Hoạt động của loại từ tiếng việt trong các phong cách ngôn ngữ

Cùng nhu nhiéu lóp tò khàc, loai tò tiéng Viét tu he thóng ngón ngU sang he thòng giao tiép càc phong càch chùc nàng da co nhung khàc biét ve so luang, su phàn bovà ed càc sàc thài ngit

4

AS va PS

CD CONK

CU CSNNH

CT

DL

DT

HD HDQATT LKG LSVHVN LSVHVNSG LSVN

LT LVT NCX

ND

NQ NTYTVD PCNN PCNNBC PCNNHC

Anh sàng va phù sa

Ca dao Cung oàn ngàm khùc Còng uóc

Ca sa ngón ngix hoc Chithj

Diéu le Doan tuyet Hiep dinh Hong Diic Qudc Am thi tàp Lai kéu goi

Lich su vàn hoc Viet Nam Lich su vàn hoc Viet Nam se Lich su Viet Nam

Loai tìir Lue Vàn Tién Nùa chijmg xuàn Nghi dinh

Nghi quyé't Ngir Tilu Y thuàt vàn dàp Phong càch ngòn ngir Phong càch ngòn ngir bào eh Phong cach ngòn ngù hành e

Tho Hàn Mac Tu ThoTho

Truyén Kieu Tho Nguyln Bình Tàn so' xuà't hién TòTàm

Tho The Lù Tuyen tàp truyén ngàn Tò He

Xà luàn Vang bóng mot thòi

>C V ^ / V '

MÒ DÀU

1 Muc dich va y nghla cùa de tài 1

2 Tinh càp thiét cùa de tài 3

3 Noi dung va pham vi nghién cihi 4

4 Phuong phàp nghién ciiru 5

5 Nhumg dóng góp cùa luàn àn 6

6 Tình hình nghién cufu loai tu tiéng Viét 7

CHUONG 1 : TÒNG QUAN VE LOAI TÌT TIENG VIET

1.1 Vàn de nhàn dién loai tir tiéng Viét 14

1.2 Càch phàn loai he thòng loai tur tiéng Viet 28

1.3 He thòng loai til trong tiéng Viét hién dai 32

1.4 Két luàn 44

CHUONG 2 : HOAT DÒNG CÙA LOAI TU TIENG VIÈT

TRONG CÀC PHONG CÀCH NGÒN NGÌT

2.1 NhOmg vàn de chung 46

2.2 SII phàn bò cùa loai tu trong càc phong càch ngòn ngùr 52

2.3 Y nghla cùa càc tir loai trong càu trùc co loai tu

(V càc phong càch 67

2.5 Két luàn 87

CHUONG 3 : HOAT DÒNG CÙA LOAI TU TRONG PHONG

CÀCH NGÒN NGÙNGHÈ THUÀT 3.L Nhùmg nhàn xét chung 91

3.2 su phàn bò cùu loai tu trong phong càch ngòn ngù nghé thuàt 97

5.3 Khà nàng két hop va sàc thàl nghla cùa loai tu trong phong

càch ngòn ngOr nghé thuàt 105

3.4 Két luàn 146

KÉT LUÀN 152

TÀI LIÉU THAM KHÀO

Ti; LlÈU THÒNC; KÈ VA TRICH DAN

PHU LUC

MODAU

l.Muc dich va y nghla cùa de tài

1.1 Tie'ng Viét là mot ngòn ngir thuòc loai hình don làp khàc hàn vói càc ngòn ngù: khòng thuòc loai hình này nhu tiéng Nga ,tiéng Anh, tiéng Diic Dac tnmg chù yéu cùa loai hình don làp là : don tiét, khòng bién dói dang thùc tu ,diln dat càc y nghla ngir phàp, pham trù ngu: phàp bang con duòng ngoài tu (hu tu ,tràt tu tijt ) E>ac tnmg à'y the hién trén càc cà'p dò cùa

he thòng c^u trùc ngòn ngù, nhung ro nhà't là à càc càp dò tir vung -ngu:

phàp

Trong tiéng Viét, cùng mot su vàt, hién tu:ong ( nhu "nhà",

thuyln") nhung khòng phài chi co mot càch goi duy lih^t Ben canh "nhà" con

co "cài nhà", "ngòi nhà","chiéc nhà", "tòa nhà", Ben canh "thuyln"còn co

"cài thuyln","chiéc thuyln", "con thuyln", Cùng danh hoà mot hành dóng, tùih chat nhu "dàu tranh", "thuong nhó" nhung ben canh "su dàu tranh" con co

"cuóc dàu tranh", "viéc dàu tranh" Ben canh "nói nhó thuong" con co "rùlm nhó thuong", "su nhó thirang", sir khàc nhau giira càc càch goi "zero -, cài -,ngòi -,chiéc -, con -, su -,cuóc -, nói -, nilm -, khòng chi thuàn tuy là su khàc nhau vi mat hình thài -ngir phàp ma con là su khàc nhau vi màt ngir nghla, thàm chi cà y nghla tình thài -biéu càm [63]

SII khàc nhau giira càch goi tén càc su vàt, hién tuong co hoac khòng

co càc tijf nói trén cf chò : khi càc danh tir chung duoc su dung co mot trong càc tu ày, thì càc su vàt, hién tuong dugc phàn chia thành tijcng nhóm ,tijcng loai hoac tùng don vi tu nhién ,tùng cà thè mot

Nhir vày, chùc nàng phàn loai, cà thè hóa ,phàn dinh su vàt ,hién tuong thành tùng cà thè là chùc nàng chù yéu cùa càc tir nói tren Càc tu ày, theo truyén théng thuong goi là loai tììr - (classificateur)

trong tiéng Viet - tu loai danh tu Màt khàc, loai tò cùng là ca so quan trong

de phàn chia danh tò thành càc loai va tiéu loai

L2 Do dac trung loai hình ciia tiéng Viét nhu trén, su tón tai cùa nhóm loai tò trong tiéng Viét vùa phàn ành nhiing dac diém loai hình vùa co nhung mèi quan he lich su vói càc ngòn ngfl trong khu vuc nhu càc ngòn ngu: Món -khme, Thài, Hàn Nhiing tu liéu ve loai tò tiéng Viét cùng nhu viéc nghién

cihi he thdng loai tò là rat càn thiét de tìm hieu dac diém tiéng Viét, lich su tiéng Viet cùng nhu moi quan he giiia tiéng Viet va càc ngón ngO: thuòc he Nam A,

\Z Nhu da biét, trong càc Enh vuc giao tiép khàc nhau cùa xà hói (càc phong

càch ngòn ngù khàc nhau) viéc su dung càc loai tò khòng gióhg nhau, cà ve ca càu, sé luong cùng nhu càc sàc thài y nghla Boi vày, nghién cùu su hoat dóng

cùa loai tò trong càc phong càch ngòn ngù tiéng Viét sé cung càp thém ca sa

de xàc dinh dac tricng cùa càc phong càch ngòn ngii tiéng Viét hién dai, dóng thài huàng dèh chudn muc phong càch, góp phàn vào viéc day va hoc tiéng Viét nhu mot ngoai ngii

1.4 Cuéi cùng, loai tò tiéng Viét dugc su dung trong ngòn ngù tàc phàn vàn hoc theo nhung ca che va qui luàt ngù nghia riéng cùa ngòn ngù nghé thuàt

Do do, viéc nghién cùu su vàn dóng cùa loai tò trong ngòn ngù tàc p h ^ vàn

hoc sé giùp nguài dgc hieu dung, hieu sàu sàc y nghìa hình tumg cùa càc càu trùc co loai tu, góp phàn vào viéc gidng vàn va gidng day tiéng Viét à trUòng pho thòng

Viét ngù: dà quan tàm dén nhóm tu này rà't som (co the' nói ngucfi dàu tién chù

f dén nhóm tu này là Tnrong Vlnh Ky (1867)) Dù duói nhùng tén goi khàc

nhau va vói nhùng muc dich nghién cùu khàc nhau ("Danh tu so" nhir Tnrong Vlnh Ky (1867), "tién danh tu" nhu Phan Khòi (1955), "loai tu" nhu Nguyln Hiét Chi, Le Thuóc (1936), Tran Trong Kim, Bùi Ky (1940), Le Vàn Ly (1948), Emeneau (1951), Nguyln Tài Can (1975), Dmh Vàn Due (1986),

- Phan Ngoc (1983), "Danh tu khòng biét loai" nhu Ho Le (1976) "phó danh

tu" nhu Nguyln Kim Thàn, "danh tu don vi" nhu Cao Xuàn Hao, ), nhung

tu truóc dén nay, theo càc tài liéu ma chung tòi dà biét, chua co mot còng trình nào dành riéng cho viéc nghién cùu he thòng loai tu tiéng Viét Va cùng

vi thè, loai tu mói chi nhu ìkphu&ng tién de nghién cùu tiéng Viét (nghién cùu danh tu va càu trùc danh ngù) chù chUa tra thdnh muc dich cùa viéc nghién cùu

Màt khàc tuy da co nhiing nhà nghién cùu quan tàm khà ti mi va còng phu dén he thòng loai tu tiéng Viét nhir Le Vàn Ly, Emeneau, Nguyln Tài C£n nhung mói chi nghién cùu chù yéu trén bình dién ngù phàp miéu tà Tình hình ày dèi hòi phài co nhùng còng trình nghién cùu chuyén vi loai tu

trén nhilu màt, nhàt là nghién cùu theo hudng ngù dung, su hoqt dgng cùa loai

tu trong càc ITnh vuc giao tiép khàc nhau

Xuà't phàt tu nhùng y nghla li luàn va thuc tiln néu trén ciing nhu tmh

càp thiét cùa vàn di, chùng tòi chon loai tu tiéng Viét làm dèi tuong nghién cùu vói de tài : " Hoat dóng cùa loai tu tiéng Vièt trong càc phong càch ngón

ngù"

