Tìm hiểu nguồn tư liệu cho nghiên cứu văn học trung đại trong lịch triều tạp kỷ của ngô cao lãng

PHƯƠNG THÚC ỦNG x ử CỦA TRIÈU ĐÌNH ĐÓI VỚI \ÃN HỌC QUAN PHƯƠNG CHÍNH TI1ỎNG..... QUAN NIỆM VĂN HỌC THỜI VUA LÊ CllỦA TRỊNH GIŨ A THÉ KY XVII - HÉT THÊ KỶ X V III..... Khi troiiịi lim/Hi*

ĐẠI HỌC QUOC GIA HA NỌI

NGÔ THI XUÂN HÒNG

TÌM HIỂU NGUÒN TU LIỆU CHO

N G H I Ê N CỨU VĂN HỌC TR UN G ĐẠI TRON G

LỊCH TRĨÈU TẠP AT CỦA NGỎ CAO LÃNG

LUẬN VÃN T H Ạ C s ĩ KHOA HỌC VĂN HỌC • • • •

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

Người hướng dần khoa học: PGS TS T r ầ n Nho Thìn

Hù Nội - 20 ì 1ế

S D

n a \ dược hoan thành m ột cá ch thành c ò n g , n g o à i sự

tí khòrm m ệ i m oi cu a hàn thân, tòi m uố n m ri lờ i tri ân

g ử i lứ i cá m ơn ch ân thành \ à sâu sắc nhất tới

T h ìn - ngư ờ i đà h irứ n ụ dần tỏi rat tận tin h tro n g

h i ệ n L u ậ n v à n

tới tât ca c á c th ã\ cò K h o a V á n

va N h ã n v ăn H à N ộ i, đã g iá n g học v à p h ư ơ n g p h áp luận

ày c ũ n g n hư ư ng d ụ n g nỏ

n uư ờ i thân đâ

q ua.

Ti m hit?II n«»uỏn t ư liệu cho fiu hie II cứu \ỉìíì học t r u n g dại t rong

Lịch íriêu tạp ky cua N^ỏ ( ;ìo Lã ng

M Ụ C LỤC

A PHẢN MỞ DẦU 3

1 LÝ do chon dề tài 3

2 Lich sử nghicn cứu vân đê 6

3 Đối tưọng và phạm vi nghiên cửu 8

4 Phtrong pháp nghiên cứu 8

5 Cấu trúc của Luận văn 9

I PHÀN NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 NGÔ CAO LÂNG VÀ L Ị C H T R Ỉ È V T Ạ P K Y 10

1.1 Bối cánh xã hội Việt Nam thế kỷ XVII - XVIII từ góc nhìn Văn hóa 10

1.2 Tác giả và tác phẩm 13

1.2.1 Ngô Cao L à n g 13

1.2.2 Lịclt triều tạp k y 15

1.3 Quan điếm và phuoìig pháp chép sử của Ngô Cao Lãng trong L ịc h triều tạp k ị' 18

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG THÚC ỦNG x ử CỦA TRIÈU ĐÌNH ĐÓI VỚI \ÃN HỌC (QUAN PHƯƠNG CHÍNH TI1ỎNG) 30

2.1 Đuòng lối khoa cử 30

2.1 ỉ Cách ra dề t h i 34

2.1.2 N hững tiêu cự c trong thi c ử 49

2.1.3 M ột số cải cách trong thi c u 6 2 2.2 Xưóng họa tho' ca trong đòi sống Văn học cung đình thòi vua Lê chúa Trịnh (Quan điềm chính thống) 76

2.2.1 KhôníỊ ỊỊÌan Vàn học cung d in h 76

2.2.2 X ưởng họa thơ c a 80

2.2.2 Ị Chúa tặng th ơ 84

T ì in hicu I1” IIÔI1 1 11 ' liỌu chu nghiên cứu \ án học tru n g (lạ i Iro n y

L ịc h triều lạp ký cua Nj»ô ( ao L ã n jĩ

2.2.2.2 ỉic tôi làm thơ và x u ồ n g họa t h o 95

2 2 2 3 T h o ' x ư ớ n g h o a c u a s ử t h â n 1 01

2.2.2.4 Dôi sánh với Thư ca dãn íỊÌan - Lôi íniỊỊ Alt cua (lân ỊỊÌan

theo cách nhìn p h i chinh th ốn g 10 4CHƯƠNG 3 QUAN NIỆM VĂN HỌC THỜI VUA LÊ CllỦA TRỊNH (GIŨ A THÉ KY XVII - HÉT THÊ KỶ X V III) 113

ác văn chưong 124 KET LUẬN 132 TẢI LIỆU THAM KHẢO 135

Bảng 2.1: Cách ra đề thi trong các kì thi thòi vua Lê chúa Trịnh 38 Bảig 2.2: Nhũng tiêu cực trong thi cử thòi Lê Trịnh 52 Bảig 2.3: Một số cải cách trong thi cử thòi Lc Trịnh 63

A PHẢN MO ĐÀU

1 LÝ do chọn đê tài

1 1 T r o n ụ n tih iõ n cử u v ãn h ọ c nhât là v ă n h ọ c tru im đại vò n dà xa c liú n ạ ta

vê thời g ia n , v iệ c p h ụ c dựnu, lạ i đ ò i sô n u văn h ọ c c u a m ộ i lliừ i k ỳ nào d ó nhừ

tư liệ u c h i c h é p c u a c h ín h n tiirờ i đ ư ơ n u thờ i là m ột n h iệ m v ụ q u a n trọ n u , a iú p

khác phục nhìrnư, hạn ch ê d o SUN diễn, tườnti u r ợ n ẹ , íìán tihép cu a ngirời hiện

đ ạ i và tiế p c ậ n dư ợ c sự thự c lịc h sứ v ă n h ọ c D o đó nhừ rm bộ sư, kê ca c h ín h

sư v à dã sư c ó m ột ý n g h ĩa k h ô n2, n h ò s iú p n hà im h iê n cưu p h ụ c d ự n g lạ i đời

sô n g v ăn h ọ c Đ â y c h ín h là lu ậ n đ iê m c ó ý n ụ h ĩa then ch ô t g iú p c h ú n g ta

h ô m n a y đ iề u c h in h c á c h n h ìn ve v ã n h ọ c sir.

Lịch triều tạp ky là m ột bộ dà sư - sư tư n h â n - rất q u ý g iá xét về

p h ư ơ im d iệ n tư liệ u văn h ọ c, có thể q u a đó h iể u b iết n h iề u v ấ n đề c ủ a v ã n học sir trim lí đ ạ i, bố s u n g c h o n h ữ n g h iế u b iết v ề n h iề u m ặt cu a v ă n h ọc V iệ t N a m tru n ụ d ạ i từ q u an n iệ m v ă n học đên q u a n n iệ m thâm m ỹ , đ ờ i s ô n g v ă n h ọ c,

v â n đê n g ô n n g ừ v ă n tự c ủ a văn h ọ c Đ ó là lý do q u a n trọ n g dè c h ú n g tôi lự a

ch ọ n đê tài n à y

1 2 C h i tièt g h i c h é p tư ớ ng như th o á n g q u a tro n g Lịch triêu tạp ky lạ i c ỏ g iá trị lớn tư ở n u n h ư k h ó n g ờ đ ô i v ớ i v iệ c h iè u n h iê u h iệ n tư ợng v ă n h ọ c T r o n g thờ i đại p h o n g k iê n , T u ồ n g được c o i là c ô n g cụ có tác d ụ n g “ g iá o h ó a " tíc h

cự c c u a tầ n g lớ p th o n g trị k h i tru y ê n b á tư turơne (ru n g q u â n , d ặ c b iệ t là v à o

b u ò i "x ê c h iê u " c u a ch ê đ ộ p h o n g k iê n , k h i m à c á c n g a i v à n g có n g u y cơ lu n g

la y , im u v c ơ b ị thoán doạt thì c h ừ tru n g c à n g p h a i đư ợ c dê ca o V ớ i Lịch í riêu tạp k)\ dù c h i là n h ữ n g g h i ch é p b ỉn h th ư ở n g vô q u y đ ịn h p hàm p h ụ c n hư :

"Ao mặc cua các hạng người trong dân gian đêu cỉù/ĩiỊ lình lủ vai, lụa Khi troiiịi lim/Hi* dàng có việc như lễ cầu phúc, ca hát và hội hừ thì cho phép íiùníỊ

l im hit'll nation tu liệu cho nghiên cửu vãn học tru 11 «; dại Iro n y

Ị.ịch triêií rạp ki' cua Ngô ( ao l.ã n ịi

I im h ie u n g t iô n III' liệ u c h o n g h iê n c ứ u v ã n h ọ c ( r u n j i ( l ạ i I r o n ”

L ịch triều tạp kỷ cửa \'í> ô C a o L ă n g

áo ’hanh cát và mù ihiJiili cát: áo k h ôiỉíỊ ('ỉtrực (ỉùniỊ thử áo có hoa K hông

J u re tiêm c/ùnự màu tia " [10 t r 2 8 7 ] , n l u r i m c h i n h d ó lại là t h ô n a tin q u í

ụ iá íiiú p c h iin u ta h iẽ u v ẽ đ ịn h h ư ớ n g tư t ưỡn II n ộ i d u n u c u a T u ỏ rm C h i tiêt

â y ià hé lộ c h o c h ú n u ta b iê l ră riíi sãc tía b â y u iờ c h u y ê n d à n h làm m àu săc

đ ô n ặ c c u a c h ú a T r ịn h , cò n m àu v ù n ụ là c u a th iê n tư - vỏn d à n h c h o c á c c h ú a

N g iv ề n T u ỏ n íì cô lạ i d o c á c chứ a N e u v ễ n b ao trợ đê n ó i v ề triề u đ ìn h v u a L ê

c h ia T r ịn h , n h ă m m ụ c d íc h tu yê n tru y ề n k h â u h iệ u P h ù L ê d iệ t T r ịn h nên c á c tên T h á i sư c ù a T u ô n g c ỏ d ư ớ i triề u c á c c h ú a N g u y ễ n đều m ặ c m àu tía (n h â n vật T h á i sư c h in h là c h ú a T r ịn h ) M à c á c v ờ tu ồ n g ấ y hâu n h ư đư ợ c x â y d ự n g trêr in ộ t c ô n u thứ c - "xua hămí nịnh tiêm hoàniỊ tư măc nạn, óng trung bị vâ\ chém nịnli dinh đô, lỏn vương tước vị". T ừ đ à y , ta b iê u đư ợ c thự c ch ât

cá c v ờ tu ồ n g (n h ư Son Hậu) ỉà n h ă m lèn án sự tiế m q u y ê n c u a c h ú a T r ịn h , đè

c a t tín h c h ín h n g h ĩa c u a c h ú a N g u y ề n Đ â y là n h ữ n g vớ Iuôni> trìn h b à y tư

tư ơ m c ủ a c h ú a N g u y ễ n lèn án c h ú a T r ịn h n h ư là đ ố i thu c h ín h trị c ủ a họ.

1 3 T h ế k ỷ X V I - X V I I I c ũ n g c h ứ n g k iế n m ột thờ i k ỷ đ ặ c b iệ t c ủ a lịc h sứ

c h íih trị x ã h ộ i V iệ t N a m v ớ i thê ch ế c h ín h trị “ s o n g trù n g q u y ê n lự c ” v u a L ê

c h ia T r ịn h D o đ ó , tâm lý c h u n e c ủ a n ạ h iê n cứ u v à tiế p n h ận v ă n h ọ c đircm ti thờ v à ơ c à h ậu the b ao thế k ỷ , là sự c h i tríc h c á c c h ú a T r ịn h đ ã lấ n át v u a L ê

v ề Ịu v ê n h à n h , đ ịa v ị H ệ q u a là c ô n g la o thự c sự c ù a n hà C h ú a tro n g v iệ c

đ iề ỉ h àn h đât nư ớ c đ ư ợ c th ái h in h th ịn h trị, hơ n h ai thê k ỹ v ă n u b ó n c q u ân thù lạ i v ô tìn h ít đư ợ c thừ a nhận v à đ á n h g iá ca o N u à y n a y , v ớ i tin h thân cở i

m ò và k h á c h q u a n tr o n g đ á n h giá, việc ghi nh ận lại vị trí và đ á n h giá lại CÔỈ1Í2,

T im hiêu nỵuôn lu liệu cho n iih iin > t i l l \ 11 ) học In m ji (lạ i tro n ịi

a ó p phân đ ã im kè v jo \ iệ c đ ịn h \ ị lạ i côn Vĩ l;t() lo ! < rn cu a c á c d ờ i c h ú a 1 rin h

đ ô i v ã i c ò n i i c u ộ c \ u \ clựHLL d â l n ư ớ c CÙ Ỉ 1 LỈ n lu r p! at t r iê n v ă n h ó a v ă n h ọ c

Lịch iriẽu lạp ky ch inh la m ột “n hân c h im ti" quan ir ọ n iì iió p sứ c m ìn h trona,

v iệ c k h ă n ụ d ịn h \ a dê c a o c ô n ụ la o to lớn cua a tc ch ú a T r ịn h tro n ụ v iệ c phát triê n nên văn học tru im đ ạ i nước n h à, đ ặ c biệt là m a im vãn thư c h ừ N ỏ m — • «w • • • C'

v o n g ià u ban sãc vãn hóa v à c ó m ột c iá trị dặc biệt troim n tih iê n cừ u v ă n h ọc

sư nư ớc n hà B ơ i một n s u v ẽ n c ớ sâu xa d án u dè c h ú n ti la p h a i s u y n a h ĩ:

"Thực tẻ nghicn a m hơn nưa thê ky qua gây cho chúnạ ròi một án tượng răng frừ nhữníỊ iỊÌưi íỉoạn cỏ c/iiá it tác phâm văn hoc \õm thì qiài nghiên cửu buộc phai xir lý bộ phận văn học chừ Hán là chinh, còn lừ lúc ván học Nỏm đã phát

triẻn thì hộ phận văn học c h ữ Hán dé bị lừ đi liny X l ' p x u ỏ m ị h àng th ứ yêu "

( T r ầ n N a ọ c V i r ơ n ụ ) Ị 7 8 tr.4 3 ].

