Chuyện nôm bình dân của người việt lịch sử hình thành và bản chất thể loại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯƠNG ĐẠI HỌC KHXH VÀ NHÂN VĂNKIỂU THU HOẠCH... £ẹ mi phu ước ngôn, bạo danh... L ieu Hẹnh công chúa di'en ím, Qonz.. Chúa ĩ heo cỗ tru .vin... hoăc của li em H

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯƠNG ĐẠI HỌC KHXH VÀ NHÂN VĂN

KIỂU THU HOẠCH

I ĨÍNK CAP ĩ HI Eĩ' CỦ; ĐE ĨÀI K GKIlẾk cứu.

I r ư ớ c c é c h mẹng t h é n g Tem ở nước t e , n h i ề u t r u y f n Nôm

b i n h dên CUE ngircã V i ệ t (nfcư l o e ỉ ^ ế n g T r ể n cúc Hoe, PhaiTi Công cúc Hoe, Phem l ẻ i Ngọc Hoe ) de được p h i ê n êm,

x u ể t ben•lihưng v i ệ c n g h i ề n cứu, t i m h i ề u l o ẹ i t r u y ệ n ney

t h i t h ậ t sir chưa mẩy a i chú ý Chĩ t ừ s e u nẽro 1945, n h ễ t

l e tư seu nằm 1954 t r ở l e i đêy, t h ì l o ẹ i truyÊn n s y mới

durỹc g i ớ i khoe h j c quen têm n h i e u hon ĩ uy n h i ê n , p h Ề n l ó n

cé c b e ỉ v i ể t h s u nhir mói chỉ t ệ p t r u n g v e o v i ê c b i n h g i s

ý n g h i e t ư t ư ả a g cue t ừ n g t r u y f n Nôm cụ t h e 5 còn v i ề c n g h i ê n cứu t r u y ề n Hôm b ì n h dân môt cách t o n g t h ê t r ê n b i n h d ip n

t h e l o $ i t h i v i n chưe có một chuyên kheo n e o VI t h ể tr a n g

n h i ề u t h ậ p k ỉ ney» t ừ céch g y ì t ê n t h ê l o e ỉ ( b ì n h dân hey

khuyết danh) đến quen niêm v% ê th ễ l o ạ i (van học hey Van hoc đến g i e n ) cung deu chưe có SU’ th ố n g nn£t t r o n g g i ớ i

khoe h ọ c ,

Do t à n h h ìn b như v ê y , vẩn dề n g h i ê n cứu t r u y ệ n Kôm

binh dán cùa ngươi V iệt tìr góc dô t h e l 08 Ì l e một de t e i

vưc dép líng đircc Iihũmg đ o i h ỏ i b l y l ê u củe g i ó i khoe h ọ c , vìre góp phan lem s e n g t ỏ môt Bổ v l n d'ê l í l u ậ n có t í n h

dặc thu CUE tru y ền Xỉ ôm binh dên n ó i r i ệ n g , củe vằn hoc

ớ én g i e n nước t e n ó i chung

I I ĩ IKK KÌlNIĨ BGHIÊị cứu ĐE ĨA Ĩ

Khu’ phen t r ê n đe t r i n h bey , hau h ế t cóc b e i v i ể t về

t r u y ê n Kôm b ì n h dcn (khoảng 15 b e i - xem ĩ h u ’ mục them

t ư tường cùa raôt t r u y ê n Nôm cu t h ể ; còn số b à i v i ế t nhằm # • • tìm h i ể u t h ể l o a i t r u y ê n Nôm bi nh dân n ó i chung chiếm số lưông r ắ t í t , c h ỉ khoảng v à i 'bà "bài có t h ể k ể : BÙi Văn Nguyền v ới "Truyên Nôm k h u y ế t danh, môt h i ê n tư o n g đăc

b i ê t cùa văn hoc V i ê t Nam" (Tâp san Nghiên cứu văn h o c ,• • • • •

số 7 - 1960); Đăng Thanh Lê v ớ i "Nhân v â t phu nữ qua môt

số t r u y ê n Nôm" (Tap c h í vãn h o e , số 2 - 3 - 1968) ; Nguyen Lôc v ớ i "Những vấn đe xã h ô i t r o n g t r u y ê n Nôm b in h dan*' (

Tap c h í Văn h o c , số 4 - 1969) ; v ũ Tổ Hao vố’i "Mối quan h ê

g iữ a t r u y ê n Nôm binh dân và văn hoc dân g i a n ” (Tap c h í Văn

h o c , số 4- - 1980) sách có v i ế t về truyên Nôm "binh dân có

t h ể k ể : Giáo t r ì n h l i c h sừ văn hoc V i e t Nam, Tap I I I cùa

l ê T r í V i ề n , Lê Hoài Nam (Nxb Giáo due , Ha N ôi, 1965) ;Văn học dân g i a n , Tap I cùa Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên (Nxb Đại hoc và Trung hoc chuyên n g h i ê p , Hầ N ô i , • * • • • 19 7 2) ;

Tim h i ế u t i ế n t r i n h van hoc dân g ia n V i ẽ t Nam cùa Cao Huy BỈrxh (Nxí> Khoa hoc x ã h ô i , Ha N ô i, • • • 19 7 4) ; L ic h s ừ văn h oc • ■■■ ■ ■ ■ ■ ■ -IJ-" —

V i e t Nam nừa c u ố i t h ế k í X V IĨ Ĩ, nừa đầu t h ế k í XIX cùa

Kguyln Lôc (ĩlxt) Đai hoc và Trung hoc chuyên n g h i ê p , Ha N ô i , 1978); Nghiên cứu t i ề n t r i n h l i c h sừ cùa văn h ọc dằn g i a n

V i e t ĩĩam cùa s ỗ BÌnh T r i (Trường Bai h o c Sư pham Ra Nôi I ,— w » ■ »•■ I # * # 0 0 0

Ba Nôi, 1978); Truyền Kiều và t h ế l o a i t r u y ề n Nôm cùa Đăng Thanh Lê (Kxb Khoa hoc xã h ô i , Ka N ô i, • 19 7 9)» Trong số• • sách này c h í cổ 3 t á c g i à v i ế t tuxDĩig đ ố i t â p t r u n g về t h ề

l o a i t r u y ê n Nôm, đó l à Lê Hoài Nam v ớ i chưcmg

" Tru yg n Hôni khuyết deĩih" , Nguyên Lộc v ớ i chirơng "T ruyẽn Nôm b i n h đ s n " , va Đặng Thanh Lê v ớ i chương " T r u y ệ n Nôm ,

t h ề l o ẹ ỉ t i ề u t h u y ể t cổ đ i ề n Viê t Nam"; t u y n h i ề n ý k i ế n cung cồn ở mức sơ- l ư ợ c , như Lề H o s i Nam da g h i n h ậ n :

" Chỉ l e một số ý k i ế n sơ bọ, chủ yếu nhầm g i ớ i t h i ệ u qua môt vẩn dề r ấ t phức t ạ p l e vẩn dề t r u y ệ n Nôm”

CÓ t h l n ó i , t ừ tr ư ớ c t ớ i n ay, tr u y ệ n Nôm chả yếu mớỉ

c h ỉ được tìm h ỉễu t r o n g C8C công trÌLnh vằn học sử Lia khuynh hướng chung của nhũng ngươi v i ế t vằn hoc sử la

t h ư ơ n g d ố i xử v ớ i t r u y p n Nôm như l a nhưng t á c phẩm văn

học v i ế t , v a v ì t h ể , da dặt chúng veo từng t h ơ i ky văn hoc

n h l t định d i xem x é t , danh g i á cang v ớ i C8C t á c g i a t á c

phim khác cue t h ơ i ky đó

Chẳng h e n , bộ Lươc t h ẻ o l i c h sử văn hoc V i ê t Nam(1957)

củ a nhóm Lê Quý Đôn, t h ì g i ớ i t h i ê u các t r u y ệ n Nôm Vương

T ư ơ ng) ĩ r ề c ó c, ĩ r i n h Thủ’, Thgch Sanh như l e nhũrhg " t á cphềm vô d a n h ” t ừ t h ể k ỷ 13 đến t h ể kỷ 15« cồn c á c t r u y ê nNôm có t ê n t é c g i ẻ như Hos t i ên, Sơ k£nh t e n t r s n g tĩ r u y ã ĩ

K i ề u , V8 môt l o e t CSC t r u y ệ n E ôm đươc g ọ i 1*8 " t e c phẫm 'VÔGanh" như N h ị độ mai , Phan ĩ r ầ n , B í ch cgụ k y ngộ , Quan Ấm

Th i Piinh, Pham Côn.g,■ cúc Hoa, ĩ ế n g ĩ r ẵ n cúc Hoa, 'Phạm T ả i ĩigoc H o a, Phương Họs, Ku’ t ú t e i t h ì dược g i ớ i t h i ê u ở

Nam b i ế n s o ẹ n , t r u y ậ n Nôm cung được g i ớ i t h i ệ u Veo g i a i do©n g i ữ e t h ể kỷ 18 đau t h ể kỷ 19, v ớ i một chưong có t í n h

c h ế t k h é ỉ quét n h e n dề "T'ruygn Worn k h u y ể t denh" , Va l i ề r v

s e u dó l e phền g i ớ i t h i f u cụ t h ể ba t r u y | n Kôm N h i dô mai , ĩ ố n g ĩ r ê n cúc H o a , Lam tu.vền kỵ n g ô

Đẩn bộ Vằn học Vi i t Kem nủ’8 c u ố i t h ể k ỷ XVĨĨI - n ử a dầu t h ế kỷ XIX, Tập I I , (1978 ) do N guyin Lôc b i ê n s o ẹ n ,

v | n đe t r u y ệ n Nôm đẽ được t r ì n h bey t ư o n g đ ổ i t o a n d i ệ n

t ừ v ẫ n dề nguồn g ố c , phên l o ẹ ỉ đến vẫn đề n ô i dung xa h ộ i

va đăc điếm nghệ t h u ậ t , tu y vậy cung c h ỉ ở mức tổ n g q u é t,

k h á i quát t r o n g chương " T ru y ê n Nôm b ì n h đ a n " , s a u các

t r u y ệ n Hoa t i ê n , Sơ k í n h t ê n t r a n g , T ru y ệ n K i ề u dược g i ớ i

t h i ệ u như l a n h ữ n g t á c phễm văn học có t ê n Ề8C g i ả của

g i a i đoạn v ăn học sử n a y

Con ở c h í n h C8C sách v i ể t về vằn hoc d s n g i a n nhu’ Vàúv

_học dan g i a n Tap I , (197 2) do Đinh GÌ8 Khánh - Chu Xuaa Diên b iê n so ạ n , như ĩìro h iể u t i ế n t r ì n h van hQ.c dên gian