3 Kòi dung va pham vi nghién curu

danh sàch (khòng hoàn toàn tuyét dèi) càc dan vi thuòc nhóm tò này DÓng

thòd phàn loai va miéu tà càc nhóm nhò trong he théng loai tò dua vào nhiing moi lién he ngit nghìa ben trong cùa chùng, làm ca scf cho viéc nghién cùu su

hoat dòng cùa càc nhóm loai tò trong càc phong càch ngòn ngù Do dò, nguòi viét khòng dat cho mình nhiém vu di sàu miéu tà càc dac diém ngù phàp, khà nàng két hop cùa chùng vói càc danh tò dùng sau cùng nhu vói càc tò khàc trong cum danh ngù Beri vi nhiém vu ày, truóc nay da duac càc nhà ngù phàp quan tàm va da dat duac nhiéu thành tuu to lón Tàt nhién, trong ngòn ngù, hai màt ngù phàp va ngù nghla khòng tàch ròi nhau Miéu tà ngù phàp khòng thè khòng xét dén mat ngù nghia va nguac lai Do dò trong khi phàn loai va miéu

tà quan he ngù nghia giùa càc tò trong nhóm, nguòi viét se xét dén càc két hop ngù phàp nhùng lue càn thiét

3.2 Nói dung tiép theo va là phàn trong tàm cùa luàn àn là nghién cùu hoat dóng cùa nhóm tò này trong càc phong càch chùc nàng tiéng Viét hién dai,mà

biéu hién sinh dòng, da dang va tàp trung nhàt cùa su vàn dòng ày là b phong

càch ngòn ngù tàc p h ^ vàn hoc Muc dich cuéi cùng cùa hoat dòng ngón ngù là su vàn dung va hiéu qua cùa nò Cùng nhu nhiéu lóp tò khàc, loai tò

tiéng Viét tu he thóng ngón ngU sang he thòng giao tiép (càc phong càch chùc nàng) da co nhung khàc biét ve so luang, su phàn bovà ed càc sàc thài ngit nghla.Chình tò su doi chiéu, so sành dac diém y nghia cùa càc loai tò trong he

théng thì mói co thè thày su này sinh phàt trién nghia cùa chùng trong giao tiép Oiinh tò càch nhìn su vàn dòng cùa loai tò tò he théng tình sang he théng dòng mói co thè thày duac su hién thuc hóa nhùng tiém nàng ngù nghla trong nhùng hoàn cành giao tiép cu thè Ohii a nhùng hoàn cành giao tiép cu thè ày,

4 Phuong phàp nghién curu

De tién hành nghién cùu di tài này, thao tàc dàu tién ma chùng tòi thuc hién là théng kè, so sành tàn so va su phàn bo cùa càc loai tu trong càc vàn

bàn thuòc càc phong càch ngòn ngù Bòi vì^có xem xét su phàn hÓ va tàn sé

xuàt hién cùa càc loai tu trong càc phong càch (hoac trong tùttig thl loai vàn

bàn cùa mot phong càch) thì ta mói co co so de tàp trung khào sàt nhùng loai

tu nào dién hình, phé bién, trành miéu tà tàn man, thiéu dinh huóng Dóng thòi su dung càc thao tàc dèi làp, lién tirófng phàn tich va mieu tà càc kilu càu trùc co loai tu, su bién dèi va càc sàc thài y nghia cùa càc loai tu trong càc phong càch ngòn ngù

Ciing càn phài nói thém ràngrbàn thàn tén goi cùa dèi tuong nghién cùu

- loai tu - cho dén nay vàn chua duoc nhàt tri hoàn toàn Su thiéu théng nhàt

vi tén goi tnróc hét bàt nguÓn tu sii phùc tap cùa chinh bàn thàn dÒi tirong nghién cùu Loai tu là mot thuàt ngù duoc diing khà phé bién trong rat nhilu còng trình nghién cùu vi càu trùc danh ngù cùa càc ngòn ngù thuòc loai hình don làp, phàn tich tmh Jihu tiéng Thài, tiéng Lào, tiéng Hàn, tiéng Khme, Nhóm tu này, tiéng Anh goi là : Classifìer, tiéng Phàp : Classificateur, tiéng Nga : Klaccu(t)iikatop, Trong tiéng Viét, do tình chat phùc tap va da dang cùa bàn thàn nhóm tu nói trén, nén trong càc còng trình nghién cùu v i Viét ngù, càc tàc già dà khòng thong nhà't vi tén goi cùa nò Ò day nguòi viét

khòng co f dinh tranh luàn vi tén goi cùa doi tuong nghién cùu Beri le cài quan trong khòng phài ò tén goi ma ò viéc xàc dinh dùng dèi tuong vói càc

dac trung bàn chat cùa nò Nhung mot thuàt ngù ma phàn ành duoc dac trung bàn chat cùa dèi tuong se giùp cho nguói nghién cùu trành duoc nhùng nhàm

Ve y nghia, càc loai tò khòng truc tiép biéu thi su vàt trong tu nhién, y

nghla tò vung cùa nò it nhiéu bj hu hóa à nhùng mùc dò khàc nhau Nò chi

biéu thi "nhùng hình thùc tón t ai cùa càc thuc thè phàn làp trong khòng gian, trong thòi gian hay trong mot chiéu nào khàc co thè dugc tri giàc tàch ra khòi bòi cành va khòi càc thuc thè khàc, ké cà càc thuc thè cùng tén" [30, tr.161]

Ve vi tri , càc tò vói tu càch là loai tò, khi dùng ngay sau nò là mot danh tò hoac dòng tò, tùih tò dugc danh hóa va truóc nò chi co thè là mot tò chi lugng ma giùa chùng khòng xen dugc vào bàt ky mot tò loai nào khàc

Ve chùc nàng, phàn loai càc su vàt hién tugng, tàch càc su vàt hién tugng thành tùng cà thè tu nhién, thành tùng phàn thè mot, là chùc nàng chù yéu cùa càc loai tò

Viéc su dung thuàt ngù loai tò khòng chi phù hgp vói dac trung bàn chat cùa lóp tò này trong tiéng Viét ma con phù hgp vói truyén thòng nghién cùu cùa càc nhà Viét ngù làu nay, dóng thòi phù hgp vói xu huóng chung trong khi nghién cùu càc ngón ngù don làp M.R Haas (1942), Navàn phàndhumedha (1984) trong khi nghién cùu tiéng Thài, Jones (1970) trong khi nghién cùu càc ngòn ngù thuòc ngù he Nam A, Phan Xuàn Thành (1984) khi nghién cùu tiéng Lào déu su dung thuàt ngù loai tò de chi nhóm tò nói trén

5 Nhumg dóng góp cùa luan àn

Xuàt phàt tò muc dich, tinh càp thiét cùa de tài va nói dung pham vi nghién cùu, luàn àn này sé ce gang dat ra va giài quyét nhùng vàn de mói sau

day:

b Phàn chia he théng loai tu tiéng Viét thành tùng nhóm va tiéu nhóm dira

vào nhùng thuòc tình ngù nghla chung nhà't va mèi quan he két hop giùa càc

nhóm loai tu vói càc nhóm danh tu

e Phàn tich va miéu tà dac trung phong càch cùa càc loai tu khi hoat dòng

trong càc phong càch ngòn ngù Dua vào két qua théng ké loai tu trong mot sé

vàn bàn thuóc càc phong càch de khào sàt, so sành, phàn tich va li giài vi sii

phàn bo, tàn sé xuàt hién, dac diém càu trùc co loai tu va càc sàc thài y nghia

cùa loai tu trong tùng phong càch

d Dira vào su phàn bo, tàn sé xuà't hién, dac diém càu trùc va càc sàc thài

nghla cùa càc loai tu di góp phàn xàc dinh thè loai tho va vàn xuòi, phàn tich

va li giài qua trình này sinh va phàt trién càc sàc thài nghla cùa càc loai tu

trong tàc phàm vàn hoc qua dò làm sàng tò co che ngù nghla cùa càc yéu té

loai tu trén quan diém ngù nghla - chùc nàng (tu góc dò ngù dung hoc) ^

e Vàn dung quan diém bién chùng trong khi nghién cùu he théng loai tù/hè

théng tinh sang he théng dòng, tu he théng càu trùc sang he théng chùc nàng

nhàm chùng minh mot yéu té vén "hu hóa", "tréng nglua" va "nghia khài quàt" thành mot tm hieu "co tmh su vàt", "nhilu sàc thài nghla" va "khà cu thè", nói càch khàc là xem xét qua trình hàu ngù nghia cùa càc loai tu

6 Tình hình nghién curu loai tu tiéng Viét

Trong càc còng trình nghién cùu vi tiéng Viét, nhàt là càc còng trình miéu tà ngù phàp, càc nhà nghién cùu dà khòng quén quan tàm dén nò vói

nhùng muc dich, quan rùém va mùc dò khàc nhau Co thè néu ra mot danh

sàch càc nhà Viét ngù dà chù y dén nò : tu Tnrong Vuih K^ (1883), Tran

Trong Kim (1940), Le Vàn LS (1948), Emeneau (1951), Bùi Due Tinh (1952),

Phan Khòi (1955), Nguyln Dinh Hóa (1957), Nguyln Kim Thàn (1963), Luu Vàn Làng (1960), Thompson (1965) dén Tnrong Vàn Chình, Nguyln Hién Le (1965), Nguyln Tài Can (1975), Nguyln Phù Phong (1976), Ho Le (1983), Dinh Vàn Due (1986), Phan Ngoc (1988), Hoàng Trong Phién (1988), Nguyln Anh Qué (1988), Dai Xuàn Ninh (1988), Cao Xuàn Hao (1988)

Ngoai trù càc tàc già khòng su dung thuàt ngù "loai tu", trén dai thè co thè nhàn thày noi bàt hai khuynh huóng nghién cùu loai tu tiéng Viét

6.1 Khuynh huóng tàch loai tu ra khòi pham trù danh tu, va xem loai tu nhir là mot tu loai riéng

Càc tàc già Tran Trong Kim, Bùi Ki, Bùi Due Tinh, Tnrong Vàn Chình

va Nguyln Hién Le, Le Vàn Ly, Thompson, là nhiing nguòi di theo huóng này Trong dò Le Vàn Ly va Thompson là nhùng ngiròi dai dién.Lé Vàn Ly

