Vấn đề hồ xuân hương tiểu sử, văn bản, quá trình huyền thoại dân gian hoá

Nhung nhung phat hifn cua ong ve Ho Xuàn Huong, d$c bi?t là I;Hl:J.huons_ky_thi_ty* bài tya tap tho* I;l?uiÌH?mg_Ky va ong-dà lam cho cac nha nghién cxm tu do dén nay van phài day cong

1 • ì?l2^_2HLIÌ5-5l •

Nghlén CUTI cào t h i n h à n t r o n g qua k h u , nguò'i t a thucmg g^p nhung kho khan t r o n g v i f c z a c d:j.nh t i e u s u va v à a ban t a o pham c u a t a o g i à Trong I J c h s u vàn h9C t r u n g d ^ i V i f t Nam,

Ho Xuàn Hueng l a m9t n h à t h e r a t d9c dao oa ve n 9 i dung v a

h l n h t h u c b i e u h i f n T i e p c ^ v o i n u s ì n à y , cào n k à n g h l é n cuoi dà g^p nhung khó khan gap b 9 i e h a i van de d o VÌ t h ^ ,

t i e u s u va t h e oa Ho Xuàn Hueng van l a m9t de t a i hap dan v o i

n h i e u n h à n g h i é n cuoi

Cho den n a y , nhung van ban t h e c a c u a Ho Xuàn Hu*eng raà chung t a co duyc hoàn t o à n c h i l a nhuTig vàn bau ohep t a y

b e i n g u è i d e i s a u , nhuTig ban t h e Nom k h t o vàn i n vào dau t h e

k y Chua a i dxxyo t h a y ra9t vàn ban n à o du^o xem n h u t h u b u t oua b à hay n g u è i cùng t h ò l v ó i b à g h i c h e p l ^ i a Nhu'ng rèn

ban duvo 3:em l a som n h a t c h e p l ^ i t h e c a Ho Xuàn Hueng, t h e o Hoang Xuàn Han, l a nhung b à i t h e du9'c c h e p t h u é b e i Antony

LAMDES t u nàra 1892 den t h à n g 2 / 1 8 9 3 t a i Ha N o i V, Con vàn

ban i n t h e Ho Xuàn Huotig bang c h u quoc n g u sém n h a t l à b e i

n h à i n Xuàn Lan c u a Nguyen Ng9c Xuàn, vào nam 1 9 1 3 - 1 9 1 4 a

Ve n g h i é n CUTI t i e u s u va t h e c a Ho Xuàn Hueng, co t h è

zem Giai^nhan^di^^m^c ( 4 5 ) c u a Dong Chàu Nguyen Eun T i e n l à

c u o n s a c h me d a u Tu do den n a y , hon 70 nam dà qua d i , vif^c

n g h i é n CUTI t i e u s u va t h e c a Ho Xuàn Huong d à ' t r a i qua h a i

0 0

giai do§.n lon, khac nhau ve chat

2

a ) G i a i doan m9t : TÙ 1917 den k h i mien Bac duQ'c hoàn

t o à n g i a i phong ( 1 9 1 7 - 1 9 5 4 )

b) G i a i doan h a i : Tu sau 1954 den n a y

(f g i a i doan dSu, t u Dong Chàu I^guyen Huxi T i é n , den

Nguyen Van Hanh, Hoa Baag Hoang Thuc Tram, Le Tarn, Duong

Quang Hàm, Hoàng Ly - Truong L i n h Tu •••^ den T r u e n g TUTI, Nguyen Duy Diem, Nguyen S i T é , v v , v i e c n g h i é n CUTI b i é n soan t i e u s u va t h e c a Ho Xuàn Huong con don g i à n Trong nhung

cong t r ì n h c u a c à c n h à n g h i é n CUTI n à y , con n h i e u b i e u h i f n cua s y t ù y t i f n , cam t i n h '

Tu s a u k h i mien Bàc dug'c hoan t o a n g i a i p h o n g , cong

v i § c n g h i é n CUTI g i a n g day vtlri hoc o* nuo'c t a b u e e s a n g ch^ng

duong mo'i Vi^c n g h i é n CUTI ve Ho Xuàn HuoTig da b u e e vào mot

g i a i dogn khac ve c h a t so vo'i truo'c do a Vei b a i Ban , ^ J d « " ^ l

2S!^2S_iS2£_£ì§i_2§£«2y§«52-^y2-B„ìÌH2'ì}S "^^ cuon Ho^JCuan Huong

I2'ì«2&2_£i2'ì_El2]i»SHLYS^«^22-Yà-SiS'2-^!^2 » ^ ^ ^ ^^"^^ n g h i é n CUTI

Ho Tuan Niém va Vàn Tàn dà co nhung dong gop dang c h u y Càc

ong l a nhung n g u e i dau t i é n v^n dung quan diem duy v ^ t l i c h

s u t r o n g v i f c n g h i é n CUTI m9t t a c g i à van h o c , d $ t Ho Xuàn Huong vào t r o n g m9t b o i cành z a h o i cu t h è , phàn t i c h v e t i n h

g i a i c à p , t i n h nhàn dàn t r o n g tho* Ho Xuàn HuoTig cùng n h u n g mg-t dong gop t i c h cuc c u a b à vào l i c h s u vàn hoc dàn t o c Dàc

b l ^ t , t r o n g cac cong t r ì n h cua m ì n h , ca h a i ong déu dà co gang cu t h e h o a moi quan h^ c u a Ho Xuàn Huong vó'i Dueng; T r i Tan (nguò'i cùng qué) , Ho Xuàn HuoTLg v ó i anh hùng dàn t 9 c Nguyen Hu? Tuy con co nhung diem con t r a c d o i t h é m , nhung

c a c cong t r i n h n a y vari co t h e xem l a c a i moc quan t r o n g t r é n

m^t ch^ing duòng n g h i é n cuu ve Ho Xuàn Huong t h e o mot p h u e n g

phap l u à n mo*ia

Trén l i n h vyc thueng t h u c , phé b ì n h vàn h 9 c , e c u o i th§p ky 50 này,^ v ó i Ho_Xuan_Hueng_-_bà_chua_ , nhà

t h e Xuàn Di§u dà gop m9t t i e n g n o i r a t dàng t r a n t r ^ n g a Bang vào sy càm t h y t i n h t e cua mot nhà t h e va bang vào von h i e u

b i e t sau sac ve za h 9 i , vàn hoa cùng nhu nhung n e t d^c t h u

t r o n g "bep nuc t h e c a " , Xuàn Difu da k h e i d | y m9t oach s i n h d9ng tom t u tueng cùng nhu t i n h d9c dào va ban l i n h cua mot

t r o n g "ba t h i hào dàn t 9 c " ma ong h ^ g men m9, t r a i n i v i t r i xumg dong cua Ho Xuàn Hueng t r é n t h i dan d-àn t9Ca

d i sàu vào vàn ban, ho$c l a de tham d i n h l ^ i m9t d o i d i e u

t r o n g t i e u su Ho Xuàn Huong, ho$c l à de cong bo nhung txv l i f u

mei Co the ke ra day : Tao Trang véi Ghieu Ho_^và 5^S^_5ì5^

Ho (58) ; Tran Thanh M^i vei mot h$ thong bài viét trén T^p

1964 i33) ; Tran Vàn Giap va Cao Huy Du vó'i nhung bài trén tuàn bao Van^Nghg ( 9 ) Nguò'i d9c sé ghi nh§n conglao to lon cua Tran Thanh M^i e nua dau th|lp ky nay nhu m9t nguò'i e6

Hueng sang mot huong suy nghì mei Tran Thanh M§,i khong con nùa ! Nhung nhung phat hifn cua ong ve Ho Xuàn Huong, d$c bi?t là I;Hl:J.huons_ky_thi_ty* (bài tya tap tho* I;l?uiÌH?mg_Ky) va

ong-dà lam cho cac nha nghién cxm tu do dén nay van phài day cong suy nghi de di tiep con duong nghién cun co nhieu sue thuyet phuc ma ong da me ra : phai chàng Ho Xuan Huong con la hay chinh là mot nha the sang tao chù yéu bang chù Han ? Bà là

^f

. rK

con Ho di hanh hay Ho Phi dien ? Chung ta se ly giai ve m^t

phoxig cach sao day truce mang the Nom tru tinh khong kem phaxa

tao bao song rat dam thrxx thiét tha, nang noi xot za cua mot

Ilo Xuàn duong t3:^oxig Lun Hueng_k^ vod mang the Nom truyén

tung lau nay - tua ben canh phan tao bao, tru tinh, giau ca

tinh lai lan vào biet bao cài nghìa tue tiu nhieu khi dén tre

trén ; bgn oe.nh cài nghia "pho ra" ,còn lam cai "nghìa ^gom"

kha de dai va don di^u ? a a

Ve phunDng dien ly luàn phé bình, thap ky 60 cùng la

thap ky xay ra CU9C tranh lu^-n soi noi zung queinh bai viet

sàu sàc, tài hoa va cùng day ca tinh cua Nguyen Duo Binh

Nguei_co_ngu;]f|tj^_chu;^|n_X^ (^2 ) Co the noi cung vei

nhung phat hifn mei cua gio'i nghién CUTI, bai viét cua Nguyen

Due Binh véi cu9c tranh lugn trén day dà lam cho vàn de Ho

Xuàn Huong thém noi lén nhu m9t trong nhung tr9ng tàm cua

vifc nghién CUTI vàn hoc trung dai nuo'c taa

- Buee sang th^p ky 70, vàn de Ho Xuàn Huong lg.i du9'c

khei d^y trong vi|c trac doi ve tieu su cua bà, cu the là vB

moi quan h? giùa Ho Xuàn Huong va Nguyen Huf trén T^g c_lii VSn

^22 "^^ •]:SE-2ì}i_i;i2Ì}-^l? ( 28) a Trong cuQc trac doi này, bang

nhung trang viét giàu nhift tinh, nhà nghién cùn Ho Tuàn Niém

dà cong phu tìm hieu sàu hon nùa ve moi quan hf h9 hàng giùa

Ho Xuàn Huong va Nguyen Hu? - moi quan he ma tàc già dà cùng

nhà su h9c Vàn Tàn chung minh tu nam 1967 Tuy thyc té gan

hai chyc nam qua dà cho thày vifc zac l|p mot quan h^ nhu the

con nhieu diem kha mong manh, song qua cuQc thào l u ^ này,

chi it nguò'i doc cùng thày dugc cong phu cua tac già trong

vi§c tim hieu can ke toan bo nhung cuon già phà cua ho Ho ò'

7 7

SU cua Ho Xuàn Huong a

Ve m^t t u l i f u m e i , e t h ^ p ky nay, dang chu y hon ca

( t u e l a nam I 8 6 9 ) ( ! ) Dya vào vàn ban n à y , do d a y , co nnùng

n g u e i c a t i n , nhàn do con chung minh thém r a n g : ong Phu Vinh Tuong t r o n g t h e ca Ho Xuàn Huong c h ì n h l à ong Phgm V i é t