V i ệ t Msm (197 4) của Ceo Huy ĐỈnh, N ghiền cứu t i ế n t r ì n h

l i ch sử củe vằn học d ẵn g i ẹ n V ỉê t Nam (1 9 7 8 ) của Đồ Binh

T r i t h ì t r u y p n Nôm l ạ i c h ỉ đuvc dề cập đ e n nhu’ một t h ễ

l o ạ i gần v ớ i vằn học d ê n g i a n ve do dó n ó đã không được

t r i n h bay t r o n g một chương muc denh r ỉ ẽ n g cho t h i l o ạ i

n a y

Vigc d g t C8C truyỄn Hôm được c o i ìe "vô danh", hoặc

"khuyết danh" , hoac "bình dên" vao một t h ơ i ky l ị c h sử

n h ế t đ i n h dể xem x é t có t h ề l e do yêu cầu can t h i ể t của

Nôm ểy veo g i a i đoẹn t ừ g i ư e t h ế k ỷ 18 đến đ ề u t h ế kỷ 19 ,thậ m c h í có môt so t r u y e n Nôm còn dươc đ ặ t Veo g ỉ e i đoẹr sớm hon nữ 8 t ứ c l e t ừ t h ế kỷ 13 đến t h ế kỷ 15, t h ì r o

r e n g l a không ổn BỞi t r o n g th ư c t ế , chúng t e chưe có

cơ sỏ’ kho 8 hoe dể n ó i r a n g t r u y ệ n Rôm n ó i chung đã r e

đ ơ i tù’ t h ể kỷ 13« Vs x é t về mặt ng ôn ngũ' cung những đăc điểm củe t h ể t h ơ l ự c bát g i e ỉ đoạn sớm, t h ì cũn g khó ma

có t h ề xếp céc t r u y ệ n Vương ĩ ư ơ n g Trp c ó c T r i n h T h ử Thạch Sanh vào t h ờ i ky t ừ t h ế kỷ 13 đển t h ế kỷ 15 Con căn cứ V 8 0 những t ư l i ệ u l ị c h sử d s n g t i n c ệ y , t h ì hều

h ể t t r u y ê n N ô m đều r e đ ơ i t r o n g một k h o ả n g t h ơ i g i a n d a i

t ừ t h ế kỷ 17 đến nh ững năm đều t h ế k ỷ 20

Do dó, nấu c h ỉ kho anh vung t r u y ê n Nôm v e o một t h ơ i

k y t ừ g i ữ a t h ế kỷ 18 đen nửa đsư t h ế kỷ 19 như một s ố công I t r l n h văn học sử đẽ t h ự c h i ê n , t h ì n h ư v ê y l a đã không phén ánh đúng qué t r ì n h p h é t t r i ề n l ị c h sử cua t h i

l o ẹ i n a y Chểng n h ữ n g t h e , v i ẽ c bỏ t ấ t ce t r u y ề n Nôm V 8 0

một ro đễ n g h i ê n cứu chắc chẩn cung se ảnh hương không

í t t ớ i qué t r i n h xem x é t t r u y ê n Hôm t r o n g quan hg đồng

d ạ i cũng như t r o n g quen hệ l ỉ c h đ a i

N g o e i r a , v i ê c c h ỉ xern x é t t r u y ê n Nôm như l e d o i

tư ơ n g của khos n g h i ê n cứu vằn h oc, ma không c o i n ó l ầ

đ o i t ư ợ n g của f ô n - k l o học cũng l e một nguyên n h ê n quen

t r o n g d'sn t ớ i những nhen đ ị n h ve những l u ê n điểm có pnsr

t h i ể u k h á c h quan, không đúng v ớ i bẻn ch ế t củe t h ể l o ạ i

T i n h t r g n g đó t ắ t yểu đa đưa đến môt hê quả lưỡng phên k há phức t a p , đ ó l a chưa có môt t á c g i ả n a o t h ừ a nhâ'

tru y p n Nôm la văn học dẫn g i a n , song cung chưa có môt t á c

g i á n a o phủ nhên những đ ặc điểm dân g i a n của t r u y ê n Nôm.Chẩng hgn như nhận d i n h của Lề T r í VỈ6Ĩ1 l a một t h í

dy Tac g iá v i ế t : " T r u y ê n Nôm k h u y ế t danh có t h ể cố’ h a i

l o ạ i :một l o ạ i gần v ớ i v ăn hoc dân g i a n , một l o ạ i gền v ớ i

v ă n hoc bác hoc Nhỉ dô mai t h u ộ c vào l o ạ i s a u , cồn ĩ_ống

T r a n Cue Hoa t h u ộ c vao l o ạ i t r ư ớ c Gần v ơ i v ăn hoc dân

g ia n hay cũng la văn học dân g ia n , đó hãy con l a vẩn đề

p h ả i n g h i ê n cứu, như ng Tong ĩ r s n cúc Hoa van có n h i ề u đẵc

d i i m của vằn hoc d s n g i a n , về n ộ i dung cung như v ề h ì n h

t h ứ c " M a c d ầu cũng còn bằn khoằn v ì chưa có đ i ề u k i ê n

n g h i ê n cứu, song t é c g i ả cang tỏ r a đa cảm n h ệ n áươc khá

r õ những d ặ c điễm d ẫn g i a n của t r u y ệ n Nôm

Hay như n h â n đ ị n h của Đinh Gia Khánh cũng v â y , t u y

k hôn g t h ư a n h ậ n t r u y ệ n Nôm l a văn hoc dên g i a n , s o n g phẩm

c h ế t dên g i a n của t r u y ê n Nôm van cứ h i ệ n r a r o mồn mọt

qua n h a n x é t của t á c g i ả : " T ruyện Nôrachỉ l a một h i ề n

t ư ợ n g chứng t ỏ ảnh hưởng sâ u s ấ c va manh me của v ằ n học

d â n g i a n vao v ă n hpc v i ế t bang chữ Nôm của t r í t h ứ c phon,

k i ế n ĐÓ l à ảnh hưỏng của t r u y ệ n cỗ t í c h Nhimg ở đ ê y l ạ cồn p h ả i t h ấ y ảnh hưởng r ấ t lớn của t h ơ ca đên g i a n Thễ

t h o ’ t r o n g t r u y ê n Nôm b ẩ t nguồn tù’ t h ễ t h ơ dân g i a n Ngôn

ngũ’ văn hoc t r o n g t r u y ệ n Nôm cang b ẩ t nguồn t ừ ngôn ngữ

t h ơ dẫn g i a n Cho nền sư n ở rộ của t r u y ệ n Nôm t r o n g khoe

t ù ’ t h ế kỷ t h ứ XVI t r ở đ i , dặc b i ệ t l a tù’ t h ể kỷ t h ứ 3CVI3

cung l g i đa phán ánh t i n h h ì n h t h ơ ca dền g i a n t r o n g các

t h ế kỷ ấy"

Một số t á c g iẻ khác cung có những n h â n đ ị n h t ư o n g t ự

N hững nhân đ i n h va l u â n diễm có t í n h c h ắ t lư ơ n g phên như

t h ế , một mặt n ó chứng t ỏ các t á c g i ả còn có phan băn khoă

, l u ’ong l ư , ve ban ch a t dân g i a n Cua t r u y ệ n Nôm, so ng mặt

k h á c , nó cũng chứng tỏ rang bản chất dên g ia n của tru y ện

Nôm l a một t h ự c t h i không t h i phủ n h ậ n

Đương n h i ê n , do v i ê c n g h i ê n cứu con sơ l ư ơ c va t h i ế u

t ệ p t r u n g , nên khó có th ễ g i a i quyểt đươc nhưng vẩn đề

đ ặ t r a t r o n g quá t r i n h t ì m h i ể u t h ề l o ạ i n a y Chẳng h ạn, cho đến ney raôt số ngư ơi đã t h ố n g n h ấ t v ớ i t ê n g o i " t r u y ệ nNôm b i n h d ê n " , nhung raôt BO n g ư ơ i khác l ạ i v a n g ọ i l a

" tru y ện Nôm khuyết danh", cồn vẩn đề tru y ện Nôm b in h dân

( h a y khuyết danh) l a văn hoc dân g i a n đ í c h t h ự c h a y c h ỉ

l a gan v ớ i văn hoc dền g i a n , t h ự c r a chưa có công t r ì n hnao chứng minh được môt c á c h xác đ án g Như v ậ y , đễ có t h í

n h ậ n d i ệ n t h ễ l o ạ i t r u y i n ĩ ĩ ô m b ì n h dân một c á c h đúng đ ẩ nchúng t ô i cho r a n g không t h ể không t ỉ ể n hanh n g h i ê n cứa

c á c vấn dề đặt r a t r ề n ạụ.y mô một đe t a i đôc l â p , t o a n

d i ê n , vầ đặc b i ê t t r ê n các cứ l i ề u văn bản l ị c h s ử , cự

t h i t r o n g kho t ầ n g t r u y g n Nôm h i ề n cồn

I I I MUG ĐÍCH VÀ M L Ễ Ì M CẾẩ ỵ ỉ M ÁN

Muc đ í c h cúa l u ậ n án l a tìm h i i u l ị c h sử h ì n h t h a n h

va bán c h ấ t t h ể l o ạ i của t r u y ệ n Nôm b ì n h d â n TÙ’ đó lam

sa n g t o vén đe t r u y p n Nôm b i n h dân la văn hoc hay văn ty

dẫ n g i a n ? Đe đ ạ t mục đ í c h t r ê ĩ ị , l u ậ n án có nhiêm vu :

Khảo s é t xem t r u y ề n rỉôm olnh dên đe du’p’c h l n h thenh

va phát t r i ề n nhir the nao tro n g b o i cẻnh l ị c h S1Ỉ-X8 h ôi

t h ơ i tr u n g đ ạ i

Qua v i ệ c n g h i ề n cứu t r ự c t i ế p céc văn bản t r u y f n Nôm

b inh dÊTÀ h i gìn còn, tìm ra nhưng đào trư n g t h i pháp ve

36U t r u e t h ể l o ẹ i Clmg' nhũng chức n ằ n g tu? tu'ong -them ml

của th ể l o ạ i , đ* t r ẽ n cơ sở đ ó ,c ó th ể X8C đ ịn h rò bản

c h ấ t t h l l o a i cue t r u y f n ĩỉôra b ì n h đ£n l e séng t á c f o l k ­

l o r e h e y s á n g t á c văn h j c

IV PHlMiĩG PH/P NGHIĨ& cứu VÀ cđ sổ ĩ t LĨ# J

Luận én đưyc t i ế n hành t r ê n cơ sở v |n dụng t ổ n g hơp phtrơng pháp n gh iên cứu l i ễ n ngành văn học, 3Ỉ hoe,ngữ êm học l ị c h sử Dặc b i ệ t h it sức c o i t r ọ n g phưong pháp

t i ế p ữệũ. f o l k l o r e h o c , phưons phsp so sanh l o ạ i hầnh

l i c h sử ( s o sénh tru y ền Nôm b inh dên v ớ ỉ tru y ện cỗ t í c h ,

vè t r u y ê n Nôm b ìn h dân v ớ i truyên Nồm béc học • • ) ,đồng

t h ơ i cũng rat chú tro n g vện dụng pliưcng pháp van ben hoc Han Nôm* phương phép n ghiên cứa tư dgng chữ Nôm th e o l ị c h

đ ạ i , v v •

Vg cơ 3 ở tư l i ê u , n g o a i v i ệ c tham kheo những s é c h báo dã v i ế t về tru^ên Nôm tư trước t ó i n a y , chứng t ô i chú t r o iig sử àung kết que đ iề u t r a khẻo s e t về các văn bản t r u y j n Hôn gcc (khoèng tr ê n 100 v£n b é n ) , đặc b i ệ t quen t â n n g h iê n cứa các văn ben tru y ện Nca co x u l t hỉêa

c u o ì t h ể k ỉ 17*

V S&G GÓP V5 v&r HOC cu& Lu£; Mi

- Trước hết le dóng góp về mat tư l i f u : v ớ i s ố lư cng

t r ê n 10c văn ben t r u y ề n Kôra được kh ec s á t đa đu’8 t ớ i cha

g i ớ i n ghiên cứu những thông t i n phong phú V8 đáng t i n

t h s n h cung như về dặc t r ư n g t h i phép của t h ể l o ạ ỉ

- Que v i ê c vân cỉ^ng có h i ệ u quả pnuong phép t i ế p cên

f o l k l o r e học đè góp phen lam sáng t ỏ c ô i nguòn f o l k l o r e

c ả s th ễ l o ẹ i tru y ện Hôm b in h d ên, từ đó đtre t ớ i những nhên thức đúng dẩn hon V6 th ễ l o ẹ i n ày.

