

sinh này gay hai cho cà àu Irùng ong due va ong thg O chàu A, chùng gay hai elio

cà loài ong ngoai {A meììifera) va loài ong khoài {A dorsakt) (Woyke,

1999)1150]

Tlieo Dietz va Hermann ( 1988)153] eó bau 140 loai hoà chat dà dugc Ihù nghiém

de phòng tri ky sinh Vorroo, trong dò càc loai hoà chat dugc su dung ròng rài va

eó hieu qua nhàt là Apistan ^^'^, Bayvarol, Folbex TM, Bayer TM, Axil forniic, Apilife VAR ™ (Clark, 1999)146] Càc hoà chat này émc tàm vào càc bang gò

hay bang nhua va lieo trong thùng ong Iliéu qua tri bènh co thè dal tói 65% 98% Tuy nhién càc loai hoà chat nèu trén thuóng dàn dén hién lugng kiiàng thuóc cùa càc ky sinh gay benh va it nhiéu de lai du lugng thuóc trong san phàm ong (Ellis et al., 1998; Feldlaufer et al., 1997; Hillesheim et al., 1996; ImdoiT et al., 1995; Milani, 1998) [55] [57] [64] [66] [86] Mot so thào dugc cùng dà dugc nghién cùu va ùng dung de phòng trj càc bènh ky sinh hai ong Uu diém cùa loai thuóc này là khòng gay dòc elio con nguói va dàn ong cùng nhu khòng de lai du lugng dòc hai trong càc san phàm ong Tuy nhién, hieu qua tri bènh cùa chùng cùng khòng cao (Melalhopoulus, I999)[84]

-Hién nay, phòng trù bénh Vorroo bang càc bien phàp hoà hoc dang dugc thay thè

bang càc bién phàp sinh bgc va bien phàp phòng trù tóng hgp (IPM) Càc bién phàp này cho hieu qua tri bénh cao va khòng gay ò nhiém san phàm ong cùng nliu mòi Iruóng song trong dàn ong (Delaplane and llood, 1997)|511

Tuang tu nhu a càc loai bènh ong khàc, con duóng co nhiéu trién vgng trong

phòng tri ky sinh Vorroo là chon gióng ong co tmh chóng chiù tòi vói ky sinh Dàc diém này thè hién khà io a loài ong A cerano (Boeking, 1999; Spivak and

Reuter, 1998)|39][116| Thuc té nuòi ong a Viét Nam cùng cho thày trong khi càc

dàn ong A meììifera bi ky sinh Vorroo gay beai rat nghiém trong, ibi Hong càc dàn

ong A cerano vàn eó k y sinh tón tai, nhung khòng gay nén nguy hiém gì, ngay cà

k h i chùng dugc dat a cùng nguón hoa

Ò Viet N a m , cho dén nay chua eó thòng bào nào ve su xuà't hién bénh T A T C M Bènh àu trùng tuoi lón xuàt hién trén càc dàn ong nói a Viét Nam vào nàm 1974,

sau khi chùng ta nhàp m ò l so dàn ong A cerano cùa Trung Quóc Trong thói gian

1974 - 1979, bénh A ' I T dà gay hai làt nghiém tigng dén càc dàn ong nói nuòi ó mién Bàc luróc ta O mot so còng ty nuòi ong quóc doanh nhu Còng ty nuòi ong Thài B i n h , co lói 8 5 % so lugng dàn ong bi lièu diet ( M a i A n h , 1990; Tran T h i

H u o n g , 1982)12] 1 1 9 |

Nhiéu loai thuòc khàng sinh va thuòc thào mòc dà dugc su dung de diéu li i bénh

àu trùng lui nhir K a N a m i e i n , Sulfatiazonnatri, e i y t r o m y c i n , Tetrracyclin, K M n 0 4 ( M a i A n h va Chu Vàn D a n g , 1983; Phùiig Hùu c h ù i h , 1990; Tran Due Uà va Pham X u à n D ù n g , 1978; Tran T l i i Hirang, 1982; Pham Ngoc V i é n ,

1 9 8 4 ) [ 3 ] [ 7 ] 1 1 6 ] [ 1 9 ] [ 3 0 ] , nhung hieu qua cùa càc bién phàp phòng tri bénh trèn làt han che Hién nay, bién phàp phòng trù sinh bgc ké't hgp vói quàn ly chàm sóc tòt càc dàn ong mang lai hieu qua phóng tri bénh tòt bau nhiéu va khòng gay nhiém dòc t ó c h o càc san phàm ong (Phùng Hùu Chfnh, 1996)[9|

T u y nhién, càc bien phàp phóng tri bénh néu trèn chi eó tàc dung bau che bénh trong mot htói gian nhàt d i n h Sau dò bènh lai phàt trién Co le bang con duóng chon loc càc dàn ong khàng bènh kél hgp vói viéc cài lién ky thuàt quàn ly dàn ong de luòn luòn g i ù dugc càc dàn ong manh là bien phàp eó nhiéu trién vgng hon