Bq.1 ( 1 8 0 2 - 1 8 6 2 ) a Lu^n an c u a chung t o i s é chung minh r a n g :

t u y khong p h a i l a t a i IÌ9U t h a t ve t i e u s u Ho Xuàn Huong,

nhung Xuan_duong_dam_thog.i co mot y n g h ì a dang k e t r o n g v i e c

n g h i é n cuna No c h ì n h l a mot bang chung s i n h d o n g , l a m9t n h i p

n o i t r é n buee duong huyén t h o a i va dàn g i a n hóa ve t i e u s u va

t h e c a Ho Xuàn Huong a

'>^ T T V *

- Tren buee duong nghién cuu ve Ho Xuan Huong, th9.p ky

80 dà duvc me dau bei cong trình khao cuu cua h9c già Hoàng

Xuàn Han : Ho_Xuan_Huo'ng_vei_vinh_^H^^ (13) Dya vào thành

qua nghién cuu e trong nuee, trong cong trình khao c\ra cua

mình, ben canh vi^c tiep thu nhung két qua dà dat du^c, Hoàng

Xuàn Han dà bo sung thém m9t so tu IÌ9U mei d^-C bift la ve

tieu su cua Ho Xuàn Huonga Theo càc tài li§u cua ong, Ho Xuàn

Huong dà tùng làm vg» be cua vién Tham hi^p tran Yen Quàng,tén

là Tran Phuc Hien Vién Tham hifp này dà bi trieu Già Long

két an tu hình vao nam 1819

hu vay l a , t u hon ba chue nam qua, v i f c n g h i é n cuu Ho Auin Huong da dat rxi elio g i o i nghiéxi cun nhung vàn de càn

piiai tini hieu sàu hoxi n u a Do l a vàn de t i e u su va vdxi b a n

2 a Mue_dich_va ph^m yi_nghién_^cuna Thuc t i e n nghién cun cho thày rang : do dàc diem cua quan niém sang t a c va phuong thuc l u n t r u y e n t r o n g za h 9 i

phong k i é n , t r o n g nhung sang t à c dà hoan thanh cua vàn h9c

t r u n g , càn d a i Vi^t Nam, co hi^n tuong l a cùng v é i t h e i g i a n ,

nhung sang t a c này duee thém t h a t , sua chùa ho^-c xuàt h i ^ n

nhung t à c pham " r à p " theo chung nhu nhung khuon màu Ngay ca

t i e u su cua t à c g i à cùng xay r a nhung h i f n tuong tuong tUa Do

l à yéu t o cua si^_huyen_thoaij dan_gian_hoaa Vi t h e , l u ^ an

sé t a p t r u n g m9t phàn d e , sau k h i nghién cun ve t i e u s u , vàn

ban, co gang làm sang r o hon bang chung cua sy huyen thog.i

dàn g i a n hoa d o i v e i t i e u su va t h e ca Ho Xuàn Hueng a

Trong k h i thyc h i é n mue d i c h do, l u à n an h é t sue t r a n

t r 9 n g t h à n h qua cua nhung nguo'i d i t r u e e , co gang dén muc cao

nhat de chiém l i n h k h o i t u l i e u dà c o , de r o i bang vào sy so

sành, d o i c h i é u , se khang dinh nhung t u IÌ9U xac t h y c , phàn

t ì c h nhung co' s e cua nhung t u l i e u "nguy tg.o" ve t i e u su va

vàn ban tho* eaa Vo'i nhung t u IÌ9U con n g h i ngo', phàn vàn,

chung t o i cùng g h i l a i t r o n g lu^n an cua mình nhu nhung t à i

l i § u tham khao càn t h i é t ; va hy V9ng rang v é i t h é i g i a n ,

chung sé duee khang d i n h hay phu dinh bò'i nhung t u IÌ9U mò'i

r a t co t h e sé duee p h a t h i f n nay m a i Dong t h ò ' i , l u ^ n an sé

dua r a nhung k i é n g i a i cu t h e t r o n g nhung truo*ng hg'p cu t h e

ve t i o u su va von ban t h e ca Ho Xuàn Huo'ng ma nhung nhà

nghién cuu di truec chua quan tàm day du, manh dan phat bieu vai y kién doc l§p cua minh ve càc phueng difn trén day, ngo bau co du9'c mft vài dong gop trong mft de tài ma ai cùng biét

la con nhieu kho khan, khong the mot sem mot chiéu co the giai quyét tr9n ven duge

Nhu vay, tàt se co nhung vàn de luàn an dành phai

"treo" lai, che théi gian va sy nghién cuu tiep cua dong nghifp

Vei luàn an này, chung toi muon tuo'c bo di nhùng gì con me ho hay khong zac thyc trong tieu su va the ca Ho Xuàn Huong dang bao phu nhu mot lep vò huyén thoai quanh dung m^o

nù si de tra l^i cho ba mft difn m^o gàn hon nua vei lich su vàn h9C a Va cuoi cung la kién nghi mft tieu su, tac pham cua

Ho Xuàn Huong theo chu quan cua mình

Tàt ca nhùng dieu ày chinh là y nghìa ly luàn va thyc tien cua lu|n an

0 0

^' ?^l?21iS-E^§£-ìlS^ìl2-2H'H'

Tu lich su vàn de va muc dich, pham vi nghién cun trén day, lu|n an tranh thu tei muc toi da càc cong trình, y kién cua nguò'i di truec va than trong xem zet tùng chi tiét cu the, tung y kién trong cac c5ng trình, bài ve dà co Doi véi tùng chi tiét, luàn diem càn thào lu|n, luàn an sé ap dung mot phirong phap kha quen thufc la phu*ong phap lich su va logie

de làm ce se cho làp luàn cua mìnha Mot doi khi, luàn an sé

0 0 t '

v|n dung phuong phap so sanh, lo^i suy de di tei két luàn

u moi vàn de, ban lu^n an sé trình bay ro lich su va

8

thanh qua nghién eun cua nguo'i di truec, ke thua nhùng thanh tyu nghién cùn ma nguò'i truéc dà dat duee, dong thèi néu lén nhùng khiém khuyet, néu co, cua càc cong trình Sau khi lam du9'c nhu the, lu^n an sé trình bay ro y kién cua mình e tùng diem cu the ve tieu su va vàn ban Chinh vi the ma luàn an sé khong tranh du9'c nhùng trang viét nhu la mot sy trac doi, mft

t o t c a c van ban tho' Nom du9'c zem l à c ù a Ho Xuàn Huong h i § n dà chep t a y t r o n g c à c s a c h Han - Nom l u u g i ù t ^ i Vien Han - Nom

va c a c t u g i à de r o i t u t r o n g nhùng " d i s a n " à y , b a n g p h u o n g phap so s a n h , khao c a n , l u à n àn s é néu l é n mot s o b à i t h e

t i e u b i e u b i g^^ cho Ilo Xuàn Huong cùng co' so* de s a n g l o c

\ u n g Vifc t r a n h t a u tham b a c n h i e u vàn bàn tlxo^ c a cùng làm cho lufix an co t h e ban l u à n ky Ixen ve mot so b à i t h e cu t h e

^ ^ ^^ _ * - - *- -ta. ^7 9

ma bay lau it nguoi tì^t van de nghi nge ve quyen tac già cua chung

1.0

Ghuen^ I VAI^ DS T I E U S I / HO XUÀII HirCxIG

1 L i c h s u vàn d e Nhu moi n g u e i déu b i é t , n g u e i dau t i e n v i é t s a c h bixxo khao ve " s u t i c h va t h e t u Ho Xuàn Hueng" l a Don:; Chàu Nguyen Hùn T i é n Trong 2 i § i - S ^ I ^ - 2 i « S l - 2 (*^5), Nguyen HUTJ T i e n da dua vao cac g i a i t h o a i de ghep cho a o i b a i t h e duca ::ern l a c a a

Ho Xuen Huong mot t i e u t r u y f n , r o i zàu c h a x i xxaxaxg rnau t r u y f n

d o , sàp zép t h a n h cuon " t i e u t h u y e t " ve cuce d e i cua Ho Xuaxi Huong Cuon s a c h duee e h i a lam 8 doan t h e o Lcieu chuong a o i

n h u T a m _ q u o c ^ d i e n _ n g h i a u moi d o g n , t a c g i à me dau d'én^ h a i

càu t h e de tua Chang han :

- Doan 1 : Gai t h a n h xuàn nuc t i e n e ; vàn t h e

Néu nhu Giai_nhàn_di_rnac duee i n vào nam 1917 t h i ,

^9C 52-5]^IY-S5L}iYl2-|{S ( 4 7 ) i n t r u é c d ò , t a t h à y Nguyen Dong

Chàu, t u e Nguyen Hùn T i é n cùng c h u a quan tàm g ì don t i e u s u

Ho Xuàn Huong Chi dén mu'ei nam s a u , t u e nsxix 1 9 3 6 , k h i v i e

chung vò'i Le Thanh Y cuon Y i i Ì _ Y l S _ l : 2 ' 2 - Ì l : ^ Y 2 ^ ^ \ ^ A ^ ^ (^^')

c h u n g t a mei t h à y nhùng dòng chù c ù a h a i ong v i é t :

"Truyen r a n g bà n g u y e n l à n g u è i hg Ho e Nghf An, lu^j

ngu e pho huyfn Vình Thufn (Ha Noi) a Nhàt t h u y e t bà l à n g u è i Hai Duong a Ba l à mft b a c t à i nù co t i é n g hay t h e ve c u o i dò'i

L e Ba co dàp h9a n h i e u t h e v é i càc ong danh s ì duong t h è i ,

g i 9 n g t h e ba co raft ve t à i t i n h dàc sàc r i é n g , nay con t r u y é n

l a i cùng n h i ^ u "

con v e i Duong Quang Ham, ke t u Q U 2 2 ^ Y ^ - Ì r i 2 ì ^ - ^ ì l 2 ' ' ' ' 5 )

i n l a n t h u n h à t vào naia 1 9 2 5 , l o n t h u h a i vào nam 1 9 3 0 , k h i

^ n o i ve t i e u s u Ho Xuàn Hueng, cùng c h i v i é t :

"Nguèi t i n h Hai Duong, e ve c u o i d e i Hau Lea Nang l à mft t a y n ù s ì , nguò'i r a t t à i t i n h , l ^ i g i o i n g h é t h e vanal'ftxung chang may so phan ham h i u , t h à n t h è l o n g d o n g , n é n t h o l o r a

l o ' i t h e g i 9 n g vàa hoac cay chua hoac l e l a n g Suot t a p tho* vàn cua nàng khong may b a i l a khong co y l e l o i , dù t a c a n h

Nam 1 9 2 7 , On nhu Nguyen Vàn Ngo e t r o n g Ham t h i heg

t u y e n { do) ^ i n l a n dau naxii 1 9 2 7 , l a n t h u ba nam 195 2, v i é t :

"Nang s i n h _ v a o ^ l u c _ d a u _ n h a _ N ^ u y e ^ khong chac r o nguò'i que quan e d a u Co ke t r u y é n t u n g r a n g naixg goc t i c h t u t r o n g

Nghf An, sau re ngu e phuong Khan /^uan, huy fa Vinh Thuàix,

t i n h Ha r ; o i Kang von l a mot nguò'i t h o n g minh d i n h n g o Cha mat som, duee bx, me 2£H'2'i-.]}2«£?2 t r o n g nom t i r : t h a y cho Ixoc^'

i 2

Nam 1 9 2 9 , So' cuong Le Du t r o n g Nu lun^vsn hgc s_u' ( 5 ) ,

v i é t :

"Nang s i n h vào l u e dau n h a Nguyen, nhung khong e h à c r o

n g u e i qué quan e déu Cha nàng màt sem, duo'c m^ l a n g u e i

h9 Ho t r o n g nom t ì m t h à y cho h9C a Nàng d i n h k e n c h o n g ,

nhàn gap khoa t h i ben mo' c u a hang ban nuee de r u e e c a c danh

s ì lam t h e CÒ ong t h u khoa' d i vò'i em vào v\xdn t h e a Sau l à y

n h a u Ong này sau làm q u a n , d o i t r i phu Vình Tuong, nhung

chang bao l a u ong nay c h é t , s a u l à y l e m9t n g u e i lam chue

Tham h i f p e t r a n Yen Quang" Trong T§.p e h i N g h i | n ^ j a n _ L i c h _ s u

so 152 ( 1 9 7 3 ) , nha n g h i é n cuu Ho Tuàn Niém con cho h a y r a n g ,

t h e o Le Du t r o n g cuon s a c h n a y t h i Xuàn Huong dà "goa nguò'i

chong c u o i cung vao nam 1 8 1 9 , s a u do may nam t h i b a m à t "