VI Bổ CỤC v), Kổì DUIIG CỨA Lu£í Ểs

Lu^n 8H gồm :

MỞ dầu : T rình bey về t í n h cep t h i ế t củe đề tai-tÌLnh ỉiình n g h iê n cứu dc t a i - mục đ íc h va nhifm vụ của lu ên

én - pbưong phép n g h i ế n cứa va cơ sở t ư l i ề u - đóng góp

ve mặt khoe hoc của lu fin 811 »

Chư on,? Mọt ĩ L i c h 3 lĩ h ì n h t h e n h VĐ qué t r ì n h phát

t r i ể n t h ể l o ẹ i tru y ền Hôm bình dẫn Chương n èy có n h i §13 vụ t r ì n h bay b ố i cenh l ị c h sử -

T~a hô ì , cùn 2 céc t i ^ i ì cù văn hoe - nghề thuict t h c i t r u n g

d ạ i , dê tù’ đó xem x ét quá t r ì n h hình thành va phét t r i l n

t h ể l o ẹ ì tr u y ề n Hôm bình dên m$t csch l í c h sù , cu t h ê

Chu'ong Hai : T h i pháp t r u y ệ n Nôm b ì n h dân

Chương n ay có nhiêm vu khảo s é t hang l o a t những vấn

đề c ố t yếu của hẹ t h ố n g t h i pháp t r u y ệ n Nôm b ì n h d a n , n h ưcẩu t r ú c t h ể l o ạ i , k ỉ ễ u bo cuc cốt t r u y ê n , như cá c t h ả

pháp nghệ t h u ậ t , phong c ách ngôn ngũ’, phương thức sáng

t á c , l ư u t r u y ề n t ừ đ'ó r ú t r a những đ ặc t r u n g l o ạ i b i ê t

củ a t h ể l o ẹ i n à y

Chương Ba :Chức nắng tu’ tưcỷng - thẩm ral của t r u y ê n

Nôm b ì n h dânChưong n a y có nhiệm vu lam sá n g tỏ g i á t r ị phản á n h ,

g i á t r i nhân t h ứ c va g i á t r ị thầm mĩ của t r u y ệ n Nôm b i n hđên ; t ừ đó lam sáng t ỏ v a i t r ồ , v i t r í va ảnh hưởng của chúng t r o n g đ ơ i sống xa h ọ i

Ket luẫn :

- • —

Danh mục t à i l i ệ u tham khảo :

P h a l ụ c :

Chưong Mộ tLỊCH SỨ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIÉăĩ

THỂ’ LO^I TRUYỀN NƠÌ.I BÌNH DÂN

Theo g i ớ i sử h ọ c t h ì vào t h ế k ỉ 1 6, chế đô phong k i ế n

V i ệ t Nam đã bô c l ộ n h i ề u mặt mâu t h u a n v ớ i xu t h ế của

t h ơ i đ ạ i va sự t ỉ ể n t r i ể n của l i c h sử dân t ộ c • • o o Chế độ•quân chủ chuyên c h i n h quan l i ê u của t r i ề u Lê n g à y càng t ỏ

r a b ấ t l ư c t r ư ớ c h a i mêu t h u a n cơ bản, s â u s ẩ c : mâu t h ú a n

g i ữ a các phe p h á i phong k i ễ n cầm quyền t r o n g n ô i bộ g i a i cẩp t h ố n g t r í và mâu t h u a n g i ữ a các t ầ n g l ớ p n h â n dân • b ị

t r i , chả yeu l à nông d ê n , v ớ i t r i ề u đ ì n h Hê quả t ấ t yeu

l a v'ao đầu t h ể k ỉ 1 6 , do sự bìmg nổ của những mâu t h u ầ n

n h ấ t đ ẩ t n ư ớ c , lam cho cuộc sổng của nhân d â n n g à y cangkhổ cực, lam t h a n Những cuộc nổár dệy của nô ng d ẫ n đã

x u ấ t h i ệ n đ â y đ ó t ừ t h ể k ỉ 16 5 đ ế n khoẻng g i ư a t h ế k ỉ

13 t r ở đ i , những mêu t h ú a n c h ấ t chứa t r o n g l o n g xa h ộ i phong k i ế n càng t r ở n ê n g a y g ẩ t va bung nổ t h à n h n hưng

cuộc khởi n g h la nông dân t r i ề n miên C’ khấp ELơi cà đồng

bằng và mien n ú i

Theo L i ch 3 ừ V i ệ t Nam, Tâp I , cùa úy ban Khoa hoc xã

h ô i V ỉ ê t Nam (Nxb Khoa hoc xã h ộ i , Ha Nội • • • • • 1 9 7 1) t h ì sang t h ế

k í 18, chế đô phong k i ế n đã bước vào g i a i đoan khùng hoàng

s â u s ắ c và to à n d i ê n , có t h ể n ổ i đó l à môt cuôc khùng

hoàng t r o n g t o à n bô co* cấu cùa xã h ô i phong k i ế n

Những 'biến đông x ã h ô i như t h ế chầng nhũng đã làm rưng chuyển đến t â n gốc n l n tà n g t ư tư ờng, nần t à n g đao đức cùa chế đô phong k i ế n , mà còn l à CO’ sò’ cho s ư n à y n ày s i n h v à

p h á t t r i ể n tu» tường n h â n văn cùa thồ’i đ a i , đồng t h ờ i cũng l à

c ô i nguồn t ư tường n h â n văn t r o n g các t r u y ê n Nôm bin h d â n

Cuôc đẩu tranh rông lớn cùa phong tr à o nông dân trong

g i a i đoan này còn chứng t ò nhân dân đang có Ý t h ứ c muốn

vươn lê n chiếm l ĩn h l i c h sừ , chiếm lĩn h cuôc số n g , và sức

3ống mãnh l i ê t ấy cùng v ớ i truyền thổng la o đông cần cù,

ben b í , khéo t a y h ay làm cùa h o , đã t r ờ thành, nhân t ổ q u y ế t

đ i n h , tro’ t h à n h đông l ư c • • • th ú c đẩy bước p h á t t r i ề n mới cùanền k i n h t ế và văn h ó a thò’i đ a i n à y

Trong các t h ế k ỉ 16 - 18, t h ủ công n g h i ệ p v ớ i t í n h c h ấ t

l à n g h i phu g i a đ ìn h cùa nông dân ngày càng p h á t t r i ể n rôn g

k h ắ p

Đặc b i f t , t r o n g những n^hề t h u công đirong t h ơ i , n^i'ê

lsra g i ẩ y va nghề khẩc vén ỉn phát t r i ề n , l e t i ề n đc hẩt

sứ c quen t r o n c cho v i f C t r u y ề n bé va t h i n h henh t h i

l o e i t r u y | n Nôm b ì n h dân* iĩghề lem g i ể y t ừ n g n ô i t i ế n g

ỉ Thang Long v ớ i " n h ị p c h à y Yln T h á i " , còn nghe ỉ n có

n g u ồ n £OC t ừ xèng L i i u Cheng, t r ẩ n Hai Dưong, da r ẩ t pồôn

t h i n h ở k in h thènh Thang Long t h ơ i Lê - Trinh*

Sư nở rô của các ngènh nghe th ả công đe t ẹ o ra môt

S8U lưọtig hang hoe k h á phcng phú , góp phền đ ẩ y mạnh g i a o

lư u k ỉn h t ế va mỡ rông t h i tr ư ơ n g Do v ệ y , chơ búe đa

mjc lôi ỡ khấp moi n ơ i , n h ắ t l è ỏ’ vùng đồng; bsng*

Nho- có v i ê c lư u th ô n g hang hóp,nên từ t h e kỹ 17 đa

c ó n h i ề u đô t h i t r ớ nến phồn t h ị n h , sera u ẫ t * đ ’ Đeng

ì í g a a ỉ có Thăng Long - Ke Cho1, Pho Hiển; è Đang Trong có Kội An-rPeỉ-ía s Thenh Ha* Gia Định la những đô t h i ve thương cảng n oì t iế n g đưong th ờ i* Những câu tự c ngữ dên

g i a n như "Nhất K i n h Ky n h ì Pho H ỉ ể n ” » r ồ ỉ "N h ẩ t ICỈnh Ky

n h ì Bọ1 B at1’ , r o i "N hẩt Kinh Ky n h i ĩíhirọng Bạn” đ ã nÓL

l ề n cenh tưong buôn bén phát dạt ờ 08 c đô t h ị lớn nhỏ

l ú c bẩy g i ờ ,

ơũng V 80 t h ơ i đ i Im l i c h sử n ay, do t ì n h hình g i a o

X hư 011 g qUvTc t í phát t r i I n , n g o è i céc thu’ong nhên Trung Quoc, lĩ h f t Ban, vốn de có quen hf buôn bén v ớ i nixớc t e

từ cáo t h ể ký t r ư ớ c , con có C8C thưorig n hêc B ồ-đ ao-n h a»

H a - l a n , -Anh, Phtìp cunc l ầ n lưp-t đến b u ' n bén vè l ễ p

thư ong điếm ờ raôt so đô t h ị cua ta» k h iể n cho v i ề c sẻn

x u ẩ t cung như v i s e g i a o l u u heng hóe còng thêm nhộn n h ị p

T£ong một t h ơ i đ ạ i đầy b iế n đông v ớ i những cuộc đểu

t r a n h t r o n g n ô i bộ g i a ỉ ccp phong k i ế n , cùng những cuôc

đ ẩ u t r a n h g i ữ a n ô n g d t n v ớ i g i a i csp phong k ỉ ế n th o n g

t r ị vốn đã lèm dắo lộn t r ậ t t ự -ga moi g i ề n g cua ch ế đọ phong k ì ể n , t h ì g i ơ d e y , sư p h é t t r i ể n của n ền k ỉ n h t l hsng hóe cung v ớ i t h ế l ư c đồng t i è n ve l ố i song t h ị dan

l ộ i ceng t é c đ§ng mẹnh me VSO aư căng h c ạ i ý t h ứ c hề

của chế đ§ nsy* Va v ì t h e , chúng ta có t h e n g h i rang ,

nhữ ng tu* tu’õng d ề n chủ, t i ế n h ô , chẩng hẹn như t ỉ n h t h a n

N ểu như ờ t h ể k ỹ 15, c a n g v ớ i sự p h é t t r i ễ n của chể

độ quên chả chuyên c h e , g i a i cẩp phong k iế n th ế n g t r i

có xu hướng hộn che nghê th u |t dên g i a n , gò ép nền vãn hóa của nhên dên veo nhĩmg khuôn vang thước n g ọ c của nền văn hóa ch ín h th ố n g , t h i sang th e kỷ 1 6 - 1 7 , do sự