Bénh Vorroo xuàt hién ò viét N a m cùng v ó i viee nhàp ong ngoai t u nhùng nàm 60

va trong giai doan 1978 -1985, bénh này dà gay hai rat nghiém tigng cho càc dàn ong ngoai trén khàp cà nuóc

Càc bien phàp hoà bgc cùng dà dugc àp dung de phòng trù ky sinh Vorroo Càc

hoà chat Ihuóng dugc dùng là luu h u y n h , bang phién, renollhia/Jn, bolbex V A

A p i s t a n , a x i ì f o r m i c (Tran Due Ha va Pham X u à n D ù n g , I 9 9 0 ) | 1 7 | T u y nhicn, viéc àp d u n g càc bién phàp hoà hoc de phòng tri k y sinh eó mot so nhirgc diém

nhu chi diet dirgc ky sinh trèn ong Iruóng thành Vi vày, muón tri ky sinh eó hieu

qua cao thi phài tién hành tri ky sinh nhiéu dgt lién tue Dién này dàn den hién

lugng khàng thuóc cùa ky sinh, gay dòc cho nguói nuòi ong cùng nhu nguói tiéu dùng san phàm ong (Tran Due Ha, I990)[151

Nàm 1990, Woyke (chuyèn già FA0)131] dà phó bién phuang phàp tri ky sinh hai ong bang càch nhó'l ong chùa trong vóng 21 ngày de làm gian doan mòi truòng song cùa ky sinh Phirang phàp này eó uu dièin là khòng che dugc ky sinh ó duói nguóng gay hai, càc san phàm khòng bi nhiém hoà chat dòc, nhung dàn ong lai bi giàn doan sinh san va phàt Irièn trong Ihói gian tuong dói dai, nén ihuóng sa sul sau khi tri bènh

Trong thuc lién san xuàt, nguói nuòi ong thuóng su dung càc càu eó àu trùng ong

due bay Vorroo Khi àu trùng chuyén sang giai doan nhòng thi ho lùt càu ong due

ra de diét Varoa Ngoài ra, nguói nuòi ong cùng kè't hgp phóng tri ky sinh Vorroo

vói viee tao chùa nhàn dàn ong hay khai thàc mal, nhàm tao ra càc dàn ong khòng

eó àu trùng trong mòl giai doan càn thiét de de phà vó mòi truòng song cùa ky sinh Càc bien phàp này vùa su dung dàn ong de tao ra san phàm, vùa tiéu diet dugc ky sinh, khòng che chùng luòn luòn ó duói mùc gay hai cho dàn ong va dàm

bào chat lugng san phàm khòng bi ò nhiém càc hoà chat (Pham Thanli Bình vìx

Nguyén Quang Tàn, 1992)|4I

1.1.5 Càc loài ong mat va vùng phàn bó cùa chùng

Bang càc phuang phàp diéu tra, nghién cùu khàc nhau, dén nay nguói ta dà xàc djnh dugc 7 loài ong mal dang tón lai phó bié'n a nhiéu vùng trcn Ihé giói là;

- Loài ong chàu Au {Apis meììifera Linnaeus, 1758)

- Loài ong chàu A {Apis cerano ¥'<\hnen\s, \19^)

- Loài ong khoài {Apis dorsato Fabricius, 1793)

- Loài ong dà {Apis laborioso Smith, 1871)

- Loài ong ruói dò {A fìorea Fabricius, 1787)

- Loài ong ruói den {A andreniformis Smilh, 1858)

- Loài ong/\./:o/7c7/fv/?//:(7v/ Buttel-Reepen, 1906

Trong so càc loài ong trèn, chi eó loài A meììifera eó nguón góc ó chàu Àu Càc

loài con lai déu co nguón góc lù chàu À (Rultner, 1988)1106|

Loài ong chàu Au {Apis meììifera)

Ong chàu Au (hay con ggi ong ngoai) là loài ong mài dà tón lai làu dói a chàu

Au Day là loài ong eó y nglna kinh té lón nhàt trong gióng ong mal, va dugc con nguói su dung trong san xuàl tu rat som Vi vày, cho dén nay càc còng liình nghièn cùu ve loài ong này vàn nhiéu han càc loài ong khàc (Ciane, 1990)|471

Loài ong A meììifera eó mot so chi tiéu hình thài dàc trung nhir chiéu dai vói là