P h a i c h e dén nam 1 9 4 0 , qua Y i J t _ Y l 5 - S ì § 2 - ^ - 2 § - l ^ H ^ ^ ^

Duong Quang Hàm (16)» n g u e i d9c mei dxxqo b i é t t i e u s u Ho Xuàn

Huong m9t cach k h a day d u Day l a c u o n s a c h g i a o k h o a b i é n

so§n cho bac cao dang t i e u h9c Dong Phap nam t h u b a va t h u

tUa Ve Ho Xuan Huong, t a c g i à v i é t :

"3a l a con g a i ong Ho P h i D i e n , nguò'i l à n g Quynh D o i ,

huy fa Quynh Luu, xu Nghf An Nliàn ong Dien r a d^y hoc è Hai

Duong, l à y n g u e i t h i e p , e day s i n h r a b a Thàn t h e c ù a b à

khon^' co_sach_nao_che2_rOa Nay t a c h i z e t t h e van c ù a b à ma

b i é t di^'2'2«.r§:i-,'éi}£'i* -^^ ^' "^^ ^^'^ '^^ '^^^ Nguyen s e Cha

mat soxn, me cao c i h o c Hoc g i o ì thuoxag hay l a y van t h o ' t h u

t à i cac v-aa naaxx nho s i l u e bay g i o ' Co l e cùng v i sxr t h u

t i i a c h ken chon ày nen duyèn paan l o n g d o n g Sau b a i a ? / l e Xiot

ong thu làxoa larx dea t r i phu Vinh Tuoxxg (nay t 3c tixàx Vinh

Y e n ) , nhung dugc i t l à u t h i ong phu màt Sau v i g i à c a n h

l ^ i p h a i l à y nguò'i c a i t o n g t u e danh l a CÒc Khong bao l à u

ong Tong Coc cùng c h é t Tu bay g i ò ' h ì n h n h u bà chan n o i

so phàn ham h i u nén t h u ò n g d i c h e i c a c n e i t h à n g c a n h va ngàm

v i n h t h e ca de khuày khoa n o i b u o n Co mot l a n h ì n h n h u ba cùng muon d i t u , nhung mot n g u è i t à i t i n h nhu b a khong t h e

giam minh t r o n g chon am t h a n h canh v a n g , nèn ba l a i t h o i

Ve t h e vàn t h i ba dung han r i é n g r a mot_ p h a i B a i nao cùng chua chan t i n h t u : ho^c l a n g l e , hoac chua c h a t Chù

dung t h u à n Non ma r a t k h e o , t a caixh nao r o r a c a n h a.^ ; van

hay g i e o nhung vàn c a i oàm ma r a t h i f p That l a mot nguò'i co

t h i é n t à i ve t h e J^orn v ^ y "

Nhu vsy l a : Tu nàm 1917 den 1 9 4 0 , t i e u s u Ho Xuàn

Huong da duee thém t h a t n h i e u d i e u cu t h e Trong c a c d i e u théiii t h a t à y , n g o a i c h i t i é t Chieu_Ho t u e Ph§m_DÌnh H o r a , c h i

t i é t Ho_Xuen_Huo'ng_là_con_no_Ph^ l à mot e h i t i é t r a t dang chù y v i tu' day nguò'i t a dà b i é t r o hon ve qué q u a n , t h a n phu

va bè ban cua b à The n h u n g , t r é n T | £ _ s a n Vàn hoc so 3/136 2, qua b à i Chi|u_no_yà_Pham DÌn^ Tao Trang dà ch^ing minh mot

c a c h t h u y e t phuc r a n g Chiéu Ho khong t h è l à Pham D Ì n h a o ( t à c

S^Q- l^-^'^ES^^^lììI^'h2^1^ ^^-^' 1 ^ ^ ^'^y ^ 9 i n g u è i vàn n g h i và h a i

nàm s a u d ò , t r é n Ta£_chi_Vàn_hoc 1 0 / 1 9 6 4 , qua b à i T r e j L a i vàxx él-S2-^lfli-£?H'2'SS» ^ ^ i phàn t i c h B à i t u a t a p tho' Lun huong ky

c ù a Ton Phong Th:j_, Tran Thanh u a i l^x dà dua r a chung c e de

chung minh r a n g Ho Xuàn Hueng l à con g à i Ho S ì Danh ( 1 7 0 6 1783) và l à em r u o t Ilo S ì Dong ( 1 7 3 8 - 1 7 S 5 ) The l à , t è dò dén nay vàn de Ho_^Xu|n_^/' •ns_la_con_Ho S ì Danh hay Ho F a i Dien dà dxvee t h a o l u f n Ho Tuàix Kiem t r e n Taa c h i Van hoc oo

-1 4

1 / 1 9 7 2 và Hoang Xuàn Han t r é n Tàp san Khoa_hoc_Xa_hoi xuàt

ban t a i P a r i s nàm 1983 déu dà tham g i à thào l u § n vàn de n a y

ve t i e u su Ho Xuàn Hu^ong, nhàn dxaqo nhà n g h i é n eun Ho Tuàn

Niém cung càp cho cuon Ho_ton_the_£ha, dà k é t ho'p v e i cac t a i

l i e u khàc de chung minh thém mot c h i t i é t hap dan n ù a Ay l a

c h i t i é t Ho_Xuan_Huong_là_em_ho_cua_an^ ^fS-Ì22-ìÌSl^Zl2

Hu| Thang 4 nam 1971, trén Ta2_chi_Vàn_h2c, trong bài Ho

^^H§5-fiH2'56_22-2y§B-£^l_£}2-^^£-£ii_Y2'i_è^Sy^^S-S^ chung toi dà cho rang quan hf dò la khong du càn cu Tu bay dén

? _ ^ ?

nay qua h a i b a i thao l u à n cua Ho Tuan Niém ( 26) , chiong t o i

cang co c e so' két lu§n ve vàn de n a y Va day se l a v a n d e t h u

h a i ma chung t o i dat ra de g i a i quyét cu t h e t r o n g l u a n àn

n à y

Trong l u e t i e u su Ho Xuàn Huong dang con n h i e u vàn de

càn thao luan nhu t h è , Tag^cni^Van^hoc so 3 / 1 9 7 4 , t r o n g muc

Sun tàm, dà cho cong bo mot vàn ban r a t dàng chu y Do l à b à i

tan van ^uan duon£_dàm_thoai Theo I c ' i g i e i t h i e u cùa Tap c h i

t h i "day l à b à i vLa cùa Tarn nguyen Tran B Ì c h San ( 1 8 4 0 - 1 8 7 8 )

b i e t h i f u l a i ai NLarx, qué e laixg Vi Xuyén, h u y e n xly Loc Tarn

a i n a " '^u t a e o nhu b a i van nay ^ t h i t a t c a nhung c h i t i é t x?y

i e i a,:,hièn c\m co daeo t r u e c day ve t i e u s u Ho }.uen Kuo'ax

'r "1 -\T •~-'"' - , - - ' - n ',' r\ '\' " V ,

se x r a a e a ve n g a i a , v i c a i vaa a a y Cixo bie~ ào ;.axa xoxxrxix^ x

mat V .• aà;': 1 cox ! ^0 x i n a aep da.^ qu^ niaaa cac x-.xt tx:: li-'^u

X'::^^ (.^O iy _L l._x ^ y i - ^ a j - a L u ^L L O ^^:Xlx ^ Xc^ Ou X- \ '^ ^ O'.XX l i ^ : a X

xi l i x a xixx do daa thyy\ rxot baac a i ti:x t e a t h a t cxia On

Vinh TuGXxg va chxxag mina Jo chinii l a xn,^ Pham V i é t D a i ( 1 5 0 2

-186 2) que e Scxx Tay, laxi qu-axi e x r a Lu va cxiet t a i d o Lo bo

Duc nua lugxx aix, clxxxng t e i khong phaxn t i c h t a i l i f u n a y e day

ix^a danh l a i chuong I I I de k e t aop paaxi t i c h

"^^ £^2_^Li^^2{}' L^2«?ì}i-5ils ^

Nguei dau t i é n d a t vàn de Ho Xuàn Kuong l a con Ho S i

Danh, l a nha n g h i é n eun Tran Thanh Mai Trong b a i T^'O'J-^i.Z&S

^ I _ 5 2 - ± ] Ì I ^ - 5 H ' 2 ' S S ('^•^ ^^ d à n ) , k h i nghién eun vàn ban Luu huo'ng

fSY_ÌÌ}i-Ì]i*> ^^S v i é t :

"Qua b à i t y a tap Luu^huo'ng^k^; va mày chue b a i t h e , chung t a b i é t duee g ì ve t i e u su va thàn t h è Ho Xuàn Huong ?

Dang chu t r 9 n g hon h é t , co c h i t i é t n o i Ho Xuàn Huo'ng l a em

g à i ong l o n Ho, dau H o a n g - g i a p , n g u è i l a n g Hoan-hàu ( t u e Quynh Doi bay g i ò ' ) , huyfn Quynh-lun, t m h N g h f - a n Hai t i é n g

"ong l o n " (tuong cong) d e i xua dung de c h i nhung n g u è i co chue tu'éc cao t r o n g t r i e u dinh phong k i é n Xet r a , day l a Ho

SÌ Dong ( 1 7 3 8 - 1 7 8 5 ) , d | u d i n h n g u y e n , df n h i g i a p t i é n s ì

xuàt thàn ( t u e Hoang g i a p ) làm quan den hành tham t u n g , tuò'c

quan c o n g , cùng v e i Bui Huy B i c h dung dau c h i n h phu t h è i T r i n h

Sàm và Tr^nh Khai

Theo Ho_gia_^h2'2 ^t2c_£ha_ky (ky h i f u Thu v i e n khoa h9c

t r u n g uong A-3076) va QiiY^_doi_co_kim_su_tich_hu^^

3 1 5 4 ) , Ho S ì Dong l à con Ho SÌ Danh ( 1 7 0 6 - 1 7 8 3 ) , d^u huong

cong ( c u nhàn) nàm 1 7 3 2 Ong nay khong ra lam quan, nhung v i

16

co con lam quan to nèn duac phong tàng chue hàn làm thua chi

va ham thai bao

Nhu vay, theo Ton Phong Thi, thi Ho Xuàn Huong la con

gai Ho SÌ Danh a Dem doi chiéu vò'i chi Ho Phi Dien, thi thày

Ho Phi Dien va Ho Sì Danh là anh em con chu con bàc l^i rat

xa, ke ngu'O'c lén dén dèi thu 10 mo'i cùng m9t ong to {9 )^\

Tarn nàm sau, trén Ta£_chi Van_hoc so 1/1972, Ho Tuàn

Niém trong bài Bàn lai mot doi diem ve tieu su Ho Xuàn

Huon^-dà trac doi lai :

"Tran Thanh M§,i cho rang Ho Xuàxx Huong khong phai la

N %

con gai cua Ho Phi Dien ma la con gai cua Ho Si Danh, nguoà

anh em cùng ho vò'i Ho Phi Dien a Tran Thanh Ma,i cho biét hai

ong này "là anh em con chù, con bac, lai rat xa, ke nguee lén

^ 0 \ 0 ^ 7 7 '•~r 7 den d e i t h u muo'i mei cung mot ong t o " So' d i ong Mai chu

t r u o n g nhu v^-y l à v i ong càn cu vào mot c à u t r o n g l ò ' i t u a c ù a