1.4 T r o n g cá c sách c ó tín h chât tra cứ u như : Từ điên vân học (hộ mới)

(2 0 0 5 ), Từ điên tác gia và ván học Việt Nam thê ky X X ( 2 0 0 3 ) c h ú n g tô i

n hận th ấ y , N g ô C a o L ã n g v à Lịch triền tạp ky hoàn toàn v ắ n g m ặt, c h ư a hề

đư ợ c n h ắ c tớ i N ó p hán án h m ột thự c tế rần u : tác g iá v à tác p h ẩ m cò n rất x a lạ

v ớ i p hần lớ n đ ộ c g iả v à c h ư a thực sự đư ợ c ch ủ V tới, n g a y cá v ớ i tín h ch ấ t tra

cứ u c ù a c á c b ộ sách v ò n d ư ợ c co i là cône cụ "toàn thư" tro n g tim k iê m ớ lĩn h

v ự c văn h ọ c V ì thê, lu ậ n v ă n c u a c h ú n g tôi có một ý n g h ĩa thự c tiê n trong,

việc bồ s u n g m ột tác uià, tác ph ẩm c ó tính chất quan trọng t r o n g tiến trình văn

học tru n u đ ạ i Đ ồ n g th ờ i, nó có ý n g h ĩa k h o a học nhất đ ịn h k h i L u ậ n v ă n c ũ n g

là cơ sở d ê c u n g câp n u u ô n tư liệ u n g h iê n cử u vè một tác g ià v ă n h ọ c tru n g

đ ạ i, về m ột b ộ dã sư tư n h â n , vố n v ẫ n ch ư a có hề d ày trong n g h iê n cứ u v à tiế p nhận

[ im hicu n y uo n tir liệu chu 11 <i hi i n cửu Năn học í r un « đại tron<i

Lịch íriẽa lạp ky cua N<•(') ( ao L ã n ”

2 Lich su níihiên cứu vân đê

Q u a q u á trìn h k h a o sát và lim h iê u b irớ c d â u c h ú n u tôi n h ậ n th ây dẻ

tà i: "Tìm /liêu ngnôn tư liệu cho nghiên cừu văn học inoiiỊ đại trong Lịch triều tạp kỵ cua Ngô Cao Lâng " h iệ n ch ư a từ ng dư ợ c n g h iê n cử u c ụ thê ơ O.ÓC

đ ộ g iá trị tư liệ u v ă n h ọ c từ b âl k ỳ m ột c ô n ii trin h n a h iê n cứ u nào Đ à y q u a thự c là m ột sự m ớ i m é thú v ị n h im a c ĩin a d â y th ách thức v ớ i c h ú n g tô i T u y

n h iê n , n h ữ n g u ợ i m ơ iìiá n tiê p c h o c h ú n a tòi k h á m p h á đê tài n à y , c ũ n u xu ât phát từ m ột số im u ỏ n th a m k h a o c ó tin h ch ât íiợ i v :

- C á c b ộ v ă n h ọ c sư n h ư Hoàng Lè nhát thông chi Dại Việt sư ký toàn thư Khám định Việt sư thông Iý ám cirơng m ục, là n h ữ n g n g u ô n sư liệ u \ ô

c ù n g q u v g iá , g iú p c h ú n g tô i có c á i n h in so s á n h , đ o i c h iê u thiêt thự c tro n g

q u á trin h n g h iê n c ừ u T r o n g đỏ đ ặ c b iệt p h ả i k ê den c á i bài g iớ i th iệ u ở đâu

m ồ i bộ SƯ, đà c u n ụ c ấ p c h o c h ú n g tôi m ộ t c á i n h ìn tồ n g q u an và toàn d iệ n về

c á c h ch é p sứ c ủ a n g ư ờ i x ư a T ừ đ ó , c h ú n g tô i c ó đư ợ c sự đ ố i sá n h cầ n thiết

v ớ i p h ư ơ n g p h á p c h é p sứ c u a N g ô C a o L ã n g tro n g Lịch triều tạp ký, đề có thê

th à y dượ c n h ữ n g nét m ớ i v ê q uan d iê m , c á c h n h ìn , c á c h g h i c h é p sự k iệ n c ủ a tác g ia so v ớ i đ ư ơ n g th ờ i T ừ đó, c h ú n g tôi c ó n h ữ n g câ n c ứ “đắt g iá ” đè hoàn

th iệ n lậ p lu ậ n c h o d ụ n g ý triể n k h a i v ấ n đề c u a m in h , n h ằm k h ắ c p h ụ c p hần nào hạn c h ế c u a n h ừ n g s u y d iễ n h ậ u thế.

- C á c s á c h , g iá o trìn h v ề vãn h ọ c truntỉ, đ ạ i V iệ t N a m như : Việt Nam văn hỏa sư cương ( Đ à o D u y A n h ) Lịch sư vân học Việt Nam sơ giàn ( V ă n r â n ,

N íụ iv ề n H ồ n g P h o n g ) , Văn học Việt Nam thế ky X nưa đầu thế ky X V III

( D in h G i a K h á n h ( c h u b iê n ) ) , Vân học Việt Nam nua cnõi thê ky X V IIỉ - hêĩ thể ky X ỈX ( N g u y ễ n L ộ c ) lại g iú p ch Ún li tỏi c ó c á i n h ìn tỗ n ụ q uát về lịc h

sư vãn h ọ c tru rm d ạ i n ó i c h u n g cù n u như lịc h sư v ã n h ọ c thê k v X V I I - X V I I I nói riê n ii V à d ặ c h iệ t, CLiòn sách la n hỏa chinh trị Việt Xam: Chè độ chinh

tri l 'iựí Xam ihc kv A I / / w i n ( l ê K im N íiâ n , 1 9 7 4 ) là m ột tài liệ u c h u v ê n

sâ u \ 0 “ h ù m í: đ âu c h õ " , ràt b ỏ íc h v à K thú ui úp c Iliu m tôi h iê n sâu să c hơn

về ban chât và tin h tất y ế u c u a sự tôn tại m ột thê c h è "íiiữ chùa, thừ Phật thì

ăn oan rât m ớ i lạ n à y

- C á c sách c h u y ê n k h á o sâu v ê n h iê u lĩn h v ự c cu a v ăn h ọc n h ư : Con đường íỊĨai mà l'ủ / 1 hục trung đại l iệt Xam ( N m iv ê n D ă n g N a ), Khao vù luận một sỏ thê loại - túc ịỉia - tác phàm văn học ínaiíĩ đại l iệí Xam Theo dòng

( T r â n V ă n G iá p ) , ị'ăn học trung đại Việt Sưm dưới ÍỊÓC nhìn văn htìủ ( T r â n

N h o T h in ) , Nho giáo và vân học Việt Nam trung cận đại ( T r ầ n D in h H ư ợ u ),

V ư ơ n g (c h ú b iê n ) ) là n h ừ n g tư liệ u th am k h a o c ó tín h c h u y ê n m ô n sâ u v ề

c á c vân đê cu a v ă n h ọ c tru n g đ ạ i, đ ư ợ c so i c h iê u b ơ i n h iè u c h iê u , đà c u n g câp

c h o c h ú n ụ tỏi nền tá n g lý lu ậ n c ầ n th iế t, p h ụ c v ụ đ ắc lực tro n g v iệ c n g h iê n

cứ u n h ừ n g v ấ n đề c ụ thê c ù a L u ậ n v ă n n à y.

- C á c b ài n g h iê n c ứ u c h u y ê n n g à n h n hư : "Văn học cung đình và văn học thành thị ơ Thúng Long ", "Nhìn ỉại moi quan hệ giừa vãn và đạo ( T r ầ n N h o

T h in ) , 'ẬThư tìm hiêu quan niệm " Thi ngón ch í" cua nhà Nho" ( T r â n L ê

S á n g ) ; C á c lu ậ n á n , lu ậ n v ă n n h ư : “Bước đâu tìm hiên văn chmmg khoa cư thời Lẽ S ơ " ( N g u y e n V ă n T h ịn h ) , "Phương thức ứng xu với chữ Nỏm và văn

chương) " ( H o à n g T h ị T u y ê t M a i) , lạ i m anỵ, tín h c h à i đ ịn h h ư ớ n g v à 2,ợi ý

c h o c h ú n ti tỏi n h iê u đ iê u tro n u v iệ c n n h iê n cứ u c á c vân dê v ê v ã n h ọ c c u n a

đ ìn h , xướna, họa thư c a , q u a n n iệ m v ă n h ọ c , nụô n n ụ ữ văn t ự

T i m l i i c u n j» u » n III' liệ u c h o n g h iê n c ứ u \ ă n h ọ c t r u ( l ạ i tronj>

L ịc h (riêu tạp kv cua N<i<‘> ( a» L ã n ịi

I im h it 'll n g u ồ n III' liệ u t h o n g h iê n c ứ u v ă n h ọ c t r u n g ( l ạ i i r o n "

L ịc h triều tạp ky cu a Ngô C a o L à n g

N ó i c lu in u , c á c n m iô n tư liệ u k ê trên đ ê u m a ilII lín h c liâ t th am k h a oc V- * Sm~

ụ i ã n l i ê p u i u p c h ú n u t ỏ i u ợ i m ơ m ộ t s ỏ v à n đ ê d ư ợ c p h a n á n h t r o n u , Ị.ịc h triê u

tạp ky. V ớ i c h im e lô i đ â y c h ă c c h ă n m ớ i ch 1 là sự k h ơ i m à o b an đ â u v ớ i

m o rm m u ô n k h á m p h á m ột p h ân n à o đ ó n iá trị tư liệ u vãn h ọ c to lớ n m à tác

p h aiII m a iiii lạ i V ì v ậ y , in o n u n h ậ n đ ư ợ c sự se c h ia , h ô i đ á p từ c á c n h à m illio n

cử u v à q uÝ hạn đ ọ c

3 Đối tưọng và phạm vi nghiên cứu

3 1 Đ ôi tượng nghiên cừu: L u ậ n v ã n sẽ n u h iê n cử u n h ử n ụ tư liệ u v ă n h ọ c

từ c u ò i thê k y X V I I đ ê n hêt thè k v X V I 1 1 đ ư ợ c p h a n án h tro n ti Lịch triẻu tạp

ky. T r o n g đ ó , trọ n g tâ m ch ú n e tô i sẽ k h a o sát ba v â n đê lớ n v ê tác g ià tác

p h âm , đ ờ i sô n u v ă n h ọ c (c h ê độ k h o a c ử v à x ư ớ n g h ọ a thơ c a c u n g đ ìn h ) v à

q u an n iệ m v ă n h ọ c th ờ i k ỷ n à y Đ â y sè là n g u ô n tư liệ u b ò s u n g c â n th iê t c h o

v iệ c soi sá n g n h iê u v â n đ ê c ủ a n g h iê n c ứ u v ă n h ọ c thờ i k ỳ L ê T r ịn h n ó i r iê n g

v à n g h iê n cứ u v ă n h ọ c tru n g d ại V iệ t N a m n ó i c h u n g

3 2 Phạm vi nghiên cứu: L u ậ n v ă n tập tru n g c h ín h v à o k h a i th á c v à n g h iê n

cứ u n s u ô n tư liệ u v ă n h ọ c tro n g c u ô n Lịch triêu tạp ky c u a N g ô C a o L ã n g d o

N x b K h o a h ọ c X ã h ộ i tái b án n ă m 1 9 9 5 B ê n c ạ n h đ ó , c h ú n g tô i c ũ n g th a m

k h á o thêm c á c b ộ sư k h á c v à c á c b à i v iế t c ó liê n q u a n n h ă m m ụ c đ íc h so sá n h

v à đ ô i c h iê u , đê n ê u bật v â n đê c â n q u a n tâm

4 Phirong pháp nghiên cứu

T r o n g lu ậ n v ă n n à y , c h ú n g tô i sư d ụ n g m ộ t sỏ phưcrna, p h á p c ỏ tín h chât tô ng hợp v à liê n n u à n h n h ư sa u :

T im hiêu H ịiiiôn tu liệu cho n jih ión CHU MUI học tru 11” (lại tron"

ỉ.ịch trii’u tạp At CIIỈÍ Nỵô < ;to ị iìng

PhmniịỊ p/hì/> nỉỉliiữn cứu lịch lầu: chúnu lõ i dật v â n dê n tih iê n cử u

t h e o d ò n u c h a s l ị c h s ư dò c o c a i n li i n l ô m i q u á t \ ê ẹ ô c r ê , c ă n

n e u y ê n c u a c ã c v â n dê dó.

- Phưonịỉ, p h á p liệt kê, t h ô n g kẻ: n h ă m I11ỊK' đ íc h x á c lậ p v â n đê theo

c h u đê đ à đ ịn h hưcniLí T ừ đó lam nòi lũ vân dê v à phản nào x á c

đ ịn h c ă n c ử c u a v â n đê.

íiiú p c h ú im tỏ i tim h iè u v à k h a i thác \â n dê theo c h iê u sâu cù n 2 n h ư

cỏ c á i n h ìn to àn d iệ n vê ván đê đaníỉ dê cập.

- Phương pháp tiêp cận văn hóa học: ch ú n g tôi sir d ụ n g p h irư n u p h á p

n à y đê triê n k h a i v â n đè dựa trên rihìrnu tiên dè v ă n h ó a x ã h ộ i có thực tro n g x à h ộ i thờ i đỏ N ó sẽ g iú p c h ủ n g tôi n h ìn v ấ n đề theo

In rớ n ụ m ớ i v à đ â y đ u hơ n.

C á c p h ư ơ n g p h á p trên có k h i đư ợ c sir đụrm riê n g b iệt, c ó k h i đư ợ c sử

d ụ n a tồ n a hợp tro n g su ố t q u á trìn h triền k h a i dè tài n hằm nêu bật v an đề tro n g tín h toàn v ẹ n v à hệ th ô n g

5 Cấu trúc của Luận văn

N g o à i p h ân M ơ d â u , K ẻ t lu ậ n v à T à i liệ u tham k h a o , n ộ i d u n tỉ c h ín h

c u a L u ậ n v ã n đ ư ợ c triề n k h a i th ành ba chư ơ nti:

B PHÀN NỘI DUNG

1.1 Bối canh xã hội Việt Nam thế kỷ XVII - XVIII từ góc nhìn Văn hóa

T r o n tí su ố t c á c th ờ i k ỳ p h o n e k iế n V iệ t N a m thế k y X V I - X V I I I là

t h à i k ỳ d u y nhất v ừ a c ó v u a lạ i v ừ a c ó c h ú a Đ ó là thê ch ê ‘"son g tr ù n a q u y ê n

lự c " h av " k r ờ im d â u c h ế ' th ờ i L ê T r ịn h C ó đ iê u n à y là bở i "rút kinh nghiệm thãi hại tham thê cua dòníỉ họ Mạc vì đã dứt bo đê nghiệp nhà Lê, thìẻt lập

thây rõ hơn ai hét chiêu bài "tòn phù lê th á t" là một chinh nghĩa hây còn lôi cuỏn dược cóng chung Chinh họ Trịnh vì nơm được chính nghĩa nàv trong tay mà mới diệt được nhà Mực dẹp tan mọi cuộc khơi loạn ỉ rong nước, tạo thru ị* lèn sự nghiệp lãy /ừng uy quyền khuynh đào thiên hạ Bơi nhìn rõ được

khéo áp dụng một định chê chính trị vừa dung hợp được quyên lợi, uy thê của

dòng hụ được nhân dán Đ ại Việt đương thời hết lòmỉ sùng ngưỡng Đ ỏ là định ché lưỡng đau vua chúa " ( L ê K i m N e â n ) [ 1 6 , t r 3 7 -3 8 ] V à q u ả th ật, v ớ i

c á i thê "giữ chùa, thờ Phật, thì ủn oản " đ ư ợ c á p d ụ n g m ột c á c h th à n h c ô n g

đã đ ư a n h à T r ịn h trư th à n h k è n ẳ m b in h q u y ề n su ố t hom h a i thể k ỳ rạ n ti d a n h trên dât Đ ạ i V iệ t

T ừ g ó c n h ìn v ă n h ó a , c ó th ê k h á n g đ ịn h , th ờ i L ê T r ịn h đ à c h ứ n g k iế n

h a i thê k y p hát triê n rự c rỡ c ù a v ă n h ó a T h ă n g L o n g - m ột k in h đ ô g ià u c ó v à

v ă n h iê n , là c á i n ò i n u ô i d ư ờ n g b ao n h ả n tài c h o n ên v ă n h ọ c n ư ớ c n h à C ụ thê:

T im hicu nguôi) lu liệu cho n g h icn cứ u vãn học t rt in ” d ạ i tro n g

L ịc h triêu tạp ky củ a Ngô C a o L ã n g

l ìm h it'U I I <*110II tu liệ u c h o n g h iê n c ứ u v ã n h ọ c t r u n t i đ ạ i t r o n ji

L ịch triều tạp kỳ cua Ngô C ao l.ã n ịi

I V' kinh tờ ngoại thương: d ư ớ i thờ i L ê T r u n u h ư n u c á c c h ú a T r ịn h tiên

h à ih n lù rn u d ạ t x â v cât m o rộn II k in h thành T h ă n ” l.o tm tro tiii suôt thê k y

X ' II v à đ âu thê k y X V I I I N íia v tro n íi k h i tiên q u ân trơ vê k in h th àn h , T r ịn h