6,11 mm, chiéu dai cành truóe là 9,42 mm, chiéu ngang tàm luiig cùa dot bung 3

là 9,32 mm, chiéu ngang tà'm bung dot bung 3 là 5,24 mm (Ruttner, 1988)| 106| Ong chùa eó sue de trùng trung bình là 1000 dén 2500 trùng /ngày dém Càc dàn

ong A melìifera chóng chiù lòt vói mot so bénh àu trùng, nhung lai bi càc loai ky sinh Vorroo va Tropiìaeìops gay hai rat nghiém tigng Nàng suàl mal cùa dàn ong

dao dòng lón lùy thuòc vào vùng |:)hàn bò cùa càc chùng ong va trình dò quàn ly

ky thuàt cùa nguói nuòi ong Nàng suàl mal Irung binh cùa mot dàn ong là 40 - 50

kg, dao dòng lù IO kg dén 100 kg/dàn (Crane, 1990)147|

Ong A meììifera eó nguón góc tu càc nuóc chàu Au Nhung do tón lai lién mot

vùng ròng lón eó su khàc biél ve dia hinh, diéu kién thói tiét, khf bau va khu lié dòng, thuc vàt nén loài ong này dà phàn chia thành nhiéu phàn loài va dang sinh thài Theo Rutlner (I988)[1061 thi loài ong này co 24 phàn loài, trong dò càc piiàn

loài eó y nghla kinh té lón dói vói con ngirói là A melìifera ligustico, A m

comica, A m melìifera, A m corpotììico vì\A m caucasico

Ong A meììifera a chàu Phi dugc ggi là ong A meììifera nhiet dói Càc dàn ong chàu Phi eó mot so dàc diém khàc vói ong A meììifera chàu Au là khà nàng sinh

san manh, phàt trién dàn nhanh, nhung bung dù han va khà nàng cho mài thàp hon (Kihwele, I988)[72] Tuy nhién, viéc tap giao giùa mot so phàn loài ong

A meììifera a chàu Àu vói ong chàu Phi ngoài su kiém soàt cùa con nguói dà tao

nén gióng ong lai Phi rat bung dù Gióng ong này dà gay nén thàm boa lo lón

khòng chi cho nguói nuòi ong ma con cho càc trang trai va óiin Ihuóng ó chàu My

(Flakus, 1993)1561

O chàu Au, Loài ong A melìifera phàn bò lù bàn dao Scandinavia va mién rùng

Xibia a phia bàc tói Iran a phfa Nam, lù day nùi Uran ó pin'a dòng sang càc nuóc

ben bó bién dai Tày Duong a phia lày O chàu Phi, ong A meììifera phàn bó bau

hét a càc nuóc, trù vùng sa mac Xahara (Ruttner, I988)[106] Vói nhùng dac lùili

Uu viét ve quàn ly chàm sóc va hieu qua kinh té cao, cho nén dà tu làu, chi eó ong

A melìifera dugc du nhàp dén nhiéu nuóc trén thè giói Càc dàn ong A melìifera

dàu lién dà dugc mang lù nuóc Anh sang chàu My bang duóng bién vào nùa sau thè' ky XVII Loài ong này du nhàp vào chàu Oc (Australia va New Zcland) vào dàu thè ky XIX Sau nhùng nàm 1950, càc dào khàc ó 1L\\(\\ bình duang cùng

nhàp ong A meììifera (Crane, 1990)147] Ong A melìifera dugc nhàp vào Trung

Quóc va Nhàl Bàn vào cuòi théky XIX (Chen et al., 1993; Sakai, 1992)|44|| 1081

Mot so nuóc khàc a chàu A bài dàu nhàp ong A melìifera vào nhùng nam dàu Ihé

ky XX (Verma, 1993; Wongsiri, 1992)|132|[138]

Loài ong chàu A {Apis cerano)

Ong chàu À (hay con ggi ong noi) là loài ong bàn dia cùa chàu A Loài ong này

eó nhiéu diém gióng vói ong chàu Au nhu tàp tinh làm tó, càu trùc tò ong va mot

SÓ dàc diém sinh hoc khàc, nhung tàm vóc co thè con ong va tùih lu dàn cùa dàn ong Ibi bé hon llieo Verma va còng su (1988)[1331 ibi kfch thuóc mot so bò phàn co thè ong thg nhu sau: Chiéu dai vói là 4,66 - 5,35 mm, chiéu dai cành Iruóc là 7,38 - 8,75 mm, , chi so cubital là 3,328 - 3,588, chiéu ngang làm lung cùa dot bung 3 là 8,02 - 8,37 mm, chiéu doc tà'm lung cùa dot bung 3 là 1,6 9 -2,10 mm Ngoài mal ong va sàp ong, ong chàu A khòng eó khà nàng san xuàt khói lugng lón càc san phàm khàc nhu sua ong chùa, keo ong, phàn hoa Tuy nhién loài ong chàu A eó khà nàng thich nghi tòt vói nguón hoa rài ràc a vùng