N h a m - g i à e - p h u Ton Phong Thi e dau' t a p t h e IfUTi_huong_ky ( b a n g

c h ù H a n ) Ton Phong Thi co n o i : "Khàu ky t i n h d a n h , n a i

Quynh-luTL, H o a n - h à u , Hoang giap Ho t u o n g cong c h i muoi g i à "

ma t a c g i à b a i 2£2*-lSÌ-YÌ^-^2»52-?]^§^-SH'2'^S ^^ d i c h l a : "Khi

h ò i dén t é n h 9 , mei b i é t co t a l à g m - S i ì ^"^^ HaT.N n h à n

manh) "ong l o n Ho" dau hoàng g i a p , nguò'i l à n g H o à n - h a u , h u y e n

Quynh-luTL"a Ong M^i dà g i a i t h i c h r a n g "ong l o n Ho" n o i day

l à Ho S ì Dong, dau hoàng g i à p , dà t ù n g cùng v é i BÙi Huy B i c h

dung dau t r i e u d i n h t h è i Hau L e Ho S ì Dong c h i n h l à con Ho

S Ì Danh ma Ho Xuàn Huong l à em g a i c ù a Ho S ì Dong, v^y t h i

Ho Xuàn Huong l a em g a i cua Ho S i Dana Liei nghe oua t h i t u ò n ^ :

chung nhu van ae aa ro rang khong co gi dang ban cai nua

va

l^hung sy" fE.uc"co' a'ong nhu v^y khong ? Cxiun^ toi da doc doi_huc'ng_bien_2 QuyniX-doi Ho_toc khoa dax_ih_ _ "truaxi^ 2ifSjL Quynh-doi^khoa daiih^truong bien, già paa cua chi Ho Sì Danh

;^-U.^'n -và hoi thém cac cu hau thàn true hf cùa Ho Sì Danh tax doi, thi thày van de lai khàc di Ho Sì Danh (1704-1783) dau

Quynh-tu truong (Quynh-tue huong cong, giam sinh hay cu nhàn, nam 27 Quynh-tuoi, khoa Nhàm Ty (1732) duò'i dò'i Le Thuàn Tong Ong khong ra laxn quan, nhung co duee phong chue Han làm thua chi vi co con la

Ho Sì Dong làm quan to Ong "an bàn lac dao" tai qué nha cho dén già, tho 78 tuoi Già phà cùa chi Ho Sì Danh ghi ro : Ho

SÌ Danh ehi co nàm nguò'i con, déu la con trai, la HoSÌDu'ec,

Ho Sì Dong, Ho Sì Thich, Ho Sì Chu, Ho Sì Hùu Vi già dinh Ho

SÌ Danh là mot già dinh co tiéng tàm duong thèi e doi, cho nèn cà làng déu biét ro moi chi tiét cua già dinhnay Nhung chinh QHKi^l^2ì_^i?2'ì}S-^ìlS (^W^ bién soan vao khoang nhùng nàm 40 cùa the ky truce) co ghi chep kha day du ve già dinh Ho Si Danh ma vàn khong co m9t giong nao noi la ong co lày V9' le và sinh con gai Cac cu hau thàn true he cua Ho Sì Danh cùng khang dinh la ong này khong co ve le va con gai Co the co y kién ngò' rang phai chàng Ho Xuàn Huong dung la con gài Ho SÌ Danh, nhimg vi ba co mot nhàn cach phong khoang ma

làngQuynh-xà h9i phong kién khong chàp nhàn, nén già dinh dà bò qua di chàng ? Xin thua : Néu già dinh bo qua thi co h9 hàng biet, néu h9 hàng bo qua thi co lang biét Va chung ta sé thày ca làng déu biét co mot Ho Xuàn Huong dinh ngo tu thué bé, hay làm the nghich va la con gai cua mot già dinh cùng khong kem thanh the nhu già dinh Ho Sì Danh Nhu the thi khong the noi

Ho Xuàn Huong la con gai cua Ho Si Danh va cang khong thè su.y doan nhu Tran Thanh M^i rang "Me Ho Xuan* Huong chi' la • mot

Quyrxh-doi^khoa danh^truo'ng^bien, già paa cua chi Ho Si Danh

và hòi thém cac cu hau thàn true hf cua Ho Sì Danh tax doi, thi thày vàn de lai khàc di Ilo Sì Danh (1704-1783) dau

Quynh-tu tru*ong (Quynh-tue huong cong, giam siah hay cu nhàn, nam 27 Quynh-tuoi, khoa Nham Ty (1732) duò'i dèi Le Thuan Tong Ong khong ra laxn quan, nhung co duee phong chue Han lam thua chi vi co con la

Ho Sì Dong lam quan to Ong "an bàn lac dao" tai qué nhà cho dén già, th9 78 tuoi Già phà cùa chi Ho Sì Danh ghi ro : Ho

SÌ Danh chi eò nàm nguò'i con, déu là con trai, la Ho Sì Duo'c,

Ho Si Dong, Ho Sì Thich, Ho Sì Chu, Ho Sì Hùu Vi già dinh Ho

Sì Danh là mot già dinh co tiéng tàm duong thèi e doi, cho nèn cà làng déu biét ro moi ehi tiét cua già dinhnay Nhung chinh Quynh-doi_huo'ng_bi|n (duee bien soan vao khoang nhùng nàm 40 cùa the ky truò'c) eò ghi chep kha day du ve già dinh Ho Si Danh ma vàn khong eò m9t giòng nao noi la ong co lày vo* le và sinh con gai Cac cu hau thàn true he cua Ho Sì Danh cùng khang dinh là ong nay khong co ve le va con gai Co the eò y kién ngò' rang phài chàng Ho Xuàn Huong dung la con gài Ho Sì Danh, nhung vi bà co mot nhàn cach phong khoang ma

làngQuynh-xà h9i phong kién khong chàp nhàn, nén già dinh dà bo qua di chàng ? Xin thua : Néu già dinh bò qua thi co h9 hàng biét, néu h9 hàng bò qua thi eò làng biét a Va chung ta sé thày ca làng déu biét eò mot Ho Xuàn Hueng dinh ngo tu thuè bé, hay làm the nghich và là con gai cùa mot già dinh cùng khong kem thanh the nhu già dinh Ho Sì Danh Nhu thè thi khong the noi

Ho Xuàn Huong là con gài cùa Ho Sì Danh và càng khong thè suy doan nhu Tran Thanh M^i rang "Me Ho XuaxrHxróng chi la • mot

nguei hau thiép cua Ho Sì Danh, lue ong này chét (1783) bà khong muon song thém cai ki22-22&-^àiZ-21^2«5^y2 ^^^^ mang Xuàix Huong ve Ha Noi sinh song va cho con an hgc c' day trong sy ngheo timg nhung àm cung, thoai mai" Va chàng, cho dù chung

ta cu muon tin vao sy suy doan ày di nua, thi kho tugng tuong duee rang mot nguei dan ba nong thon song cach day trong ngoai hai tram nàm l§.i co the mang con be tu Nghe-an ra Ha Noi trén mot quang duong gàn ba tram cày so giùa lue dat nxrec

co nhieu bién dong và thu do Thàng-long cùng dang trong con linh hoa (lue bay gie la nhùng nàm Tày Son tién quàn ra Bàc- hà) a Y kién cua Tran Thanh Mai, theo chung toi, khong phù hep vò'i sy thyc lich sUa Ho Xuàn Kuong khong phai la con gai cua

Ho Sì Danh

IThung tai sao Ton Phong thi l§,i noi nhu trén ? Chung

ta hày tro' lai nguyen vàn và chù y chi tiét "hoang giap Ho tuong cong chi mufi" "Hoang giap Ho tuong cong" noi day dung

là chi Ho SÌ Dong nhu ong Mai dà nlxfxa dinh Nhung chù "muoi" néu hieu là "em gài ruot" thi khong dung vò'i thyc té, vi nhu trén dà noi Ho Sì Danh khong he co con gai thi Ho Sì Dong khong the co em gai cung cha duee Vay chu "muoi" e day eò nghìa là gi ? Muoi ehi em gai noi chung Do do theo cach hieu cùa càc cu nho thi "mu9i" eò the dung thay chu "bào mugi" là

em gai ruot, nhung cùng co the dùng nhu chu "toc mu9i" là em gai cùng ho (cùng nhu "de" la em trai vua duo'c dùng de ehi

^'bào ^?" là em trai ruot vua duo'c dung de chi "toc df" la em trai cùng ho) Vay néu hieu "mu9i" trong chi tiét tren la em gài cùng ho thi dung vei thyc té xxa vaa dung ca ve mat ngu' nghia nua Hon nua, fieu zet ve van canh thi thay rang vei

19

ehi tiet nay, Ton Phong thi muon gio'i taifu cai net noi nhỏt trong quan hư thỏn thich ho hỏng cua Ho Xuỏn Hueng ma ong duo'c biờt qua lei ba Cho nộn nờu qua dung Ho Xuỏn Huong la 2^-.SướÍr!i2è ^^^ ^^ ^^ Dong thi tac giỏ lei tua IiH'HẬ^iớ'2^S„^iY

sờ khong ngỏn ngai gớ ma khong dỳng chu "bao mu9i" thay chỳ

"muoi" de nhỏn mgnh vei nguú'i d9c cai moi quan he ruot thit giỳa m9t nỳ si ma ong hờt sue tran tr9ng mờn yờu vei mot quan

to duong thoỏ"a

Sau khi nghiờn cỳn hai y kiờn trờn day trong bai khao

CUTI cỳa minh, Hoang Xuỏn Han cỳng da phỏn tich bai tya t^p the Luu hueng_k2; Ve diem nay, ong viờt :

"Mỉa Xuỏn nỏm Dinh-mỏo, Ton-phong tu xỳ Nghf ra Thỏng Long day h9e ; nhú' bgn, Cu-dớnh, mach cho nộn dờn Co-nguyft-

duộng, c ^ h Ho Tỏy, ngoai cua o Yờn-hoa, yột kiờn Xuỏn-Huong;

co le lỏy eú' lỏ nguú'i dong-quưna Thỏy nguei Co xinh dep, l^i hay Co lỏ em gai quan lon song-nguyen (dau hoi-nguyờn va dinh-nguyờn) hoỏng-giỏp, thu9ng-thu trieu Le Ho Sớ-Dong, chỏng ỏt muon lỏm thỏna Lai nh|n thỏy Co the hay-va co nhieu tinli-cam, khong chong ma tiep dỏn ong khong e-le a Chỏng ta liờn say me

v i t i n h ( a a a ) a

Ve vỏn-de l i ờ n - h f g i ỳ a Xuỏn-Huong vỏ Ho Sớ-Dong, co

t h ộ r a n g Ton Phong dỏ tuong^lam Nang l a em r u 9 t ong

Koang-g i ỏ p , v i t r o n Koang-g cỏu chuyfn, t u "era h9" cỳnKoang-g thuúnKoang-g c h i n o i

"era", n h a t lỏ_khi_nguei_anh_^chi_la_buc_s Tran Thanh Mai

dỏ h i ộ v l ú ' i t y a "em g a i l o n ong Ho" cho nộn dỏ bac d i e u

XuỏnHuong l ỏ con P h i D i e n , vỏ t h e o t h ộ t h u , nhan l a eoa S i

-Danh Thuyet ỏy khong on, v i bú d i e u gỏn chỏc t r u y ờ n vỏ g h i

trong h9 Ho, ma dya vào nghìa m^p-xiò' chù mUOl trong lò'i tua"