(54) là mot trong nhùng nguói dà tàch loai tu ra khoi danh tu Ong xem dò là

nhùng "chùng tu" Theo óng "loai tò là nhùng chùng tu cùa tò loai A" (tóc danh tò) [54,tr.54], Khòng nói dén càc tiéu chi de nhàn dién "loai tò", óng da liét ké mot danh sàch góm 71 tò va miéu tà cu thè càch dùng cùa chùng Do khòng xàc dinh ro càc tiéu chi va dac trung cùa nhóm loai tò nén danh sàch

ma óng dua ra khòng thuàn nhàt, làn lón giùa nhùng tò thuòc càc lóp hang

khàc nhau Chang han, óng néu càc vi du va cho càc tò nhu : hoa trong hoa sen^ cu trong cu khoai, thcr trong thcr mòc, nhàn trong nhàn Iqc, linh trong lình gàc, ào trong ào mUa, nhà trong nhà dà, xe trong xe dién déu là loai tò va

miéu tà càch dùng cùa chùng

Nhu vày, mac dù ban dàu óng da co gang de tàch loai tò ra khòi danh

tò, phàn biét loai tò vói yéu té chi chùng loai va bò phàn cùa tò ghép, nhung

cuòi cùng thì chmh óng da xòa mò cài ranh giói ma óng da vach ra à trén

Thompson da phàn biét loai tò va danh tò, loai tò là nhùng tò chi pham trù khòng xuàt hién vói tu càch nhùng bó té miéu tà Theo óng, trong tó hgp

Con nhùng tò khàc (co khà nàng làm bó té miéu tà) là nhùng danh tò dóng vai

loai tò chù khòng phài loai tò thuc thu Bang càch ày, óng da rùt gon danh

sàch loai tò xuéng vói sé lugng han che han

Di theo huóng tàch loai tò ra khòi danh tò, Nguyén Kim Thàn [85

va 86] goi nhóm tò dang xét là phó danh tò Theo óng, loai tò là nhùng don vi

da bi hu hóa, khòng co y nghla chàn thuc, luón luón dùng phu cho danh tò

Loai tò là nhùng dcfn vi tu nhién phuc vu cho danh tò de cà thè hóa su vàt,

6.2 Khuynh huàng xem loai tu thuóc pham trù tu loai danh tu, là mot nhóm tò

khà dac biét trong tò loai danh tò

Càc tàc già Emeneau, Nguyén Tài Càn, Dinh Vàn Due, Luu Vàn Làng,

Phan Ngoc, là nhùng nguói di theo huóng này

Emeneau [119] da xàc làp vi tri cùa nhóm loai tò theo giàn dÓ càu tao

sau :

Sétò Loai tò Danh tò dugc xép loai

Danh tò khòng dugc xép loai

Thuòc ngù

Sétò chi dinh theo dò óng da néu so lugng cua nhóm loai tu góm 121 don vi trong sé 770

don vi thuc thè tu Su khàc nhau giùa "loai tu "vói" danh tu dugc xép loai"

cùng nhu moi quan he giùa chùng khòng dugc óng làm ro Òng chi giài thich

y nghla loai cùa càc loai tu là "mot sé lugng don vi cùa cài ma danh tu di sau

nò bièu thi"( ) Loai hình y nghla loai rat hièn nhién dèi vói nhùng loai tu nhu

càn, miéng, bàt, gói, bó, dòi, gành va nhilu tu khàc Dilu dò cùng dùng dèi

vói nhùng loai tu nhu : nguói, dùa, con, cài, va càc loai tu dac biét, khàc nhau,

dùng cho mot sé kièu loai nhò danh tu chi nhùng vàt vò smh " [119,tr.42]

Do khòng xàc dinh rò càc tiéu chi va dac trung giùa loai tò vói danh tò dugc xép loai va danh tò khòng dugc xép loai, nén khi miéu tà mot sé tò cu

thè, óng da xem nhùng tò nhu bàn trong bàn tay, bó trong bó oc, bò mat, cu trong cu khoai, cu tòi déu là nhùng loai tò

Nguyén Tài.Cài [5] là nguòi dà co nhiéu còng sue ; va thu dugc nhiéu thành tuu trong viéc nghién cùu loai tò Tàc già da dua vào vi tri trong

mò hình càu trùc danh ngù va khà nàng két hgp cùa càc thành té trong càu trùc ma tàch dugc loai tò nhu là mot bò phàn dac biét cùa nhóm danh tò chi dorn vi Theo óng "trong danh tò chi dcfn vi, truóc hét càn phài kè dén nhóm thuong duac goi là loai tò Day là mot nhóm khòng co y nghia tò vung ro ràng

va chuyén dùng de phuc vu viéc dém thành tùng cà thè, thành tùng dorn vi tu nhién cùa su vàt cùng nhu phuc vu viéc phàn chia su vàt vào càc loai" [5^ tr.l23]

Ve chùc nàng ngù phàp, loai tò là mot tò "dùng làm còng cu dang thùc hóa danh tò, giùp danh tò trong viéc dién dat mot pham trù ngù phàp nào day" [5,tr.203]

Cùng quan niem xem loai tò là mot nhóm thuòc tiéu loai danh tò, Dinh Vàn Due [20] xem càc danh tò kiéu : viéc, cuòc, diéu, nói niém, chò, dò, dao, lue, khi, là nhùng d^inh tò trong nghla, nghìa là màt dàn y nghla cu thè Nói hàm cùa càc danh tò này tra nén hep, càn tói su bù dàp cùa ngoai dién, tóc phài thém càc dinh ngù : viéc hop, cuòc hop, nói khó, niém vui, Dóng thòi, dua vào khà nàng loai tò két hgp vói danh tò ma phàn càc danh tò thành hai loai : danh tò dan loai (cuén sàch, con gà, bue tranh, ngon dèn, ) va danh tò khòng don loai (khòng co loai tò)

Luu Vàn Làng [ 45 va 47 ] lai di theo mot huóng nghién cùu khàc Mot màt, óng khòng xem tò chi loai (loai tò) là danh tò da bj hu hóa hoàn toàn, màt khàc lai phàn biét chùng vói càc danh tò chi dan vi hoac càc danhtò làm

thòi làm chùc nàng chi loai Òng xép tò chi loai thành mot nhóm nhò trong han tò (tò kèm thè tò) dùng truóc danh tò Trong khi dò, danh tò chi dan vi lai

là mot nhóm nhò trong danh tò thuòc pham trù thè tò, co khà nàng làm hat nhàn cùa ngù

Vàn su dung tén goi "loai tò" trong khi khang dinh "loai tò là mot loai danh tò trong tiéng Viét" [63, tr.56] Phan Ngoc da chùng minh su khàc biét

càn bàn giùa loai tò vói càc tiéu loai danh tò Su khàc biét à chò: ve chùc

nàng, khi loai tò dùng mot mình khòng dugc chuàn bi truóc bòi ngù cành thì

nò khòng làm dugc cà ben chùc nàng chình cùa danh tò (chù ngù, vi ngù, tàn ngù, dinh ngù) Dóng thòi, loai tò làm dugc ba chùc nàng ngù phàp ma danh

tò khòng làm duac (thay thè, chi trò, càu tao tò phi cu phàp) Ve ngù nghia, loai tò là tò ròng mot Nò khòng chùa dung mot nói dung, mot thuc thè cu thè nào cà Loai tò con co mot ngù nghia nói lén su dành già so sành chù quan cùa nguói nói

6.3 Diém quan lugc su nghién cùu vàn de loai tò tiéng Viét nhu trén, chùng ta

co thè nhàn thày mày net nói bàt sau day :

- Loai tò là mot nhóm tò co quan he rat màt thiét va chat che vói danh

tò cà ve nguón gÓc, chùc nàng va ^ nghla Do dò, trong khi ce gang phàt hién

va phàn tich nhùng thuòc tmh khàc biét cùa nhóm tò khà dac biét này dèi vói danh tò, càc nhà nghién cùu co thiéti huóng xem nò là mot nhóm nhò dac biét cùa danh tò, khòng xem nò nhu là mot tò loai dèi làp vói danh tò

- Theo thòi gian, càng ve sau, càc nhà nghién cùu da phàt hién va khàc phuc nhùng han che cùa nhùng nguòi di truóc, da dua ra nhùng quan niém va kién giài khà sàu sàc va thòa dàng ve càc dac trung bàn chat cùa nhóm loai tò nói riéng, tò loai danh tò nói chung

- Dù co nhùng quan niém khàc nhau ve vi tri, ^ nghia, chùc nàng va cà tén goi cùa nhóm loai tò, nhung khòng ai phù nhàn su tÓn tai khàch quan cùa

chùng Chi co diéu càc nhà nghién cùu mói chi chù ^ dén nò khi phàn chia tò loai hoac khi nghién cùu, miéu tà danh tò, càu trùc danh ngù trong mot chiing muc nhàt dinh

- Bòi vày, dù da co nhùng càch tiép càn mói, song loai tò tiéng Viét vàn dang dugc nghién cùu chù yéu trén bình dién ngù phàp miéu tà, phàn chia tò loai Nàng lue dién dat va sue manh biéu càm kì diéu cùa càc loai tò trong càc phong càch ngón ngù (nhàt là trong ngòn ngù tàc ph£m vàn hoc) vàn dang

là mot vùng dàt chua dugc khai phà

7 De tài này nam trong mot loat càc de tài nghién cùu cùng dèi tugng (loai tò) dang dugc tién hành hién nay va phù hgp vói nhu càu càp thiét càn co nhùng còng trình nghién cùu loai tò theo huóng ngù dung, nhàm dàp ùng nhùng dòi hòi thuc té cùa viéc giao tiép (day va hoc tiéng Viét nhu mot ngoai ngù, su dung tò ngù dùng chuàn phong càch, tiép nhàn va phàn tich ngòn tò trong tàc phàm vàn hoc, )

De thuc hién de tài này, ngUòi viét da dugc thùa huòng nhùng thành tuu nghién cùu cùa nhiéu nhà ngòn ngù di truóc Day là nhùng ca so, nhùng tién de qu;^ bau dèi vói chùng tòi trong viéc thuc hién de tài cùa mình