3uy yếu va r ẹ n v ỡ cua c h ế đ§ t | p quyền chuyền c h ể , ve

nhẩt la ão aữc quệt k h ờ i mãnh l i ề t cua nhên dẫn ,11611 vèb

hóa n g h i t h u ê t đêzi g i s n l c i có cơ ũữ p h á t t r i ể n manh me* CÓ t h ể n ó i n ề n van hóa d ẫ n t ộ o t r o n g g ỉ s i đoạn này

l ộ i btvéc vào mgt g i a i doẹn 9 hực hưng ve phét t r i ễ n huy

hoexỉg Đ | c b i ệ t , t r u ý e n t h ố n g vần hóa dên g ỉ a n l ẹ i có

d i ề u k iê n p h á t t r i ể n h ết sức phong phú 7ầ đ ẹ t t ớ ỉ những

t h e n l i t i í u r y c r ỡ Trong dó, nghê t h u ê t t h ủ công níĩ nghề

d i n g i e n cũng r á t phót d ẹ t .Một mat hàng t h ù công ml nghề

t r u y ệ n lí ôm b i n h đ ê n , đó l e t r a n h khắc £G dẩn g i a n K hững

n ơ i san xuẩt tr a n h dân g i e n c ó t i é n g l a le n g Bông lĩồcHa

Bắc) và pho riang ĩ 'r o n g (Ha n ộ i ) N g o a i r a , ờ Ha Bấc ccn

có mQt 30 l à n g cung Sdi* xaẾt t r a n h đ i bén như Sao Tir,Tir

Khê, Dinh Bang u ’gcja Ha ỉ i ô i có le n g Kim KoangChuyên Hoài s ứ c ) cũng l e n ơ i có n g h s lòm tra n h tù ’ c u ố i t h ể kỷ

17 , thiTồng g o i l e t r a n h dỏ Kim Hoang*

EÒng t r a n h ì ề n g Hồ s ả n T.ixễt ờ n ơ i thô n d ã , n ê n r ể t

giỹp v ớ i t h ị h iế u iiông dan các DITC tr a n h ’’Hưng dù’a " ,

"Đanh ghen" l a những bức tr a n h vừa có g i á t r i t ạ o h ình độc đsTo vừa có ý n g h ỉa nhên văn 38U s ẩ c Dệc b i s t ờ t r a a h

"Hirág dưa" cung như t r e n h ” Đenh g h en ” d è a có g h i thêm

những cẵu t h e Nôm l £ c bat rat th ú v ì , rẩt gền gTxi v ớ i nhỡng cêu t h ơ nôm n a , mộc mạc tr a n g các t r u y in Nôm b in h

d ẫ n Chẩng hẹn * õ’ t r e n h "Hiíng dừa" t h i có cỗu :

Khen p i khóo dựng nen d ừ a

Đẩy t r e o đ ề.y hứng oho vừa :Tĩệ t đ ô i

ỉỉhư v ể y , ohúng t o đã xem x é t những căn nguyên l ị c h

sir cua t h i l i e ì t r u y | n Nôm b ì n h d ê n , t ừ cơ s ở k i n h t ế -

xã h ộ i đ ín những t i e n dề vần hóa - n g h i tliuSt • • • Tuy

n h i ê n > để t ì m h i ễ u vẩn i ề một c á c h d a y đả noil t h i chúng

t a không thề không xem x é t SU’ ra d ơ i cảe tnỗ l o ạ i n ay

n g a v tra n g "bối cảnn vằn học tru n g d g ỉ , ma đ.|c "biệt l à

tr o n g b ố i ccnh vổr hoc lí ÔR1 du ong t h ơ i

Theo sử s é c h cũ còn g h i chép t h i v i ê c sử dung chư Nôm

V0O s é n g t á c v ă n hQc đa k h ở i p h á t tù’ t h ơ i T r ầ n , va khoẻn£

c u ố i t h ể kỷ 1 3 - 1 4 cùng đà xu ẩt h i ệ n rr.ột số t á c g±B lem

t h ơ 21 ôm, nhu* l í g u y i n Thuyên, i l g u ý ì n IÍL cố, Chu Văn An,Hồ Quý L i , v v Dặc b i v t f ligu.jễn Thuyên ữó t a i lem t h ơ N ô ủ

t h e o l j i Han l i i f t , liền dirợc g o i l e Han Thuyên

t u y chưa n h i ề u , scng dầu seo v i ệ c ngươi V iệt dung chữ

V iệ t d i sé n g séc văn hgc cưng la một sư k iện có ý ngtiìa

c h í n h t r i 3 âu S8C, dồng t h ơ i d ặ t nen t a n g cho cư p h é t

Thế kỷ 15 Ị la th ò d ky cưc th^ỉih cue c h l đô phong

k i ẫ a , dong t h ờ i cung ia t h ờ i ky phát t r i ề n rưc r ỡ của nen vằn họa dâa t â c , tran^ đó cõ vẩn học Nôm* Cung v ổ i

sư tr ư ở n g th an h cua ý thức đên t ộ c 70 nhu cầu cũa xã

h ô i , kft t u c aư n g h i l p sữ dung chữ Nôm ờ t h ờ i T r ầ n , t ừ

đ ê y t r ỡ đ ì , chữ Nôm được sử dung ngòy càng rông r â ỉ C8

t r o n g các l i n h vực 7 học, g ia o iyic, vè chíỉih t r i , chứ kiiông r i ê n g g l t r o n g văn học* Ve đ ố i 7ớ i CSC tfiC g ìa van học t h ì chữ Nôm 06 fcrở thènh ragt cổng cụ đễ séng t á c khá thuận l ơ i cĩỊ t h l hiên ngôn ngữ CU8 dẩn t ô c , n hểt l a

tr o n g trường hơp can t h l h iện ahững ngôn tù? dan g l e n , có

t h i kê đ ế n ĩíguyền T r ã i , Lê Thénh Tông l a những -bác g i a văn hoc ĩỉ ôm k h s t i ề u b i ể u của t h ơ i k ì nay*

Thơ Nôm K g u y ìn T r e i cung như t h ơ worn t h c i Hồng Elio

đà cấm một o á i mốc quan t r o n g tron g v ỉ f c k h a i t r i ề n đcng t h ơ t i ế n g V i f t , th e o t h i tho V i ệ t , t ư d o , phóng khoáng, không b ị go bo V6 niềm l u ậ t như t h ơ Đường l u ệ t *

Eo dữ Ị dong t h ơ n e y đe đưyc Hguýền 3 Ỉ n h Khỉểra cưng n h i ề u

nnà thơ khác uỉep tyic phát huy r in g rỡ t r o n g C80 t h ế kỹ

16, 17, 18.

Tuy n h i ê n , vân học Nôm t h ế k ỉ 15 d&u s a o cu n g có

phần còn don đ iê u Vt t h i l o ẹ i , P h s i Ơ-C'i đen g ỉ e i đoẹn

s a a , g i a i dop.il tù ’ t h ể ’ k ỉ 1 0 , 1 7 t r ỡ à i t h ì dòng v ă n học

n e y mới c ó d a / đủ nhữrtg tÌÊD de k i n h t e - xa h § i» t ư

tư ản g - văn hóa đễ phát huy h ct t h ế nạah của mình t r o n g

n h iề u t h i l o ẹ i khác nhau N g o o i t h ơ , cồn c ó p h ú ,v ã n ,d i a l

ca l ị c h s ử , k i c h ban văn hỹc tu ò n g , và còn c ó cả văn xuôi Nôm*** Chỉ n h ìn vao mặt Bố lư g n g tá c g ia * t ấ c phẩm tron g

h e i t h ế k£ 1 6 , 17 cung đã th ẩ y t ì n h h ìn h van học Hôm ở

■thòi ky n ay ià khá phồn t h ỉ n h , lỉguýen BÍah líhiêm c ó 3ạcb

Vần quoc ngữ t h i * gồra kho an g n g ó t 2QQ b o i t h ơ Nôm, r ẩ t gan g ũ i v ớ i phong cách t h o ’ Kora của UguyêtL T r ã i * ĩ ỉg u ý e n

N3m ciion Trityg-C k y men l ự c chữ Hen cúe N g u ý ì n uír, môt

n g ư ơ i hoc t r ò ~ i ỏ i cua r g u ý l n BỈĩih líhiềra Phùng Khấc Kho sa có Lềm t u y ề n v ẽ n , gồm n g ó t 230 cều t h ơ 11 ôm làm

t h a o l o i l ’^ c t é t Lễ Đìĩc Mao có Eat £132 th ir õng đèo vấn

l à t ó c phẩm ỉlôra v i ế t t h e o t h l h é t n ó i l ĩ g u ý ì n Giản Thach

có ? h u n g t h à n h xu an sác phú« Bui Vinh có Cung t r u n g bảo

r

hu£n phu« ĩlguýìri Hans có ĩ ị ch cu.’ n in h th e ohú vè Dẹỉ, Beng phonK CBHh nhú« Hoàng 21 Khải có ĩ i ễ u dộc l ạ c phu,

Sj£ B,fc quoc n^ù’ t h i ± Ì 2 i v6 ĩ j£ t h ờ i khúc Đeo Duy TÙ’ có N^oa l o n g cương vện gồra 130 cê u t h ơ í ôm l ụ c b é t , ve Tư

■Cun,? Ven gồn: 236 cầu t h ơ Nôm l u c b é t N g o a i r a , Bao Duy TÌr con s ể n g tá c n ì i i c u be í v e b e i h á t beng etíũ’ N ôm dễđộng v i ê n những n g ư ò l d i k h a i phá dẩt hoang ờ Đang TrongTưcng t r u y ề n , f)eo 3uy l ù ’ cung l s t á c g i a của một sổ k ỉ c h

bản vân học tuồng v i ế t bang chã’ Is, ôm, tr c n g do CD vờ " Son n&l" n o i t i ế n g còn lư u tr u y ề n đén nay* Vao khoang c u ố i

t h ế k ỉ 17» T r ị n h «ân có t s c phámNgu’ úc ĩ h i ? n HÒr do enh

b é c h v i n h gồm 100 b à i t h c ĩ ỉ ô r ũ , tư ơ n g t ư như t h ơ Nôm t h ơ i Hồng Đức Đ | c b ì f t , t r o n g k h o ản g nữa Qeu thfc k ỉ 17 con

c ó n a i t ậ p d iần ca l ị c h sũ’ d à i bang chữ Nôm, đó l a ĩ h iên

N am minh giém vè Thiền Karo ngữ lu c , » N h i sa n g ư ơ i cồn

cho r a n g , t á c t á c phỉra t r u y f n t h ơ l ĩ ô m lãm t h e o l ố i t h ơ