+

•f +

Qua ba y k i é n t r é n d a y , chung t o i x i n t r i n h bay s u

n g h i é n eun cua m i n h De b a t d a u , x i n t h a o l u ^ n r o hon ve y

k i é n k é t l u ? n cua Hoang Xuàn Han Hoàng Xuàn Hàn cho r a n g

t h u y e t c u a Tran Thanh M^i "khong on, v i bo d i e u gàn chàc

t r u y é n va g h i t r o n g ho Ho, ma dya vao n g h ì a m^p xie cua c h u MUOI t r o n g l ò ' i t u a " ( t à p Lu'u hu.'o'ng_ky) , Vay t h e nao l a d i e u

S&S_2^^2-Ìì^H2^1ìl-Y§-Sì}i«Ìì'2^S-^2-S2 ^^ '^'^^ ^^^ 1^ S S ^ I è Sl-E

512'-2]i&«2ÌJH-MI?2ì '^ ^^^ nhàn x e t nay cua Hoang Xuàn' Hàn màc

n h i é n b à t chung t a p h a i xem l§,i h a i nguon t u l i f u ve Ho P h i Dien va Ho SÌ Danh

^) ? l ? « l ì S H - " S Ì ^ _ 2 ^ l ' 2 _ Ì ^ H - ^ l 5 - Y à « 5 ^ i « Ì i 2 t i S _ ^ 2 _ 5 2 r ^

Phi_^Di|n

Nhu dà t r i n h bay t r é n d a y , n g u e i dau t i é n cong bo Ho Xuàn Hueng l a con Ho P h i Dien l a Duong Quang Ham t r o n g V i | t YS5-Si§2-ìE^2§-Ìi}H' ( 1 9 4 0 ) Thè nhung Duong Quang Hàm dà l à y t u

I Ì 9 U n à y e d à u , khong a i r o Ve diem n a y , t r o n g cong t r ì n h

n o i t r é n , Hoang Xuàn Han dà cho b i é t :

"Sach Iift^Yan_^Giao-khoa_Thu (HÙ Noi 1 9 4 0 ) , sopu bò'i Duong Quang Ham, l a n dàu cho b i é t g o e - t i c h N ù - s ì mot c a c h k h à

r o : " l à con g à i ong HO PHI-DIÉN, nguò'i l à n g Q u y n h - d o i , h u y ^ n Quynh-luTi, xù Ngh9-an"a Tuy s a c h khong cho hay cho x u à t - z u l à

d à u , nhung t a c - g i a l a m9t g i a o - s u V i | t - v a n t r ' u n g - h 9 c , vay n e n

b a y g i è d o c - g i a déu t i n va cho l a mot t i n mei-me T h à t - s u t h i

2 1

t r u e c h o i à y , e xu Hghé, n h à t l a e Q u y n h - l u n , n h i e u v à n - s i da

b i é t i t n h i e u ve d i e u à y Ho Duong b i é t c h u y f n , c h i n h cùng nho' nguò'i t h u oc h9 Ho ò' t h o n Q u y n h - d o i Nguyen l a vao khoang nam 1 9 3 8 - 1 9 3 9 , eò g i à o - s u s ù - d i a , NGlTffiN THIEU LAU, và s i n h -

v i é n t r u o n g L u § t , PHAI^I M?, dà ve Quynh-doi khao-cuTi s u - d i a

và k i n h - t é , dug'c nguò'i ho Ho mach g o e - t i c h TAY-SCfì^ va XUAN-Htfb^G déu t u ho HO n à y Cac ong l a i muon ve nhùng g i à pho và h u o n g - b i é n Cac ong dà k e l a i cho chung t o i n g h e D

HO-Q HÀIvI bay g i ò ' dang duo'c tra^o nhifm vu s o ^ s a c h V i e t - v à n h9c

và SU', du'9'e n h i p dem c ò n g - b o g o e - t i c h XUAI^-Hl/tìì^Ga Sau t a p HO

9 ™ 5 - § ì è - ™ ' " b ^ S q u o c - n g ù sogn b è i c ù - n h à n HO PHI-HUYEN ( t u e l à PHI-THONG t à c - g i à N h à n - d a o ^ g u ^ l n - h à n h ) , t o i con g i ù ,

Ho Vàn-Thu, chàu d i f t s o a n - g i à , co chù r a n g : "Mot b a n - t r o n g

h a i bàn dành mày bò'i P h i - H u y é n - cho ong Nguyen T h i fu - Làu mu9n dem r a H à - n o i " a Tuy G i a - p h o này chàp g i ò n g H o a n g - g i a p

HO PHI-TICH, cho nén khong co dàu t i c h T à y - s o n và Xuàn-Huong, nhung l ò ' i chù t r é n chung s u l u n - t h o n g t i n - t u e g i ù a h9 Ho

Q u y n h - d o i v é i g i à o - g i é i e H à - n o i t h è i ày"a

Xet dogn vàn t r é n day cua Hoang Xuàn Han, n g u è i doc

c h u a yèn l o n g ve nhùng d i e u ong v i é t cho l à m B e i v i , r o r à n g

l a Hoàng Xuàn Han cùng t h u a nhàn l a e h i t i é t Ho Xuàn Huong l a con Ho P h i Dien t h i Duong Quang Ham "khong cho h a y x u à t - x ù l à

d à u " ; doc g i à t i n chang qua c h i v i l u e bay g i ò ' ong Duong " l a mOt g i a o - s u V i e t - v à n t r u n g - h 9 e " ; "H9 Duong b i é t c h u y é n , c h i n h

c ù n g nhò' nguò'i hg Ho e t h o n Quynh-doi"a

0 0 7

Dieu dang chu y e do§n van nay l a " t u l u u - t h o n g t i n -

t u e g i ù a h9 Ho Q u y n h - d o i v é i g i a o - g i e i e H a - n o i " t h c n g qua Nguyen T h i § u Làu va Phan My ; va h a i ong dà "muon ve n h ù n g

g i a - p h o và h u ' o n g - b i é n " 6- Imig '^uynh vào nXa 1 9 3 8 - 1 9 3 9 Nhu-ng

den day Hoàng Xuàn Han khong cho c h ^ g t a b i e t mot d i e u quan

t r g n g ho-n : Vay t h i t r o n g c à c t.,a l i ^ u ma ong Nguyen T h i f u Làu và Phan My mu-OTi d o , c ó _ c u o n _ n à o _ g h i _ l ^ i _ c h i _ t i | a S 2 _ ì ^ l ^ l ^

l ^ H ' 2 ? ^ 5 _ l Ì _ 2 2 2 - _ 5 2 _ ? ^ a ? i l 2 _ & 5 a l S ™ g ? Thay v i y d ó a ^ o à n g X u à n

Hàn v i e t lu;ó't n h a n h qua y khàc : "Duo-ng Q u ^ g Hàm l u e b a y

giò-dang du'O'c t r a e nhiera-vu soan sX;h V i e t - v a hoc và su-, duce

n h i p dem c 6 n g - b 6 g o c - t i c h XUa-.;ii/cfl>lG" Roi ong l g i v i e t t i e p

ve l ò ' i chu t r o n g cuon Ho_Quinh /^ia_2ho ma ong con giù-, khong

p h à i de chuTig minh g ì them d i e u ma bgji doc dang càn ma c h i

de chu-ng t o co "su' l u - u - t h o n g t j r i - t u ' c giù'a ho Ho Q u y n h - d o i v à

g i à o - g i ó ' i a H à - n o i t h ò ' i a y " ! i;leu do càng chung t ò Du'o-ng

Quang Hàm k h i v i e t t i e u su- Ho / u à n Hu-otng vào nam 1940 l à v i e t

t h e o l ò ' i t r u y e n t u n g Co l i k a i ni?m g | n _ c h a c _ t r u ; ^ e n ma Hoàng Xuàn Han dùng o- day l a t.-.^^o y n g h i a v i e t t h e o l a i t r u y e n

t y n g d o

Y n g h ì này se khong phài l à kh5ng co can c u mot k h i chung t a de y r a n g : b a nam sau d o , vào nam 1 9 4 3 , k h i cho i n

YÌiai!SS_Yl^_ìl22_§HX2ll:i ^^'^ ^ ' a o n g Quàng Hàm dà cho i n X

c u o i chu'omg v i e t ve Ho Xuàn Eu^/ag mot muc g o i l à "Càc t à c

pham k e CUTI". ^ muc n à y , t a c g i à dà k e nhu-ng s a c h tham k h a o

de v i e t ve Ho Xuàn Hu'ong l à :

~ § i § i _ S ^ I ^ _ ^ i - ! 2 Ì 2 ^ ^ ^ J-'Piuyen Huu T i e n

- ìJ2_2?HlS_5H2^S.i-5Ì2_£^fe}i_Thàn_the_và_van_tài cua

Nguyen Van Hanh

- Ho Xuàn Huo'ng_thi_ta£ oua Xuàn Lan

Nhung ai dà d9C ba cuon gàch này deu biet rang cà ba

cuon do khong co cuon nào nói 'T-^n chi tiet Ho Xuàn Hu-ons 1

23

con Ho P h i Dien và t r ì n h do b i é n soan khào eun c ù a 3 cuon dò a Néu n h u nàra 1 9 3 8 - 1 9 3 9 , ve d i e u t r a t à i l i f u ò' Quynh D o i , qua

l a Dutjng Quang Hàm co mu9n duee cuon g i à pha nào do g h i l ^ i

c h i t i é t n a y , hàn khong co l y do g ì ma ong khong c h u a vao muc

" t a c pham k é c u u " de minh chung cho c à i c h i t i é t r a t m e i me raà truò'c ong chua a i h a y a B e i Du'ong Quàng Hàm von l a mot n h a

n g h i é n cùn b i é n s o ^ r a t t h à n t r 9 n g ve t u l i ? U a

Do hoan c a n h ò' xa To q u o c , t r o n g k h i v i é t b à i khào

l u à n ve vàn de n à y , Hoàng Xuàn Hàn phàn l o n dà p h à i dya v à o

c a c bao e h i t r o n g nuo^c g u i quaa Khào ve e h i t i é t Ho Xuàn Hueng

l a con Ho P h i D i e n , t a c g i à dà chu yéu l à v i e n dàn Ho Tuàn Niém de lam c e s e cho l à p l u à n c u a m i n h Ong v i é t :

"Tuàn-Niéra cho hay co g h i Ho P h i Dien t r o n g c a c s a c h

s a u

1 a Ho Ton thè pho 2a Ho toc thè pho

3 Ho toc hién lue

Dén day, lu§n an xin me ngo9.0 de trinh bay doi dieu trong cong tao nghién eun da qua :

Trén Tap chi Van hoc so ^F/I^TI, tron:': b^^i Ho

AuanHuon^:-^^^^^^^%J±Cl^^^^^%.Ji^^ ? ? chung toi co d^.t hai càu hoi nhu sau :

"Co thuc Ho Xuàn Huong la coii Ho Phi Dien khong ? do

thyc Ho Phi Phuc ghi trong Ho_toii_tne 2iLa chinli là Ho Phi

Phuc sinh ra Nguyen Hu? khong ? "

Ve càu hoi thu nhàt :

Cho d,en nay, theo su tim hieu cua, cnung toi, cuon sach dàu tien cho rang Ho Xuàn Huong la con Ho Phi Dien la Vi|t

YIIÌ_£Ì&2_1S*}2§'_Ì^H' ^^^ Duong Quang Hàin Tu do ve sau, moi khi noi tei Ho Xuàn Huong, m9i nguò'i vàn tin nhu vay mae dù khong biét ong Duong da càn cu vao dàu de viét dieu do"

Do m9t su hieu làm, nha nghién CUTI Ho Tuan Niém cho ran,^.; chuns; toi da "khàn^; dinh khon^: co Ho Phi Dien tron^: lich

su hg Ho" hoàc "khong co Ho Phi Dien e Wuynh Doi", nèn ong

dà viét bai gop y mgt cach gay gàt tren 5§2_2'2:ì«Yl^«^22 ^^ 1/1972 de chung minh rang mot so già pha hg Ho 22-2^22 ^2*^ ten Ho_Phi_Dien nhu trén ta dà thày Thò'i gian dà qua làu,

dqo laA bài viét cua nha nghién eun Ho Tuàn Niém, chung toi vàn tiep thu duo'c phàn tich cuc nhàt Do la phàn (vi eò lo'i thè là nguo'i lang Quynh) , ong da co dieu kifn de day congkhào sat lai lich tung cuon già phà trong lang va o cac thu vifn, tong két cho nguèi sau thày cuon nao co ghi tén Ho Phi Dien

va cuon nao khong ghi, vi ly do gi ma khong ghi Gong phu do thyc rat bo ich cho chung toi va bàt ky ai den sau, muon tim hieu tieu su Ho Xuàn Huong Bei chung toi biét, "lao" vào nghién ngàra mot khoi già pha nhu thè, ton khong biét bao

25

nhieu la nàng lyc !