Tu liéu ngón ngù phuc vu cho de tài, mot mat, chùng tòi théng ké qua càc tò dién tiéng Viét, mat khàc va chù yéu là théng ké qua càc vàn bàn thuòc càc phong càch ngòn ngù ; dóng thòi co lién he vói lòfi àn tiéng nói hàng ngày cùa nhàn dàn

Tu huóng nghién cùu ma va dóng này, chùng tòi dat ra va c e gang giài quyét triét de han mot sé nói dung ma làu nay, càc tàc già hoac chua chù ^ dén, hoac co chù ^ nhung giài quyét theo nhùng quan dièm va càc giài phàp khàc nhau Dò là nhùng vàn de :

- Vàn de nhàn dién loai tò trong tiéng Viét

- Vàn d i phàn loai he théng loai tu tiéng Viét hién dai

- Vàn d i hoat dóng cùa nò trong càc phong càch ngòn ngù ( tren càc mat : sé luong, su phàn bé, tàn sé xuàt hién, khà nàng phàt trièn, bién dói càc

sàc thài y nghla va càu trùc , ) dac biét là à phong càch ngón ngù nghé

Màt khàc, dù nghién cùu theo phuong huóng nào thì dèi tugng cùa nò loai tò - cùng vàn là mot dèi tugng khà phùc tap va khó xàc dinh trong tiéng Viét làu nay (da dugc rat nhiéu nhà nghién cùu quan tàm va dang co nhiéu

-quan niém chua théng nhàt, kè cà viéc trành xa "cài bay loai tò '')\ mac dù

nhóm tò nói trén vàn tÓn tai hién nhién trong tiéng Viét

Song nhùng mói me va phùc tap ve dèi tugng va phuang huóng nghién cùu nói trén lai chinh là nguyén nhàn cùa su hàp dàn va 1^ thù dèi vói nguòi nghién cùu Tàc già cùa luàn àn này cùng khòng nam ngoài tinh thàn chung

ày

CHUONG 1 - TONG QUAN VE LOAI TU TIENG VIET

1.1 - Ve vàn de nhan dien loai tu tiéng Viet :

1,1.1 - Loai tò là mot nhóm tò khòng phài chi tbn tai riéng a trong tiéng Viet

ma co mat trong rat nhiéu ngón ngù thuòc loai hình d* làp ò khu vuc Dòng Nam A Song nhìn chung viéc nhàn dién va miéu tà he thèng loai tò trong càc ngòn ngù nhu tiéng Thài, tiéng Lào, tiéng Khme, tiéng Mèo, tiéng Vàn Kiéu tuong dèi rò ràng, khà thong nhàt ( nhàt là ve sé lugng va danh sàch càc loai

tò cu the ) [36, 37, 88, 108, 118 va 127] Chàng han nhu tiéng Lào co 76 loai

tò [ 88], tiéng Vàn Kiéu co 28 loai tò [37] Dèi vói tiéng Viet, viéc xàc dinh càc loai tò co phàn phùc tap han Trong khi miéu tà càc dac diém ngù phàp -ngù nghia cùa loai tò thì de, nhung xàc làp cho dugc mot danh sàch cu the càc

tò thuóc nhóm này thì qua khó khan Càc thành tuu nghién cùu loai tò trong càc ngòn ngù don làp dà cho ta thày nhùng khàc biét cùa loai tò tiéng Viet so vói loai tò trong mot sé ngón ngù don làp,

- Ve vi tri trong càu trùc danh ngù, loai tò tiéng Viét luòn luón dùng a vi tri on dinh truàc danh tu va sau so tit Ngay cà càc danh tò khàc (chi don vi,

quan he ho hàng ) khi làm thòi giù chùc nàng loai tò cùng chi xuàt hién ò vi tri ày Nhùng truòfng hgp dién dat nhu : mày con, con gì, cài này, gà mày con, ban bè khòng con mot dùa là nhùng truòng hgp dién dat càn phài co nhùng

ly giài riéng Vi nhihig càch dùng ày phài dugc chuàn bi truóc boi càc ngù cành cu thè O dò, mac dù danh tò khòng hién dién ngay sau loai tò trén vàn bàn nhung nò dang tón tai ngay trong oc cùa nguòi nói Trén vàn bàn, danh tò chi tón tai duói càc hình thùc tinh lugc, thay thè, chuyén dói,, Càc tò : con, cài, dùa trong càc tnrong hgp trén cùng can phài dugc dành già lai pham chat loai tò cùa no cà ve y nghia làn chùc nàng

Do loai tò luòn luòn dùng kèm danh tò nhu " hình vói bóng" nén mèi quan he ngù nghia giùa loai tò vói danh tò dùng sau '' hóa quyen" vói nhau theo nhùng mùc dò dàm nhat khàc nhau trong tiitig két hgp cu the va trong

tùng mu loai danh tò cu thè Quan he ngù nghia giùa loai tò va danh tò là

mèi quan he "nuang tua", nàng da cho nhau de dinh danh, phàn chia, cà thè hóa hoac phàn the hóa càc su vàt hién tugng trong thè' giói tu nhién Do do ranh giói ngù nghia giùa loai tò va danh tò dùng sau nhiéu khi khó xàc dinh, gay nèn nhùng su nhàm làn Va cùng do dò, càc nhà Viét ngù làu nay khi de càp dèii loai tò, hoac khòng dua ra danh sàch cu the, thuòfng chi uóc chìmg,

hoac néu dua ra danh sàch thì cùng khòng thèng nhàt vói nhau

Dèi vói mot sé ngón ngù dan làp khàc, ranh giói ngù nghia giùa loai tò vói danh tò hoac càc thành tè phu khàc là khà rò ràng, vi tri cùa loai tò khà ca dòng trong cum danh ngù Loai tò co the dùng truóc hoac dùng sau danh tò trung tàm Chàng han trong tiéng Lào [88,tr 50,53|56] :

+ Loai tò dùng sau danh tò :

(moi con duóng)

+ Loai tò dùng nhiéu vi tri trong danh ngù :

- Ma tuo Ut 'sorj tuo nàn^

Ngua-Lt - nhò- hai - Lt - kia

cà chuèi -Lt - ày (Con cà chuèi ày)

ha 'bay) li tuy r) nC

nàm - Lt - nhà - này (nàm ngòi nhà này)

Hoàc a tiéng Thài [39tr 6,9,11]

-Màa, S*>^0 tufl mi s^Jf) to m i

Cho - hai - Lt - này Hai - Lt - nhà

(Hai con chò này) (Hai cài nhà)

- Ve y nghia, loai tò trong mot sé ngòn ngù khàc nhii tiéng Lào, tiéng Thài tuy cùng co ngubn gèc tò càc danh tò nhung "là nhimg danh tò hoàn toàn trèng nghia, hay nói càch khàc, loai tò là danh tò dà bj "hu hóa" [88, tr 147] Vét tich y nghia tò vung dà mò nhat de nhuòng chò cho y nghia hình thài - ngù phàp,

Trong khi dò, loai tò tiéng Viét tuy y nghia phàn nào bi hu hóa, nhung khòng dbng déu trong càc don vi "khi dtmg truóc danh tò, thucmg thuong loai

tò chua màt hét y nghia tò vung vi :

a - Mói loai tò chi co thè xuàt hién truóc mot sé danh tò nhàt dinh nào dò,

b - Ngay khi hai loai tò co the thay thè nhau de dàng, he thay thì thè nào

cùng co mot su chuyén dói nhàt dinh ve màt sàc thài nói dung " [5, tr, 201] Dàu vét y nghia tò vung trong nhiéu tò vàn con dàm net, dù dà co nhùng chuyén dói ve chat, dà dugc "hình thùc hóa" Do dò loai tò tiéng Viét chàng nhùng "co mot ngù nghia nói nén su dành già chù quan cùa nguói nói " ma con co khà nàng "càp cho ta mot vài bien phàp tu tò can thiét" [63, tr.58,62] Nói càch khàc loai tò tiéng Viet co the tra thành chat lieu cho càc bién phàp tu

tò phong phù

- Ve vai trò, chùc nàng, trong mot sé ngòn ngù don làp, càc nhà nghién cùu déu còng nhàn ràng loai tò luòn luòn là yéu tè phu trong danh ngù "dàm nhàn su trung chuyén giùa danh tò trung tàm va càc yéu tè phu cùa no, co tàc dung nhàn manh, xàc dinh hóa cho danh tò ve dac diém, ph^m chat nào do" [88 ,tr,32]

Loai tò trong tiéng Viét khòng hoàn toàn nhu vày Do vi tri va y nghia cùa loai tò tiéng Viet co nhùng net dac biét, nèn vai trò va chùc nàng cùa ne cùng co nhùng net dac thù dèi vói danh tò va càc thành tè phu khàc

1.1.2 - Trong càc còng trình nghién cùu ve Viet ngù tò truóc tóì nay, khi dinh nghia loai tò va néu nhùng ca sa de phàn biét loai tò vói càc nhóm danh tu khàc, càc nhà nghién cùu thuong dira vào mot, hai hay ba tiéu chi sau day : Vi tri, y nghia va chùc nàng

1.1.2.1 Co the nhàn thày 4 huóng dinh nghia loai tò nhu sau:

a - Huàng dua vào y nghia de xàc dinh loai tu : Emeneau là nguói dai

biéu cho huóng này Ong cho ràng loai tò là tò co y nghia loai Y nghóa loai cùa càc loai tò là "mot sé lugng don vi cùa cài ma danh tò di sau nò biéu thi" [119 ,tr42], Y nghia loai (phàn loai) là tiéu chi de phàn biét vói càc "danh tu dugc xép loai" va càc "danh tò khòng dugc xép loai"