T ì n ụ c h o sư a h o a n u th à n h , sai thợ là m c u n g đ iệ n , làm h ành tại ơ p h ía T â v

N a n thành T h ă n u L o n g C ù n g v ớ i n h ữ n g hệ q u á c u a v iệ c m ở rộ n ạ đỏ th à n h ,

sự phát triê n c ủ a nên k in h tê h à n ạ hóa c u a Đ à n a N g o à i vê c á c m ặt sản xu ât, tra) đ ô i v à lư u th ô n u là m ột n hàn tỏ q u a n trọ n g th ú c đ â y sự h irn a k h ơ i c u a

T h ín u L o n u tro n g h ai thế k ỳ X V I I , X V I I I S ự phát triên k in h te b iê u h iệ n

t n ó c hêt ớ k h â u sàn x u ât h à n a h ó a , v ớ i sự p hô n th ịn h c u a c á c là n s thu c ô n ạ

d u y ê n n g h iệ p n h ư lụ a V ạ n P h ú c , e ổ m H ư ơ n ti C a n h , P h ù Lãno ( K in h B ắ c ),

d ú : done, Đ ạ i B á i, Đ e c ẩ u , Đông, M a i ( K in h B ấ c ) S ự u ia tăn u san x u ấ t dần

đ ê i sự g ia tă n g trao đ ỏ i h à n g h ó a, thê h iệ n tro n g v iệ c m ơ rộ n g m ạ n g lư ớ i c h ợ

- p iô V iệ c b u ô n bán à y càng, th ịn h v ư ợ n g , thì d ân số c à n g tăn g , p ho p h ư ờ n g

L o ig , tạo n ên n ền m ỏ n g c ơ ban v à tiề n đề k in h tế đế d u y trì v à th ú c đ ẩ y sự

p h )n v in h c u a T h ă n ụ L o n g tới m ột b ư ớ c c a o hơ n V ì thê m ớ i c ó c â u c a : "Thứ nhừ Kinh kỳ thừ nhì phô Hiên". Đ ờ i số n g n hân dàn c ũ n g v ì the m à k h â m k h á

v à ìin m túc h ơ n

rề iỊÌáo dục: T h ă n g L o n g th ờ i k ỳ n à y phát triề n hơn trư ớ c C á c trư ờ n g

h ọ : đư ợ c m ớ n h iê u hơ n T rư ờ n g Ọ u ô c tử g iá m đ ư ợ c x â y đ ự n ụ rộ n g lớ n hơn

t r ir ic v à c ììn u c ó n h iê u trư ờ n g tư do c á c d a n h n h o , d a n h s ì d ư ơ n íì thời lậ p nên.

l ìm hicu nation tu* liệu cho ng hiên cứ u v ă n học tru n g (ỉạ i Iron}*

L ịc h íriêỉề tạp ky củ a Nị»ọ c 'ao Lànj»

l í’ van /lóa: ỉ ìn h v ự c v ă n h ó a d â n e ia n dà c ỏ n h ừ n u s á im tạo v ượt b ậc

v à n h ừ n ii th àn h CỎI1U c h ư a từ n g có v ớ i c á c d ò n g tra n h d ã n u ia n n h ư : D ỏ n íi 1 lô ( B ă c N in h ) , K im I lo à n g ( l i à T â y ) , H à n g I r o n ẹ ( T h ă n iỊ L o n u ) i> â v c ũ n ti ỉà

th ờ i k ỷ v à n u son c u a k iê n trú c , đ iê u k h ă c v à tra n u tri d ân u ia n v ớ i sự x u ât

h iệ n c u a n h iê u n u ỏ i c h ù a n ô i t iẻ n s n h ư c h ù a B ú t T h á p ( B ă c N in h ) , c liù a K e o ( T h á i B ìn h ) va n h ìn m đ ìn h là n a c ó k iê n trú c đ ộ c đ á o n h ư đ in h C h u Q u y ể n ( H à T à } ) d in h D in h B à n u ( B ắ c N in h )

ỉ'ờ văn học: v ă n h ọ c d â n íiia n th ê k y X V I I - X V I I í c ũ tm c ỏ n h ừ n ụ d âu

ân d á n g n hớ v ớ i sự x u à t h iệ n c u a n h iê u lo ạ i tru y ệ n c ô t íc h : "Châu cháu đả voi" "Cây tre trăm ổỏỉ'\ "Hòn vọng phu" ; tru y ệ n n u ụ n g ô n : "Tri khôn cua tao íỉây" "Tha môi bút bóng", "Giêt chủ dạv chỏng" \ v à đ ặ c b iệ t là hệ th ô n g

truyện c ư ờ i, tru y ệ n T r ạ n g n ả y n ơ m ạ n h m ẽ : Thây đô nói liêu, Nam mô boong,

T h ê k ỷ X V I I - X V I I I c ũ n g là th ờ i k ỳ n ở rộ c ù a tụ c n g ữ , c a d a o , d â n c a ,

v è v à tru y ệ n N ô m k h u y ê t d a n h , đ á n h d â u v ị trí UT1 v iệ t c u a thê th ơ lụ c bát

th ăm đ ư ợ m n g h ĩa tìn h d â n g ia n B è n c ạ n h m ộ t sô ít tru y ệ n N ô m c ó tên tá c g iá

là n h ữ n g n h à n h o , đà x u ấ t h iệ n h à n g lo ạt tru y ệ n N ò m k h u y ế t d a n h : n h ữ n g

người hình d ân d ã gởi g a m n h i ề u V tình b ứ c x úc v à nồi n i ề m t h â n p h ậ n

ơ lĩn h v ự c v ă n h ọ c v iế t và k h o a h ọ c n h â n v ă n , the k ý X V I ỉ - X V I I I

c ũ n u c h ứ n g k iê n sự nơ rộ c u a cá c d a n h n h â n đ ã đ ư ợ c u h i d a n h v à o Tông tập văn học Việt Nam, x u ât ban n ă m 2 0 0 0 h a y Từ điên Vân hục (hộ mới), x u â t han n ă m 2 0 0 5 L ự c lư ợ n g s á n g tác v ă n h ọ c th ờ i k ỳ n à y c ù n u k h á h ù n g h ậ u ơ

Đ à n g N u o à i, tiế p n o i tru y ề n th o n a v ă n h ó a T h ă n g l.o n t i, c á c tác g ia lớ n v ầ n

c h iê m da sô là c á c n h o s ĩ q u a n liê u , h iê n đ ạt, đ ỗ c a o , là m q u a n to n h ư N g u y e n

Q u ý l) ứ c , Đ ặ n g D in h T ư ó n u , P h ạ m C ô n g T r ứ , N iụ iv ề n C'ôns» N ã n u T r o n g

T im hicu nguôn tu liệu cho n^hicn cứu vãn học tru n g (lạ i trong

d ó d ặ c h iệt n h à i p h ai kê đèn c á c tác tỉia là c á c c h ú a T r ịn h n h ư T r ịn h C ir ơ n a ,

T r ịn h C ă n ỉ I inh D o a n h là n h ìrn u n a ười y è u th íc h thơ \ ăn sà n h N ô m v ớ i

c á c tác p hàm N Ô I11 k h á đ ặ c s ă c 0 Đ à n li T r o n u lự c lượn ụ sán ti tác v ă n h ọc

là nhCnm n h o s ì lưu VOIILỈ, lừ Đ à n g N g o à i v à o h o ặ c từ I lo a N a m Prune, Ọ u ố c

s a n ii tị nạn M ã n T h a n h ; cò n lự c Iượno, đư ợ c đ à o tạo tại c h o thi x u â l h iệ n k h á

m u ộ n N iu rờ i m ơ d âu ch o v ã n học Đ à n g T r o nu là D à o D u y T ừ , tiê p đến là c h a

co n N g u v ề n l l ìr u D ậ t, N g u y ề n H ữ u H à o , ro i N e u y ề n K h o a C h i ê m ; đ ặ c biệt

p h a i kê đến c á c sá n u tác thơ v ă n tro n2, T a o đ à n C h iê u A n h C á c d o M ạ c T h iê n

T íc h - n h à thơ V iệ t íìô c H o a cùns, n h iê u v ă n n hàn T h u ậ n Ọ u à rm - B ă c Ọ u ô c

sá n u lậ p nên n ăm ! 7 3 6 n g a y trên đất H à T i ê n

N h ư v ậ y , c ó thê th â y thẻ k ỷ X V I I - X V I I I vẽ m ặt v ă n hỏa x ã h ộ i, lạ i là

th ờ i k ỳ ôn đ ịn h v à phút triê n c u a v ă n h ó a, v ă n h ọ c S ự đ ô i m ớ i v ề tất ca c á c

m ặt tro n g đờ i sô n ụ xã h ộ i, sẽ là tiền đè tốt c h o sự n ả y nơ cá c s á n g tác v ă n

c h ư ơ n g ra d ờ i T h ê m v à o đó là nhu c ầ u gử i g ắ m , trao đ ổ i tìn h c ả m , răn d ạ v

n h â n c á c h c ù n g là n h ân tổ then ch ô t tạo nên sự p h o n g p h ú , đ a dạns, c ủ a

n h ữ n g s á n g tác thơ văn thờ i k ỳ n à v V à hơn hết, sự y ê u th íc h v ă n thơ, c h u ộ n g thơ N ô m c ù a c á c c h ú a T r ịn h lạ i c h ín h là đ ầ u m ố i c ủ a sự n h â n rộ n g v à lan tru y ề n n iề m y ê u th íc h v ă n h ọ c tro n g q u a n lạ i v à d ân c h ú n g

1.2 Tác giá và tác phâm

1.2.1 Ngô Cao Lãng

T iê u sir c u a tác ụ iá N g ô C a o L ã n g p h ần n h iề u d o n h à sử h ọ c T r ầ n V ă n

G iá p c u n g cấ p n h ư n g h iệ n v ầ n c ỉu ra th ố n g nhất về tên g ọ i C ụ thể, k h i dần

cu ô n Bâc kỳ tạp hiên, sá ch ch é p tác g iả là N g ô C a o L â n g (Cương mục, C h ín h

b iê n X V I I , 2 3 ) ; k h i dẫn sá ch l.ịch triẻu tạp kỵ lạ i u ọ i là C a o L ã n g (Cinm g

T Ì I I 1 hi í II n^uồn íu liệu cho nghiên cứ u vân hoc tru n g (lại trong

L ịc h íriẽ ii tạp ky cua \ y õ C ao L ã n g

mục. C h ín h b iê n X X X I V , {))\ cò n iro im l iên trai thi tập v à 1'icn trai vãn tập

đê u đẻ tác n ia la I è C a o ỉ à n ii (theo 77/ Ả./7Ộ //;//• V/CV7 ĩôtĩịỉ mục\ trie u N ẹ u y ẻ n )

N u ô C ’ao I à im h iệ n v an ch ư a rõ s in h , m ât v à o n ăm n à o ; tự là L ệ n h P h u

h iệ u là V iê n I ra i, nu,ưới x à N iìu y ệ t V iê n , h u y ệ n H o a n g H ó a , tin h T h a n h H ó a (th e o Oitôc tricn lìirornỉ khoa lục). O n ạ đồ h ư ơ n g c ổ n ti (tứ c cử n h à n ) k h o a

Đ in h M à o ( 1 8 0 7 ) tn rờ n g S ơ n í à y , là m đến tri p h u C a o l.ã n u là m ột n h à n h o ,

h ọ c rộrm bièt n h iê u , trộ i v ê văn v à sư N íio à i m ột q u a n c a i trị, tác u iá c ò n là

m ột n hà v ã n , nhà n g h iê n c ứ u v ă n hóa nòi tiê n e đircme, th ờ i O n ụ là m ột tác a,ia cr »w v

lớ n triê u N tiu y è n

C á c tác p h â m c ù a ô n g bao u ỏ m :

- Lê trìêu lịch khoa tiên s ĩ đé danh bi ký (s á c h T h u v iệ n K h o a h ọ c , k ý

h iệ u A 1 0 9 , c h é p c á c k h o a thi v à d a n h sá ch n h ữ n g n gư ờ i đ ỗ tiế n s ĩ

Quốc triều xư tri Vạn Tượng sự nghi lục (s á c h T h ư v iệ n K h o a h ọ c,

k ý h iệ u A 9 4 9 , n ộ i d u n g n ó i v ề c ỏ n u v iệ c triề u N g u y ề n đ ố i x ứ vớ i

nư ớ c V ạ n T ư ợ n g ( A i L a o ));

Tlhinli Hóa, dư dỏ sự rich ký ( iỉiii c h é p vê đ ịa d ư v à sự tíc h tin h

I h an h Ị ló a );

I im lii ê u n "U Ô n l ư liệ u c h o H” h i c ii c ứ u \ ă n h ọ c ( r u I I ” ( l ạ i I r o n ”

L ịc h triều tạp kỳ c u a Ngô ( 'ao l.ă n ịĩ

Lịch ỉricn íụp ky (u h i ch é p từ l.è ( iia l ò n u n ăm D irơ n a Đ ứ c thứ 1 ( 1 6 7 2 ) đốn I.ê M ầ n đế năm C h iê u T h ố ĩm ih ứ 3 ( I 7 8 l)h phần Phụ /ục

c h é p \ iệc h a n iỊ u ia o dưởi triêu Ọ u a n ụ ỉ m ím ).

V ê n g u y ê n ban: Lịch triẻu tạp ky lã sách c h é p tay, ui â y ban thư ờ n 1» ( 2 9 ; 1 5 ) tò n ụ c ộ n u cỏ 4 2 0 tờ S á c h 20111 V I q u y ê n , l ừ q u v ê n I đen q u y ê n I V , tro ru ban "Loiỉíỉ cư ơ n g", sá c h c h é p tay c u a T h ư v iệ n S ử h ọ c, k ý h iệ u

V H 1 7 5 , c h ồ đ irim tên tác a i a đè là : "Ai Châu, c ỏ Dăníị Nô Giang Cao tâu ỉượ: biên; tư: Xiên Trai tăng tập T h ứ đôn c ó dâu son đ o c u a nu ười c h u sá ch

là h g u y ề n V ă n H u y ê n X iê n T r a i có lẽ là tên h iệ u c u a C a o T r í , co n trai c ù a

C a < L ã n u V i tro n g Lò triều lịch khoa tiến s ĩ đề danh hi ký\ n g o à i tên C a o

V i ê i T r a i, h iệ u c u a C a o I.ã n g , n gư ờ i b iê n tập cò n th ê m : "Thân tư: tú tài Cao

T rí'ụ c đinh " (tứ c co n trai là tú tài C a o T r i n ô i thêm v à h iệ u đ ín h ) T h ư v iệ n

K h o h ọ c xã h ộ i c ò n q u y e n V Ị c ũ n í ì là sá ch c h é p ta y , k ý h iệ u A 1 5 , k h ô n a

th ấ ' đề tên n gư ờ i soạn v à n g ư ờ i tăn g tập S á c h là m v à o n ăm n à o k h ô n g rõ , v ì

k h ô ig c ỏ T ự a , k h ô n g đề n g à y th án g M ai ban c h é p tay c u a h a i T h ư v iệ n n à y

đ ề u ra từ m ột g ố c , c h o n ên c h ồ nào đã th iể u sót thi cà h a i c ù n g th iế u sót N h ư

v ậ y d ù c a h ai T h ư v iệ n c ộ n g lạ i, sá ch v ầ n k h ô n g đu b ộ v ì th iế u m ất q u y ể n V

V o b àn in : D à y là b ộ s á c h có n h iề u sư liệ u q u ý , đ à d ư ợ c N h à x u ấ t ban

K h ( a h ọ c x ã h ộ i tô ch ứ c d ịc h v à x u àt b àn n ăm 1 9 7 5 ; tái ban n ăm 19 9 5 B ộ