Tre l^i càu hoi ma chung toi dà néu ra nàra 1971 : "CÒ thyc Ho Xuàn Huong là con Ho Phi Dien khong" ? De tra lèi, truec hét chung toi xin muon lei ong Hoang Xuàn Hàn de tifn cho viec l^p luan cua minh Trong tai lieu da dan, ong Hoang viét :

"Dén dieu Ho Phi-Dien sinh Ho Xuàn-Huong thi bùt chung con dàu ? Theo Ho Tuàn-Niém, hi^n nay chi con thày trong pho

so 1 bang Han vàn và so 6 bang quoc-àra (bei HB Sì Vàn truec nàm 1949) déu eò viét : Phi Dien sinh nù Xuàn Huong u Khan

phuong) a Mot chung nùa là lèi ong Ho Màu-DÒn viét thu cho

Ho Tuàn Niém mach rang : "Khoang nàra 1922-24, toi doc chù Han vò'i ong HUYEN, toi duee xem cuon pho (cuon pho gay bo

co chua luèng cuéc duei tén cua n§ra anh em con ong Ho Phi Khang : "Phi Khang chi tu : Phi Phù, Phi Tho, Phi Trù, Phi Phuc, Phi Huong, giai cu Nhàn Ly, hfu nhàt chi ' phiéu Hung Nguyen, Thài Lao, hyu phièn Quy Nhon, Tày Son trai" Va sau tén cùa Ho Phi Huàn chua : "sinh do, nhàt danh Dien (mot chù

bi xoa), sinh nù Xuàn HuNong u Khan Xuàn phuong (thu de ngày 27/9/1971)"

Sau khi dan lèi trong thu noi trén, Hoàng Xuàn Hon nhàn xet :

«

"Chung này can-he và dàng tin, tuy rang nay chua thày lai ban pho này"

Nhu v a y , r u t cuc e a Cxi^ Ho ly^Cxi XXXIA ITXOX XXX va o.ig

Hoang Xuàn Han ngay nay déu t i n ra.:g Ho jc^y'.^i Ha'ori.^ l a con Ho

P h i Dien b e i eò ba t à i l i $ u ( b u t cnung) l à :

- Pho 1 ( t u e Ho t o n t u e ona)

^ - Pho 6 ( t u e Ho_t2c ton_t-j.u_ono_^v) •

- Thu de ngày 2 7 / 9 / 1 S 7 1 cùa Ho m^.u Don

Thè n h u n g , ve b u t chung thv: n h à t , xixxx n o i ng";;c'i da

b i é t , cho dén nàm 1 9 5 7 , k h i ong 'Ivn Tan cnup l ^ i cuon pho

n a y , n g u e i t a chua t h à y hai'.g cnu chua duo'i ton Ho P h i D i : n

l a : " S i n h nù Xuàn Huong u Khan -ùiàn pnuong" (xe.n i^^-P^piii.Van hoc 4 / 1 9 7 1 ) Con b u t chung t h u h a i t h i c h i l a do ong Ho Tuan

Niém n o i l a co dug'c doc (chu* khong con s a c h ) ix:ex\ "§2_^ilìLii^r

hoc 1 / 1 9 7 2 )

Cuoi c u n g , c h i con t a i l i ^ u t h u oa l a l a txx! cua ong

Ho i.iàu Don g u i cho ong Ho Tuàn Niém t u Hghe :x-., de ngay 2 7 / 9 /

1 9 7 1 , l a mang y n g h ì a " b u t c h u n v / \ Nhung :cet r a , chang co g i à

t r i l à b a o B e i v i , sau k h i J;"'§2_2i}i»l2-l~-ì^22 ^^ 4 / 1 9 7 1 ( t u e so

t h a n g 7 / - 8/1971) p h a t h à n h , nha n g h i é n eun Ho Tuàn Niém mc'i

v i é t b à i t r a o d o i de i n t r e n Tap c h i YCn hoc so 1 / 1 9 7 2 B a i

v i e t cua ong Ho Tuàn Niem ky " t h à n g 9 / 1 9 7 1 " Thu- c ù a ong Ho

Màu Don de ngày 2 7 / 9 / 1 9 7 1 iJguò'i &QC CO t h e ngò' ve càc c h i t i e t

t r o n g bue thu- : No r à n h r g t q u a No c h i t i e t qua ! GÓ p h à i vay chang ma t r u ó ' c k h i g i ó ' i t h i ? u do§n t h u , nhà n g h i s n cu-^a Ho Tuan Niém dà p h à i g i a i t h i ^ u ky : "Ong SÒ-n l à c h i e n _ ^ _ s i _ c à c h

mgng cu t ù n g ^sJ^XÌ:^Xe]X_th2_x'in_cach_rnesir^, ong cung l à nguò'i

co t r i nho" r a t b e n ( ? )

27

Nhu thè, rùt Ig^i vàn de Ho Xuàn Huong là con Ho Phi Dien, hoa ra cùng chi con trong cay vao tri nho* ò' noi thèn da, vao sy "gàn chàc truyén" chu cha co sach vò' gi "ghi trong h9 Ho" con l§.i ca !

Khong hieu vi sao khi xet doan thu nhu thè, ong Hoang

^ IV 0 ^ 0 0 ^ 0

Xuan Han l a i cho do l a " b u t c h u n g " " c a n - h e va dang t i n " - mac

du ve diem nay ong cùng da t u n g co k i n h nghiem - k h i phé phan

m9t t r u o n g h9'p n g h i é n eun ca t i n vao g i a i thoc^i Ong

v i é t : "Phàm t à t c a cac cuoc d i é u - t r a , ke d i é u - t r a g i ù duee

t h a i - d o k h a c h - q u a n r a t k h o , v i phàn l o n da d l n h - y i t n h i é u ve

s y ' h o d i é u - t r a Duo'i ap l u e b i è u - h i ^ n hay t i é m - t a n g cua nhung

c à u h o i , ke dap t ù y b a n - l $ n h manh hay y é u , k i é n t h u c c h à c h a y

l o n g , t r a _ l è i _ t u a _ n h i e u _ h a ^ ^ vao càu h ò i " ò* t r u e n g hop n a y ,

khong h i e u n g u e i v i é t t h u co t r a l e i t u a vao càu h o i cua n g u e i

w-T r e l e n chung t o i da t r i n h bay r o nguon t u l i e u ve van

de Ho P h i Dien l à c h a Ho Xuàn Huong Lan dén cùng c ù a dàu m o i ,

n g u o n t u I Ì 9 U dò c h i con d9ng l a i o' mày dong ky c u cùa mot do§n t h u Trong k h i d o , nhung t a i l i f u p h a t h i j n b e i T r à n T h a n h

M^i t u t r o n g h a i nàm 1963-1964 - ma e do co chù Muoi ma c h u n g

t a dang xem x é t , d a t t r o n g he t h o n g vàn ban h5 ung n h a u , s o i

s a n g cho n h a u , vàn ban n9 cung co cho vàn ban k i a , k h a l a v u n g vanga Viec p h a t h i e n t a p t h e Lu'U^^huo'n^^ky da s o i s a n g cho b a i

LUTI huong k j ^ ^ t h i ^ t u t i m t h à y t r u e c d o No chung t o I^lf^ii^l^l^'ong

lSiY-.Ì^ì_Ìiì* 1 ^ '^9'^ " ^ ^ ^^^ t h a t , co d9 t i n c^-y c a o Thyc t i e n

n g h i é n eun ve Ho Xuàn Huong h a i chue nàm qua cho chùng t o i hy vgng r a n g : r o i d a y , k h i ma v i f e k h a i t h a c kho s a c h Han - Nora

c u a chùng t a t i mi h o n , v i e c suu tàm vàn ban Han - Nora t r o n g

dàn dà- t i c h cuc h o n , eò t h e chung t a s é t i m d\xao c a c vàn ban

k h a c cùa Lu'u hu'0'ng_ky_thi_ti^' và t à p t h e Lun hu'0'ng kya Chung t a cùng co t h e l u ò n g duee r a n g : càc vàn ban n a y , n é u c o , chàc s é khong gay xào t r 9 n l o n g i ve m§,t t i e u s u Ho Xuàn Huong ; co

c h à n g , chùng s é c h i bo sung cho t a ve m^t vàn ban t h e chu Nora

/•^ 0 0 ^ \^ 0^ rv 0

chu Han trong Luu^huong^k^ - tap tho' ma Ho Xuan Huong da noi

"là tàt cà the vàn trong dò'i" bà tàp hop laia Se dì phài trinh bay nhu thè, là vi chùng toi muon khang dinh vàn "ban Lu'u^huong

Ho Sì Dong, con cùa Ho SÌ Danha Ngùec l§,i, vi hieu chù MUOI

là "era gai h9", nèn Ho Tuàn Niém muon keo Ho Xuàn Huong tre ve già dinh Ho Phi Dien a Con Hoang^Xuan Han_thi_cho_^la_^^

Mai dà_"dua_vào_nghia_mag_rae^_^cua_ctó - nghìa là ong cùng hieu là "era gài h9"

MUÓI^dà" Ong Ho Tuan Niém lap lu?n r^ng : "Chù iviUOI nèu ni'u

la "em gai ru9t" thi khong dung vei thuc té vi Ho Si Danh khong he co con gai thi Ho Si Dong cong khong ths co em gai cung cha duge Vay chu MUOi e day co nghia la gi ? MUOI chi em gai noi chung Do do theo càch hieu cua cac cu Nho thi "muoi"

co the dùng thay chù "bào muoi" la em gai ruot, nhung cùng co the dùng nhu chù "toc muoi" la em gai cùng ho V^y nèu hieu chu "mu9i" trong chi tiet trén la em gai cung ho thi dung voi thuc tè ma vàn dùng cà ve m.§'.t ngu nghia nua"

ó* day, càn bàn thém doi diem :

- Thù nhàt, co that "theo cach hieu cua cac cu Nho thi

"muoi" eò the dùng thay chù "bao muoi" la em gai ruot nhung cùng eò the dùng nhu chù "toc muoi" la em gai cong ho" khong ? Cac cu Nho day la cac cu Nho thoi dai Ho Xuàn Huong hay cac cu Nho hifn nay ? Chi biét rang chung toi da tra eun ma chua tim

ra chu "bao mu9i" nhu su mach bao cua tac già Vay ehi con phài xet chù "muoi" và "toc muoi" Hai chu nay co the thay thè che nhau du'O'c khong ? Phai chàng quanh chu "muoi" nay, Han vàn chi co hai khai nifra do ?