Dua vào y nghia "loai", óng dà néu sé lugng cùa nhóm loai tò góm 121 dan vi trong sé 770 dan vi thuc thè tò Nhung khi miéu tà càch dùng cùa càc loai tò, òng lai dua cà nhùng tò nhu "bàn" trong "bàn chàn", "bò" trong "bò màt", "ben" trong "ben ma", "cu" trong "cu khoai", va xem cùng loai vói càc

tò nhu : nguòi, dùa, con, cài, cuòc, su, Néu ké cà nhùng tò nhu ò trén thì danh sàch loai tò phài lén dén hàng tram,

b - Mot sé khàc lai dua vào tiéu chi vi tri va chùc nàng de xàc dinh hai

tu Le Vàn Ly, Truang Vàn Chlìih, Nguyén Hién Le, Bùi Due Tinh là nhùng

ngiròfi di theo hiróng này Theo Tnrong Vàn Chinh va Nguyén Hién Le, loai tu

là tir co chu'c nàng phàn loai càc danh tir dung sau "Loai tir là tiéng dàt truóc thè' tir va cho ta biét thè tu chinh tr^ su vàt thuòc loai, hang nào, vi tìiy theo su vàt thuóc loai hang nào ma ta diing loai tir thich hop [ 10, tr 281]

f'i/OK'v.- 1 fi-A ^O'Z U • ' ••' ^ f i ó i

F - C ' •;;-•: -'-'" '«sìaiKiKÌ,k.::•::.-::;

Le Vàn Ly lai xem loai tò là nhùng tò chùng cùa danh tò, chùng cho phép ta "nhàn dinh dugc nhùng tu ngù nào thuòc tu loai A (danh tò) va dóng thòi chùng cùng xép nhùng tu ngù do vào mot loai riéng biét nùa" [54, tr 58] Theo quan diém vi tri va chùc nàng phàn loai Bùi Due Tinh cùng xem "loai tò là tiéng dàt truóc mot danh tò khài quàt de làm cho y nghia cùa danh tò ày dugc rò ràng day dù" [100,tr 51] Khàc vói càc tàc già di truóc, Bùi

Due Tinh con xem loai tò con co y nghia ve hình thè nói chung : con dao,qud cau, tà giày, cugn ta loai tò con dat truóc càc tmh tò va dóng tò de danh hóa càc tò ày Vi du : su phàn khòi, nói buon, niém vui, ve dep, tình can cu, viéc cuoi xin

ISfhu vày cùng nhu càc tàc già ò mucl.2.1, càc tàc già ò muc 1.2.2 cùng

xem chitc nàng phàn loai là chùc nàng chù yéu cùa loai tu Chùc nàng phàn

loai là mot chùc nàng thuàn tuy ngù phàp va khà trùu tugng, do do giói han cùa nhùng tò tham già chùc nàng này là khó xàc dinh vi nò khòng cu thè, khòng co nhùng giói han ro ràng Vi thè càc tàc già trén khi dàn ra càc vi du

ve loai tò thuong nham làm vói yéu tè chi chùng loai, hoac thành tè cùa tò ghép, hoac mot yéu tè cùa cum tò tu do nhu : cà thu, rau diép, chai nrgu, cu khoai, bàn tay, thg mòc, ào mua, hoa sen, xe dién

e - Nhàm khàc phuc nhùng han che cùa quan diém dua vào vi tri va chùc nàng de xàc dinh loai tò, Phan Ngoc, Thompson, là nhùng nguòi dai

dién cho khuynh huóng lày tiéu chi ngù nghìa va chùc nàng ngù phàp de xàc dinh loai tu

Truóc hét, Phan Ngoc xem loai tò là "mot danh tò nhung khàc danh tò a chò khi dùng mot mình, khòng dugc chudn bi truóc bòi ngù cành, thì nò khòng làm dugc cà ben chùc nàng chmh cùa danh tò (chù ngù, vi ngù, tàn ngù, dinh ngù) Trai lai, loai tò làm dugc ba chùc nàng ngù phàp ma danh tò

khòng làm dugc dò là a) thay thè, b) chi trò, e) càu tao nhùng tò phi cu phàp" [63, tr.56, 57]

Thompson [124] lai xem loai tò là nhùng tò chi pham trù khòng xuàt hién vói tu càch nhùng bó tè miéu tà (nghia là khòng dùng sau chù tè trong mot ngù) Theo óng, chi nhùng tò nào khòng thè làm bó tè miéu tà, cu thè là khòng dùng dugc vi tri sau mot loai tò khàc (ttò tò chi xuàt "cài"), thì mói là

loai tò Chàng han, nhùng tò nhu : là trong là cày, cành trong cành diéu, ngUài trong nguài còng nhàn, òng trong óng chù tich, Tuy co ve là loai tò xét ve

màt vi tri nhung khòng phài loai tò thuc su xét ve chùc nàng Vi ta co thè nói :

cài là, cài cành, con ngUài, ngUài óng,

Vói tiéu chi ày, danh sàch càc loai tò trong tiéng Viét dà dugc giàm xuòng dàng ké Ve y nghia, theo Phan Ngoc, danh tò "co ngù nghia cùa mot

su vàt thuc su Nò co còng dung, co hoat dòng riéng, khàc vói càc su vàt khàc" Trai lai, loai tò thì "khòng ggi lén mot su vàt cu thè gì hét, nguòi ta khòng biét còng dung cùa nò, càc bó phàn cùa nò, càc hoat dòng cùa nò, " [63tr.58, 59] Dóng thòi, loai tò con co y nghia dành già so sành chù quan cùa nguòi nói, trong khi y nghia cùa danh tò nói chung là khàch quan Qua.n niém này cho phép ta tàch riéng dugc mot nhóm, ggi là nhóm tò "ròng mot" (mots vides) - theo chù cùa Phan Ngoc

d - De néu lén mot dinh nghia khà chat che, cu the va vach mot ranh giói ro ràng giùa loai tò vói càc nhóm danh tò, mot sé tàc già khàc dà dua vào

cà ba tiéu chi: vi tri chùc nàng va y nghìa Nguyén Tài Càn, Dinh Vàn Due,

Nguyén Dinh Hòa, là nhùng nguòi dai dién cho khuynh huóng này Dira vào tràt tu vi tri cùa càc yéu tè trong càu tao danh ngù, Nguyén Tài C£n dà xàc dinh vi tri cùa loai tò luòn luòn dùng sau sé tò (hoac càc tò uóc lugng) va dùng truóc danh tò Nhung ò vi tri này trong tiéng Viét co mot sé lugng tò rat lón va khòng thu'àn nhàt Do dò òng xàc dinh thém ve tiéu chi y nghia va chùc

nàng Loai tir là mot nhóm "khòng co y nghìa tir vung rò ràng va chuyén dùng

de phuc vu viéc dém thành tùmg cà the, thành tirng don vi tu nhién cùa su vàt cùng nhu phuc vu viéc phàn chia su vàt vào càc loai" [5, trJ23] Vói quan niém ày, òng dà phàn biét, tuy cùng mot vi tri, nhung co hai loai : mot ben là

"nhùng tu dùng de chi don vi quy uóc, do lucmg su vàt" [5, tr 197] (nhu hot càt, cuc vàng , ta gao, thuóc vài, dàn gà, lit dàu ) va mot ben là "nhùng tu dùng de tàch càc loai su vàt thành tirng cà thè, thành timg dom vi tu nhién co the dém dugc" [5, tr.l97) (nhu con gà, cài thuyén, qua cam, cày cam, tò bào )

Do dò , so' luong càc loai tu theo tàc già "là mot nhóm gbm dò bó'n nàm muoi tu co dac trung khà dòc dào ve màt y nghìa cùng nhu ve ngù phàp" [5, tr47]

Mac dù Nguyén Tài Can dà co' gang de phàn biét hai nhóm tu co the cùng xuàt hién ó mot vi tri là loai tu va danh tu chi don vi quy uóc nhung khi trình bay, phàn tich vàn càm thày làn lòn giùa hai nhóm a phàn dàu tàc già dà phàn biét "loai tu thì co dac diém cùa mot hu tu chi don vi tu nhién ma danh

tu chi don vi thì vàn con là mot thuc tu , chi don vi quy uóc" [5, tr,48] Nhung dén phàn sau tàc già lai viét "trong danh tu chi don vi, truóc hét càn phài ké dén nhóm thucmg dugc goi là loai tu" [5, tr,123] Thành thù càc tu nhu : chiéc, dùa, con, cày, hòn khi thì òng xem là "danh tu chi don vi do luòfng, don vi tinh toàn" [5, tr 117], khi thì "loai tu" [5, tra64] Vi vày mot danh sàch cu the gbm "bón nàm muoi tir" khó co thè thòng ké dugc

Trong khi xem xét càc thành to phu trong càu trùc danh ngù, Dinh Vàn Due xem loai tu là nhiing tu chi don vi tu nhién, "khòng co y nghìa tu vung rò ràng ( ) thién ve càc y nghìa ngù phàp : làm phirong tién biéu dat khài niém don nhà't hóa su vàt, chi ra cài don vi tu nhién cùa tirng su vàt" [20, tr,62]

Tu viéc xem xét y nghia cùa nhùng loai tò nhu : su, viéc, cuòc, nói, niém, òng dà co ca sa de khang dinh ràng, trong tiéng Viet y nghia cùa danh

tò cùng ròng han y nghia thuong nói chi là su vàt Do dò, càc tò trén theo óng, dugc coi nhu nhùng danh tò trèng nghia, màt dàn y nghia cu the

1.1.2.2 - Qua thuc, nhùng tò dugc goi là loai tò trong tiéng Viet là mot dèi tugng khà phùc tap nhu dà nói a (1.1) Bòi vày tùy theo quan niém khàc nhau, càc nhà ngòn ngù hoc dà nhìn nhàn dèi tugng này theo nhùng tiéu chi va dac diém khàc nhau Chàng han khi nói dén chùc nàng cùa loai tò, càc tàc già thuong néu ra va luàn giài càc chùc nàng cùa loai tò nhu : chùc nàng chi don

vi, chùc nàng phàn loai, chùc nàng cà thè hóa, chùc nàng chi cà the, chùc nàng chi dac trung