nlìiét dói Vi vày, chùng co thè nuòi dirgc Uong càc vùng sinh thài khàc nhau, va

eó thè thu dugc san phàm vói chi phi dàu tu thàp hon loài ong chàu Àu

Maa (1953)[79] dà phàn chia ong chàu A thành hai loài là Apis ceron

a va A indica Nhung còng trình nghién cùu cùa Rultner (1988)| 1()6| lai cho lliày

ong chàu A chi là mot loài Apis cerano vói mot so phàn loài là A e cerimo, A e

indica, A e japonico va A e hymaìoya Theo mòl so nhà khoa hoc khàc (Jin et

al., 1992; Peng et al., 1989) I68]|951 thi ong Apis cerano a Trung quóc co 5 phàn loài là A e.cerano, A e indico, A e hainonensis, A e sìcoriìiovi va A e

oìyeonsis Trong phàn loài A e cerano co 5 nhóm sinh thài khàc nhau là nhóm

ong Quàng dòng - Quàng tày, nhóm ong Ho Nam, nhóm ong Vàn Nam, nhóm ong Bàc Trung quóc va nhóm ong nùi San bài Verma (1992)[131| dà elio ràng

ong Apis cerano ò An Dò eó the phàn chia thành 4 phàn loài {A e cerano, A e

indica, A e japonico va A e hymoìayo) O vùng nùi Ilimalaya, /\ e cerano co

thè clìia thành 3 dang sinh thài là ong vùng dòi Naga va Mizo, ong vùng ihung lùng Brah Mapulra va ong vùng dói thàp Kliasi

Ong Apis cerano phàn bó ò hàu hét càc nuóc chàu A, tu vùng IJssuri (Lién xò cu)

ó phfa bàc lai dào Java (Indonesia) ó phia Nam, lù Nhat ban, Philippin a phia

dòng sang tàn Iran, Pakistani ò phia tày Tuy nhién, co thè vi y nghìa kinh le cùa ong A cerano kcm bau ong A meììifera, nèn loài ong này cima dugc dn nhàp

sang càc chàu lue khàc (Ciane, 1995)148]

Loài ong khoài (Apis dorsato)

Ong khoài (hay con ggi ong gàc kèo) là loài ong song dà sinh ma cho dén nay con

nguói vàn chi khai thàc càc san phàm tu càc tó ong trong ivi nhién ma chua lluifin

hoà chùng Ihành vai nuòi nhu dói vói loài ong chàu Au hay loài ong chàu A rfini vóc c o thè ong khoài lón hon ong chàu Au va ong chàu A Kich lluióc mòl so bò phàn c o thè cùa ong khoài nhu sau: chiéu dai vói là 6,56 mm, cliièu dai cành liuóc

là 12,93 mm, chi so cubital là 5,278, chiéu ngang làm lung 3 là 10,25 mm, chiéu

ngang làm bung 3 là 5,34 mm (Le Quang Trung va còng su, 1997)|28| Ong klioài xày mot bành tó thàng dùng, gàn vào cành cày hay ben duói càc vàch dà ubò ra ó

ngoài trói va bành tó cùa ong khoài lón hon nhiéu so vói bành tó ong A meììifera hay ong Apìs cerano

Ong khoài là loài ong di cu theo su bién dói cùa nguón hoa hay thói tiét Hàng nàm chùng eó thè di cu 2 - 3 làn Co nhùng dgt di cir, chùng di chuyén elio ó càch nhau lói hàng ngàn kilòmét (Rultner, 1988)1106]

Ve phàn loai hgc, A dorata dugc coi là loài co it thay dói theo vùng dia ly Ngay

cà Maa (1953)179] là ngUói luòn luòn muón tìm kiém càc bàc loài mói trong

gióng ong mal {Apis), cùng khòng thè phàn chia dirgc loài nào mói ngoài loài A

dorsato ('Rultner, 1988)1106] Theo Rultner ibi loài ong A dorsato co 4 jìhàn loài

là A d dorsato, A d ìyinghomi, A d ìveviìiguìa va A d ìoìjoriosa

Cùng giò'ng nhu ong Apis cerano, ong A dorsato chi phàn bó tu nhién a vùng

rùng nùi trén lành ihó chàu A ma thòi Vi chua thè thuàn hoà thành vài nuòi nini

dói vói loài ong A meììifera hay loài ong A cerano, nèn vice di nhàp ong A

dorsato lói càc mién dà't mói hàu nhu khòng thuc hién dugc, Tuy vày, theo Ciane

(1990)1471, vào nàm 1880, Frank Buton dà mang 4 tó ong A dorsato tu Dòng

Nam A sang Iloa ky bang duóng bién, nhung chùng dà chèt hét trèn diróng di

Ò càc nùi cao cùa day Himalaya, vùng Tày tang, Trung quóc va vùng nùi cao tày bàc Viet Nam tón lai nhóm ong co tàm vóc co thè tuang tu' nhu ong khoài, nhung

co thè eó màu xàin den, vi vày chùng thuóng dugc ggi là ong khoài den Truóe

day nlìóin ong này vàn dugc coi là mot phàn loài cùa ong khoài {A dorsato)