T ìm li ií u n^iion (II lieu cho nghiên cửu vãn hục tru n g d ại Iro n ”

V ê im h ĩa từ n u ư v ê n ta có thê h iê u Lịch íricu tạp ky tức là n h ữ n u tihi

c h é p lặt v ặ t theo ú r n ii năm vê m ột triêu đ ạ i S á c h Lịch tricu lụp kỵ m à c h ú n u

tô i là m c ư liệ u n iih iè n cử u là sách đư ợ c tái b àn năm 19 9 5 , d o N h à xu ât ban

K h o a h ọ c x ã h ộ i ân h anh T r o im q u á trìn h n u h iê n cử u tác p h à m , c h ú n g tôi

n h ậ n th â y sách in c ó m ột sô sa i sót, cò lè d o lồ i b iê n tập ( ? ) T h iè t n ^ h ĩ, v ì

s á c h đ ư ợ c c h é p theo thê b iê n n iê n , tức g h i lạ i theo từni» n ă m ; nên c h ú n g tôi

m u ố n liệ t kê c h i tiết n lùrtm sa i sót v ề n ăm n à y , đê b ạn d ọ c v à n h ừ n g nụư ờ i

n g h iê n cứ u vê sau trán h c ó n h ím2 tríc h d ần n h ầ m lẫ n đ á n g tiế c v à k h ô n g đ á n g

c ó C ụ thê n h ư sa u :

- Trang 9 L ờ i người dịch: Q u y ê n II: L ê D ụ T ô n t ỉ, từ n ăm Đ in h T u â t ( I 7 0 6 ) đ ế n năm C a n h T ý ( 1 7 2 0 ) Sưa đúníỊ: n ă m B in h T u ấ t (1 7 0 6 )

- Trong 31: Ọ u v S ư u , n ăm D ư ơ n g Đ ứ c thứ 2 ( 1 9 7 3 ) Sưa đủng: 1 6 7 3

- Trang 94: Á t S ư u , n ăm C h ín h H ò a th ứ 6 ( 1 9 8 5 ) Sưa đúng: 16 8 5

- Trang 135; D in h S ử u , n ăm C h ín h H ò a thứ 1 8 ( 1 6 6 7 ) Sửa đúng: 16 9 7

- Trang 162: D in h H ợ i, n ă m V ĩn h T h ịn h thứ 3 ( 1 6 0 7 ) Sửa đúng: 1 7 0 7

- Riêng p hần L ờ i nhà xuắt ban v à p h ần Phụ lục Tày Sơn Vương (th u ộ c

q u y ê n V i ) , đ ề u g h i là C h iê u T h ố n g n ăm thứ 4 ( 1 7 8 9 ) [trang 5 Ẩ trang 585], tro n g k h i n g a y p h ầ n đ ầ u Lờ i người dịch, lạ i đề là C h iê u T h ố n g

n ă m th ứ 3 ( 1 7 8 9 ) [trang 9J. H a i c á c h tín h n ă m n à y k h ô n g c ó sai

n h ư n g c ầ n c ó một sự th ố n g nhất c h o v iệ c n g h iê n cứ u B ở i L ê C h iê u

T h ố n g thự c sự ớ n iiỏ i từ c u ố i th á n g 7 â m lịc h n ăm 17 8 6 tới đ âu th án g

G iè n u năm 1 7 8 9 , là tròn 3 n ă m N h ư v ậ y , nêu tín h theo âm lịc h , đên

n ăm 1 7 8 9 , là C h iê u T h ô rm n ăm thứ 3 ; cò n n êu tín h theo D ir ơ n a lịc h tù

1 7 8 6 - 1 7 8 9 , lù C h iê u T h ố n g n ă m thứ 4 (tức tín h ca n ăm 1 7 8 6 ) C h ú n g

tôi ch ọ n sư dựiiL! cá ch u ọ i là C h iê u T h ô n u n ăm tliir 3 dè thuận tiện v à

ih ò n u n lìât cho còn u \ iệc n u h iê n cứ u tro n u b ài v iê t n à v

Lịch tricn tạp ky dược c h é p theo lỏ i sử h iê n n iê n (tức u h i c h é p theo

từ n u n ă m ) C ó thê nói nó la p h o sư là m n ô i p h o l lệt sư tục hiên n ăm tro n g bộ

Đ ại Việt sư ký toàn thư, v ì c u ỏ i bộ sử n à y c h i c h é p đèn hết đờ i L ê G i a T ô n g ,

tứ c là từ năm N h â m [ V ( 1 6 7 2 ) , D irơ n ti Đ ứ c thử nhất đen n ăm Á t M à o ( 1 6 7 5 ) ,

Đ ứ c N íiu y ê n tliír 2 til! c h a in dirt.

D ư ờ n e n h ư đê nôi tiê p c h o Việt sư tục hiên n ó i trên, Lịch triêu tạp ky

c h é p từ L è G i a l ò n u n ăm D ư ơ n a Đ ứ c thứ nhát ( 1 6 7 2 ) dên L ê M ầ n đế n ăm

C h iê u T h ô n u thử 3 ( 1 7 8 9 ) C u ô i s á c h , Lịch triều tạp ky có p h ụ lụ c : "Tây Sơn Vươỉỉiỉ", tro n g c h é p v iệ c triê u Q u a n g T r u n ẹ u ia o h iê u v ớ i triê u M ã n T h a n h v à trìn h b à y c á c v ă n thư n g o ạ i g ia o q u a lạ i g iữ a h ai triề u T â y S ơ n v à M ã n T h a n h

T r o n g k h o á n g thời g ia n hơn 10 0 n ă m lịc h sư â y , thử tự b iê n tập tro n g

Lịch triêu tạp ky đ ư ợ c săp xế p theo n iê n đ ạ i n h ư sa u :

Quyên ỉ: T ừ L ê G i a lô n g ( 1 6 7 2 - 1 6 7 5 ) n ăm N h â m T ý ( 1 6 7 2 ) đến L ê

T ì m h iô u íầ íiiiô n tu liệ u c h o n g h iê n C Ú II v ã n h ọ c t r u n g ( lạ i t r o n g

Ouycn I I: l ô C h iê u I h ỏ n u n ăm k \ D ậ u ( 1 7 8 9 ).

Lịch íricn tạp ky là một k lio sư liệ u vê k h o a n e c u ô i thê k v X V I I v à suôt thẻ kv X V I 11 rát q u ý háu v à c ó m ột £Ùá trị d ặc hiệt vê n h iê u m ặt Đ ô i v ớ i c á c

n h à sứ h ọ c d â y sè là một n g u ò n tư liệ u bô s u n g c â n thiêt hên cạ n h c á c bộ

c h ín h S Ư k h á c dê là m rò n h iê u v â n dê lịc h sư, c h ín h trị đ ư ơ n g th ờ i, c ù n g n hư

n h ìn nhận và đ á n u ui á lạ i c ỏ t iíỉ la o c u a c á c đờ i c h ú a T r ịn h Đ ô i v ớ i c á c n h à x à

h ộ i h ọc “ Iirờ n u dâu ch ê " c h ă c ch ă n là m ột thê ch ê c h ín h trị đ ặ c b iệ t d o h oàn

ca n h đư ơ nti thờ i tạo nên, rất c â n đư ợ c n a h iê n cứ u k ỹ lư ờ n u k h i tìm h iê u xã hội V iệ t N a m thê k y X V I I - X V I I I Đ ố i v ớ i c á c n h à v ă n hóa h ọ c tác p h àm cùng, c u n ti cap m ột bức tran h đa d ạ n s , p h o n g p hú v e tất ca c á c m ặt c u a đờ i

sô n g v ã n h o a, xà h ộ i thờ i L ê T r ịn h T ừ đ ó , u iủ p n h à n g h iê n CƯU c ó c á i n h ìn sâu sac h ơ n vê m ột thời k ỷ v ă n h iế n đ â y k h ơ i sa c v à u ià u cỏ tro n g lịc h sứ v ă n hóa dân tộc V iệ t V à đ ố i v ớ i c á c n h à v ă n , trư ớ c hết, đ ó sè là n g u ồ n tư liệ u

c h ín h xác (v ớ i tên g ọ i m ột số d in h , c á c , lâu đ à i c ò n lạ i tro n g p h ủ C h ú a ) c h o

c á c n h à v iê t liê u thuyòt lịc h sư h o ặ c k ịc h lịc h sư N h ir n g trên hèt, đó th ự c sự

là n ạu ồ n tư liệ u q u ý báu k h i c u n g cấ p m ọ i m ặt đ ờ i s ố n g v ă n h ọ c thế k ỳ X V I I

- X V I I I : từ k h o a cứ tới x ư ớ n g h ọ a thơ c a ; từ c h ín h n h ù n g s á n g tác thơ v ă n cụ thể tới q u a n n iệ m v ă n học đ ư ơ n g th ờ i Đ â y q u á là n g u ồ n tư liệ u q u ý báu v à v ô

CÙ IH càn th iê t, bò sung, c h o n g h iê n cứ u v ă n h ọ c tru n g đ ạ i n ư ớ c n h à Đ ó c ũ n g

c h ín h là ]ý d o tru y tìm sâu x a nhât c ù a đê tài n à y

triều tạp ky

S o v ớ i c á c nước lá n u g iề n g n h ir T r iề u T iê n , N h ậ t B á n , đ ặ c b iệ t là so v ớ i

T r u m Q u ô c , nên SƯ học V iệ t N a m ra đ ờ i k h á m u ộ n T h e o T ạ N u ọ c L ie n , sư học V iệ t N a m c ó hê dày k h o á n iỉ 7 thê k v tín h từ Đại l 'iệf sư kỷ c u a L ê V ă n

H ư i n à m 1 2 7 2 đôn thê k y X I I I k h i nên sư h ọ c c h ín h thứ c h iệ n d iệ n D o q uá

T i n t l ii ê u n a tio n tu liệ u c h o n g h iê n c ừ u v ă n h o c t r u n g đ ạ i tron j>

I ill! hicu njiuo n tư liệu cho nghiên cứu \ă n học tru n ji (lạ i ir o n ”

trìn h u ia o lư u v à tiè p b iê n v ă n h ó a, h âu h ế l c á c thê tài c u a sư V iệ t N a m đều

á n h lu rơ n íi c u a cá c thỏ tài đã d ư ợ c lư u h ãn h a T r u n u Q u ố c N e n như lịc h sứ

T r u n ụ Ọ n ô c lủ lịc h sư c u a từ n a triê u d ạ i, nên k é o theo thè k y tru y ệ n v à thê k ỷ

sự han mạt trơ th àn h h a i thê tài c h é p sư c h in h y ê u v à q u an trọ n g ; thì Q u ố c sử

V iệ t N a m , v ỏ n là lịc h sư c u a Ọ u ô c g ia , bảt đ au từ k h ơ i th ú y , rỏ i trai q u a cá c

thời kỳ lịch SƯ manti tính t h ô n u sử n ên th ê biên n iê n là thê tài th íc h h ợ p và

g iữ v a i trò c h u đ ạ o n h ât T h è k y tru y ệ n có ưu d iê m lớ n là u h i c h é p đư ợ c thự c tại đa d ạ n u c u a đ ờ i s ỏ n ii c h ín h t r ị, k in h tê v ă n h ỏ a, x ã h ộ i, n ộ i d u n tĩ p h o n g

p h ú bao q u á i đư ợ c d â y đ u d iệ n m ạ o lịc h sư n h ư n a nh ư ợ c d iê m là d o k h i uhi

c h é p p h ai p hân tán tro n g c á c th iê n b an k ý , liệ t tru y ệ n , thư , nên th iế u k h á n ă n g

m iê u thuật đư ợ c h o àn c h in h c á q u á trìn h c u a m ột sự k iệ n C ò n thê b iê n n iê n

c ó ưu d iê m là tiệ n c h o v iệ c k h a o xét th ờ i g ia n cụ thẻ phát s in h c á c sự k iệ n lịc h SII c ù n g n hư dễ g ia i th íc h m ố i q u a n h ệ íìiừ a c á c sự k iệ n lịc h sứ , n h ư n g lạ i có như ợ c d iê m là v iệ c g h i c h é p q u á th iê n vê c á c sự k iệ n c h ín h trị m à g iả n lư ợ c đ i

h iệ n trạn g k in h tế, v ă n h ỏ a [4 8 ].

T h ô n g th ư ờ n g , v iệ c c h é p s ử sẽ c h ia th àn h h ai d ạ n g là sứ n h à nư ớc (c h ín h sir) v à sư tư n h â n (d ã sư ) T h e o q u a n n iệ m c ủ a h ọ c g iớ i T r u n g Q u ố c

x ư a n a y th ì: "Chính sư là loại sách sư cỏ vị trí trọng yêu nhát, được biên soạn hút sức chinh quy do vua p h ê chuân cho phép thực hiện Chính sư tức là quỏc

sư (sư cua nước) Điêu quan trọng đỏi với chinh sư là phai biên soạn bâng thê tài được quy định nghiêm ngặt Đ ó là thê ky truyện hoặc thẻ biên niên; ỉilnmg thừ ky truyện mới là thê được thừa nhận tuyệt đôi ơ vị tri hàng đáu "

[4 8 ] D o dỏ, q u a n d iê m c h é p sư c u a Q u ố c sư c ũ n ụ p h a i tuân theo n h ữ n g q u y

ch ê n h à i đ ịn h , m à p h â n lớ n là s ự a n h hươne, tư tư o n u c ủ a tầ n g lớ p th ố n g trị

N ó i n h ư N u ô S ì L iê n : "Ngừv xưa sách làm tin /ủ điên lớn cua nước đê ghi chớp quoc thông lúc lìa lúc hợp đẻ to rò sự trị hóa khi thịnh khi suy Ày lả muôn treo xirong răn cho đời san, há chi chép cơ vi vờ cỉĩ vang” ị 1 I, tr.6 9 ].