Đưong iu a t nhiỉ ĩr u v ê n Vừang ĩ ương ĩ 6 câng ohụng sứ Lắm Tuyên ky ĩifeô cũng xufct h iê n t r o n g g i s i đoẹn n e y ( Tuy

n h i ê n , tho' Dườiig l u £ t khcr.g t h í c h h^p v ớ i t h ề l o ẹ i t ư 3ư

,n ề n dong thơ n èy da không phát t r i l n đirợc)*

ĐÓ c h ỉ là raột 30 những t á c g i a , V8 t á c phẩm t i ê u

b i l u , s o n g cũng đủ chimg t õ r a n g t ì n h h l n h p h át t r i ề n

oũa văn hoc ITôm t r o n g hai t h ế k ỉ 1 6 - 1 7 la đa khá phong

phũ về mat t h e l o ẹ i T ro n g d ó , 3U* nở TA t cue oéc t h ề v ã n ,

ca k h ú c , a i ô ì ca l è r ẩ t d á n g chú ý v ì ở CSC th ể l o ẹ i n a y CPC ts*c g i ả đ e u đã sừ dụng k h r t h u ầ n th!;c i o i t h ơ l ạ c

b á t vầ lyic ’uét b i£ n t h e , ;nôt l ố i t h ơ r ấ t queo, t h u ô c cùa

t h ễ l o ạ i t r u y ê n t h ơ lí ôm b ì n h dền 3Ởi t h ế , khảo s é t các

t h ề l o ạ i n e y , đe tìm hiểu sư xuểt h iện của thơ lu c bét

t r o n g văn họcìiôra lo raột tron g những t i ề n đề khoe học

r ẩ t quan t r o n g đ i có t h i xác đ ị n h t h ơ i điểm ra d ờ i của

t h ễ l o ạ i t r u y ê n t h ơ Kora b ì n h dên

Phẹm ĐÌnh T o e i , một đồng t é c g iả của Sa i Nem quoc 31Ỉ d iễ n ca ( 1 8 7 0 ) , có l e la ngươi đều t i ê n t r o n g l ị c h sử

đã bàn một céch cặn ke về t h l thơ lụ c b á t Trong b ề i Tựs cuốn Quoc ềm tù? đ i ề u * v i ể t năm Bồng Khánh, Bjjih tu ấ t ( 1 8 8 6 ) , Phạm ĐÌnh Toái đã dènh cả một phen lá n đ i n ó i

%

V€ c á i hay c á i ky d i f u cue th e thơ lụ.c b á t , dặc b i ê t lầ

n o i dến sư th àn h công t u y j t v ờ i của nó t r o n g th ể l o ạ i -truyễn Nôm Theo ông, t h i từ d ơ i TrÈn,Lê t r ở l a i , t h ơ lự c bát đa được séng t á c rẩt n h iề u , và th ơ hay cung không phải l è í t , nhưng Ỳí t r i e u đ ẹ i xa x ư s, nên tá c phễm càu

l ẹ i chẩng đu’ 7 c beo nhiêu*

Thơi Trần đa có t á c phim văn học Nôm nao sữ dựng t h l

t h ơ lụ.c bát chưa ? Điều đó chúng t s chưa có bang chimg

c\ị. t h i dể khẩng đinh 'aay vác bô lí hung t á c phồn vằn học Nôm lyic bát ở t h ơ i Lễ, tr o n g khoảng h e i t h ế kỷ 16-17 »

t h ì chúng t a may mẩn còn được th ẩ y một 30 lirọng đẽng lcễ

Va v i ê c xem x ấ t các t á c phẫm l i c h sử cự t h ể nay* ch£ í t

cung dưe t ớ i cho chúng t a những nhên dinh đúng đắn hon

về quá t r ì n h phát t r ỉ ễ n của các t á c phểraKôra lụ.c bát ,đễ

t ừ đó có th ề h iế u rõ hcn t i ễ n t r ì n h l ị c h sú’ của th ể l o ẹ i truyỄn t h ơ Nôm bình dên.

^an cứ V80 các van ban Nôm h ỉ £ n cò n, khoeng c u ố i t i í ề

k ỉ 15 đầu t h ể k ỉ l ó , có t á c phẫm Bat ~:iáp thư ỏng (ỀBO vẫn

( c ò n go ỉ l a lighU họ tém £ i é p ~ i ẻ i t h ư eng hét ả đ è o ) của

Lê Đức I.Ĩ 0 O (146 2-15 2 9 ), Đêỵ là mọt b a i hát cửa d l n h , d e i

128 câu , vừa Hen vừe Nôm pha t h l n ó i l ũ i v ớ i th ể lụic bát

và song t h a t ,

s á c h Nam phong g i ả i t r ạ o cue Tr'ên Denh Ắn (1754-1794)

b iê n soẹn khoang c u ế i Lê đầu Tây Son, va sau đó được các

dồng t á c g i ả soạn t i ế p vào khoảng đầu t h ơ i K g u ý l n ( t ừ Gỉa

Long đến Tu’ Đức), cung g h i chep được một số b a i ca dao

r ú t ra từ céc t à i hát cửa đ ìn h t h ơ i Lề.

ĩĩhư v ệ y , qaa những cỗu hát cửa đ ìn h đưọc g h i chép

t r o n g Nam Phong g i ả i t r a o , cur-g như qua b a i hét cửa đ ình

do Lê Đức Mao sáng t é c , cho phép t e có t h l t i n rang t h l

t h ơ Nôm l ự c bát đã không còn xa l ẹ ở c u ố i t h ế k ỉ 15 đều

t h ể k ỉ 16,

Hire S6U t h e k ỉ 1 6 , c ó t é c phềm Lềm tu.ven vãn của Phĩnag Khấc Khoan (15 2 8 - 1 6 1 3 ) , gồm n g ó t 230 cều th ơ Nôm lyic bét Khoảng c u ố i t h ể k ỉ 16 có h 8 i t é c phim N ôm cJa Đeo Duy Tù’ (157 2-16 34) là Ngoe lo n g CUT ong vẽn gồm 136 cêu th ơ ly.c b á t , va Tư Dun./? ven gom 236 CSU t h ơ l^ c bét* (íũng khoang c u ố i the k£ 1 6 * hoặc đầu t h ẩ k£ 17» có t á c phim Tị£ t h ơ i khúc cua Hoàng ổ ì l í h ả i , gồm t r ê n 300 cẫa t h ơ Nôm

t h e o th ề song th ấ t lụ.c b á t

Thi th ơ 30 ng t h ể t l ạ c b á t , ngỉíia là t h l thơ séu tám

co xeo vao những câu b ả y , là thổ th ơ không ế e làm như

t h ể lu c b é t , đã t h ế L ji có n h iề u vẩn t r ẩ c nghe không

dược êm t e i , có l e vì vỗy mè nó không t h í c h hơp v ớ i ngừoi

b in h d£n ve t r uỈ/ỉn K ôm binh dên.

Que một 30 t á c phấn t i ê u b iểu như v â y , du số lưong chưa n h iề u , nhưng cũng chimg tỏ rang, đã co mọt nền văn học chữ K ôm, một nền vần học aéng t á c bang t iế n g V ỉ ê t , đang song song tồ n t g i như nqt thifc th ể bên cẹnh nền văn học séng t é c bang chữ Kan TÙ’ đây v±£c dung chữ Nôm,thứ chữ "nôm na mách qué” đ l sáng t á c vằn học có l e đa khôrg còn l à chuyên xa 18 đ ố i v ớ i mọi n g ư ơ i, k i cẻ g i ớ i bình

dân cũng nhu’ g i ớ i bác hoc 3ỞỈ t h ể , có ỉĩôra b ì n h đên mà

cũng có Nôm bác học,

Kẩ tù’ b a i hét cửg d inh cùa Lề Sire Mao, ve cả những

b a i hát cửa d in h t r o n g dên g i a n , dển các b e i van của Phung Khẩc Khoan, Đào Duy l ĩ r , r ồ i cả khúc của Hoèng S ĩ

K h ả i, t h ễ th ơ Nôm l u c bét và song th a t lụ c bát đã t o ra

c ó n h iề u t r i l n vong tr o n g khả nang t ả cảnh, t ẻ t ìn h ,V 8

tự sự, Song phải đến ĩ hiên Kem ngữ l u c , me t tá c phim

d i l n ca l ị c h sử d a i 8 ,1 3 6 cều thơìỉôra l ụ c b á t , x u l t h iền V80 khoeng c u ố i t h ế ký 1 7 , t h ì chúng t a mới hoan toàn

t hẩy ro khả năng tư stf CU.8 th * thơ nay*

l ỉ o i l a d iên ca l ị c h sử , nhưng x ét t r ê n bình d iễ n vầi

h o c , t h i ĩ h i ề n Hem n g j l ạ c cung có t h ể coinhư một t r u y ẳ i

t hơ i'« ôm b i n h dên - hay n ó i cho đóng hon, l à một t r u y ê n

t h ơ Nôm b ì n h dân k l chuyên l ị c h sử, Do v â y , đ j c b i t ky

môt doẹn 118 0 đó của Thiền 1» am ngữ l ụ c , chúr.g t e cung

đều d ! dang bất gặo những l ố i d iê n à g t , những meu cẫu,

- ĩh u ở £ ỵ có yụg Bso vươn.?.

Sinh ra cõng chúa p hi phương la la n g .

( LÝ Công) Hoằc như ỉ

- Ka.v đoẹn t h u y ế t sư ĩ r i g u g i a , Dẹp yen ho ĩh y c binh ca khải hoàn •• •

( ĩ h iề n Nem ngữ l u c - ĩ r i ề u kỷ)

- Na.v đoan cong chúa ceng g h e , Đoan xon£ hènh khẩt l e i vè gốc đa

( Lỵ công)

ĐÓ íà sự g i ế n g nhau về "msu cau" 018 chúng t a còn có

t h i rú t re r ẩ t n h i ề u t h í dụ tsrong t ư , Song atr g iố n g nỉaui beo trùm hon cả tr o n g hình th ứ c d ien đ ẹt giữa Th iễn S am ngũ’ lụ c v ớ i C8C tr u y ê n líô m b in h dên có l e ia ỏ’ phong céch tư SU’ nôm n a , mộc rnẹc, me đ j c bat ky mot đ o ẹn _Thijn

ĩi am ngữ l n c nầo cung như dọc b ắ t ky một doẹn t r u y f n Nôm

b in h dên n a o , chúng t e cung có t h i t h ẩ y ro đ iề u đ ó ChẩEẸ;

hẹn đ ê y i s đoan miêu t ả một t r £ n g i a o c h i ế n g i ữ a An Dư ong

Virong v ớ i T r is u 2e :

- An IX ưotut ben mới h ỏ i t ê n ,

•ĩriêu £ẹ mi phu ước ngôn, bạo danh.

Đo en từ nguyện có then l i n h , Bây chư mi l ạ i na t ì n h Phụ ĩi£ h i.

Con t ạ o gả cha con m l ,

Sa s i n h vương d i e t n ơ rs.y phẩn mưu

Tạo co then GO nõ raâu, :.ùi chằng aợ th e e mi đsu t ớ i đây.

ĩ r i ẽ u sè chẩng ch út d á i v x «

Nhằm ngưe xung rày vẹo 9P An Dương«

Vua ben g iở nõ Linh Quang.