De xàc dinh dugc mot danh sàch cu thè (nhung khòng hoàn toàn tuyét

dèi ) càc loai tò tiéng Viét làm ca sa cho viéc nghién cùu ve màt phong càch,

chùng tói dua vào huóng thù tu (d), huóng vàn dung cà ba tiéu chi : vi tri, y nghia va chùc nàng de xàc dinh loai tò Nhung trong ba tiéu chi ày, càn dac biét chù trong tiéu chi y nghia cùa loai tò Bòi vi, moi phùc tap, moi su thiéu thèng nhàt trong quan niém, moi diéu hàp dàn, ly thù, suy cho cùng déu bàt nguón tò viéc nhàn thùc 5^ nghia cùa loai tò nhu thè nào, y nghia cùa loai tò khàc vói y nhia cùa càc danh tò khàc ra sao ?

a - Truóc hét, lày tiéu chuàn vi tri làm càn cu de xàc dinh càc nhóm tò tiéng Viet nói chung, loai tò nói riéng là mot tiéu chi rat quan trong khi nghién cùu ngù phàp va cà ngù nghia tiéng Viet [48] Chinh vi thè ma càc nhà ngù phàp truyén thèng xua nay khòng ai khòng de càp dèh Bòi vi, tiéng Viet là ngón ngù thuóc loai hình don làp, phàn tich tinh, hién tugng dÒng àm khàc nghia là khà phó bién Màt khàc, chùc nàng ngù phàp, y nghia ngù phàp, thàm chi dòi khi cà y nghia tò vung làn sàc thài biéu càm déu duac the hién thòn^

qua tràt tu vi tri Nói chung, néu tràt tu, vi tri cùa tu trong càu hay trong cum

tu thay dói thì quan he ngù phàp, y nghìa ngù phàp, noi dung càu nói cùng

thay dói ; chàng han a càc cum tu;

Con gà khàc gà con , cài bàn khàc bàn cài

Miéng thit khàc thit miéng ,\ién thuóc khàc thuóc vién

Mot dùa à khàc mot dùa con a

Mot nhà bào khàc mot anh nhà bdo

Theo tiéu chi này thì nhiing tò dugc xem là loai tò là nhùng danh tò diing ò vi tri xàc dinh : Sau sé tò va nhùng tò chi sé lugng, truóc càc danh tò Giùa chùng khòng the xen, chém bàt ky mot tò nào khàc Trong càu trùc : tò chi lugng + A(LT) + danh tò, néu giùa chùng co the xen, chém mot tò chi loai hoac mot tò nào khàc (trù yéu tè ''cài" chi xuàt, nhàn manh) thì A khòng phài

là loai tò

Chàng han :

Nhùng là chuèi - Nhùng tàu là chuèi (+)

Mot so nhà tha - Mot sé óng nhà tha (+)

Nhùng con nuòi - Nhùng dùa con nuòi (+)

Mày thày bòi - Mày lào thày boi (+)

Nhùng tò : "là, nhà, con, thày" ò trén khòng phài loai tò, bang càch ày,

ta co the phàn biét va trành nham làn vói càc yéu tè dbng àm von co chùc nàng càu tao tu (hoac là thành tè cùa tò ghép) kiéu nhu (cà thu, con nuòi, thày bòi, nhà tha )

b - Nhung néu chi càn cu vào tiéu chi vi tri thì se co rat nhiéu tò cùng a

vi tri ày nhung lai co càc dac diém y nghia rat khàc nhau, khòng thuìn nhàt (bao gbm nhùng tò chuyén dùng va nhùng tò làm thòi làm loai tò ) Do dò phài dira vào tiéu chuàn y nghia de xàc dinh càc loai tò Theo tiéu chi này va

de thuc hién chùc nàng dac biét cùa mình, càc tu thuòc nhóm loai tu khòng co

y nghìa tu vung chàn thuc Y nghìa cùa chùng khòng truc tiép biéu thi cu the càc thuòc tinh pham chat, chùc nàng, kich thuóc, màu sàc, chat liéu nào dò cùa su vàt, hién tugng ma càc danh tu khàc biéu thi

Màc dù khòng biéu thi su vàt, hién tugng vói càc thuòc tinh phàm chat,

chùc nàng, chat lieu, màu sàc, nhung càc tu nhu : con, cài, bue, tàm, manh

va cà su, viéc, cuàc, nói, niém, déu dugc hàu hét càc nhà nghién cùu xem là

mot nhóm dac biét trong tu loai danh tu tiéng Viét Bài vi, "trong khài niém

danh tu co màt khòng chi nhùng tu chi su vàt ma con co nhiing tu khàc nùa,

tuy khòng chi su vàt nhung dugc nguòi bàn ngù tri giàc mot càch dgc làp, nhó trùu tugng hóa, ma dugc hình dung nhu su vàt, dugc su vàt hóa, nói dùng hon

"dugc thuc the hóa"" [20, tr.39]

Trong tiéng Viét co rà't nhiéu dóng tu, tùih tu trór thành danh tu bang hai con duóng : a) chuyén loai (khòng co loai tu), b) danh hóa (co loai tu)

Qiàng han : Thàng Igi (dt) nhàn dinh (dt) doi mói (dt)

a Thàng Igi (dt) nhàn dinh (dt) dói mói (dt)

b Su thàng Igi (dt) Viéc nhàn dinh (dt) Cuòc dói mói (d Khi càc dòng tu, tmh tu tra thành danh tu bang con duóng chuyén loai (khòng co loai tu) thì phài phu thuòc vào vi tri, tràt tu tu (gàn lién vói chùc nàng) Nhung khi trór thành danh tu bang con duóng danh hóa (co loai tu) thì chùng khòng bi le thuòc vào vi tri, chùc nàng Nhu vày, loai tu co vai trò nhà't dinh ve mat ngù nghìa trong viéc bién dói mot tu biéu thi hành dòng, tinh chat

thành mot tu biéu thi "su vàt", hay nói dùng hon là biéu thi thuc the

Phan Ngoc, trong bài bào "thù tra lai càu chuyén loai tu" [63], dà phàn tich khà kì ve dac diém va vai trò y nghìa cùa loai tu trong tiéng Viét

Chàng han, khi nói dén "nhà", nguói Viét co the hình dung dugc dò là mot vàt dùng de ó, dugc làm bang gò, tranh hoac sàt, dà, càt Tuong tu nhu

vày, khi nói "nuóc" : chat long, khòng màu, uòng dugc, "xe" : phuang tién vàn chuyén, co bành , làm bang gò, sàt hoac cao su

''mét, thuóc, tàc" : don vi do dò dai chinh xàc

"càn, ta, lit " : don vi do trong lucmg chinh xàc

"ngày, dém, thàng, giò " : dan vi do thòi gian chình xàc

Nhung khi nói : "càn, toà, tùp, ngòi, cài, con, ;, chiéc, manh, miéng, tàm, trai, qua, hòn " thì nguòi nói khòng thè hình dung càc thuòc tinh cu thè nhu càc danh tò nói ò trén Nói theo ngòn ngù hoc, càc danh tò a trén là tò

"dac mot", trai lai loai tò là tò "ròng ruót" nghia cùa loai tò "cùng chi là mot quan he, mot su dành già ve danh tò Khi dùng truóc danh tò, loai tò néu lén mot su dành già chù quan cùa nguòi nói vói cài hién thuc khàch quan dugc biéu hién bang danh tò "[63, tr,581

Theo càch nhìn tò chùc nàng cùa tin hiéu, Dò Hùu Chàu cùng dà cho ràng "nhùng tò nhu "su", "cuòc", "cài", "con", mac dàu "ròng" ve nhùng net nghia cu thè, nhung vàn dugc dùng de tao ra càc thòng tin miéu tà, tóc de dàn xuàt su vàt va de dién dat nhùng hiéu biét" [8, tr33],

Trong khi dua vào nhùng thuòc tinh ng^ nghia de phàn loai càc danh tò trong tiéng Viét thành càc tiéu loai, Cao Xuàn Hao dà quan niém nghia cùa mot tiéu loai "danh tò dan vi co hình thùc thuàn tùy" ma truyén thèng goi là

loai tò - là nhùng danh tò "chi nhitng hình thùc tón tai cùa càc thuc thè phàn

làp trong khòng gian, trong thòi gian hay trong mot chiéu nào khàc co thè dugc tri giàc tàch khòi bèi cành va khòi càc thuc thè khàc, ké cà càc thuc thè cùng tén" [30,tr.l61] Nhu vày, y nghia cùa nhóm tò nói trén (tóc là loai tò)

khong bièu thi càc thuc the ma chi biéu thi nhùng hình thùc tón tai cùa càc thuc thè, biéu thi tijrng khia canh, tùng màt, tìjrng góc dò, mùc dò khàc nhau

cùa hình thùc tbn tai cùa càc thuc thè Chàng han, khi dùng loai tò "con" ta hình dung mot thuc thè nào dò tón tai duói dang "dòng" Khi dùng loai tò

"cài" , ta hình dung mot thuc thè nào dò tén tai duói dang "tinh" Khi dùng

"hòn", ta hiéu thuc thè thè tbn tai duói dang tròn, khèi éàu Do dò, loai tò khòng bao giò dùng mot mình (trén lòi nói) ma phài luón co danh tò di sau Vi dùng mot mình thì y nghia khòng xàc dinh dugc, nguòi nghe sé khòng hiéu gì néu bòng nhién nghe nhùng càu nhu:

- Tòi gap mot cài giùa duòng (.)

Mot hòn xuàt hién phia truóc màt (.)

Nhùng con phàt trién qua chàm ( )

Va nguòi nghe chàc chàn phài hòi thém "cài gì ? hòn gì ? con gì ?" Loai tò chi co thè tbn tai dòc làp trong càu, co nghia xàc dinh khi co ngù cành chuàn bi truóc va dà chuyén chùc nàng thay thè nhu mot danh tò thuc thu, chàng han nhu doan dèi thoai sau day (dàn theo Cao Xuàn Hao [30, tr.lTl] va co bo sung) :

a Co hai cài gì tràng tràng duói gàm giuòng ày

b U, co hai cuc gì ày Hình nhu hai cuc bóng thì phài

e Khòng phài Hai con gì thì co, nò nhùc nhich kia kìa

d A, hai con tho ! hai con tho ! hai con thò Angora con long tràng

d U, dùng là hai con !