Nhung nhùng còng liinh nghién cùu gàn day (Roubik et al, 1985; Sakagami et al., 1980; Trung va còng su, 1997; Underwood, 1992) [104][I091 [28)11281 cho thày nhóm ong khoài den là mot loài làch biét rò ràng ve mal sinh hgc: dò là loài ong

dà {A ìoìwriosa) Tuy vày, cho dén nay nhùng dàn lièu ve loài ong này con làì

khiém tón

Loài ong mài do {Apis fìorea)

Ong ruói dò eó tàm vóc ca thè con ong va kich thuóc bành tò nhó han nhiéu so vói ong khoài va ong dà Kich thuóc mot so chi tiéu hình thài ong ruói dò nhu sau: Chiéu dai vói là 3,27 - 3,57mm, chiéu dai cành truóe là 6,45 - 6,76 mm, chi so cubital là 2,80 - 2,86, chiéu ngang tàm lung 3 là 1,36 - 1,41 mm, (Rindeier, et al.,

I995)[100] Gióng nhu ong A dorsato, ong A fìorea chi xày mot bành ló Ihàng

dùng bàm vào cành cày bui hay cày thàp, ubò Khà nàng cho mal cùa loài ong này khòng cao, nàng suà't mal thuóng 0,5 lit dén 1,5 Ift/dàn/nàm, nhung chùng co già tri lón trong viéc thu phàn cho cày tróng (Chen et al., 1993; Free, 1981; Wongsiri

et al., 1990)144||581|1401

Ong ruói dò cùng chi phàn bó tu' nhién à chàu A, chù yèn ó càc nuóc nhu Peikistan, Sri Lanka, An Dò, Thàilan, Indonesia, Malaysia, Viél Nam (Ruttner, 1988)[106] Nhung vào nàm 1985 nguói ta dà phàl hién 5 dàn ong ruói dò a Sudang (chàu Phi) Ba nàm sau, trèn vùng dàt mói này dà eó khoàng 1000 dàn (Crane, 1990) 147]

Loài ong ruói den {Apis andreniformis)

Ong ruói den là mot loài luang tu nhu ong ruói dò va 2 loài ong này thuóng song trèn cùng vùng sinh thài Theo Maa (1953)[79] hai loài này gàn giò'ng nhau nén mot so nhà phàn loai khàc (Bingh, 1896; Butter-Reepen, 1897; Dover, 1929) elio

ràng chùng chi là hai phàn loài cùa loài A fìorea Gàn day, mòl so nghién cùu so

sành ve dàc diém hinh ihài va dac diém sinh hgc nhu làp tùih làm tó, thói gian bay

di giao phói cùa ong due dà khàng dinh lai ràng ong ruói den {A andreniformis)

là mòl loài hoàn toàn khàc biét vói loài ong ruói dò (A fìorea) (Gong and Su,

1987; Rinderer et al., 1995; Wongsiri et al., 1996; Wu and Kuang,

I987)[61][100][I42J| 152) Nhung vùng phàn bócùa ong A andreniformis thuóng

khòng ròng lón nhu ong/\./7(9/e<:/(Rutlner, 1988)1106]

Loài ong Apis koschevnikovi

Ò vùng dòng bàc Boneo (Malaysia), co mot loai ong bàn dia tirong tu nhu ong A

cerano va chùng cùng tón lai trong mot vùng sinh thài Do dò, trong Ihói gian dai

nguói la cho ràng càc dàn ong này cùng Ihuòe loài A cerano Nhung qua phàn tich dàc diém hinh thài cùa bò phàn sinh due due va thói diém bay di giao phói

cùa càc con ong due giùa hai nhóm ong này, càc nhà nghién cùu (Koeniger, 1992; Koeniger et al., 1991; Rinderer, 1956, 1989; RuUner et al., 1989; Tingek et al., 1988)174][75J197] 19811105]l 126] dà chùng minh ràng nhóm ong bàn dia nèu trèn

thuòc loài ong Apis ìcoschevniìcovi hoàn toàn khàc vói ong A cerano cùng dang

lón lai lién vùng lành thó này Tuy nhién, cho dén nay nguói ta cùng chi mói phàl hién dugc loài ong này a vùng Boneo, Malaysia ma thòi