T ìm hicu ngu ôn 111 liệu cho nghiên ctíu \ ; Ì I 1 học tru n ỵ đại trong

H a y n lu r P h a m C o n e T r ử c iìim x á c đ ịn h rât rỏ q u an đ iẻ m v iê t sư c ủ a m ìn h :* s- c I

" 17 sa o mù làm quác s ư ’/ I ì ch u veil cu a MI' là ựlii cìĩẽ p còng việc, có ch ín h trị

rát níỊhiẽm tỏ điêm việc tri trị thì sáng to nịỊiinị’ với mật trời mặt tràng, răn

đe ke loạn ỉặi thì ráo rị Ứ! như sương tim lạnh hiiôi Người thiện hiêi có ilỉớ bât chước; níỊirời ác biẽt có thú tự răn, quan hệ với việc chinh trị không phai

là không nliiêu Cho nên mới làm quóc sư 1 1 2 , tr 13 ] N h u v ậ v , q u a n d iê m

c h ín h ih ô n íi c u a tư tư ờ n íi th ô n u trị đà c h i p h ô i lô i c h é p sư n h à nư ớ c S o sán h

v ớ i c á c bộ Ọ u ô c sư lớn c u a nư ớ c ta n hư V Đại Việt sư ẢT to à n ihư ( N tiỏ S ì L iê n ' w

b iê n so ạ n d ư ớ i triề u L ê T h á n h T ô n g ) , Đại Việt sư ký tiền biên (đ ờ i ’l a v S ơ n ),

Khâm dinh Việt sư thông giám cirơng mục (Ọ u ô c sử q u án triê u N q u v c n )

c h ú n g ta dề đàtm nhận ra sự c h i p h ô i c u a tư tườnsì p h o n o k iê n th ô n g trị m à c ụ thê là Đ ạ o N h o tro n g phư cm g thứ c ụ h i c h é p n h ừ n g b ộ sư n à y N h ìn c h u n g , c á c

b ộ Q u ố c sư thờ i p h o n g k iế n c ò n n ặ n a v ê d ờ i s ố n g c u n g đ in h , c á c hoạt đ ộ n g

c h ín h trị c ủ a v ư ơ n a triều v à v u a q u an đư ợ c u h i c h é p m ột c á c h ti m i v à là đề tài th ô n g suôt b ộ sử C ò n m ọ i s in h h oạt c u a đờ i s ô n g n hân d ân lạ i đ ư ợ c g h i

ch é p ràt ít v à n êu c ó , thi c ũ n g c h i là p h â n án h g iá n tiê p q u a n h ữ n g hoạt đ ộ n g

h a y c h u trư ơ n g , c h ín h sá c h c u a triề u đ ìn h H ạ n c h á n à y là tất y ế u k h á c h q u an

c ù a c ả n ền sử h ọ c c h ín h th ô n g đ ư ơ n g th ờ i G iá o sư P h a n H u y L ê d à c ó m ột

n hận đ ịn h k h á h a y răn ụ : "Quan điêm Nho giáo biêu thị một cách tập trung qua sự ỉịhi chép và đánh íỊĨá cua rác gia đỏi với một sô vưưnỊỊ triêii và nhân vật lịch sir" [ 1 1 tr.7 ] ] R õ rà n g , sự c h i p h ô i v ê tư tư ớ ng là m â u ch ố t c u a m ọ i

h ành x ứ , lố i s ố n g tro im q u a n đ iề m c h ín h th o n g c u a n uư ờ i đ ư ơ n g th ờ i Đ ó là đạo t r u n iì q u à n , ià triêt lý tam c ươn tỉ n iỉìi tlu rờ n ụ tam tò n u tứ đ ứ c đã c h i

p hô i trự c liè p m ọ i e h i ch é p , m ọ i k h e n c h è đ á n h g iá b in h lu ậ n vê v u a q u a n ,

vư ơn tỉ triẽ u D à y c ù n g c h ín h là m ột uợ i \ q u an trọ n g , u iú p c h ú n g tôi tim h iè u

quan diêm và cách thức chép sư cua các SU' uia, vỏn dà sônu cách clúm ii ta ràt

T im l ii c u n ” U(>n tu liệ u c h o n< *hicn c ứ u \ ã n h ọ c t r u n g ( lạ i t r i m ”

L ịc h triều tạp kị' cua N<»ô ( ao L ã n g

xa vê m ặt thờ i iiia n k h ô n ti u ia n C h ú n u tôi c ù n u n u h iệ m th ây m ột đ iê u rã nu:

c h ín h n h ừ n u u lìi ch é p tro n u m ỗ i bộ sư sè phan ánh phân nào q u an d iê m c h é p

sư q u a n d iê m tư tirư n u m à tác u ia ít n h iê u bị c h i p h ô i h a v m u ô n ụư i íiã m D ó

là COI1 đ ư ờ n u n i i ă n n h â t g i ú p c h ú n ẹ t a h i ê u v à c a m n h ậ n tỉiá trị t ư t ư ở n g m à tác iiia v à tác p h àm m u ô n tru v ề n lạ i c h o c á c thê hệ sa u D â u \ ậ y c h ú n u tôi lại

co m ộ t s u y rm h ì k h á c rã n n : cỏ lẽ n hừ n R đ á n h u iá c u a tác n ia đ ô i v ớ i v ư ơ n g

Ir iêu v à n h â n v ậ t lịch s ử , k h ô n g p h a i b ộ SƯ n à o c ùnc, t h ê h i ệ n r ò n g a y t r ê n tim e c â u ch ừ D ầ u rãn u , sự đ á n h e iá ấ v đ ề u c ó tro n a m ồ i bộ sử n h ư n a sẽ là

m ột sự g ư i uăm g iá n tiê p q u a v iệ c a h i c h é p n h ữ n u sự k iệ n đà d iễ n ra tro n u thờ i k ỳ â y T ừ v iệ c đọc v à n g h iê n cứ u tác p h à m , c h ú n g ta sè h iê u p h ân nào

q u a n đ iê m tir tirớ n u m à tác g ia m u ổ n g ừ i g a m

T ấ t c a n h ừ n g lập lu ậ n trẽn đ â y , c h ú n g tỏi đ ều có m ột h àm V la v đ ó làm

c ơ sờ đê n g h iê n cử u v à so sá n h v ớ i q u a n đ iê m c ũ n g n h ư p h ư ơ n g p h áp c h é p sir

c u a N g ô C a o L à n g tro n g Lịch triều tạp kỷ. D o tín h ch ất v ă n sứ bất p hân v ố n

là m ộ t đ ặ c d iê m thờ i tru n g đ ạ i, nên n ộ i d u n g n h ă m k h á m p h á m à c h ú n g tôi

m u ố n h ư ớ n g đến trong, Lịch triều tạp kv c h ín h là n h ừ n g g iá trị v ãn h ọ c Q u a n (tiêm c h é p sứ c ù a ô n g sẽ thê h iệ n q u a n d iê m tư tư ở n g - c á i c h i p h ô i m ọ i g h i

c h é p v ề v ă n h ó a , v ă n h ụ c , c á c h n h ìn v à th ái độ c ú a tác g iả đ ố i v ớ i c á c sự k iệ n ,

c á c n h â n vậ t lịc h sử v à ca triề u đ ạ i đã q u a K h i v iế t Lời đầu sách c h o c u ố n

Dại Việt văn học ì ịch sử, N g u y ễ n S ĩ Đ ạ o từ ng n ó i: "Ai muôn có một nên học vân văn chương tát phải đọc củ vân và xem văn học sư Các thời kỳ cùa lịch

sư văn chương nước ta, chủ/iíỊ tỏi thấy liên lạc mật thiết với các thời kỳ lịch

sư chinh trị nên chúng tôi cứ lâv tên những thời đại thời kỳ lịch sư chinh trị

mà chép lịch sir văn học " ị 5 8 , tr.6 2 ] N h ư v ậ v , đê c h ú n g ta th â y đư ợ c ră n g , tín h ch ât hât phân cu a v ă n sứ th ờ i tru n u đ ạ i, n lu r là m ột tát v è u D o đó , c ũ n u

d ô n g lìíih ĩa v ớ i v iệ c , n h ừ n e hộ sư p h à n lớ n c h i đư ợ c n h ìn n h ận v à n a h iê n cứ u

s â u t ừ g ó c d ộ t ư l i ệ u l ị c h SƯ m à c h ư a đ ư ợ c c h ú ý n h i ê u t ớ i u i á trị v ã n h ọ c m à

I im h icu nguôn Ur liệu cho Iighiên cửu \ã n hục tru 1 1 » (lạ i tro n ”

tác p h â n i â \ c ỏ N ỏ c à n u là m ột rào ca n v ớ i n h ừ n u b ộ sư tư n h à n - v ỏ n ch 1

d ư ợ c c o i là n lù r im tham k h a o bên lê Q u a n d iê m c h in h ih o im n tạ r trị tro n u c á c

hộ Q u ô c s ir sò là nhân ch ử rm đê iiíỊir ờ i ta tham k h a o v à b àn lu ậ n T ín h lặt v ặ t,

p h i c h ín h ih ó n u m à phan lớ n c á c bộ dã sir m a im tro n e m ìn h , lạ i là lý d o bị

c h ỏ i từ v à x e m n h ẹ D o đỏ, n h ữ rm c u ô n sư tư n h ả n n h ư Lịch triêu tạp kỵ dù dà

đ ư ợ c c h ú V v à n h in nhận từ uó c độ tư liệ u lịc h sư, thì c ù n g v ầ n sẽ là m ột th iê u sót lớ n nếu k h ỏ n u ch ú ý tới ui á trị v ă n h ọ c to lớ n m à c h ín h q u a n đ iê m v à

p h ư ơ n s p h áp c h é p sư tro n u tác p h â m ấ v dã thề h iệ n M ặ t k h á c , c h ú n g ta c ũ n u

p h a i th ừ a n h ậ n r ă n ii, cá c bộ sách c h ín h sư đư ợ c h ìn h th à n h , c ũ n ạ m ộ t p h â n là

sự th a m k h a o , sa o ch ép v à tô n g hợ p từ c á c bộ d ã sử tư n h â n V ậ y n ê n , d ù

k h ô n g đư ợ c c o i là c h in h th ố n u thì n h ừ n g bộ dã sư n h ư Lê triển thông sư ( L ê

Q u v Đ ò n ) , Lịch triẻu hiên chương loại chí (P h a n H u y C h ú ) , h a y Lịch triêu tạp ky ( N g ô C a o L à n g ) v ần là n h ừ n tỉ tir liệ u sư h ọ c q u a n trọ n g , k h ô n tỉ c h i

c h o n g à n h n g h iê n cứ u sử học m à c h o c ả n g à n h k h o a h ọ c x ã h ộ i n ó i c h u n g v à

n g h iê n cứ u v ă n h ọ c nói riê n g

Lịch triều tạp ky củ a N g ô C a o L ã n g !à c u ô n sư tư n h â n , đ ư ợ c c h é p th e o

lò i sử b iê n n iê n T á c g iả , b ằ n g c h ín h c ả m q u a n v à c á c h n h ìn c u a n g ư ờ i đ ư ư n g

th ờ i đ ã g h i c h é p lạ i toàn b ộ m ọ i m ặt đ ờ i s ố n g v ă n h ỏ a , x ã h ộ i th ờ i v u a L ê

c h ú a T r ịn h thờ i k v c u ố i thế k ỷ X V I I đến hết thế k ỷ X V I Ỉ i N e u n h ư n h à N h o

x ư a v iê t sứ đê g iá o d ục tư tư ờ n g d ạ o đứ c c h ín h trị, '‘ngụ bao hiêm biệt thiện

ảc '\ p h â n b iệt c h ín h tà, m ột lờ i k h e n v in h d ự hơ n m ù á o , m ộ t lờ i c h è n ặ n g

hơ n b ú a rìu th ì v ớ i N g ô C a o L à n g , m ụ c đ íc h v iế t Lịch triều tạp ky k h ô n g đơ n

th u ầ n là đê g iá o d ụ c đạo đ ứ c, tu y ê n tru v è n c h ín h trị m à q u a n trọ n u hơ n là ớ

đ ỏ có n h ĩn m th ô n u tin văn h ó a, v ă n h ọ c bô íc h v à đána tin c ậ y

L â u n a v , tro im g iớ i n ụ h iê n cứ u sử h ọ c , v ă n h ọ c v à đ a sô q u à n c h ú n g

n h â n d â n h ay th ậ m c h í tro n u sá ch ạ iá o k h o a dê u ia n e d ạ y c h o c á c b ậ c h ọ c p h ô

T ìm liic n »<>11011 III' liệu cho nghiên ell'll vãn học íru n «í (lạ i trong

L ịc h triều tạp kỷ của Nị*ô C a o I.ã n «

th õ im , dôu cỏ c h u n u m ột lò i s u y H íih ì vê thời v u a I ê c h ú a T r ịn h là c h ú a cư ớ p

n u ô i v u a , d ờ i s ò im tro n u c á c p h u c h ú a I t ịnh lu ô n \ a h o a, trụ v lạ c k liỏ n ii q u an

t â m ui l ớ i d ờ i ^ í—s ỏ n u c u a n h â n d â n đ ó i k h ô c ỏ t h ê t ó m Íc • 2.ọn t ư t ư ơ n u c c ô h ữ u

n à y tro n u v à i c h ừ : c á i tội n h iề u hơ n c á i c ô n u V ì thê, v ò h ìn h ch un ii., n iụ rờ i ta

khônụ hê chú V và nhi nhận ạiá trị văn hóa, văn học mà triêu đại đó đã nianti

lạ i v à c ô n u h iê n c h o nên v ă n h iê n d â n tộc D â u v ậ y , n êu n a ư ợ c v ẻ q u á k h ứ đẻ

t ì m h i t ’ll t h ê m n h ừ i i a c h ứ n u t í c h c ò n Ghi lại d ặ c b i ệ t lại đ ư ợ c c h í n h n u ư ờ i

đ ư ơ n g thờ i q u an sát v à g h i c h é p , sẽ đ ịn h rõ hơn c ô n g h a y tội c u a n hùm li triêu

d ạ i dà q u a T ừ đ ó , c h ím ụ ta sẽ c ô im b ă n g v à k h á c h q u a n hơn tro 111» đ á n h g iá

n en tan ụ u i á trị v ă n h ó a, v ă n h ọ c đ ã trườnẹ, tôn v à sontỉ, h à n h cù n a triê u đ ại c I - • 1 • w c ? s_ •

Lịch triêu tạp ky d ù đ ã đ ư ợ c n u h iê n cử u v à n h ìn n h ậ n từ g ó c đ ộ lịc h sư,

tu y n h iê n c h ín h ở g ó c đ ộ v ã n h ọ c , lá c g ia v à tác p liâ m m ớ i thự c sự th ă n u hoa

v à c ó n h ữ n g c ố n g h iế n đ á n g g h i n h ậ n V ì m a n g tin h ch ất dà sứ - sứ tư n h â n ,

n ên ít n h iề u , q u an đ iể m c u a n g ư ờ i v iế t cù tm k h á k h á c h q u a n , tru n g thự c v à rất

c ẩ u thị v ớ i m o n g m u ố n g h i c h é p lạ i n h ữ n g đ iề u “ m ắt th ấ y tai n g h e " m à k h ô n g

hề b ị c h i p h ố i bờ i bất k ỳ m ộ t q u a n đ iể m c h ín h th ố n g n ào h o ặc n ếu c ó thi c ủ n g

là rat ít B ở i lẽ, q u a n d iê m c u a tác g ià v ớ i n h à T r ịn h đư ợ c thê h iệ n tro n g tác

p h à m đã g iú p c h ú n g ta p h â n n à o x ó a đ i n h ữ n g tra n h c à i lâ u n a y N h ữ n g d ỏ n g

c ó lú c trâ m trọ n ụ , n ô n u d ân k h ớ i n u h ìa triê n m iê n , bọn n a o ạ i x à m k h ò n ạ tìr

ho âm m ư u x â m lư ợ c C a d â n tộc da n u c à n có m ột c h ín h q u y ê n du sứ c đê

bao vệ đ ộ c lập d ân tộc, xâv d ự r m và phát triên dât n ư ớc , n h ư n u khi k h ô n e

>

l im h iê n I I ” 11 ô 1 » tII' liệ u c h o n g h iê n c ử u v ã n h ọ c ( n i n ^ đ ạ i t r o n j*

L ị c h tr i ề u tụ p k ý c ủ a N g ô ( ' a o L ã n g

m u ô n đ ộ n u c h ạ m đôn Iiíia i várm bơ i âm ln rơ im , đứ c d ộ cu a cá c v u a L ẽ tiên

b ô i, c ộ im xớ i tư urơ nu " T ru n s i q u à n ái q iiò c " dà ih à in \ à o m á u th ịt c á c n h à

n h o cá c tân u lớ p nhân d ân D ỏ là m ột m àu th u an lớ n k h ỏ n iì tie iiiã i q u v ê t

T r o n a đ iê u k iệ n xã hội V iệ t N a m n h ư v ậ y thi v iệ c c á c c h ú a T r ịn h ù r n íi b ư ớ c

“ lá n át" v u a L ê là tât y ê u k h á c h q u a n T h ự c tè lịc h sư dặt ra v ê u c à u c á c C h ú a

T r ịn h p hai n am thực q u v ô n đê đ iê u h ành xà h ộ i q u a n lý đất n ư ớ c V à , đê

p h ân nào s iá i q u y ê t m âu th u ần trên, b ẽn c ạ n h " lụ c h ộ ” c u a n hà L ê , c á c C h u a