Hư không nó chia v ộ i veng t ê n aa

An Dương thua t r f n che.y ra«

ĩ r i ê u qusn bang c é t Hang He đ u ổi theo*

Kõ rang đ ó lầ l ố i ca v e kễ miêng nôm na cue CSC

tr u y ề n iỉôrn b in h dân, chứ đều phải la van th ơ đ iễ n nhã của dòng văn học ÌD8C hac N ó i cho đúng t h ì tro n g ý thức của t á c g iả ĩ h i ^ n Ham ngũ' l u c t á c phim này cung c h ỉ

đirợc c o i la mejt t ệ p truygn noa n a f chứ không p hải là

một pho ch ín h str* BỞi t h ể , ờ l ơ i mớ đều cu:ig như ở l ơ i

k e t t h ú c , t á c g i ả de n ó i rõ ý định của mình như một

tu y ề n ngôn :

- ĩ r e i xem sự k.v mroc ũ em.

Kjjih vềng te.Y -ndri chép lem n5m n a ,

- ĩ'ru yên ne:/ la CUB xem n b a « La:y iàia l ơ i dẹo nôm na t:mh tin h *

Va l ơ i tu y ên ngôn này t h | t cung chẩng xa l e g ì so v ơ i nhưng l ơ i rso đón của hầu h i t các t á c g i ả tr u y Ịn nôm bình

ở chữ th ứ sáu của cêu tám, ma l a i g i e o vần ỡ chư th ứ tư cũa câu tám* T h ỉ du như một đoẹn miều t ả về n g o ạ i hình cùa Ba T rìêu ỉ

Măt như vầng nguyệt mới le n Mất sang nhu? đ en , mé tựa l e n g i a i

VÚ d à i ba thước l o i t h o i ,

N g ồ i chấm đến d a i , c á ỉ rủ đến chỗn • • • Hay như mọt đoẹn kễ về Ngô Xuong Van V6 ìỉgô Xưang Ngâp t r o n g "Ngô chính ky" :

- Hai n g ư ơ i nu’ốc mat rong rồng*

Thiên đj.a hay lo n g huynh đf đồng tẵm Anh Vc n g ô i báu d6ru~ lsm

Quoc aư cung cầm g ia sy cưng c o i Theo nha hgc g iả Strong Quêng Hầm tr o n g V iệt Nam vẩn

h o c 3U’ yếu (1941) t h ì l ố i th ơ nay g o í l a b iến t h ể l u c bát đng g i ả i t h í c h : " 3 it n t h ễ n g h ía la t h l văn có b iển đ ỗ i

đ i , Thễ này tức cung là th e l u c b é t , nhưng t h ỉ n h th oên g

có xen V80 mọt í t cêu nà G8#ch h iệp vần va lu ẵ t bang tr ẩ c khác t h i l^ c bét n ó i t r ề n Thể n èy thirồng được dung dễ

v i ế t cá c tru ygn có t£nh céch bình dên như Quan Thế Am , Phẹm Cong Cue Hoa LÝ Cong v V ♦”

3SU đó, ông ếan mấy cê a t r a n g tru yền Nôm L.V Gông làm

Su'ci dẩt có bon rồng chầu.

Kiều V3ng tá n t ỉ a t r ê n đầu hao quang»

Thi Hưcmg xem thl.Y ro rang*

3u’óc t ớ i v ô i vàng; chso Ly ĩh g a h Quan*

Roi ông g i ả i tiaxch rang bun cau in chữ đứng l à t h e o đúng phép t ẩ c th ể l ^ c b á t , còn bon câu ỉn chữ n g h iê n g l a

th u ộ c về b iế n thê l a c b é t

T iếp đó, ông g i s i t h í c h vè SLT biến d ổ i cùa cách h iệp

vần va sự b iế n đ ổ i của l u ậ t bang t r a c t r o n g l o i t h ơ n a y

về b iến đổi cách higp vần t h ì "chữ c u ố i CSU sáu vền

v ớ i chữ t h ứ tư cêu té m , chứ không vần v ớ i chữ thir s a u như

t r o n g th ể l u c bét chính th ứ c "

còn b iến đ ồ i lu ậ t bằng t r a c t h ì có h e i in r ò n g hơpi 1- Lụgt của cềd tém Thao ông, v ì chữ yêu v |n ( v ầ i lưng) tr o n g cêu tám đ ổ i chồ, nên i u f t beng t r a c cùa câu

ẩy cũng phải đ ổ i t h e o cho t h í c h hơp Cêu tám t r o n g t h ễ

l u c bát bắt đầu bang h a i t i ế n g bang ( b ) , t h ì t r o n g l o i

b iển th ể l g i bẩt đầu beng h a i t i ế n g t r ẩ c ( t ) đ i cho chữ thứ tư l à otiữ vền đ ặt du’f c t i ế n g bang ( b ) Luft cả cêu

t h e o công thức sau :

2- Luật cua cều sáu t - đng cho rang nhỉều k h i lu â t của cều sáu cũng th a y đ ổ i V8 bẩt đầu ìDầng h a i t i ế n g tr ẩ c ( t ) thao như công thức sau t

t t b b t b

Va ong dan một câu t r o n g ĩru.vin L.Ý công: lam t h í du í

Thuở ẩ.v có vua Bẻo Vuong.

Sinh ra công chúa phi phirong la la n g «• • Theo chúng t ô i , cơ bén lầ nhu* t h i , nhưng cũng như ở

t h ể l u c b ét chính t h ứ c , tro n g l o i b iển th e l u c bat nay cũng v a i ãp dun~ n g o e i lp " n h ẫ t, tam, ngu bểt l u ệ n ” ,

n g h ĩ a l è CEO c h ư t h ứ n h ẩ t , t h ứ b a , t h ứ n a m t r a n g c ê u S 8 U

cung nhur CỂU tém đcU không bắt bug c p h ẻ i t h e o đúng lu ậ t beng t r ấ c nhu đã nêu t r ê n N goài r a , cá b i ệ t cung có k h i

SU’ b i l n d ổ i còn vươt cả l ệ " n h ít , tam, n iu bẩt l u | n ” , đà

t h a y đ ổ i đen chữ t h ứ bây Chang hẹn như t r ư ò n g họp câu

m iê u t s Be T r i ê u :

Vu d a i ba thước l o i t h o i

K gồi chẩm áẹn đ ù i c ú i rù den chềiu Chữ thứ bảy ỉ câu tam, th 3 0 công t hứa như Dưong Quảng Ham đã nêu t h i phai la t i e n g bting, rxhưag ở đ ê y ì q ì l à

t ỉ l n g trac* Diều n ay chứng t ỏ ràng 31 r b iển đ ổ i vần đ iê u cùng l u | t bang t r ắ c tr o n g thơ l u c bát là iiết aức l i n h

h o a t , do dó me nó Ceng raeng đêm t i n h chẩt bình dên, và ró đúng là một chủng l o ẹ i th ơ img t á c , t h ơ kể chuyện cila

ta n g lớp bình dên.

Cang l o ạ i b iển t h ể l ụ c bét th 90 l o i g i e o vần ở chữ

t h ứ tư n à y cồn t h l y có 0 tr a n g t h ễ l o ẹ i C8 deo dên c a , mà

có phều chẩc là cũng xuẩt h i|n tr o n g khoảng h e i t h ế k i

1 6 - 1 7 • Chẳng hạn nhtr tro n g aéch Nam phong g i ả i t r à o của Trần Danh Án (1 7 5 4 -1 7 9 4 ) và sé c h Vụ tru n g tu.Y bút cõa Phạm Đinh Hũ (1 7 6 3 -1 3 3 9 ) ma chún.g t ô i dã c ó dip nhấc đến

ơ p h ần t r ề n , đều có g h i được b ầ i ca dao :

c é i cò lạn l ậ i bơ aong.

Gẹnh £ ẹ o dua chòng tifzirz khóc n ỉ non.

Li ang V6 a u ô i c á i cung can ,

Cho anh d i t r l ỵ nirớc non Cẹo Bang;

Ve b a i ca n eJ, Phẹro fiinh Ho đẽ g i ạ i t h í c h r a n g đ ề y

l a b e i ca của vơ cẽ c chú l&ih lam ra k h i chồng p hải đ i

ch in h c h iế n tr o n g t h ơ i ky n ô i ch ì ẩn l i In miên g iư a họ

Lề và ho Mạc ở Gao 3ầng

xét vền l u ê t của l ố i b iế n th e lu c bét và căn cứ vao

n ô i dung được phân énh tr o n g bai oe, chúng t a hosn to e n

c ó t h ế t i n rang đêy đúng íà b a i ca đa xuất h iện t r o n g khoang may chiic năm c u ố i t h ế kỷ 1 7 , t i r c l l ầ vào t h ờ i k ì

ma ho Mẹc còn co th ủ ở vtttig Geo 3ầng.

Thực r a , nếu can cự vào n iê n đ ạ i tu y ỗ t đ ố i t h ì ngay

từ nữa c u o i t h ế kỷ i ố , vc± Lêm tu y ền ýỳ n cue Phìmg Khắc Khoen, chúng t a cung de có th ể bat găp h i f n ttrong g i e o van lưng ờ chữ (hoạc aw t i ế t ) thứ tư CU8 cêu bát l ò i Chẩng hạn như :

-i ÃP.y n hi gạ V ệt la cua tir ơ i.

Ghe chở ngàn đ ờ i, dền ân dền n o.

còn có t h i ế l n thêm một số’ t h í đy có t í n h chất đồng

đ ạ i nu’8» t u y n h iề n c h ỉ chừng ẩy cũng ê ẽ đả dề chúng t a

có t h l khang đinh rang, hiện tương th ơ lyic bát b iến the#

g ỉ e o vần ỏ’ chữ th ứ tư cua cêu b á t , l à h iệ n tưgnag thưòng gặp t r o n g thơ ca Nôm đên g ia n của t h ế k ỉ 1 7 có t h ễ g o i

đó l ầ t h ơ l u c bất co hoặc th ơ ly.c bát sớm đeu được* VI

từ đều t h ế k£ 18 t r ở đ ì , t h ì mô hình pho b iể n của th ơ

lụ 0 bát t r o n g CSC tru y ên Nôm bình dân 18 g ia o vần <5 ctíữ

th ứ 3*2ut chứ không phải ở chữ thứ tư của cỗu b á t , fiêy

k h ô n g chỉ l a đ i s u tìm t h a y t r ề n b i n h d i ệ n n g h i ề n cứu

■văn hj'Cj US còn l e điều đa t i n t h l y cả t r ê n b ình đ iề n

n g h i ề n ciru ngôn ngũ’ học

T ro n g một 33 i nghỉGĨ1 oứu công plm "Thử ben thêm về

30 3-4 nằm 13Ò5, ÓSG nhe ngcn n.^ũ’ h a c l l g u ý l n T e i cln vè

Võ 3 Ì n n , " t ù ’ góc độ ngôn ngữ học" V8 bang "phương pháp

n g h i ê n cứu củe ngôn n t:jừ h ọ c " , S8U k h i khảo s á t kho t e n g

các t á c phim l ụ c bát hiện C3, va den re một sổ th x âu V€ vẩn dề bifcn t h e me tr o n g CO co trương hơp g i a o vền ở chữ

th ứ tu? c U 3 CHU b é t , đẽ đ i t ớ i l ế t luận rầng ” có t h i có những b iế n the cổ xuất h iên vèo lú c mô hình lg.c bét chưa

t h ậ t đ ia h hình*

Điều thú v ị la tù’ góc đô ũcn t ộ c hoc, VP tr ô n cơ sổ'

cứ l i f u dên t ộ c ÌIQ0 30 sé n h , céc nhe dên t ộ c học Lề Văn Hẻo cung từng CQ íìhện xét rang Thể tho- lụ.c bát cổ CIỈ8