1.2- TÌNH HÌNH NGHIÈN CÙU VE ONG MAT Ò VIÈT NAM

Co 5 loài ong mal bàn dia dang tón lai ò Viét Nam là ong nói (Apis cerano), ong khoài {A dorsato), ong dà {A ìaìyoriosa), ong ruói dò {A Porca), ong ruói den (A

andreniformis) va mot loài ong ngoai nhàp nói {A meììifera) Trong so càc loài

ong néu trén, ong noi va ong ngoai là nhùng loài ong nuòi va dugc su dung ròng rài trong san xuàt cùa ngành ong Vi thè, chùng tòi ihày càc còng tiinh nghién cùu

ve ong màt a nuóc la cùng tàp trung chù yéu vào 2 loài ong này Ngoài ra, trong thói gian gàn day mot so il còng Irinh nghién cùu ve càc loài ong mal song dà sinh trong tu nhién nhu ong khoài, ong dà va ong ruói cùng dà dugc còng bó

1.2.1- Loài ong nói

Tuy ong nói dirgc nuòi tu làu dói a luróc ta, nhung càc còng trình nghién cùu ve chùng chua nhiéu va con chua eó tinh he thò'ng Truóe day, khi nghién cùu mot so dàc diém hinh thài cùa ong noi a nuóc ta, chùng tòi cùng dà eó nhàn xét là loài

ong noi {A corona) a Viét Nam co thè phàn chia thành 2 phàn loài: Phàn loài A

e cerano à mién Bàc va A e indica a mién Nam Ruttner (1988)| 1061 cùng co

nlìàn xét ràng ong noi a Vici Nam eó thè phàn chia thành 2 phàn loài: A e, cerano

a mién Bàc va A e indica ò mién Nam, nhung òng con già djnh ong nói vùng tày

bàc Ha nói co thè thuòc phàn loài A e hymoìayo Ngoài nhùng còng trình nghién

cùu ve hinh thài, mot so còng trình khàc nghién cùu ve dàc diém sinh hgc cùng dóng góp thém nhiéu dàn liéu khoa hgc quy bau ve loài ong nói ó Viét Nam (Nguyén Quang Tàn va còng su, 1993; Nguycn Van Dung et a!., 1993; Pham Van Lap et al., 1993) 123][91][96] Trong càc còng tiiiili nghién cùu ve Ihói gian càc pha phàt trièii cùa gióng ong nói, Nguyén Quang Tàn va còng su (1993) | 2 3 | , cùng nhu Nguyén Vàn Dùng va còng su (1993) [911 dà eó nhàn xét ràng long ihói gian phàt Irièn lù Irùng dén khi nò ra ong truòng thành dói vói ong Ihg là 18,6 ngày, dac biét trong giai doan àu trùng vii nàp là 1 1 ngày Diéu này eó y ngliTa quan trgng trong viéc xàc dinh sue de trùìig cùa ong chùa, xày dung quy trình san xuà't ong chùa trong càc vu tao chùa nhàn dàn ong Pham Vàn Làp va còng su (1993) [96] dà nghién cùu mot so dac diém sinh hgc cùa ong chùa gióng ong nói

ò mién Bàc va mién Nam nuóc ta va co nhàn xét ràng già tri mot so dàc dièm sinh

hgc nhu khói lugng ong chùa la mói nò, so hrgng óng tiùìig trong buóng trùng cùa

ong chùa cùa ong chùa mién Bàc déu lón hon so vói ong chùa mién Nani

Ben canh càc nghién cùu co bàn, mot so nghién cùu ùng dung dòi vói ong nói cùng dà dugc lién hành Trong giai doan 1964 - 1970, gióng ong nói dugc chuyèn

tu nuòi trong dò sang nuòi trong thùng cài tién vói ky ihuàl nuòi ong lièn tién Day là diéu kien tòt cho còng tàc chgn loc càc dóng ong eó khà nàng phàt trién manh Nhó vày, nàng suà't trung binh cùa mal ong làng lù 5 -6 lén tói 10 - 12 kg/dàn/nàm, tuy theo tùng vùng nuòi ong (Vù Vàn Luyén, 1994)120] Sau nàm 1974^ bénh àu trùng tuoi lón dà gay hai ràì nghiém trgng càc dàn ong noi làm elio nhiéu don vi nhà nuóc va cà nhàn nuòi ong bi thiét hai nàng né (Nguyén Ngge Tùng, 1993)[29] Tu nàm 1989, càc còng trình nghién cùu phòng tri bénh àu trùng luói lón bang càc bién phàp sinh hgc nhu nhót ong chùa de trong vóng 21 ngày; giói thieu càc inù chùa sàp no hoac ong chùa la mói nò vào càc dàn ong bi benh

de cài quàng su tón lai cùa àu trùng trong dàn ong trong khoàng ihói gian nhàì dinh dàn dé'n làm giàn doan mòi Iruóng song cùa càc sinh vài gay hai Nhó àp dung càc bién phàp này, su phàt Irièn va gay hai cùa bènh dà giàm di rò rei (Phùng IliTu chùih, I996)(9) Mài khàc, kè't hgp àp dung càc bién phàp phóng tri

bénh vói chgn Ige càc dóng ong eó Imh chóng chiù bènh cao, nhùng nguói nuòi ong dà dàn dàn khòng che dugc bénh, duy tri va phàt Irièn dugc càc dàn ong, dua nghé nuòi ong noi tiép lue di lén (Phùng Hùu ehmh, 1990; Tran Dire Ha, 1990)17][15]