T r ịn h đã k h ô n k h é o dặt ra " lụ c p h iê n ” cu a p hu C h ú a đ ê thự c sự n a m q u y ề n

h à n h đ ọ n ii T h ự c tò lịc h sư c h o th ấ y , nêu c h ín h q u y ê n c u a c á c c h ú a T r ịn h

k h ô n g hợp lòng, d â n k h ô n iĩ đ à m đirơne n ô i n h iệ m v ụ q u a n lý đất n ư ớ c , đ iê u

h à n h đât n ư ớ c, ôn đ ịn h đ ờ i sône, x ã hội (tro n iỉ m ột c h ừ n g m ự c n à o đ ó ) thi

k h ô n e thẻ tôn tại tới hơn 2 0 0 n ă m D ù m u ô n cônẹ, n h ậ n h a y khỏ nẹ, th i đ â y rõ

rà n g là m ột thự c tê lịc h sư , m ộ t m in h c h ứ n g c h o n h ữ n g c ô n g h iê n c u a n h à

C h ú a V à k h i n g h iê n cứ u Lịch triều tạp ky, c h ú n g tôi c ũ n g n h ậ n th ấ y p h ầ n n ào

q u a n đ iế m c u a N g ô C a o L â n g v ớ i n h à T r ịn h , r á c g iá tu y k h ô n g lộ rõ là ủ n ụ

hộ h a y p han đ o i n h à C h ú a n h ư n g n h ìrn u g h i ch ó p k h á c h q u a n v ề n h ữ n u c ố n g

h iế n c u a c á c đ ờ i c h ú a T r ịn h c h o đất nư ớc đ ã là m ộ t đ iề u đ á n g q u ý C ù n g

k h ô n g p h a i v ì tư tư ờng tru n g q u à n , s ù n g b ái dư ớ i c á i b ó n g v u a L ê m à ô n g th ô i

c h ú ý tới n h ữ n g d ó n g Lióp c ù a n h à C h ú a N g ư ợ c lạ i, n h ữ n g g h i c h é p ấ y lạ i k h á

rõ rà n ii, rà n h m ạ c h v à th âu đảo Đ ó là nhừne, lầ n cứ u đ ỏ i: "Quý Tỵ năm Vĩnh Thịnh thử 9 (1713), tháng Giông, mùa xuân, bây ỵiờ hạn hán đã lâu, thóc gạo cao vọt: một đáu nho trị giá lù một tiên Dàn gian phai ăn ca ró cỏ và lá cày, chét đói đầy dưởnạ xóm làng đâu cũng tiêu điểu tàn rạc! Chúa Trịnh sai quản thán bàn định thi hành chinh sách cửu đói: ra lệnh cho quan và dân trong ca nước đâu nộp thóc cho nhà nước, sẽ được tùy liệu mủ trao cho chức phàm Sỏ thóc do họ Jang tiên đó dem phát chân cho cỉãn đói Lạ i trích tiên kho nội phu phát chờn cho dàn đỏi Ư trong kinh kỳ Lụi sai quan hru thù

T Ì I 1 1 liiC u n g u ồ n III liệ u c h o » » h i ì n <11 ti \ ; I I 1 h ọ c t r u i i ị i ( l ạ i t r o n g

L ịc h triều lụp ky cùa Ngíì ('a n L â n g

đói f 10 tr I 8 7 - 1 8 X Ị ; d ỏ là sự q u a n tàm tới dời sõnư d ân n u h è o : "Chúa Trịnh

trụng đau khô cua ilã n iỊỈưn c ứ c u ó i nòm lụi v icí iỉiÌY cỉu vào tờ kh ai trình hãy

đó là tâm lò n g bao d u n g c ủ a nhà C h ú a dôi v ó i n ỉù rn u n g ư ờ i LỊÌà cả , tàn tật, neo

đơ n tron ụ x ã h ộ i: " nhm iíỊ việc thương dân lù mọi chinh sự tót nên thi hành Từ nay vỏ san, hê là người lão hạm’ ha) là hạ nạ bát cụ không có vợ

c o n , c ì / n g v ớ i h ọ n g M Ị ir ờ i đ ô c tậ t t à n p l ỉà v à SUY n h ư ợ c đ ê u d ư ợ c m i ê n t r ừ

ch o đât n ư ớ c : "Trước kia, các khoa thi hội cử tùy nhiỊỊ kỳ mà lây vào hay đánh hỏng hoặc nhiêu, hoặc ít chứ không có quy chê nhát định Dẻn đây,

chúa Trịnh có V muốn rộng cầu hiển tài, lư rằng quan trường cứ tùy ỷ mình

mà lầy hav bo, đến nỗi có sự sơ sót, nên đặc biệt ra lệnh địnli rỏ "phàn s ố " lảy vào hay loại bo (rong hoi kỳ; còn sô ngạch làv trúng hay đảnh hỏng ờ kỳ (hử ba phai kính cán đợi lệnh chúa quyết định " 1 10 , t r 3 0 1 ]; d ó là sự k h ô n

k h é o tro n g n g o ạ i g ia o n ê n : "Mậu Thán năm Bao Thải thử 9 (Ị 728), thúng 5

t r 4 2 5 ] N h ư v ậ y , c ũ n g d u th â y sự k h á ch q u an , ưu ái v à c ô n g m in h c ù a tác

g iả đ ô i v ớ i p h u C h ú a Q u a n đ iế m c ủ a ô n2 khô n ụ đ o i lậ p , c ũ n íì c h ă n g c ầ u c ạ n h

h a y n h ư đ a sổ tư tư ở n g m iệ t th ị đ ư ơ n g thời k h á c , trái lạ i, tác g iả to rõ sự c ô n g

b ãntỉ, a n h m in h v à k h á c h q u a n tro n g g h i ch é p sự v iệ c V à d ĩ n h iê n , sự g h i

ch é p ấ y đ à p h án á n h q u a n đ iê m k h á c h quan của ô n g tro n g v iệ c cô rm n h ận

n h ữ n iì c ô n ẹ la o c u a c á c d ờ i c h ú a T r ịn h T u y k h ò n u m ột lờ i bàn lu ậ n h a y k h e n chê n h ư n g sự u h i c h é p â y c ũ n g to rồ th ái độ, cá ch n h in n h ậ n , đ á n h s iá c u a ô n e đôi v ớ i c ô n u lao g iừ íììn v à x â y d ự n u đât nước m à c á c đờ i c h ú a T r ịn h đà

m a n g lạ i T h è m v à o d ó , tác u ia lạ i tiê p cận ch ân l\ n à v p hàn lớ n q u a n h ìrn u

T ìm hieu nation fir lin i clio nghicn n íu V e i n học tru n g đ ại trong

L ịc h triùu tạp ky cua N ” ỏ ( ‘ao L a n g

á n iỊ they v ă n là k h á th u yẽ t p h ụ c M ặt k h á c, nhừ n u Lihi ch é p v ã n thơ â y lạ i đ ư ợ c

c h íỉìh ô n g - n&ười d ư ơ n u th ờ i, sône tro n ii thôi k \ d ó : h iê u , ca m n h ạn v à Lihi

c h é p lại D â y m ớ i c h í n h là y ê u tố cốt lỏi, lôi CUÔI1 c h ú r m t ôi k h á m phá g iá trị

v ă n h ọc to lớ n m à Lịch tricn tạp ky n ia n ii lạ i H o i chúntì, tôi h it'll răn ti, c h ín h

q u a n đ i ê m c u a t á c u i a t r o n u t á c p h â m d à " k h ú c /> lìục m ộ t k ỉ ì i é m k h u y ê í c ù a giói nạ/liên cửu vón ít chú V íỉỡn quan lỉicm vàn học sir cua chính n/iữnơ

nỉỉỉrời sóng íronơ Ịììôi trường văn hóa và vãn hoc trung đại ' ( T r à n N h o T h in ) [3 0 , t r 7 1 ].

C ũ n g k h ô n g n ăm n g o à i q u y tãc c h u n g c u a v iệ c c h é p sử , Lịch triêu tạp

ky d ư ợ c g h i c h é p theo lỏ i sư b iê n n iê n N h ư c h ủ n u ta đà b iế t, đ ặ c đ iê m c u a thê tài b iê n n iê n là că n cứ v à o n g à y , th á n s năm , theo thứ tự u h i c h é p lạ i c á c sự

k iệ n lịc h sư V ì đư ợ c c h i c h é p theo đ iề n tiên thờ i g ia n nên c á c sự v iệ c đ ư ợ c

t h u ậ t lại k h á t u ầ n t ự t h e o đ ú n g t h ứ t ự đ à d i ễ n r a t r o n g đ ờ i s ố n g đ ư ơ n g t h ờ i

P h ần lớ n c á c b ộ c h ín h sử v à d ã sứ c ủ a nước ta từ xưa đều đ ư ợ c b iê n so ạ n theo thê tài n à y V ì nó p h ù hợ p v ớ i lố i c h u ộ n g g h i c h é p c á c sự k iệ n c h ín h trị m à

k h ô n g cầ n c h ú ý n h iề u tới c á c sự k iệ n v ă n hóa, xà h ộ i T u y v ậ y , Lịch triều tạp

kỹ d ã p h ân n ào tránh d ư ợ c n h ữ n g n hư ợ c đ iề m c ù a thê tài b iê n n iê n k h i g h i

ch é p k h á c h i tiết v ề c á c sự k iệ n v ă n h ó a, văn học d iễ n ra đ ư ơ n g th ờ i T r o n g

đ ó , đ ặ c b iệt p h ả i kể đến c á c b à i thơ, v ã n , h ằn g cà ch ừ M án v à c h ừ N ô m đ ề u

đư ợ c tác g iả g h i c h é p c ẩ n th ậ n , tinh tế N ó c h ử n ụ to tư tư ờ n g y ê u c h u ộ n g v ă n

t h ơ, s ự ư u ái v ớ i c h ừ N ô m đ ã đ ư ợ c ô n a c h ú V coi t r ọ n s t ừ t hờ i b ấ y g i ờ B ẽ n

cạ n h đ ó C a o L à n s cò n I»hi c h é p ti m i nhừ n ụ s á n íỉ tác d â n g ia n v ớ i v è , c â u

đ ó i c â u s â m , c a d a o , thơ n g ụ n g ô n c à n ii c h írn ti to thái độ c â u thị c ù a tác g ià tro n g ti.ili c h é p sự v iệ c m à k h ò n u p hàn đ ịn h san ụ hèn h a y c a o thấp M ay n h ư

m ộ t c h i t i ế t n h ò c ù a l ị c h SƯ t h ờ i đ ỏ n h i r r m c ó t h ê u ọi là đ á n a “ u h è t ở m ” , l i ệ u

cá c b ộ C h ín h sư đ ư ơ n ti th ờ i nào d á m nhi ch ép lạ i: 'Lân [em trai cua vương

phi Dộng Thị Huệ] là người hntiịỉ tợn íĩộc ác, cạy thê làm bừa Khi iỊỘp một

Tì m li i ct i n ” u ô n t ư l i ệ u c h o n ỵ h ic n c ú II \ ã t i h ọ c I r u n j ' ( l ạ i I r o n ”

l Ạ c h triều tạp ky của Ngô ( :w> l.ãiiịí

người con ílái Iiào o dọc iỉưừng mà ỉììà\ ỉhi\ lilt'll, ỉ.ùn liên vây trưởng che màn hiẽp dâm Xcit người con ÍỊÚI úy klỉòng chịu thì l.àn Hên xeo ííứl đâu vú Chông hay cha hoặc anli cua người phụ nữ ủ) nêu dám ho he gì thì Lân liên ghè gày răng, cùng có khi đánh ổẽn chẽt ị 10 tr.4 7 6 Ị B ơ i v ậ y , c h ú n g tô i cô

2, ă n e t ì m h i ê u q u a n d i ê m c h é p s ư c u a ỏ i m từ Lióc nhì lì v â n liọc, với m ụ c đ í c h

n h ă m nêu bật iiiá trị v ê tư liệ u v ăn học ch o n u h iê n cứ u văn h ọ c trim s’ đ ạ i.

M ặ t k h á c , c h ú n u tô i CŨỈ1ÍỈ h iê u ră n g , n ụ a v ca nhCrnụ sự k iệ n , n hân vật lịc h sư theo n h ậ n th ứ c c h u q u a n cu a chúnLĩ ta hòm n av c h ư a h ã n /k h ô n a thê

h o à n t o à n t r ù t m k h ớ p 1 0 0 % \ ớ i n h ì r n a oi đ ư ợ c ụ h i lại t r o n ụ , c á c b i ê n n i ê n s ư

H ơ n nữa, xét c h o c ù n g , sự thật lịc h sư trong, cá c b iê n n iê n sư c ù n g c h i là sự

p h a n ánh (g h i c h é p lạ i) n h ữ n g g ì đan í! và đà tirn u x a y ra trư ớ c đó c u a c á c sư

a ia đư ơ ng th ờ i v à h ậ u th ê, tứ c là nó đ ã được p han ánh th ô n g q u a lã n g k ín h

n h ậ n thức c h u q u a n c ù a c á c n h à làm sử L ạ i ngặt v i, c á c n h à c h é p sừ k h ô n g

p h a i tat th ảy c ù n g m ộ t trìn h độ học v â n , k in h n g h iệ m s ố n g , th ái độ c h ín h trị

v à bút lự c c ũ n g n lu r s ô n g c ù n g m ột thờ i đại lịc h sư như n h a u , nên c ù n g m ộ t

sự k iệ n , n hân v ậ t lịc h sư c ó thê có h a i hoặc n h iề u hơn c á c h p h an án h k h á c

n h a u bời c á c n h à g h i c h é p v à n g h iê n cứ u lịc h sứ k h á c n h a u H iề m m ột n ồ i,

k h ô n g hê c ó bất k ỳ m ộ t sự k iệ n , nhân vật lịc h sử nào đư ợ c c h é p lạ i m à k h ô n s;

c h ịu áp lự c từ c á c đ iề u k iệ n c h ín h trị, k in h tế, x à h ộ i, v ă n h o á , d ạo đ ứ c , tứ c

l à m ô i trư ờ n g s o n i i h iệ n h ữ u m à n h à g h i ch ép v à m i l l i o n c ứ u l ị c h SƯ đ a n t i s ố n g trone â y đê là m c ô n g v iệ c c ù a m in h N h ư v ậ y , có thê th â y , dù c ó c h â n thự c đến m ấ y thi n h ậ n th ứ c lịc h sư c ũ n g c h i m ansỉ tín h chất tư ơ n g đ ố i, v ì c á c sự

k iệ n lịc h sư n h ir n ó v ô n c ỏ là nhừrm c á i "đũ tim g tồn tạ i" tro n g lịc h sử c h ứ

k h ô n g p h a i n h ử n u c á i “ đ a n g tôn tạ i” h ô m n ay C á i m à n g ư ờ i đ ư ơ n g thờ i c ó đà

k h ò n e ít hơn m ột là n b ị “ tam sa o thàt b án ” N ê u m ồ i n a ư ờ i c ầ m tro n• • V— Ks 2 tay*

m ột v ă n b an vô m ột sự k iệ n , n hân vật lịc h sư nào d â v rỏ i dem ra đ ô i c h iê u ,

tranh biện, ch ăc c h ă n ai cũ nu sẽ nói là ván ban cua minh là đủ nu, còn văn ban

T ìm h iíu nation tu liệu cho nghiên cứu Mill học tru n g đ ại trong

L ịc h triền tập kỷ cua N«*ô ( ;ií» L ã n g

c u a nmrời là sai V ậ y v ãn bail nào đ ú n u sai sè là m ột câu c h u y ệ n charm baoV- • w • w/ •