n g ư ơ i V i f t l a hình thức l ^ c bát g ie o van ờ chữ thứ tư Cus cễu b á t , Trong t i ễ u luận "lìm h ỉ l u quan hê g ia o lưu văn hóa V iệ t - Cham qua kho ta n g văn hós dân g ia n CIỈS

n g ư ơ i V ỉ§t V6 ngươi Chèm", t r o n g sách GÓp phen n g h iề n cứu bán lin h ban 3ấc CSC dân t ộ c ỡ V iẽt Nem (H »1980),tác

g i a đa cho t)ỉe t ĩ

"Dân ca ngu’ơ i V ìêt sữ đung Dhỗ b iế n t h ê th ơ lu c bát Trong dên ca Chàm cũng có t h l thơ lự c b é t Vi dụ những

b a i dên ca g ia o duyên To ạtsm iaTs Vfi nhưng b e i dẵn ca

ên t ì n h Ĩ 3 TO vút của ngươi Châm g i ã i bay n o i niềm têm 3ự giữa nliumẽ clôi t r s i g á i yêu nhen bàng những l ơ i thơ

có n ô i dung r ể t trữ t ì n h như ỉ dẫn ca n gươi Y ỉ ễ t , về có

h ình t h ổ o l a t h ể th ơ lu c bát Chem g i e o vần g iố n g như ở

t h i th ơ l u c bát cỗ cue ngươi Việt (chữ thứ séu của cêa

l a c ven VỨỀ chữ thứ tư của cêu b á t ) ” •

-Eci t e c g ỉ e ếen mọt b e i ca lu c bat Cham nhu’ 38u Ỉ

I'hsy mai mưng dêh t h e y Ô ,

Lrơh phik kêu 16 yom tha nrang.

Chek t i s n ratmg aa ỉ t d ih đ sn g r.lai ha ka u.reng oan lô l ỉ i i g i k

( á ! d ill t ù ’ dầxxg k i a e i d o

3 ẹp long t s hình như một n g ư ơ i.

■■la t a đa mến y€U tư k h i còn am ngửa.

Na.v đã thuộc V€ n g ư c i khác r ồ i , t i ể c quá t r ơ i ơ i ĩ ) IIhư v â y , không còn n g h i ngơ g ì nữa, ro re n g l a bang CSC phương phép t i ế p cên khác nhau đ ố i v ớ ì heng l o ạ t những ttr l i ẹ u fon k lo l í c h SU’ có t£nh chẩt đồng đ ộ i, ma

t i ê u b iểu là ĩ hiền Nam ngtr l ạ c chúng ta đõ xác lậ p đươc mgt mô hình lu c bát cỗ đặd truaig cúa t h e k ỉ 17 Mô hình này 39 l ề ragt t iê u c h í để lem căn cứ cho v i ệ c xác định

n i ề n đ ẹ ỉ cue những tr u y ê n Nôm binh dền 3OTJ, tứ c la những

t r u y f n Nôm bình dên ờ t h ờ i ky đau.

Cùng nhu' dong tir aư vần x u ô i , dòng t ư sư văn vần cung bao gù® hai l o ạ i , tự sụ’ l i c h aủ’ ve tự sư xa h ộ i Hiên nay, chúng ta chưa t h l n o i chẩc chẩn rang tr u y ề n

t h ơ "1 ôm l ị c h sù có trtrac he;r tr u y ệ n thơUôm xã h ộ i có

tr iíớ c Tuy n h iề n , xam x ét những tư l i ệ u h iễ n con t r o n g kho séch Hen-iiom (quo t\Ị dạng chữ Nôm cỗ va n i ê n đ ạ ỉ

k h ẩ c i n ) t h ì cung t h ầ y có d i u h i ậ u cho phép chung t a

có t h l phỏng cloén r e n g , các d iê n ca l ị c h sử , các tr u y ệ n

th ơ Nôm l i c h sừ đưong như đa khó phét t r i ể n ỡ t h e k ỉ 17*

i ỉ g o ă i T h i í n 21 am ngũ.’ l^ic í t r a chúng t a con có t h ể k l đến

một 80 tru yỗn t hơ U ôm có t£nh chet tôn g i e o - l ị c h sử như Quan -Ẩn tong tư bản hẹnh £ j ạ Tạng bẻn han h L ieu Hẹnh công chúa di'en ím, Qonz. Gee N^u.ygn d a i vưong bẹn tr u y In

d i l n ềm ống N inh GO tru yín Chúa ĩ heo cỗ tru vin Tí.y du

t r uy In Con l o ạ i t r u y í n t h ơ Nôm xí h ô ỉ t h ì k h â hiếm , mới c h ỉ t h a y có nữa K.S t r u y S n LÝ Công t r u y ệ n va T h o ạ i

Khsnh - Chều ĩ uẩn l a GO khả rxỗng xếp 780 lo ạ ỉ những tr u y ệ n ilôm b ình dín sóm»

Xhđo sĩ t l o ạ i tru y ô a Nôm binh dan aớra có t í n h chểt

t ô n g i â o chẳng hẹn như ;4inh Không 1:1 den d i l n ềm.khấc ỉn nam Tự Eire 5 (135 2 ) , chứng t a có t h ễ t h e y khâ ro môt con đưang hlnh thănh cúa t h ế l o c i t r u y i n Nôm n ăy Đđy vốn l ă

t r u y ề n ă ín g ie n vỉ sư Không Lô; V€ sau dược d ien ca va

th ừ òn g ăìxợc "kễ hẹn!!1’ tr o n g d ịp g io Không L§ ớ chua Keo#

T h â i 3 Ìn h Sau đó* b8Ỉ d i en ca "k ễ hẹnh" l ẹ ỉ đươc g h i

th ă n h văn bđn chữ Nôm vỉ khẩc i n Thể lă từ một t r u y fn

k l dồn £Ìen,-SU ’ t í c h Không Lố đa điíợc di”ền ca hóa ăẫnkễ hanh" , r ồ i 38U ẳ l ọ ỉ được g h ì thỉnh văn bẻn Nôm Minh Khcng kề daa d ie n gra vỉ khẩc ỉn như met truyễn t h ơ Nôm

b i n h ă í n Dưang n h i ể n , không p h ả i t l t cả CSC b e i nk l hẹnh

, cẩ c dilhi co t ô n g iĩ o đ€U l e t i ề n thín củe truyỄn t h ơ

Nôm b inh đín N.hurcs chốc chấn le co một phin số đ i”en ca

t ô n g iâ o vốr t h o â t t h a i tì? CSC b e i ;lkễ hanh", đẽ có đầy

đủ cĩc yếu t ố về n ô i dung, hình th ứ c , d t t ề i , c c t tru y ín đễ có th e c o i chúng như những truyện th ơ Hôm bình

d â n ĐÓ c h í n h l a t r u ’ong hơp cilfi Quan Ầm t ổ n g t ư bản hẹ n h t

của £>i g Tang bản hẹnh hoăc của li em Hai Quen Ắm bẻn hẹnh

Thử 30 sánh môt Quan -Ẩm t o n g t ử bản han h v ớ i raôt Quen

im ĩ hi KÍnh chanfi hạn, t h ì thẩy cả h8Ỉ t á c phlra đều giống nhau về đề t a i , cot tru y£n; song về hình thức b i l u h iên

t h ì l a i không p hải hoen t o e n như nhau Quen Ám to n g từ bản hẹnh có hình thức Gổ hơn về ngôn t ừ , l ạ i sử dưng cẻ

l o i l ạ c bét b iển t h i , g i e o ven ở chữ thứ tư của CSU tam,

l e l ố i tho- t h ư o n g thễỵ t r o n g đéc 06 i "ke hẹnh" GO còn

Quen Ám T h i x ín h t h l sử dung t h ề thơ lự c bét ch ín h t h ứ c ,

l ơ i thơ có phần nhe nhàng, thanh t h o é t hon, song cung do

đó mè kém chẩt ,fX8nh t ư ơ i ” hon.

Như v ề y , t r u y In t h ơ Hôm Quen Ấm Thi KÍnh chắc chắn,

l à p h á i xuểt h iện muôn hon Qasn Am tong t ử bản hẹnh vè

r l t có t h l đã đưpc c ả i b ỉ ê n , chỉnh l ý t ừ Quen Ẵm t ố n g tử bản henh Tnrồng h?p n ày cung tương tư như tr u y ễ n Nôm ĩ hlềb Nem Hurong Son Qusn ĩ h l Ẩĩũ chền k in h t ê n dịch* t ứ c t r u y â i 3a chúe Be, ma Kỉ^u Oenh Mêa cho b i ế t l e ông đã d£enỉỉôm

l ẹ l ( t a n d ịc h ) t r ề n cơ sở h e i bản Kinh Phệt Ba d iê n K6m (von đa lưu tru yền từ l ề u t r o n g đên g i a n ) #

xét t ì n h hình d iễ n b iển từ cấc d iìn ca tôn g iá o ,(b a o gồm C8 C ben k l hẹnh, các chên k in h d i l n ỉỉôm ) đến C8C

d iê n ca raeng hình th ứ c truyỗn thơ Nôm bình đên như Quan

Ắm ĩ h i x í n h , Ịìsm Hai Quen Ám chóng te có t h ễ khang

đ ịn h r a n g , C S C d iễ n ca tô n g i á o , chủ yếu là Phêt g ie o , chẩng những dã cung clp cha t h l lD ẹ i tru y ên lỉôm b in h dân rnôt nguồn de t e i , cốt tr u y ệ n aầy hip den, me con cung cễọ

cả những t i c n đề n g h i t h u ậ t cen t Liiểt để góp phan h ì n h

th en h t h l l o ạ i t r u y f n t h ơ ney*

Hiễn nay* chúng t a chu’a tim th ẩ y cứ l i ệ u chấc chắn

về truyện thơ IIôm bình đèn sóm hen t h ể ký 17, mè 30

lirọng tru yện th ơ ĩlôm bình dên cá t h ể x lp veo t h ế k ỳ này con l ẹ i cũng không n h i ề u Va đ i e u đéng chu ý iè t r o n g so

những tru yện th ơ Nôm bình dên con lạ ỉ nèy t h l những

tr u y ê n Nôm có t í n h c h lt tôn g iá o - l i c h sử l ạ i chiếm t ỷ

l ệ cao hon những truygB-ftom xa h ộ i Chang hen, về l o ạ i

t r u yên lĩ ôm có t i n h chết tôn g iá o - l i c h sử t h ì có t h e k i

đến : Quan im t o n g t ứ bên henh ( t ứ c dang cổ của t r u y ê n

Quan Ẩm ĩ h i K:mh) S i s ĩ a n g bản hẹnh ( t ứ c dạng Gổ cua

tr u y ê n Mục L iễn cứu mau) , N am Hai Quen Ẵm bgn hanh( t ứ c

dsn g cỗ Cua truyận Be chúa B a ) Đông céc Nguyên dpi VU’ong bản t r n v ê n (fng M in h cổ t r u y ệ n Chua Thẹo cỗ tr u y ệ n «,

ĩ h iền Nem ngũ’ Inc ••

Con l o ạ i t r u y |n Nôm xa h ộ i , c h ỉ mới th a y s - Hữu Kẩ tru,yên - Ly Gông tru :/in - Thoại Khenh Chều ĩ uẩn •