Tu nàm 1989, phuong phàp chgn Ige theo quàn thè khép kin do Page va Laidlaw (1982b)[94J de xuàt dà dugc àp dung vào còng làc chgn gióng ong mal ó Viél Nam Sau 4 nàm chgn loc, dà tao ra dugc mot so dóng ong eó linh tu dàn lón, ly

le bénh àu trùng tuoi lón giàm tu 45,4% nàm 1990 xuò'ng con 17,2% Nàng suà't mal cùa nhóm dàn ong chgn Ige tàng 24,1% so vói nhóm dòi chùng (Phùng Hùu Chinh va Pham Vàn Làp, I994)[10] Tuy nhién, cho dén nay, chua eó mot dóng ong nào duge dành già va còng nhàn là gióng dugc chgn Ige tòt, dàp ùìig dirgc yéu càu cùa nguói nuòi ong

1.2.2 Loài ong ngoai

Càc còng Irinh nghién cùu ve ong ngoai con lì han so vói ong noi, trong dò, chùng lòi dà nghién cùu mot so dàc dièm hinh thài cùa ong ngoai nuòi lai càc linh Tliài Binh, San La, Dàc Làc va Làm Dóng Nghién ciru mot so dàc dièm hinh thài cùa càc dàn ong ngoai dugc nuòi ó mién bàc nuóc ta trong vóng 8 - 1 0 nàm, Pham Xuàn Dùng va Tran Xuàn Ngàn (1991)112] <^à nhàn xét ràng gióng ong ngoai dà thfch nghi vói diéu kién mién Bàc, vàn tuang dói thuàn chùng va chat krgng giòng vàn dàm bào cho san xuàt

Nghién cùu thòi gian càc pha phàt trién cùa gióng ong ngoai nuòi à Vici Nam,

Nguyén Quang Tàn va còng su (1993)123] eó nhàn xét ràng thói gian phàl trién lù Irùng dén khi nò ra ong trirang thành cùa ong thg ngàn han 0,5 ngày so vói su càc pha phàl trién phàl trién cùa gióng ong này a càc luróc khàc Tàc già cho ràng, su thay dói ve thói gian càc pha phàt Irièn cùa ong mal phu thuòc vào nhiéu yéu tó, trong do chù yéu là dàc dièm di truyén cùa gióng ong va nhùng ành huòng cùa diéu kién ngoai cành Kél qua nghién cùu này eó y nglna rat quan ligng liong vice

xàc dinh su phàt trién va bién phàp phóng trù Vorroo jocoìnoni, mot loai ky sinh

gay hai rat nghiém trgng cho càc dàn ong ngoai à Viél Nam cùng nhu trén khàp

ihé giói

Trong vóng 6 nàm (1983 -1989) Trung tàm nghièn cùu ong dà tién hành nghién

cùu khà nàng thich nghi cùa mot so chùng ong A meììifera nhàp noi Càc chùng ong dà nghién cùu là ong Y (^4 m ìignstica), ong Carpai {A m carpatico), ong Capcaza {A m caucasico) va ong Cuba {A meììifera vor.) Ké't qua nghién cùu

cho thày trong càc chùng ong nhàp nói, chùng ong Y ihrch nghi tot vói diéu kién

tu nhién, khi bau va nguón hoa ò Viét Nam Chat lugng gióng ong Y vàn dàm bào cho phàt Irièn nuòi ong co hieu qua cao

Chuang trình chgn Igc theo quàn thè khép kùi cùng dà dirgc àp dung dòi vói gióng ong ngoai Trong 6 nàm Ihuc hién chuang trình chgn Ige (1988 - 1994), càc dàc diém hinh thài cùa gióng ong ngoai vàn giù dugc on dinh Sue de trùng cùa ong chùa tàng 7,03%, nàng suàl san phàm làng 15,5% (Pham Xuàn Dùng, 1996)| 111 Nhung còng tàc chgn Ige gióng ong nèu trèn vàn ehi dùng lai a mùc dò thf nghiém Vi thè', cho dén nay, chùng la vàn chua eó dugc mot giò'ng ong mói nào

eó y nglna khoa hoc va già trj thuc tién cho ngành ong Viét Nam

Mac dù dà dal dugc mòl so kél qua buóc dàu trong còng làc nghién cùu, bào tón

va chgn gióng ong mal phuc vu cho san xuàl, nhung nhùng kél qua này dura co lùih bé thò'ng Vi Ihé, cho dén nay, chùng ta vàn chua co dugc càc dàn liéu khoa hgc long thè de dành già thuc trang su da dang va chat lugng càc gióng ong bien