Qua doan dèi thoai trén ta thày vi su vàt chua dugc xàc dinh nén su ùc

doan ve su vàt phài dua vào càc dgng thùc, càch thùc (nói chung là hình thùc)

tón tai cùa vàt thè (nói chung là thuc thè) Tu phòng doàn càn cu vào càch

thùc tón tai : tình, bàt dòng (cài) qua càch thùc tón tai : tình + dang thùc tón tai : ti un tròn (cuc) dén càch thùc tón tai : dòng (con) va cuòi cùng xàc dinh chinh xàc chùng loai su vàt : loài dòng vàt (thò) "Con thò" là két qua cùa mot

qua trình nhàn thùc su vàt trong dò bao góm cà viéc phàt hién càc thuòc tinh tón tai cùa su vàt

Rò ràng, càc loai tò cài, cuc, con ò (a, b, e,) co vai trò khàc vói loai tò

con ò (d) Càc loai tò ò (a, b, e,) co vai trò là nhùng già dinh, phòng doàn ve

hình thùc tón tai cùa su vàt, nén phài co tò hòi "gì" di sau, thành càc két hgp : cài gì, cuc gì, con gì Chùng khòng thè dùng mot mình vi su vàt (thóng tin chinh) chua xàc dinh duac Néu trong càc phàt ngòn trén vàng mat tò hòi "gì" thì se tra thành nhùng phàt ngòn vò nghia

Loai tò con a "(d) co vai trò khang dinh chinh xàc ve hình thùc tón tai

cùa su vàt Vi su vàt (thò) dà dugc xàc dinh (dà dugc ngù cành chuàn bi truóc)

nén loai tò con co thè dùng mot mình thay thè cho cà cum tò "con thò"

Nghia cùa loai tò nói chung là khòng cu thè, nhung khi di vói danh tò dùng sau thì nò lai co tac dung làm cho càc thuc thè " do danh tò bièu thi trof nén cu thè, sinh dòng, vói nhùng duòng net, hình dàng, kich thuóc khàc nhau

Vi thè ma nhiéu nhà nghién cùu thuong nói dén nghia cà thè " cùa loai tò, hay

là chùc nàng "cà thè hóa" càc thuc thè do danh tò biéu thi Qua thuc, cùng là

su vàt (thuc thè) "vài" do con nguòi dét tò sgi, dùng de may mac - nhung khi nói "tàm vài", ta hình dung su vàt ày co bé màt phàng, càc canh càn dèi, nguyén ven, khi nói "manh vài" ta lai hình dung su vàt ày tbn tai vói dién tich nhò, nhiéu canh khòng càn dèi, khòng nguyén ven

Do là chua nói dén truòng hgp cùng mot dang tbn tai : hình dàng, kich thuóc, dién tich nhung dugc dùng de cu thè hóa càc dèi tugng cà hùu hình làn vò hình, cà cu thè làn trùu tugng nhu : mành vài, mành dòi, mành tràng, tàm vài, tàm thàn, tàm tình Mot so loai tu con co y nghia "su vàt hóa" càc hành dóng, tinh chat, qua trình, nhò dac diém khài quàt cùa no

e - Y nghia cùa càc loai tò co lién quan chat che dén chùc nàng cùa chùng Co thè nói mèi quan he giùa y nghia va chùc nàng là mèi quan he vùa

co tinh nguyén nhàn vùa co tinh két qua Dèi vói loai tò tiéng Viét phài xem

chùc nàng su vàt hóa hành dgng, tình chat, cà the hóa, tàch càc su vàt hién tuong thành tùng cà the tu nhién là chùc nàng chù yéu Ngoài ra, viéc lira

chon va su dung càc loai tò con phu thuòc vào càch nhìn, vào su dành già chù quan cùa nguòi su dung dèi vói thuc thè khàch quan Do dò loai tò tiéng Viet

con kem chùc nàng biéu càm

Ba tiéu chi vùa néu trén (vi tri, y nghia va chùc nàng) , là ba tiéu chi tòng hgp làm ca sa de nhàn dién loai tò trong tiéng Viet Co nhùng dan vi tuy dtmg ò vi tri truóc danh tò nhung khòng làm chùc nàng cà thè hóa, phàn thè hóa va khòng co y nghia biéu thi hình thùc tbn tai cùa thuc thè thì khòng dugc xem là loai tò Hoàc ngugc lai, co nhùng don vi co y nghia trèng, khài quàt nhung khòng dùng ò vi tri truóc danh tò thì cùng khòng phài loai tò,

Vói quan niém nhu trén, càc nhóm tò sau day sé khòng nam trong danh sàch càc loai tò tiéng Viét :

a - Nhùng yéu tè chi chùng loai nhu : cà (thu), chim (se), rau (diép)

b - Nhùng yéu tè càu tao tò, nhu : nhà (tha), thay (boi), nguòi (a),

e - Nhùng dóng tò chuyén loai, nhu : nam (gao), gành (rau), buóc (chàn)

d - Nhùng danh tò chi su vàt làm thòi làm loai tò : cành (diéu), là (chuèi), cày (buoi)

e - Nhiing tò xung ho, chi bà con ho hàng nhu : chàng, nàng, co, càu, anh , chi

g - Nhùng tò chi don vi quy uóc chinh xàc : thuóc (vài), mét (day), ta (gao), lit (nuóc), giò tuan, thàng, nàm

h - Nhùng tò chi dan vi hành chinh hoàc tè chùc, ca quan nhu : ban, phòng, sa, phuong, huyen, tinh

i - Nhùng tò là bién thè cùa so tò nhu : càp, dòi, tà, chuc, dàm, muoi

k - Nhùng tò chi dia diém, vi tri cùa su vàt trong khòng gian nhu : noi, chèn, phia, màt, ben, dinh, diém,

1 - Nhùng tò chi dièm ngàn thòi gian nhu : choc, làt, hòi, chap, dao, lue, khi,

Do dò danh sàch càc loai tò trong tiéng Viét, co thè se bao góm càc don

vi sau : (xem bang phu lue -<r cuòi luàn àn)

De xàc làp danh sàch càc loai tò tiéng Viét, chùng tói dira vào von tò qua 2 tò dién tiéng Viét [1994, 35 va 1991, 36] Co thè co mot sé loai tò chua

co mat trong danh sàch do khòng thày xuàt hién trong tò dién, nhung chàc chàn sé lugng sé khòng xé dich bao nhiéu Danh sàch loai tò ma chùng tói xàc

1 àp a trén, nói chung, phù hgp vói càc loai tò ma nhiéu nhà nghién cùu di truóc dà néu ra

Do dò, viéc trình bay, xàc dinh càc tiéu chi nhàn dién loai tò cùng nhu viéc tàp hgp danh sàch càc loai tò, theo chùng tòi, co tmh chat chàp nhàn han

là ly giài, nhàm xàc dinh dèi tugng de nghién cùu theo huóng phong càch Cài riéng cùa chùng tòi chi là a chò ké thùa, hoàn chinh va phàt trién mot càch co

he thèng han càc luàn diém, quan niém khoa hoc ma càc nhà nghién cùu di truóc dà néu ra ma thòi

1.2 Càch phàn loai he thòng loai tu tiéng Viet

1.2.1 - Nhu dà trình bay a muc (1.1.3), dira vào tóng hgp ba tiéu chi : vi tri, y nghia va chùc nàng, chùng ta dà tàch dugc 138 don vi dugc xem là loai tò trong tiéng Viét Nhung chùng chua phài là mot tàp hgp dbng nhàt ve y nghia

va khà nàng két hgp Su vàt, hién tugng trong tu nhién là vò cùng phong phù

Khà nàng cà thè hóa, phàn thè hóa, phàn chia càc su vàt hién tugng trong tu nhién cùa loai tò cùng theo nhùng càch thùc, nhùng dang thùc cu the khàc

nhau Mói loai tu se biéu thi mot hình thùc tbn tai cu the cùa mot hoàc mot lóp càc su vàt, hien tugng

1.2.1.1 Càc còng trình nghién cùu ve loai tò càc ngón ngù Dòng Nam A (Motsch, [58], Adams K.L, [118], Blaganravova lU l [127]) dà de càp dén diéu dò Theo do, nguòi ta co thè phàn chia he thèng càc loai tò thành càc

nhóm, càc lóp hang Su phàn chia này co thè dira trén nhiéu ca so, phu thuòc

vào muc dich va dinh huóng nghién cùu khàc nhau :

- Dua vào dac diém y nghia cu thè cùa tìmg dan vi loai tò

- Dua vào mèi quan he y nghia giùa càc loai tò

- Dira vào khà nàng két hgp giùa loai tò vói danh tò

- Dua vào dac dièm y nghia cùa càc danh tò

Càc ca sa phàn loai nói trén tuy khàc nhau nhung co mèi quan he rat màt thiét Truóc nay, khi phàn loai loai tò, càc nhà nghién cùu thuong dua vào mèi quan he giùa loai tò vói càc tò dirng sau (cà dac dièm y nghia làn khà nàng két hgp) de phàn loai

1.2.1.2 - Dèi vói tiéng Viét, su xuàt hién cùa mòi loai tò phu thuòc vào dac dièm cùa danh tò dùng sau Hinh thùc tbn tai cùa càc thuc thè phu thuòc vào nhùng dac trung ca bàn nào dò cùa càc thuc thè Bàn thàn càc thuc thè (su vàt, hién tugng, khài niém trùu tugng, ) va hình thùc tbn tai cùa nò là khàch quan nhung viéc nhàn thùc, lira chon va su dung chinh càc hình thùc tbn tai ày a nguòi nói là mang tinh chù quan Boi vày viéc su dung loai tò nào di vói danh

tò nào con phu thuòc vào càch nhìn, su dàng già chù quan cùa nguòi nói dèi vói hién thuc