V-u i à có hôi kẽt Chúnc tỏi cù nV-u k h õ n V-u nhã Nì bán lV-uận c h V-u y ệ n đ ú n V-u sai cV-uaV- N V » • «_

lịch s ư mà q u a n t r ọ i m là hài \ iêt cô găn u tim hiêu m ột q u an điê m uhi c h é p có

u iá trị tư liệu v ãn học d ự a trôn m ột văn bán sir c u a ch ín h imưừi d ư ơ n g thời

s ò n u troim thời kỳ đ ó c a m nh ận và ízhi c h é p lại T h e m v ào đỏ Lịch triữn lạp

ky c ũ n e k h ô n g đ ơ n t h u â n lù c h u y ệ n " t a m s a o t h á t b a n " n h ư c á c h h i ê u c h u n u

vê các bộ sư N ó h o à n t o àn là sư tư nhãn, d ư ợ c íihi c h é p c h â n thực bã nụ chí nh

n g ư ờ i d ư ơ n g thời, d ù ít n h i ề u kh ó tránh khói lư tirorim chu qu an cua người viôt Hơ n nữa, tác p h â m là dối tượníỉ trực tiêp đ ê chủne, tỏi truy tìm tư liệu

c h o văn h ọc sử, m à cụ th è là vãn học tru n g đại - m ộ t thời kỳ m à c h ín h người

h ậu thê c ò n đ a n a băn k h o ă n đi tim lời íiiai đ u n u nhat c h o s ự ph ân kỳ t ron g

Tiểu kết

T h ế ký X V I I - XV1ỈI vốn là m ộ t thời kv h o à n ụ kim troriíi ạ i a o t h ư ơ n g

q u ố c tê dât n ư ớ c h ơ n hai thè ky v ă n g bórm q u â n thù, c u ộ c s ố n g nhân dân

đ ư ợ c thái bình, t h ịn h v ư ợ n g Hai th ê ky ày c ù n c c h ứ n g kiên một thê chê

“ l ư ờ n g dâu c h ê ” tứ c vừ a t h ờ vua, v ừ a p h ụ i m ch úa , nianc, dâu ân dặc biệt cua

mộ t thòi kỳ lịch sứ đ ộ c đáo T r o n g bôi c an h ấv, một sứ tư gia von thuộc d ò n g đòi q u a n Iriêu, d ã q u a n sát và ghi c h é p mọi diên hiên cu a đời s ô n g c h í n h trị xà hội thời vua Lê c h ú a Trịnh đ ê p hán ánh lại tro nu Lịch triéu tạp ky. T u v c ù n ụ

kh ò n u n ăm nĩioài thò loại "hictì n iê n ' cu a lôi c h é p sir đ ư ơ i m lliới nhirnu rò

I'ì 111 hiêu nguồn tu' liệu th o nghiên cú n v ă n học tru n g clại tro n g

ỉ.ịc h triền tạp kỷ cùa Nj*ò C ao L ã n ịĩ

rà nu q u a n di êm và p l u rư n u p h á p c h é p s ư c u a ô n e dã k h á c n h i ê u với lôi c h é p

sư truyề n t h ô n s D ó là m ộ t thái d ộ k h á c h q u a n , càu thị t ro i m íihi chóp Vì là

sư tir n h ân , uhi lại nlũrniỉ d i ê u " m ă t thây , tai n u h e " nên tác ỉiia ít bị chi phôi bới lư tirơnư, t h ô n u trị d ư a n u thời T h á i đ ộ bi nh p h à m , luận bàn , k h e n c h ê cu a

n m r ờ i đ ứ n íi ơ thê trên - v ỏ n là đ ị a h ạ t c u a việc c h é p s ư tru y ô n th o im , c ù n u

hoán to àn d ư ợ c loại bo C h í n h q u a n đ i ê m c h é p s ư ây đ ã c h o c h ú n u ta nlũrnii chi tiêt châ n t h ự c tron li ntihiên c ứ u tìm hiê u uiá trị tư liệu v ă n học m à tácw V •

ph àm m an ti lại

( III ()N( 2 PHƯƠNG THỨC l N( XI c I A TRIÈlỉ ĐÌNH DOI VỚI

VÃN HỌC (QUAN PHI o m ; c h í n h THỐNG)

T r ư ớ c hêt c h ú n u tỏi m u ô n m ư ợ n lòi cua PCÌS T S Trân NiỉỌC V ư ơ n u làm n u u v ê n c ớ c h o vãn đ ê này: " S ự q u y cĩịnlì cua khoa c ư đ ô i với s ự p h á t triún văn liọc - Có ỉẽ từ trư ớ c tớ i n a y g iớ i nghicn cừ u vàn học truniỊ đ ạ i chư a

ỉm t tâm thật s ự tỏ i vân đẽ này C â n p h a i "ơ trong chă n " m ớ i biêí tại sa o các

c h í s ĩ cách m ạníỊ đâu thê kỵ X X b ận rộn với trăm đ iê u đ ạ i s ự lại già n h m ột

m o i q u a n tủm to ì('m đ ền vậ y đ ê 'xú' lý " đoi với văn c h ư ơ n g khoa c ư " [78,

tr 4 3 | Dâv t h ự c s ự là một đi êu đ á n g đẻ chú nu ta suy n g ẫ m và bàn luận

K h o a c ừ là c h ê độ t u y ê n c h ọ n nmrừi đê cât nh ăc v ào đội nnũ q u a n lại

t h ô n g q u a cá c kì thi do triều đ ì n h tô chức K h o a c ư Việt N a m c ó lịch sứ gần

m ư ờ i thể kỷ, t ừ thế ky XI đ è n đ ầ u th e kv XX Nó c ù n g là kết q u a p h àn á n h ý thức uiáo dục và trinh đ ộ g iáo d ụ c c u a thời đại ây M ặ t khá c, "vân đẻ kho a c ư

là m ộ t thiên trọ n g vẻu cân th iẻt tro n g văn học sir cù n g vân h óa s ử nư ớc n h à

[4, tr.3] Bên cạn h đỏ, k h o a c ử V iệ t N a m nói c h u n g đ ều là k h o a c ử văn

c h ư ơ n g Và t h ự c tế lịch s ử v ăn h ọ c t r u n g đại Việt N a m đ ã c h ử n g m i n h ràng,

c ó s ự ton tại m ộ t b ộ phận văn c h ư ơ n g gọi là vãn c h ư ơ n g k h o a cứ N ó vốn

đ ư ợ c coi là t h ứ văn c h ư ơ n u c h í n h t h ố n g , ch ín h đ ạ o và m ẫ u m ự c c h o cái hay, cái đ ẹ p củ a v ă n học cổ ( th e o T r ầ n Đ ì n h H ư ợu ) Bơi ơ đó n h ữ n g sĩ tử hầu hết

là c á c bậc tri thức, nhân tài m ới d á m thi t h ò m ì n h đê đ ư ợ c t u y ê n lựa làm q uan Với tiêu chí " d ĩ vâ n /th i tìm s ì " (lả y v ă n / t h ơ c h ọ n sT), "văn quan trị q u á c "

( q u a n văn trị nư ớc) , nên xu h ư ớ n g c a xã hội học văn và làm văn m a n g tính

q u ố c thô nu T ừ đó, khơi ụợi tin h t h ả n y êu c h u ộ n u vãn thơ, làv văn ch ir ơnu làm e h u â n m ự c Sáriii tác văn t h ơ c ũ n u YÌ thè mà phát triẻn râm rộ q u a các thời kv lịch sư tạo nên m ột mòi t r ư ờ n u vãn hóa nh ân văn đặ c săe Tro tm dó

T im liiêu n^uon tu Mill cho nghiên círiẵ vìin học tru n g đại tro n ”

L ịc h tr iê íi tạ p k y c u a N ịý i < a o L ả n g

l im hiêu njjuon lu liệu cho nghiên cửu vãn học tru n g d ại tro n ”

phai kê dên đội neù sáim tác là số đ ô n g ke sì, họ vỏn là lực lư ợn g n ò n u cố t đê truyên bá, ui ao lưu, sánu lạo nên các tiiá trị văn hóa, văn học Do vậv, "kho a

c ư kh ô n g chỉ tác độníỊ đôn s ự p h á t ỉriên CIIU văn học m à còn hao h à m n ộ i

d u 1% vê CO' câ u cua văn h óa vãn học thê hiện ơ các Hìặí hôi d ư ờ n g lực lư ợ n g tác gia, i-õníỊ ch ú n g vàn học h oà n thiện the lo ại " [68, tr.l ] Đây là lý d o vô

c 111)2, trợtig y ê u đô c h ú n u tôi di v ào nu h iẻn cứ u, tìm hiêu ch ê đ ộ kh oa c ư đ ư ợ c ph.in ánh khá rõ nét và chi tiêt tr o n g L ịch triêu tạp kỵ. D ó sẽ lã n e u ô n t ư liệu

bô sun u cho n a h i ẻ n cứu \ ăn ch ươn w V *— 2 k h o a c ừ nói ri c n a và n ạ h i ê n cứu \ ã n họcC 7 c •trunu dại nói c h u n s tronc, n u hi ên cứu văn học n ư ớc nhà.c • o cr cr •

Nhìn lại ch iề u dài cua lịch s ư k h o a c ứ Việt N a m , văn c h ư ơ n g k h o a c ử lucn dư ợc coi t r ọ n ẹ ơ vị trí h à n g đâu C á c c h ê đ ộ c h u y ê n ch ê xưa, kè c a các bậc “ M in h q u à n " đ ều m u ô n c h ọ n c h o m ì n h n h ữ n g " L ư ơ n s t ư ớ n g " tài giòi đê

cù n g điêu h à n h đât nước và ÔI1 đị nh xã hội Bời “co n đ ư ờ n g tìm n g ư ờ i tà i g io i

tn /ó v hèt là kh o a mục P hàm m uôn thu hút n g ư ờ i tài năng, tuân kiệt vào trong p h ạ m vi cua mình, thì n g ư ờ i làm vua m ộ t m rớc kh ô ng thê nào k h ô n g có

kh ca c u " [4, tr.5] Do đó, m ộ t c ô n s cụ đ ư ợ c c h o là h ừ u hiệu, m ột p h ư ơ n g thức lựa c h ọ n hiền tài íiẩn n h ư d uy nhất đ ư ợ c ban b ổ và thực hiện, đó là c o n

đ ư ơ n g k h o a cử Và thực s ự ni ềm tin ấy đ à đ ư ợ c m i n h c h ứ n g q u a đội n g ũ trí thúc hiền tài, vốn là n ò n g cốt c ủ a s á n g tác, t h ư ờ n g thức và truyề n b á văn

c h ư ơn u; lại v ố n đ ư ợ c xuât thân v à rèn luyện t ừ chí nh kh o a c ử và t h ứ v ă n

c h u ơ n u c ư t ư nơi c ư a K h ô n g sân Tr ình T r o n g số họ, p h ân nhi ều đã t rờ th à n h

n h ữ n g tác íiià văn cl ur ơnu lồi lạc, u y ê n bác c ù a lịch s ử văn học n ư ớc nhà Và tất nhiên, s ự hạn ch ế m a n g tính thời đại n h ư còn n ặ n g v ề ch u ẩ n mự c, k h u ô n sáo lá t h ứ vãn c h ư ơ n u t r ư ờ n u ôc, c h ê độ, ít c ó n h ừ n g nội d u n g xà h ộ i là

đ i ê.1 k h á c h qu a n k h ó tránh khoi Bơi vậy, văn c h i r ơ n s k h o a cư, nhât là th ứ Hán v ãn cỏ dọna, hàm súc; thực s ự c òn xa lạ nhiêu với p h â n đ ô n g độ c gia Đó

là co sự hạn chế về mặt tiêp xúc văn ban, c h ừ ng hĩ a và đặ c biệt là h à m ý sâu

T im hicu nation tu lieu cho nghiên cứ u vãn hục tru n g (lụi trong

Lịch triêii tap ky cua Nịịỏ ( ao L ă n g

\ a lit kh ó đõ biêu thâu đáo tro nu m ột sớm một chiêu C ô n ti thê m vào dỏ là sự

k h á ; \ a vê th è chẽ chính trị mỏi t r ư ờ n a văn hóa cù n u là nhìrnu nu u v èn nhân khách qu an làm c h o văn chươnu, kh oa c ư c h ư a th ự c sự đôn với ph ân nhiêu còn_L chún tt y êu thí ch văn học

N h ì n ơ klìía c ạn h văn hóa, thi kh o a cư, ơ m ộ t m ứ c đ ộ nhát định, đà m ơ

ra một k h ô n g khi dân chu tr o n ụ xã hội p h o n g kiên N ó đ à hạn ch ê bớt cái chế

đ ộ "tập ẩ m " ch a t ru yề n con nối, “c o n v ua thì lại làm v u a " v ốn thịnh trị tronu

\ à hội xưa, đ ỏ n e thời k h u y ê n khích con em bình dân p hân đ ấu học hành thi

c ư đê đ ồ đạt làm q u a n , m a n g dan h ti ênụ và vinh ho a vê c h o gia đình, d ò n g tộc T ừ đó, tạo nên tinh thần hiếu học, “ tôn s ư t r ọ n g đ ạ o ” v ốn là bản sẳc văn

h ó a cội n g u õ n cua d ân tộc Việt Nam

C ô n h ản x ư a t ư n u nói: "N hân tà i lừ n g u yên kh i cu a nhà nư ớ c m ù khoa

c ứ là th ả n đồ cu a h ọ c trò " [4, tr.3] V ậ y nên m ục đích cua k h o a c ử đặt ra cốt

đ è kén c h ọ n n h ân tài cho đất nư ớc X ư a nay, k h ả o cử u về k h o a c ư cùa n ư ớc ta

h a y n ư ớ c Tà u hay k h à o c h u n g ca hai n ư ớ c đ ều c ó đ ầ y đu Phái kế đ ến các tác

g i ã lồi lạc về lĩnh vực này như: Lê Ọ u ý Đ ô n với K iến văn tiểu /ục, có mụ c

Thà lệ có m ộ t đ o ạ n riêng v ề kh oa m ụ c , so s á n h k h o a c ư c ủ a n ư ớ c ta với nước

T à u ; P ha n ỉ ỉ u y C h ú với L ịch triều h iến c h ư ơ n g lo ạ i c h í ( q u y ể n 2 6 - 2 8 ) có để riiêng m ụ c K hoa m ụ c chí chia làm ba điều: - Lị ch đại thi p h á p chi c h ư ơ n g , -

ỉ í Ương vi k h a o thí chí lệ, - Lịch k h o a đ ă n g ch ún ti chi sổ; T r ư ơ n g Q u ố c D ụ n g

v ớ i Thoái thự c ký văn nói về k h o a c ứ n ư ớ c ta; Vũ P h ạ m Khải với Bắc triều lịc h đ ạ i đ iên y ế u th ó n q luận c ó m ụ c r i ê n a nói v ề k h o a c ứ ơ Tà u ; N g u y ề n Tri

P h ư ơ n a với c ỏ kim khoa thi th ô n g kh a o g ô m ba q uy ên : - Ọ u y è n 1: K ha o vê

c á c p h é p thi, các k h o a thi về các thời đại n ư ớ c T à u từ đời Mán tới đời M ãn

I h a n h , - Q u y ê n 2: K h a o về các p h é p thi và cá c k h o a thi vè lịch triêu ta từ đờiI.V tới đời Tâ y S ơ n , - Q u y ê n 3: K h o a c ư đời N g u y ê n t ừ G i a I.onti tới đời T ự