Theo chùng toi biét thi khong phai nhu vay, vi trong

tr iéu nhà Nguyen, cac nha Nho cua ta dà to ra rat nghiem càch trong viec xung ho vei nhau H9 dà ghi l§.i cài "luàn tu" do m9t càch kha nghiéra nhàt, rach roi va chinh xac Khong du sue

di sàu vào tàt ca cac nguon s\x lifu, cac tu dien Han co de khào ve 14.ch su vàn de nay e nvi^ao ta ; nhung thang hoac chung toi cùng du'9'c thày vàn de này dà ghi e do d'.y dàng tin cay làm Chang han nhu Phara DÌnh Ho (17Ò9-1839) - nguèi song cùng thei

d a i v e i Ho Xuan Huong, da sogn r a cuon Nhàt dung_thuòng dam,

t r o n g do ong danh r a han raot muc g 9 i l a muc " l u à n t y " de q u i

d4.nh nghiéra n h § t c a c h xung ho l u e à y Dieu dàng quy e vàn ban

n a y l a e c h o , raoi raot t u hay nhom d§,i t u bang c h u Han, Ph^m

Dinh Ho déu chua n g h ì a bang c à c h " d i e n Nom" r a cho t i f n x a c

d i n h k h a i n i f m Chù MUOI raà chung t a dang bàn e day, Ph§,m DÌnh

Ho cung e h i a t i mi r a t e i tara cung b à c r a t r o r a n g a Sau day

l a nguyen vàn l ò ' i ong v i é t :

" l a Mu2i l à em g a i r u f t ; 2 Muoi^ghu l à em r e ; 3

- ì s S - 5 ì y 2 ì •'-^ ^^ s a i h9 con nha chu ; 4 Duong muoi l a em ( g a i )

h9 dong du'òng v é i nhau ; 5 5oc_mu2i l a em g a i h9 dong

t o c v e i nhau ; 6 Bieu^muoi l a em ( g a i ) con nha c o , em c h a ;

^' l?2i_ll!H2i -^^ ^^ ( g a i ) v e ; 8 Ty^muoi_^2^y„Sì§-.2ì}i-^IS ^^

chung h9 n h a chong c h i era

Nhu t h è l a ngay c h i mot k h a i nifm em^ho t h o i , Han vàn

cùng dà q u i d i n h làm cung b§e ngon, t u de b i e u d a t , chu khong

c h i nghèo n à n t r o i t r o n vao h a i chù " t o c m u o i " r a t chung c h u n g

n h u t a t u o n g a Sau Phgm DÌnh Ho, t a con co t h e t ì m t h à y c h ù

MUOI nexy e n h i é u s a c h k h a c Chàng h^n n h u 5Si-?^2:S_2H22il£H.('''''')

c u a Nguyen Vàn San t u e Hai Chàu t u , Trong ban i n Sai^Nara^guoc

n g u , chù "rau9i" n à y cùng du9'c c h u a r a t r o bang c h ù Nora : "Em

gài ru9t"

Trong t i n h h ì n h d o , kho co t h e t u o n g t u o n g d^xo'G mot

n g u è i v i é t vàn da t e i muc b i e u h i f n s u uyén s u e g i à d$n n h u

Ton Phong Thi l^i chiù viet mot chu MUOI de hau sinh cu tuy y

hieu theo càch cua rainha Chung toi nghi co le Ton Phong Thi

khong vi ly do gi l§,i phai co y vuet qua ph^m vi ngù nghìa

3 1

t h o n g t h u ò n g ma c a c s a c h chu Han t h o i ong da q u i d i n h

Va c h à n g , t h e o nhà n g h i é n eun Ho Tuàn i;iém t h i Ho S ì Danh và, Ho P h i Dien t u y l a anh em h9 nhung cùng da xa nhau lam

r o i , p h a i d i nguee l é n e h i n doi ngu'ei moi cung c u n g mot ong tOa Nhu t j j è , Ho Xuàn Huong sé l a em h o ^ r a t xa cua Ho S i Dong

L a i n u a , k h i ma Ton Phong Thi g i e i t h i f u tf.p t h e cua Ho Xuà:ri Huong va t i e u s u cua bà (1814) t h i Ho S i Dong l a i d a k h u a t n u i

ba chue nàm t r o n (1785)» Mot n g u e i anh h9 r a t x a , k h u à t n u i da dén 30 nàm ma k h i Ton Phong Thi v i é t b a i nay t h i ong va Xuàn Huong l a i dang e Ha N o i , vay t h i lam sao ma ong l a i ha mot càu vàn "Khàu ky t i n h danh, n à i Quynh Lun, Hoàn Hau, Hoang g i a p Ho

t u o n g cong c h i muoi dà" v e i àm huong " t h à n t h u ò n g " gàn g u i nhu v|.y du'9'e ?

Ve vàn de n a y , ong Ploang AuSài Han d a t mot g i à t h i é t co

phàn dò d a t : "Ve voxi-de l i e n he g i u a Xuàn-Huong va Ho

Sy-Dong, eò t h e r a n g Ton Phong da tuó'ng_lajTi Nang l a em r u o t ong

H o à n g - g i a p , v i t r o n g càu e h u y f n , t u "c;:m ho^^ cung t h u ò n g c h i

n o i "em", nhat là_^khi_ngu'ò'i_anh_ch (13 ) "

DÒ cùng l à mot c a c h n g h ì Nhung qua c a c vàn b a n , chung

t a t h à y t h e i g i a n quan he g i u a Ton Phong va Ho Xuan Huong t i n h

den l u e ong v i é t b a i t y a d o , da t r a i qua gàn chue nàm t r e i

Quan hf c ù a h9 eò n e t g ì do con v u e t cao hon c a i t i n h quen

b i é t t h o n g t h u ò n g Sy h i e u làm c h i t i é t l o n ve t i e u s u c ù a

n h a u t h a t kho xay r a B e i khong eò l y do g i k h i é n Ho Xuàn

Huong s u o t 7 , 8 nam t r è i p h a i dàu ngu'oi b ^ t r i àm de "nhfn

v e " Ho SÌ Dong l à anh r u f t ( t h e o k i e u " t h à y n g u o i s a n g b à t quàng làm h g " ) n h u t h e Nghi nhu t h e , co c a i g i t o i t o i cho n u

s ì néu khong muon n o i l a h^ t h a p ba !

l'Igeai v i f e t r i n h bay c a c h h i e u cua minh ve chu " m u o i " ,

n h a n g h i é n eun Ho Tuàn Niem con v i f n dàn dén kho g i à pha t r o n g dong h o Ong cho hay r a n g "dà d9c Quynh Doi huo'ngjDjL_é_n_^ ; Qyy^h

52ì-.L^2-Ì22»ì^^2&_^&2^ ''-^^'^•^S-^ìl^ » 2!^ÌS^_?2ì-.^^22'_^§5ì}_!^ì'2'2'S5

b i | n , g i à pha c h i Ho S ì Danh va h o i thém cac cu hau t h a n t r y c

hf cùa Ho SÌ Danh" t h i t h à y "khong eò mot dòng nao n o i l a ong

eò l à y v e l e và s i n h con g a i Cac cu hau s i n h t r u e hf c u a Ho

SÌ Danh cùng khang d i n h ong này khong he co v e l e va con g a i " Thyc r a , ba cuon s a c h ma ong dà d9C t r é n d a y , t h i h a i c u o n , t h e o

t é n g 2 i cùa n ò , chu yéu l à g h i chuyen k h o a _ d a n h , t u e l a chuyfn

t h i c u , do d a t ma t h o i a Doc c h ù n g , khSng t h à y chuyen k h a c , c ù n g

p h à i Thi du nhu chùng t o i dà d9C, Quynh_Doi^Ho_toc_khoa_danh

t r u o n g b i e n , ky h i f u t h u v i f n Vifn Vàn hoc HN.253, gbm hon 50

t è g i à y b à n , kho l o n , g h i chep t r é n d u e i 300 con nguò'i t h i d o

-t e s i n h do dén -t i e n s ì l^Hung dò c h i l à g h i danh sach a i do

khoa nào hoac v i dò l à con a i chù eò mày v i t r o n g do duee chua

ve g i à c à n h , t h e t h i è p g i cu t h e t r a n g d è i t u cùa c a c v i do dàu ? con g i à phà c h i Ho S ì Danh ma ong Ho Tuàn-Kiém d9C l a doc è cuon nào ? Hién nò ò' dàu ? CÙng eò t h e l a g i à pha khong

g h i ro Ho SÌ Danh eò v e l e và con g a i Nhung co p h a i t à t e a

c à c g i à phà ho Ho déu eò I f g h i chep day dù c à con g i a i l a n con g à i , - cà VQ' l e l a n "nàng h a u " khong ?

Theo s y doc cùa chùng t o i , nhùng cuon g i à p h a ho Ho mang t i n h c h a t t o à n h9 (hg^p t o c ) , g h i t u e n g d o i day dù và co khà n à n g n ó i n h i é u chuyfn n g o à i ^ k h o a ^ c u n h à t , cùng i t Nhung

è nhùng cuon n h u t h è , cùng co làm d i e u s a i d i k h i é n chung t a

p h à i bàn khoàn raoi k h i rauon t i m h i e u cho càn ké mot v a i e h i

t i é t cu t h e Chang h a n , n h i é u t r u o n g hep Ho_^gia_heg_^tocj)^!?»^^

._,lii k h a c h:n Ho ^ 2 - - i 2 - è 2di: ^'^ '^^ £.2d '^x-'~ ^"-'^ '^•'v^ "^^^-

^^'^l Khong c h i s o c o n g h i k n a c n n a u ;ia t e n cuii,^: g n i k h a c n a i c u o n

n a y l a n a i c u o n co u i n n ci:ac p-iO xj c u a 'loa-i "coc, "c::•or.;^ ao c o

g h i l a i mot s o g i a i t h o a i , ciiuvfn v e c o n ( c o k h i ^h± k y ) vi-,

t h e phu c ù a mot s o v ^ 2ihun^ phaii l o n c h i xxìCxo v i k h a c c u n g

c h i du'O'c g h i l a i c a i t e n ma t h o i Khonei so i a n h ky^ tirexig v i

à y s o n g d o c t h à n , s e l à m

L a i niva, t h e o q u a n nifin phon,; k i é n " n h à t na.::i v i e t Xxyx.,

t h a p nxc v i e t v o " , p h à n n h i e u :ia o'xa 'xxCxx ; fxix t e n coxi r ' a i ;

cùng dà duee d9C mot bai viet cua mot tac già e Na:n Ila ve Ho

Xuàn Huong Tac già bai viét nàm do da 60 tuoi co du Ong cùng

lift ké ò' trong bai y ki^n cua hang loat cu ma ong dieu tra

Trò' trèu thay la co "cu" da duo'c ong khai ro la -53 tuoi !