dang nuòi ò Viél Nam Han nùa, viéc nhàp nói mot so chùng ong ngoai trong giai

doan 1970 -1985, khi ma nguón gióng ong trong nuóc chua dugc dành già hét tiém nàng va còng tàc chuàn bj cho su nhàp gióng chua dugc chuàn bi chu dào,

dà gay ra khòng it tón kém cho ngành ong, va con de lai bau qua dàng tiéc ve sau (Tran Dire Ha, 1989)[!4] Vi the, de góp phàn giài quyét nhùng tón lai néu trèn, thi vàn de dành già thành phàn loài va tieni nàng gióng ong mal a nuóc ta là rat càn thiét va càp bàch Day là mot trong nhùng ca sa khoa hgc càn thiét cho còng tàc gióng ong màt cùng nhu càc hnh vuc nghién cùu khàc trong ngành ong nuóc

ta

va su phàt trièn cùa nghé ong gàc kèo cùa nguói dàn ó day Càc tàc già cùng dà so sành va phàn tich lùih uu viél cùa nghé nuòi ong gàc kèo a mién Nam Viet Nam

so vói viéc su dung va khai thàc loài ong này cùa nguói dàn Indonesia Ngoài ra, mot so còng trình nghién cùu ve dàc diém sinh hgc cùa ong khoài cùng dà dugc lién hành Khi nghién cùu ve nghé nuòi ong gàc kèo va su ành buóng cùa mot so nhàn tó ngoai cành dén khà nàng ve làm tó cùa càc dàn ong khoài, Tan et al (1997)1124] dà nhàn xét ràng càc khoàng tróng Irong càc khu rùng liàni, noi dal càc kèo ong va hiróng dal kèo khòng ành luiang lón dén ly le dàn ong khoài ve làm tò a càc kèo ong dà drrgc dal san Trong mùa khò, vói diróng kfnh kèo ong lù' 9-17 em, so lugng dàn ong ve làm tó ty le thuàn vói duóng kinh cùa kèo ong dugc dàt, nhung trong mùa mira thi mói quan he này thè bien khòng rò ràng Dò nghiéng cùa kèo ong cùng eó ành hiróng dén khà nàng làm tò cùa dàn ong Càc

dàn ong Ihfch làm tó a càc kèo dal a dò nghiéng 27 - 34^' hon là a càc keo duoc

dal ó dò nghiéng cao bau hay Ihàp han Mot so dàc dièm sinh hgc khàc cùa ong khoài ó rùng tram U Minh nhu càu trùc va kich thuóc bành tò, kich thuóc lo tò, so lugng mù chùa dugc xày khi dàn ong chia dàn, so lugng óng trùng trong buóng trùng ong chùa va ong thg, nàng suà't mal cùa dàn ong cùng dà dugc mòl so nhà nghién cùu khàc tién hành (Phùng Hùu chùih, 1994; Pham Hong Thài va Phùng Hùu Chnih, 1998; Phuiig Huu Chinh et al., I995)!8||24||451

Ngoài càc còng Irinh nghién cùu ve ong khoài a vùng rùng tram 11 minh, chùng tòi chi mói thày mot còng Irinh nghién cùu so sành ve so dac diém hinh thài va

dàc dièm sinh hgc cùa ong khoài va ong dà {A laborioso) a vùng Mòc Chàu, Son

La va Mai Chàu, Hoà Bình (Le Quang Trung va còng su, 1997)|28| Trong khi dò, Pham Hong Thài va còng su (1997)1251 dà eó nliùng nghién cùu buóc dàu ve càu

trùc tò, tàp tmh làm tó va mot so chi tiéu hinh thài cùa loài ong ruói dò {A Porco)

va loài ong ruói den {A ondrenifomis) ò linh Minh Hai Day là nhùng kél qua

nghién ciVu buóc dàu, nhung dà góp phàn dàng ké vào viee dành già tiém nàng nguón gen ong mal a nuóc la Tuy nhién, càc còng trình ve càc loài ong màt song

dà sinh dugc tién hành chù yéu lai mot vài dia dièm a vùng rùng tram U Minh va cùng chi mói chù trgng nghién cùu mot so il dàc dièm hình thài va sinh hgc cùa

con ong va dàn ong Nhùng dàn liéu thu duae tu càc còng trình nghièn cùu néu

trén chua dàm bào ca sa khoa hgc de dành già mot càeh toàn dién ve dac dièm sinh hgc, sinh thài hgc, vùng phàn bó cùa mòi mòl loài ong mal dang tón tai ó Viét Nam, cùng nhu ve vi tri va vai Irò cùa chùng dói vói ngành ong va su phàl trién ben vùng cùa nén nòng nghièp nuóc la Vi thè, viéc nghién cùu ve càc loài ong màt này vàn càn phài dugc tién hành mot càch toàn dién va sàu sàc bau