T im hit'll ngufm til liệu cho nghiên c í n i văn học (r u n ” đ ại trong

( N u u y ề n Ho an) , Oitôc trie'll íỉănỊỉ khoa hợ p hiên (L ê N ẹ n y ê n Truniỉ), Tục khSic íỉủng khoa hợp biên (Lê D in h D uvê n) , O uỏc trìẻu hm rnịi khoa lục ( C a o Xuân D ụ c ) đêu cỏ hài tônii luận nói vê lịch sir k h o a CƯ Hay luận vãn Lược

k lu o vê kh o a c ư H ệ t X am (tù kh ơ i íìm y đ en khoa M ậu \'i>ọ Ỉ9ỈH ) cu a i rânVãn G i á p c ô n u bỏ năm 1 9 4 1 c h o tới nav \ a n là n h ừ n u c ô i m trình c ơ han,

là chồ d ự a đárm tin cậy c h o nh ữn ii ai cân tìm hiẻu vê lịch sư ch ẻ đ ộ k h o a cư nước ta thời ph o rm kiên

I r o n s eiới hạn cua bài n ạ h i ê n cứ u và sự biêu biêu với luận văn này, chiinu tỏi s ẽ chi di cụ thê v à o b a vấn đê lớn cu a ch è độ kh o a c ư thời Lê T r ịn h được phán ánh trực tiếp t r o n ụ L ịch triều tạ p ky. Đ ó là: C ách ra đ ê thi N hừ niị tiêu cự c tro n g th i c ư vả M ột sỏ c a i cách troniỊ thi cư: n h ă m m ụ c đích k h ă n g định vai trò và uiá trị to lớn c u a k h o a cư đỏi với sự phát triên v ăn học, m ả cụ thé hơn là s ự phát triên vãn học tru n g đại thời Lê Trịnh N h ư cố g i á o s ư I rân Dinh H ư ợ u t ừ n g nói: "C ác n hà nho trư ớc đáy kê cơ các n hà đạ i n ho hàn luận vỡ vãn chương, nhát là cá c n h à n ho trư ớ c thẻ ky AT'/// k h ô n g có s ự p h ả n hiệt văn c h ư ơ n g c ử từ và sá n g tác văn học, thậm c h í còn già n h ch o văn chươ ng c ử tư đ ịa vị chu đ ạo klìi bàn về văn c h ư ơ n g ' [68, tr 9] Bời vậy, khi nuhiên cứ u văn học tru n g đại, k h ô n g thê bỏ q u a m ả n g dê tài kh o a c ử là thê Nhìrng chú tr ọ n g vê k h o a c ử luôn là biểu hiện c h o nên học vân đ ư ơ n g thời

Và dì nhiên, nó p h ầ n nào ph án á nh s ự q u a n tâ m c u a ch á đ ộ t h ố n g trị hiện thời

đ ố với việc học - cái đ ư ợ c coi là nên t ả n ạ đ ạ o đ ứ c c ù a xã hội H av nói rộne,

r a , d ó c ò n l à V t h ứ c t r ọ n g d ụ n g n h ả n t à i - tliír n g u y ê n k h i q u ô c g i a q u ý b á u v à

đa \ kiêu hãnh Mặt khác, thônti q u a k h o a cư c h ú n e ta c ũ n u hiêu ph ân nào tâm thức ti êp nhận thực tế kh o a c ư thời Lê Trị nh c u a sì Ur v u a chú a, q u a n lại lúc bav g i ờ v à co thê có th êm cái nh ìn đòi sánh với cá c tác gia khác c ù n g thời

T ìm hiên I I ” nồn t II' liệu cho nghiên cứ u văn học tru n g đại tro n ”

ỉ.ịch triều lạp ky c iia Ngô C ao L ã n g

Với ỉ.ịch triứu tạp k \ N u ô C a o L à n u dã c h o cỉìủim ta ca m nhặn m ột khía cạn h khác cu a kh o a cư Bên c ạn h cái tâm thê tranu n c h i ê m q uy cu và khá chật ch ẽ cua cách ra dó thi, lại là sự trái n uư ợc c u a nhừnạ, tiêu cự c m u ô n

m à u tro n u thi cứ: tìr q ua n lại, sĩ tư nụ ười nhà sĩ tư hay th ậm chỉ tât ca các môi

qu an hệ đêu đ ư ợ c tận d ụ n u triệt dê t r o n a thi cú, khôntỉ loại lĩ ừ bất c ứ m ộ t ki thi nào Dầu vậy, nhừ rm cai cách tro n u thi c ư m à triêu đình Lê Trị nh đã làm

cù nu là dárm ghi nh ận và dã hạn ch ê đ ư ợ c p h â n nào n h ừ n a tiêu cực âv Dư ới tỉây, chúng, tôi sẽ trình bày cụ thè vẻ ba vâ n đê nêu trên.W m/ •

2 ỉ I Cách ra đè thi

C ó thê nói, a iá o d ụ c k h o a c ứ thê ky X V - XVI thời vua Lê T h á n h T ô n g

đ ư ợ c coi là thịnh đạt nhất và m a n g tính ch u â n m ự c cua lịch sừ gi áo d ụ c v à

k h o a c ư Việt N a m thời p h o n g kiến Tới thế ký XVII - X V III , về c ơ bản, các

c h ú a T r ịn h vẫn ke tục nền g iá o dục từ thời Lê S ơ và thời Mạc M ụ c tiêu cu a

ch ế đ ộ học tập và thi c ứ vẫn n h ầ m đ à o tạo và tu yên d ụ n g đội ng ũ q u a n lại c h o

b ộ m á y c h í n h qu vê n C á c c h ú a Trị nh cho d u y trì đội ngũ t r ư ờ n g học từ trung, Ương tới đị a phươne, vố n có từ thời Lê Sơ, trontỉ, đ ó tr u n g t â m v ẫn là Ọ u ổ c T ư

G i á m H à n g n ăm , đ ể t uyê n lựa qu an lại, các kỳ thi đ ư ợ c triều đì nh tố c h ứ c riê ng theo hai p h é p thi chu y êu là thi v õ và thi văn

T r ư ớ c hết, nói về p h é p thi võ N h à sư học I ran Vã n G i á p t ừ n g viết:

"T hi vò có từ bao giở ? C ụ Lê Q uý Đ ô n thì bao trước đ ờ i n h à Lê, n ư ớ c ta

k h ô n g có th i vò nhưníỊ x em tro n g các s ư sách, năm C hinh L o n ẹ th ứ 8 ( l ì 70)

đ ờ i l.ý A nh tôn vua th ư ờ n g ra tập băn tại trư ờ n g hãn ơ p h í a nam kin h thành,

kh i tập có bút cá c quan văn vỗ tìncờníị n g à v p h a i d u a nh a u tập h ọc p h é p c ô n íJ

thu lòi bây trận D ên đ ờ i VIUI Trân Thái tòn có chọn n h ữ n g ng ư ờ i có d ũ n g

ì ực m à hiên vò nghệ cho làm th ư ợ n g đô tủc vệ thi ta có thê cho rãnỊỉ thi võ

cu a nư ớ c tư khơ i í h u y từ đ ó " Ị4, tr.8] Th ờ i v u a I.è c h ú a Trịnh, p h é p học võ

l ìm h icu nguôn tu liệu cho nghiên cứu ván học fru n ji đ ại tro n ịỊ

L ịc li triêu tạp ky cua Ngô ( ao L ã n ịi

và phép thi vò d ư ợ c bàn dị nh rò ránạ C ụ thê, T â n S ư u n ă m B a o Thái t h ử 2 (1 721) cluìa Trị nh C ư ơ n ụ q uvê t định m ơ Võ học sư (trườníi Võ họ c) tại

r h ă i m l.o n u và dặt c hứ c qu an ui áo thụ d ạ \ võ học c hí n h thức khơi đ âu c h o

s ự nuh iệp d à o tạo võ học, và từ đây bãt dâu có các n h à kh o a ban li vò n g h i ệ p Đại Việt S ự k i ệ n này m ơ đ âu c h o một thòi kỳ n ơ lộ v õ học ch ín h q u y c u a mróe Dại Việt, k h ô i m chi có trình đ ộ võ n ghệ giỏi mà c òn thỏníi thạo vò ki nh (lý thuyêt q u â n sự) bài bản í.ân đầu tiên tronii lịch s ư Việt N a m c hí n h th ứ c

cò n g nhận và v i n h da nh các nhà kh o a harm võ học với dan h x u n g là T ạ o sĩ%- • w •

(Tiên sĩ võ), nâne, t â m võ n g h i ệ p lên n g a n g h à n g với v ăn niỉhiệp

Đôi t ư ợ n g đirợc học võ , d ó là “con ch á u cu a các c ô n g than và cu a cá c báx tói đ êu d ư ợ c cho vào học tập Võ kinh, ch iên lược và cá c võ nghệ. " [10 tr.2^7] Q u y đ ị n h về p h ép thi võ ià: "Ba năm m ộ t lơn th i H ằng năm c ứ

m ùa xuân và m ù a thu th i tiêu tập, bôn tháng trọn g thi đ ạ i tập Xuân, thu tậ p

vò nghệ; tỉônạ h ạ tậ p vãn nghệ " [10, tr.297Ị và "L â y n h ữ n g năm Ti, Ngọ, Mão D ậu thi " s ớ c ư ", n h ữ n g năm Thìn, Tuủt, Sửu M ùi th ỉ "bác c ừ " : ca h a i đều ba năm m ộ t lần th i" [10, tr.349] M ặ c dù đối ti rợna học v ò chi là c o n e m

qu y ền qu ý cua giới q u a n lại triều đình n h u n g đối t ư ợ n g của p h é p thi võ đ ư ợ c tnờ rộ ng tro ng c à nước : "phàm n h ữ n g n g ư ờ i tuân tú tro n g cà nư ớ c c ũ n g đ ư ợ c

d ư c n u vứi ihi l lộ i thi Đình) Việc c a p bans, c h o n h ừ n s n e ư ờ i thi d ỗ hai kỷ thi

võ cùn ụ c ỏ s ự t ư ơ n a dircrng với thi vãn đ ó là: I l ư tm g c ô n u C ứ nh ân và T ạ o sì (tức T i ê n sĩ vò), nụười đồ ca o lìhất gọi là T u à n sĩ (tức T r ạ n g nm iv ên võ)

C á c kh oa thi vò thời [ ê ỉ rung hiniLĩ hãt dâu tư thời v u a Lê Dụ Tô n u Tlìõnu thirờnti, dê thi cua phép thi văn ha\ ilii vò ilìi vua sè là n aư ời đích thân

ra dê Nhtrnu thời kỳ này tuy "chúa Trịnlì n ró v hoàng th ư ợ n g n g ự xcm th i

võ " nlurnụ "sau đỏ chỉ ìỉìột mình nhà chua lìícli thân tớ i duyệt, đặt làm lệ

th ư ở n g " [10 tr.364Ị Vì thè các phép thi vò hànu n ă m , n hà C h ú a mới la

nu ười đích thân ra đê thi Cách ru đê thi võ cù n g d ư ợ c th av đôi theo từim năm:

- Tân S ư u n ăm Bảo Thái thứ hai (1721), đ ầu đ ề thi võ: "trư ớc h ết hoi s ơ vê đ ạ i nghĩa trow* sách Tôn lư n g ư ờ i n ào thông thì ch o vào thi vỏ níỊÌiệ Món thừ nhát: cưỡi ngựa, m ú a thanh m âu dài:

m ón th ứ hai: cìánh kiểm, lăn khiên: m ón th ứ ha: m ú a đạo K ỳ

cu ó i CÙMỊ m ớ i thi đèn sách lược quân s ự " [ 10, tr.297-298]

- Q u ý M à o năm Bảo Thai thứ tư (] 723), đầu đ ề thi võ: “trư ớ c hết hoi q ua về Vũ kinh (tức nh ữ n g lời kinh n g h i ệ m c ù a các nhà q u â n sự), rói n h iên lán ti thi võ nghệ, đèn kỷ cu ó i c ù n g thi m ột bài vân

sá c h ". [10, tr.349]

N h ư vậy, dù hình thức thi võ có sự thay đổi tùy th eo n ăm n h ư n g nhìn

c h u n g , nội d u n s cá ch ra dề vẫn chù yếu xoay qu an h các g i ư ờ n ẹ m ối c hí n h c ù a

Đ ạo Nho C á c h ra đ ề thi võ đều nhằm k hu yến khích sĩ tứ phải t hự c s ự tinh

t hô n ụ và am hiêu ke sá ch binh pháp xưa Đó k h ô n g chì đ ơ n t hu ần là co n

d ư ớ n u h ọ c vò m à q u a n trọnu hơn đỏ còn là con (ỉưcrnu học đạo - đ ạo cu a thánh n h ân , đ ạ o cua ke sì, đạo cua tòi hiên, đạo cùa c o n n gư ời chính trực

C á c h ra đê thi cìinu chírn u to sự chi phôi mạnh mè c u a N h o g iá o tr o n g cá ch thức t u y ên lựa nhàn tài c ho tríẽu đinh Và hơn thê d ỏ c ò n là tâm thức ti êp nhận kh o a c ư th ấm d ầ m ý nghĩa íiiáo huân cua N h o uia

T ìm hiêu n^iiôn tu liệu cho nuhiêti ( 111 ) \ ăn học tru n g dại trong

Lịch /riêu tạ/) ky cua N<JÔ í ao l.ã n g

I im hiêu nation lu liệti cho Iijih iin cứu \;m học trun<í đại tro n ji

L ịc h triều tạp kỳ của iNịỉỏ ( ao L â n g

Võ p h é p thi vãn "khoa tlii vũ/ì thír nlhit nicớc ta có từ /lăm Thái S in h

At Màn iiời vua LÝ X h ù n tàn ( aọi ten Ui khoa M inh kinh hác h ọ c /à tó thuật ()' kh o a M inh kinh sụ sách Bác học hoanli từ cua đ ờ i Hán, (lời D irừng

mà íỉỡn d ờ i Tông cùng vân còn theo " [4 tr.SỊ ỉ) â \ chí nh là hình thức k h o a cư đâu liên và c ũ n g là p h ô biên nhất tr o n e chê độ qu an ch e xư a củ a triều di nh phong, kiên Bât kỳ ai dù là C011 quan đại thân ha\ th ứ dân , dù học ư trirờna tư nơi lànii xà hav trườrm c ô n u nơi phu lộ kinh thành nh ư Q u ô c T ư G i á m , nêu

có đu tư c á c h đạo đức, đêu cỏ q u v ê n d ự thi dê làm qu an Cũno chính từ thời

Lè sơ, ch ê đ ộ k hoa c ư mới d ư ợ c hoàn thiện và việc t u yê n lựa q u a n lại d ự a trên kèt q u ả k h o a c ư mới trớ th ành phư ơníi thức chu y êu tr o n u q uan c h è c u a Nha n ước K ê thừa sự phát triên đó, thời k\ nàv các c h ú a Tr ịn h van d u y trì phép thi v ăn t r o n2 tu yên lựa qu a n lại Dưới đày, đê tiện c h o ng hi ên cử u và kháo sát, c h i m e tôi sè liệt kê các cá ch ra đê thi cua tât ca các ki thi đ ư ợ c ph àn ánh Irotm L ịch triều tạ p ky n h ư sau:

Báng 2.1: Cách ra đề thi trong các kì thi thòi vua Lê chúa Trịnh

I hi Dinh R a đ ầ u b à i h ỏ i v e t h ê v ế u c u a chin kinh ( t ứ c c h í n k i n h c u a n h à N h o :

Dịch [hi Ilnr Lê, X u â n thu l ỉi cu kinh Luận ngừ M ạ n h tư \ ã Ch u lô) vù dường lói chính trị nước ỉa từ xưa ctâi nay.

l )ổ 16 người Lronu dó.

N g u v c n Ọu v Due dô <Jê nhát

‘ ; uiáp tièn sĩ c ạ p dọ dọ t am da nh ( t h á m hoa).

2 Binh lv năm Kỷ t uấn (lức “ L o n g rân ngirthÙY lu ậ n ” (tức hài luận vè ròìiịi máy cú nước)

C’hinh H ò a t hứ sứt hạch kén

luyện tru III