Noi nhu vay khong co nghia la chui\g toi dam phu nhfji

tao dung cùa cac già pha hay su dieu tra tro: g dàn da doi vei

cong tac nghién eun Bei chung toi biet nhe co già pha cua no

Le, ho Bui, vàn hoc ta mei giù duee 2§i-^2i_t'J^3S 2l}lfLL''^iiL„22-2

Ì2-5-;:'2-.'i^^2 (1462-1^59) yièt_^cho a dao i^i^t _trona_dio_ hoi xuan

hay Oun.^;^trung^bao ^nu3n^ cùa BÙi Vinh (1508-1545) m a Hoàng

Xuàn Han da ghi lai du-ec trong '-L'hi-Yi^-Yi£'± d^-^ ^''^'-^ ong

Va chinh ngay Ho^ton thè gha, tuy con nhiéu dieu phai than

trgng khi khai thac, nhung co ai n g e e t e giao lot bia cua n o

lg,i co duee bai the_ch.u Nom da gop phàn soi sang ve mat t u

lieu cho mot bai vièt tren Tao chi Van hoc nam 197 2 ! Nhung

doi vei vàn de chung ta dang nghién cuu cu thè e day nhu; c h u

jviUOI 5 Iv^i can phai dung nhiéu qui pham 'kliac n h a u , nhiéu tu

lifu khac nhau m o i mong sang to duee Con nhu n è u chi bang vao

su phièn difn cua già pha hay dya vao ky uc co phàn thièu

khach quan cua dan chung, nhu truong hep nay, that chua du tin

Ày là chua ke rang de cho cach hieu chu "MUOI" cua m i n h

"muoi" dò da duee chi "em gai h o " trong truong hop va vàn canh

nào (it ra là c' thè ky XIX chang h a n ) u day tac g i à chi cho

biét chung chung la "theo cac cu n h o " ! Tuy n h i è n , mot doi k h i

tao già cùng dà dat ra duc'c mot càu hoi rat ban c h a t , k h a c h

• ^ _ ' , ' ^ , ' ^ ' ' ^ ^ >,

quan va ly thu : "Co_the_co_^-y_kien_nge_rcng_phai_c

Huong dung là_con_gai_^Ho_Si_Danh^_nhu^ mot E^ong

Càu c h u y f n " d o n g d o i Ho Xuan HUOVL^ c ù n ^ l a :aol q u a a h e

hg h a n g g i u a Ho Xuà^' Hueng va l i g u y e n ì i h a c , n\-;uy5n a u f d u e e

b à t d à u c o n g bo t u na;n 1 9 5 7 t r o n r : c a c a Ho X^^n_Huon,r;;^yói_ c a c

SÌ2ị.-2ì]-li„52'.-Y2-S_Ì2-22-Yè.£Ì&2«4V-2 (39 ) •

Tìieo s y t r i n h b a y c u a t a c g i à :

" D e i Le Hy Tong ( l 6 a O ) , >:o Ho co rii^^t n^;aói i a Ho CdC

T i c h , do Hoang g i a p l a n quan d.on c h u e T h u e n g t h a v a duau

p h o n g t u e c Quan c o n g Anh r u o t Ho P h i T i c h l a Ho P h i C e , riCyw

27 t u o i do Tarn t r u o n g , d o i Le Hy T o n g Con Ho P h i C o ' l a H o Phj

Già laam q u a n don c h u e Huan dao d o i Le Ky T o n g , c o n Ho P h i G i à

l a Ho P h i D i e n

Nhu m o i n g u o i d é u b i e t , ong t h à n s i n h r a Nguyen Huf l a

Ho P h i Phuc 5 s a u d o i lam Nguyen P h u c , l a ngavoi q u é quaii e Hghf

An K h i c h ù a Hguyén d a n h chiètn d u e e mot p h a n c u a d a t Nghe An,

t h i Ho P h i P h u c b i c h u a Nguyen b à t d u a v a o Qui Nhon d e k h a i

k h a n d à t h o a n g •

Theo ong Ho Tuàn Niem v a Ko_ton_the _^uaa t h i Ho P h i K n a n g

d à r ò ' i l à n g Quynh d i c u s a n g Nhàn Son Nghf ixạ Cùng t h e o Ho

t o n t h è g h a t h i Ho P h i Phuc l a c o n Ho P h i K h a n g , Ho P h i Khang

l a i l à c o n Ho The Viém, ma Ho xne Viem l a i l a em r u o t Ho P n i

T i c h q u é e Quynh Doi •

Nhu v à y l a a n h em Nguyen Nhac , Nguyen Huf d è u l a d o n g

d o i ho Ho ò' Quynh D o i Ho Xuàn Huong v à Nguyen Nhấ, Nguyen Huf l à n h ù n g n g u e i c u n g mf-c d o n g ho v a d é u co riot ong To c H i n g ,

l à n g u è i d a s i n h r a Ho P h i T i c h v a Ho Thè Vièm : ACÒ S i -^nh

Do la dieu m a bay g i e chung ta da biet d^x:qG. Nhung dieu

quan hf h9 liang vei nhùng lanh t u phong trao Tày S o n khong ?

M a y l a n Nguyen Huf, keo quàn ra B à c , mot lan de dift h9 Trinh, mot l a n de giét Vo Vàn N h à m , mot lan de p h a quàn T h a n h , t h i thai df cua Xuàn Huong ra sao ? B a co cam t i n h g i v e i p h o n g trao Tay Son khong ?

Già Dien

Qua dogn van t r i c h dan t r e n d a y , n g u e i d 9 c co t h e t i r a

t h à y duq'c n h i é u d i e u mo'i 1§, ve t i e u s u Ho Xuàn Hueng : T h i r a

Ho P h i Dien " ( n g u e i raa'tu t r u c e ' d ò ' vàn duee xem* l à t h à n phu cùa'

0 0 ^ 0 0 ' '

Ho Xuàn Huong) c h i n h l a a n h em chau chu c h a u b a c vò'i *Ho^ P h i Phuc - c h a c u a Nguyen Huf - v a do vf.y : Ho Xuàn Hueng v a N g u y à i Huf eò quan Hf gàn g u i " : l a anh c h i em h9 v e i n h a u

Llhùng k é t l u f n t r é n day dà duo'c t a c g i à c u o n s a c h t r ì n h bay ò' n h i é u cong t r i n h khac s a u d o , niiu : Van hoc Ì^à2-E^2-Sc

sach, nèn nhùng tu lifu dwqc tac già dùng trong càc cong

trinh sau, so vei truec, eò phàn phong phu hon Nèu nhu ò' Ho

i^2Stì_52*2*SS_Y2'i_2§2-Si2i_2^L^_tiliLYl^_^22_Y§_ììÌ2r2 ^k^2 0 9 ) , moi

quan he giua He Xuan Hueng va Nguyen Huf ehi mei duee chung

minh chu yéu bang Ho_ton_thè_£ha thong qua vife trinh bay

nhùng trang già pha ma tac già da che chup anh ,de in lai e

Tu l i f u chu yéu dug'c t a c g i à s u dung de chung minh l | p

l u à n cùa rainh l à Ko_ton_the_2ììS "^^ nhùng -dieu h i e u b i é t ve

t i e u su Ho Xuàn Huong t r u é c do thong qua Dueng Quang Ham ;

t u l i f u khàc l à YilÌ-^5^-51?-l-2'2 ( ' l ^ ) Tu nhùng t u l i f u n a y ,

t a o g i à l § p l u ^ nhu s a u :

a) Theo Duong Quang Hàm, Ho Xuàn Huong l à con Ho Phi

Dien ; t h e o Tran Trong Kira, Nguyen Huf l a con Ho Phi Phuc

b) Ho ton_the_2ììS ^^^ S^^ ^ -^^^ Phuc l a a n h e r a h o

v é i Ho Phi D i e n

e ) Vay Ho Xuàn Huong và Nguyen Hue co quan he anh e h i

em hg v e i nhau

Làp luàn trén dny, ve hình thuc, tuong nhu khong co gì phai ban lufn Song, nhu phàn trén cùa luan an này dà trình bay : Ho Xuàn Huong khong phài là con Ho Phi Dien Vi thè, chung toi ehi con phai chùng minh xem Ho Phi Phuc duee ghi

thày tao già dà eò mot so làm lan trong vife khai thac nhùng

t u l i f u dò

Truec hét l à vife khai thac Ho^ton^the^ghaa Vi cho ràng Ho Phi Phuc trong cuon già pha nay chinh l a Ho Phi Phuc thàn sinh cua Nguyen Huf, bi chua Nguyen bàt vào Qui J^Ihcn nera

7 0 7

1655 (the ky XVII), tac già viet :

"Xet Ho_ton_the_£ha t h i thày rang Ho Phi Khang và Ho Phi Phuc song vào khoang giùa thè ky XVII" •• Sy thyc t h i

£Ì2-Ì2S_iM-£^Ì khong co raft bang cu nao cho phep két lufn nhu vay BÒ'i v i , H5_ton_the_2^S " ^ ^ ^ chung t o i dà vB Quynh Doi nera 1970 rauon duee và dà raiéu t a C50), chi l a mot cuon pha bang giày bàn kho nhò nhu raot cuon so tay, ghi lg.i mot cach

se lu9*c nhùng nguò'i thuoc nàra chi cua hg Ho a No dug'c dong bei nhiéu thù giày khàc nhau, và viét bei nhiéu thu chù khàc nhau, càng ve cuoi, cuon phà cang ghi chep se luec hon Ngay ca tén sach, cùng chua.han dà l a chinh xac a Dei day chi l a mot hàng chù v i é t t r é n trang bia ve hoc sinh eù ; con ngay sau t e b i a này, chùng t a l ^ i g|p nhùng tén sach khac, quen thuoc hon

n h u : Q^Z^^'^~^-^^ j £^2_Ì22_Sì§ 2^2- "thi^c

JJ

0 0

l u e , H o _ g h o _ t h e _ t h u Dang chu y non l a S3,u AZX t é n s a c h nhu

t n e , n g u e i t a l^^i gap mft l o a i chu v i e t 'xdo^ox , o-è,;/ khac a Ho

r a n g day l a cuon s a c h dong bo'i nhung phàn cua n.anig cuon khac

n h a u Ve n o i dung, n g o a i may traile, dau co c i n n cliàt de t u a

chung chung nhu n h i é u cuon g i à pho oxxcxn^ t a vàn g a p , t r o n g

phàn c h i n h cuon s a c h , chung t o i khong he t h à y t r a n g nao g h i

ngay s i n h ngay màt hoac ngay do d a t cua nhung n g u e i t r o n g h g

Nghìa l a no duee g h i chep don g i a n dung nhu nhung t r a n g g i à

pha ma ong Vàn Tàn da cho chup moi tr*ang v a i d o n g , ghep l a i

de i n kem minh hga cho cuon Ho Auàn_Ku'c'n^_^vei_cac_gio'ij)hu 'co^

Y§S-^22-Y§-Sì§2_^1^2 (^^ ) •

V|y t h i càn c u vào dàu ma t a c g i à " x e t " t h à y n h u t r é n ?

Ay l à bo'i t a c g i à dà b i mot g i à t h i é t ban dàu co sue l o i cuon

kha mgnh, nhu t a o g i à da t ù n g cho b i é t t r o n g mot cong t r i n h

khac :

"Khi n g h i é n eun t h à n t h è và t h e vàn Ho Xuàn Huong t h à y ong t h à n s i n h r a n ù t h i nhàn hg Ho l a Ho P h i D i é n , t è i dà d a t

r a càu h o i : Ho P h i Dien eò l i é n quan g i dén Ho P h i Phuc,nguèi

t h à n s i n h r a Nguyen Nh^c,' Nguyen Huf khong " ? *•< Già

t h i é t xiQxy dà làm cho ong Vàn Tàn t u che b i hap dan t è i cho

l à dàu h i e u chung t o "Ho P h i Khang sau k h i d i e u d é n x a Nhàn

Son va s i n h nàra con t r a i , t h i ong b i quàn c h u a Nguyen do

Nguyen Hùu Dat c h i huy b a t vào khoang nàm 1 6 5 3 - 1 6 5 7 d è i vua

Thjrih Due n h à L e " ( 4 3 ) raà khong l u u y r à n g h i f n t u g n g mot