Tinh hình nay rẩ t có t h l chưa phen anh đúng thực tiề n , séng tá c đirang th ơ i* Vi th e o 31Ỉ sé c h t h ì các l o ạ i

tr u y ê n thơ ìĩôm ỏ’ t h ế k ĩ 17 cung dã khé phồn t h ỉn h - n hểt

l ầ các truyên iỉôra có t m h chẩt tôn g iá o va tr u y fn lĩ ôm

xe h ộ i - n ê n Nhè nước đã p h e i r a l ệ n h cẩm khấc i n va

l ư a h sn h

Chimg cứ l s d iề u 35 t r o n g 42’ d iề u l g QÌBO h o e ,c ô n g

bế V 80 năm Quý mea Ị n i ê n h i | u cảnh T r i nguyên n i ê n ( l 6 6 3

d ơ i Lê Huyền Tông, còn chép ro tro n g s é c h Lễ t r i ề u c h iể u

l ề nh t h l p n ch ín h như seu :

"Pham k in h , sử , tủ’, t a p , cêp van chưong hữu t ì U’ t h ể

g iá o g i l , phirong khả sen ben th ôn g hành, ỉỉhươc Đ ao,T hích

d ị đoan t a t h u y ế t chư th ư , t ị n h quốc ngữ chư tr u y ề n cêp

t h i ca t h i ệ p ư đềm deng g i a , bễt kha san ban raẹi m e ỉ, d l thưong phong hóa"* (Phàm cé c sấch k ỉn h , SIXI t ữ , t ê p cung văn chương có quen hề đến lu ê n thưong đao l ý ở đ ờ i , mới

t h u y ế t , Đẹo g i á o f Phệt g i á o , cung CSC tr u y ê n ìỉô m va th ơ

ca Nôm có l i ề n quan din chuyên dễra dang, t h ì không du’ơo khấc i n , mua b é n t lè® tổn h ạ i đến phong hóa)*

Bẻn đ i e u l ậ g iá o hóa này ì è do Tham tụn g Phẹm Công Trứ soẹn th e o lệ n h cùa T rịnh T ẹc Nhưng chẩc l à nhên dỗn ven ham đ o c t r u y |n th ơ Nôm, nên đến n iê n h ỉê u v in h Thịnh

t h ứ 14 (1 7 1 8 ) đ a i Lê Dyi Tông, chúa T rịnh Gưoag l ạ i có

l ệ n h c h ỉ như sau :nPhiI l i ê u vêng l ơ i tr u ý ề n cho quên dan t r a n g nước b i ể t rần g, phàm sech vỗ- có quyln n so có quen hê đển sư g i e o hóa t r o n g đ ơ i mới đưọ’c khắc i n va

lư u h enh Lêa n a y , những bon h ie u 3ÍỊ lu’ora l a t bay bạ các

t ẹ p truyỄn ve b ỉ ngữ bang quốc ỗra, không phên b i ệ t hay

d ờ , khắc go ỉn ben; v i ệ c n e y cần p hẻi nghiêm cểrn.TÙ: nay» nhe nầo có i n những séch như t h l , moi ngirơi p hải t r ì n h quan đến bẩt và t ị c ỉ ĩ thu cả ván in mà phá h i t đ i

t r i ề u 18P k ỉ)«

ỉỉhưng r ò i c s i g o i là "tạp t r u y |n va b ỉ ngữ beng quoc

không ngừng, nên đến n i ê n h iều Canh Hưng thứ 12 (1751)

d ơ i Lê Hiển Tông, chúa T rịn h Doenh l ạ i p h ả i ha lệ n h đ i nhẩc nhở nhên dền t h i hanh các đ iề u lg ẽ±ểo hoe đã n ều , aong v i n không có h iê u quả ơũng tron g đ ơỉ Lê Hiễn Tông,

v e o n i ê n higu cảnh Htrng th ứ 21 ( 1 7 6 0 ) , có l e T rin h Doanh cho rang 3Ở d l nhên dên không t h i hanh các đ iề u l ê g iá o hoa la v ì lệ n h bầng chữ Han, khó h i ễ u , nên đã 38Ì Bồi

tu n g Nhữ DÌnh Toán d iê n Nôm 47 đ iề u 1 | g ié o hóe ra thơ

lj ic bát đễ t i ệ n phổ biến* Trong đo*, đ iề u 35 có l i ê n qusn đến tru yên Nôm dược d i ễ n ca như 38U :

Ngu k in h chư sứ xưs na.y

với chư tư tậ p cung ray vằn chuông*

Đẹ y bần cõ íc h đao th ư òcg*

MỚi nền a an ban bon Phu'ong thông hành*

Ky nhu’ T h fch Đạo« phi k in h IiCfi t à moi l a t ẹ p tan h t r u v in n goa.

Cung l e tru.yện cũ Nôm n a Het t h ơ t ệ p ẩy l e i ca khúc ne.y>

T i ế n g dềm d ì k h i ể n ngưcd 38y ,

Chớ ch3 in b én h a i na.v t h ó i thuần*

(21 sm phong 19 2 4 - so 8 8 ) Viậc C 8 C chúa T rịn h tro n g võng ngót 100 năra đã n h ỉeu

l ầ a ra lê n h cấn khắc ỉn va phỗ b ỉ ẩn tru yện th ơ Nôm nhur

v ê y , chứng tỏ tr u y ề n th ơ Nôm bình đên đa phát t r i ể n l i ê n

t ụ c t r o n g s u ố t h a i t h ế k ỷ 1 7 - 1 8 Ve n ế u nh ư n g e y t ừ năm cảnh T r ị t h ứ n h ế t (1 6 6 3) me T r i n h Tẹc de p h ả i r e l ệ n h cẩm

C S C l o ẹ i " t r u y ê n ngoa." ca ng " t r u y ệ n cu nôm n a " , t h ì sổ

lưong tru yên Nôm bình dên ỗ’ t h ế kỷ 17 chắc cũng không p hải

18 con số i h ô n g đéng k ể Ve n ếu như chúng t s l g ỉ b i ế t r a n g

s u ố t tù’ đ ề u t h ế kỷ 18 cho đển t ê n đầu t h ế kỷ 20, t r u y ê n

t h ơ Kôm ven không ngừng p h é t t r i ể n , t h ì mới cang t h ấ y s ứ c

sống cue t h ể l o ẹ i n e y t h ậ t l a vô cung msnh l i ê t

CHỨđNG HA ĩ THI PHÁP TRUYỊK NƠk BÌNH DJ&

Chúng t e đã t ì m h i ể u c ô i nguồn l ị c h sử củe t r u y ệ n

Nôm binh dan, t ứ c l e t ì m h i ể u qué t r ì n h h ì n h t h a n h ve p h é t

t r i ề n củe n ó , đễ t r ẻ l ơ i cêu h ỏ i t r u y ệ n Nôm b ì n h đ ê n do

dâu me CO, V8 có từ bao g i ơ ? Song đ iề u quan t r o n g hon

nĩre l a chúng t e con p h ẻ i t i ế p t u c tìm h i ể u n h ữ n g đăc

t r ư n g t h ễ l o ẹ i của t r u y ậ n Nôm b i n h d a n , t ứ c l a t ì m hiễu

nhưng dặc diễm t h i phép CU8 n ó , dễ có t h ể t r ẻ l ơ i C S U h ỏ i

t r u y ậ n N ô m b ì n h dan 18 g ì ?

Trước một đ ố i tượng kh 08 học, thưong l a do những

cé c h t i ế p cận khác n h a u , me chúng t e có n h ũ n g đ iề u l ý

g i ả i khác nhau Trước mọt đ ố i tượng như tr u y ê n Hôm bình

dên cung v ậ y , sở ế i l ê u n s y n ó c h ỉ mới được c o i l a c s i cầu n ế i g i ữ 8 văn hoc dên g i a n V8 văn hoc b éc h ọ c , chứ chu’8 p h ẻ i l e van học dên g i a n , có l ẽ chủ yểu v ì céc n h e ìchoa học c h ỉ mới t i ế p cận n ó hoặc ở góc dô văn h ọ c , hoặc

ở g óc dô xe h ôi h pc, chứ chưe thực sự t i ế p cận nó ở góc

dô fo n k lo hoc Như chúng t a đẽ t h e y , tr u y ệ n Nôm binh

dên l e một t h i l o ạ i s i n h t h a n h ve p h é t t r i ể n t ừ c ộ i

ĩiguồn văn hóe dên g i a n , t h ì v i ê c t i ế p cận nó từ góc độ

f o n k l o học p h ả i được xem i s mọt phương phép l u ậ n khoa học đúng đẩn n h ể t t r o n g qué t r ì n h t ì m h i ễ u ve n h ẵ n d i ê n

nó Thực r e , cung không p h s i l e hoan t o a n không có ý

k iế n neo n ó i ve nhưng phim chắt dên g i e n củe t h l l o ẹ i truyÊD- K ôm bình den Song dó mới chỉ l e một sổ ý k iể n phien d iê n , nhỄn khi đ€ c | p t ớ i k h íe cẹnh ney hoac k h i s cạnh kh&c cue truyÊn li ôm bình dên, chứ chưe p h ẻi l e

những nhen đ ịn h hoen ch ỉn h , xuểt phét từ một c é i n h ìn

tổ n g th ể fo n k lo d ố i v ớ i t h l l o ẹ i n ey.

ĩ h e o quen, điềm như vậy t h ì v i f c tìm h ỉễu tr u y ê n Nôm bình dỄn không t h i ch ỉ dtm£ ơ céc van bển t ĩ n h t ẹ ỉ , me con can t h ỉ ể t p hèi du'P'C n h ìn nhẫn tr o n g môi trirong vên động của céc sin h hoẹt íô n k l o muôn meu muôn v ẻ Đồng th ò i ,c é c yếu t ố t h i phép cue truyận li ôm bình dên như cốt

tr u y ê n , xihên v p t, th ơ i gian - không gia n nghê t h u ê t ,c ể u

t r ú c t ẻ c phân, céc biện phẽp nghệ th u ậ t,n g ô n n g ữ c u n g

p h ẻỉ đưọ*c xem x ét một céch toan diện t r ê n bình d iệ n

f o n k l o , chứ không phẻi c h ỉ don thuền t r ê n bình đ iề n vẵn học.

Seu d ê y chimg t 8 Be d i sêu veo t h e g i ớ i tr u y ệ n Nôm bình dên, que một Bổ t e c phim t i ê u b i ễ u , đề tư d ó xem

x é t céc yếu t ố c£u thcnh CUE t h i l o e i n e y

KÕi đến t h ế g i ớ i t r u y in Nôm bình dên chủ yểu l e n ó i đến những cốt truyfn-, những nhÉn vệt t r o n g từng t e c

phẩm Lơi d o i v ớ i céc t é c phễm vàn học t ư eư t h ì c ố t

truyÊn chính l e nhên t ố có ý n g h le auyet d in h ve c h i

p h c i d ố i v ớ i céc yíu t ể cẩu thenh CUE t h e l o ẹ i Me n ó i àến cốt t r u y | n t h ì cưng tức le n ó i đến c ể i n ộ i duag

h i | n t h ự c me t é c phtm chiếm l i n h , nhên t h ứ c ve phẻn én hi