Làu nay càc nhà Viét ngù thuong phàn chia càc loai tò tiéng Viét thành

ba nhóm nhu : (Nguyén Tài Càn, 1975, Dinh Vàn Due, 1983, Emeneau, 1951),

- Nhóm di vói danh tò chi nguòi : vi, dùa, thàng

- Nhóm di vói danh tò chi dòng vàt, thuc vàt : con, cày, qua

- Nhóm di vói danh tò chi su vàt, hién tugng : cài, chiéc, ngòi

Càch phàn loai này chù yéu dua vào dac diém cùa danh tò va vai trò phàn loai danh tò cùa loai tò de xàc dinh càc nhóm loai tò trong su tuang ùng vói càc nhóm danh tò

Phan Ngoc (1988) lai di theo càch phàn loai khàc Dira vào dac diém y nghia cùa càc loai tò ma òng xép càc loai tò tiéng Viet thành hai nhóm

- Nhóm loai tò co quan he ve kièu loai dan vi : riéng le hay tàp hgp : cài, chiéc, nói, niém, bò, càp, dàm, dèng

- Nhóm loai tò co quan he ve su so sành de dành già dan vi ve hình dàng : cu, hòn, cuèn, tàm, bue , ve trang thài : can, cuòc su, lue, khi , ve càu tao : kièu, loai, thùc, thè

Càch phàn loai nhu trén co uu dièm là phàn ành dugc nhùng dac diém nói tai cùa bàn thàn dèi tugng dang xét, dòc làp vói su chi phèi cùa càc nhàn

tè xung quanh

Mot sé tàc già khàc, nhu : Truang Vàn Chfnh, Nguyén Hién Le (1963),

Le Vàn Ly (1968), Bùi Due Tinh, (1953) lai càn cu vào chùc nàng cùa loai

tò de phàn thành càc nhóm :

- Loai tò phé thòng

- Loai tò chuyén biét

- Loai tò dbng hóa

Cùng theo quan diém chùc nàng, nguòi ta lai phàn thành hai loai lón :

- Loai tò chuyén dùng (loai tò thuc thuc) : con, cài, chiéc

- Loai tò làm thòi (loai tò già hieu ) : òng, bà, co

1.2.2 Nói chung, mot bang phàn loai dugc ggi là thòa dàng, mot màt vùa bao quàt dugc moi loai tò trong danh sàch, phàn ành dugc nhùng dac diém chung cùa loai tò va tùng nhóm loai tò, màt khàc vùa phàn ành dugc mèi quan he ràng buóc qua lai giùa càc loai tò va càc danh tò dùng sau Do dò, viéc phàn loai he thèng loai tò phài xét dén cà hai mèi quan he : quan he giùa càc loai tò trong he thèng va quan he giùa loai tò vói danh tò dùng sau (tuang ùng vói quan he lién tuòng va quan he hình tuyén trong ngón ngù hoc dai cuang)

Coi nguón cùa càc quan he nói trén, suy cho cùng, vàn bàt nguón tò ca

sa logie ngù nghia Do vày, tiéu chi ca bàn de phàn loai càc loai tu tiéhg Viét

là dUa vào dgc diém y nghìa cùa càc logi tu

Dua vào mèi quan he giùa loai tò vói càc loai tò dùng sau, ta se chia loai tò tiéng Viét thành hai nhóm lón :

a Nhiing loai tò chi chuyén di vói mot trong càc nhóm danh tò Chàng han, càc loai tò : dùa, due, vi, chi chuyén di vói danh tò chi nguòi Càc loai

tò : bay, dàn, chi chuyén di vói càc danh tò chi dòng vàt,

b Nhùng loai tò thuong di vói nhiéu nhóm danh tò :

Chàng han, càc loai tò : cum, dàm, nhóm, vùa di vói nhóm danh tò chi nguòi, vùa di vói nhóm danh tò chi thuc vàt va di vói cà nhóm danh tò chi

dò vàt^hién tugng

Trong tiéng \ i e t loai tò thuong xuàt hién truóc mot trong càc nhóm tò sau day :

a - Nhóm danh tò chi nguòi

b - Nhóm danh tò chi loài vàt

e - Nhóm danh tò chi thuc vàt

d - Nhóm danh tò chi db vit, hién tugng

e - Nhóm tò chi hành vi, tinh chat (su vàt hóa)

Ta co thè nhàn thày su xuàt hién cùa càc loai tò tiéng Viét qua bang sau j (xem bang phu lue ò cuòi luàn àn)

1.3 He thong loai tur trong tiéng Viet hien dai

Qua bang so sành a trén, ta co thè nhàn thày, trong tiéng Viét , ve ca bàn, mòi mot loai tò thuong chi di vói mot nhóm danh tò nhàt dinh

1.3.1 Qua tu liéu, chuyén di vói càc danh tò chi nguòi góm càc loai tò sau:

- Dùa (tre con, sinh vién) -Tèp (thanh nién )

- Lào (thày bòi, tri huyen) -Toàn (sinh vién )

- Due (hoàng de, giào hoàng) -Vi (hoàng de )

Cùng nhóm này con co mot loat loai tò co hai khà nàng: vùa di vói danh

tò chi nguòi, vùa di vói càc dóng tò, tình tò làm chùc nàng danh hóa (su vàt hóa)

- Bgn (con trai, cuòp) - Vién (dai tà, chi huy)

- Doàn (sinh vién, biéu tình) - Tui (con gài, lùa dào)

- Gà (thày mo, luu manh) - Tén (lình, cuòp)

- Phàn (dàn bà, tòi dòi) - Kiép (tràu ngua, phù du)

Dac diém nói bàt ve y nghia cùa nhóm loai tò này là:

a) Bièu thi hình thùc tón tai dan le: dùa, gà, vi, tén, va hình thùc tón tai tàp hgp: tèp, toàn, bgn, doàn, tui,

b) Bièu thi sàc thài bièu càm àm tình: gà, tén, phàn, va sàc thài biéu càm duang tình: vi, dùit

Nhu vày, nhóm loai tò này dugc lua chon va su dung ben canh viéc xàc dinh hình thùc tón tai cùa càc "thuc thè" nguòi, con bòc lo su dành già chù quan cùa nguòi nói (vói càc sàc thài: thàn màt, khinh bi, kinh trong, tón kinh, )

1.3.2 Chuyén di vói càc danh tò chi dòng vàt, qua tu liéu, góm co càc loai tò sau:

Bay (gà, chò sói)

Dàn (vit, bò ) Trong nhóm loai tò này con co loai tò "con" vói hai khà nàng xuàt hién: vùa di vói danh tò chi dòng vàt, vùa di vói dòng tò hoàc danh tò chi su vàt de

Dac diém noi bàt ve nghia cùa nhóm loai tò này cùng hình thành nhiing mèi quan he dèi làp giùa càc màt:

a) Hình thùc tón tai cùa thuc thè (thuc vàt) trong khòng gian theo kièu dan le: dóng, dóa, dèt, hoàc theo kièu tàp hgp: buóng, khóm, lùm, ràng, (co thè nói dom vi tón tai theo kiéu sé dan hoac sé kép)

b) Hình thùc tón tai cùa thuc thè (thuc vàt) trong khòng gian theo kiéu dàng hình tròn, thành doan co do dai nhàt dinh

Dac diém ve nghia nói trén cùa cà nhóm loai tò là ca sa cho nguòi su dung khi muèn thay thè mot trong càc loai tò trong nhóm de két hgp vói mot danh tò chi mot loai thuc vàt nào dò Chang han co thè dùng: dèt tre, dóng tre, khóm tre, lùm tre, ràng tre,

Viéc dùng loai tò này ma khòng dùng loai tò kia con phu thuòc vào muc dich, nói dung va hoàn cành nói cu thè

1.3.4 Càc loai tò chuyén di vói nhóm danh tò chi do vàt, hién tugng tu nhién chiém sé lugng nhiéu nhàt, khoàng 60 dom vi theo danh sàch cùa chùng tòi Dóng thòi su dinh vi càc hình thùc tón tai cùa càc thuc thè (do vàt, hién tugng

tu nhién) trong khòng gian va thòi gian cùng rat da dang, nhiéu kiéu, dang khàc nhau Càc loai tò thuóc nhóm này góm :

Ang (mày, tha vàn) Bàn (nhac, tình ca) Cuc (dà, vàng) Cuèn (tiéu thuyét, tmyén) Chàng (duòng)

Chàu (phò, bia) Chiéc (xe, khan) Chòm (sao, ràu) Chóng (sàch, bàt) Phién (dà, gò) Doan (duòng, phim) Dèng (càt, gach)

Bò (quàn ào, bàn ghé) Bue (ành, tuòng)

Càn (phòng, nhà)

Co (xe, bài)

Mò (dàt, càt) Món (hàng, cùa) Nén (bac, huomg) Ngum (nuóc, rugu) Phàt (dan, sùng) Pho (tugng, sàch) Phong (bành, thu) Quàng (duòng, thòi gian)

Dun (thòc, rom) Gian (nhà)

Gigt (nuóc, mó hói) Hòn (dào, bi)

Hòp (nuóc, rugu) Khàu (sùng, dai bàc) Khoàng (tròi, khòng gian) Khoành (san, dàt)

Khùc (gò, song, nhac) Làn (khòi, nuóc, mày) Làt (bành, khoai) Liép (giày)

Liéu (thuòc) Màng (tuòng, vàn hóa) Manh (ào, chiéu)

Màu (phàn, bành my) Miéng (bành, cam, nuóc)

Vi (càt, dàt) Vàn (bài, co)

Quyèn (sàch, tiéu thuyét) Rèo (giày, dàt)

Sgi (tó, bùn) Sue (vài, gò) Tàng (dà, bang) Tàm (vài, bang, ào) Tàp (sàch, giày,) Tòa (biét thu, nhà)

Tò (tranh, bac, bào) Tùp (leu)

Thanh (gò, sàt, cui) Theo (dai, bành) Thòi (vàng, sàt) Thùa (mòng, dàt) Vàng (trang, hào quang)

Vi (sao, tinh tu) Xàp (vài, giày) Tràng (gò tay, phào) Trò (luói, nuóc) Trén dai thè nhóm loai tò chuyén di vói càc danh tò chi dò vàt, hién tugng tu nhién cùng bièu hién hai dac diém chung ve y nghia:

a) + Biéu thi hình thùc tón tai cùa càc thuc thè (dò vàt, hién tugng) a dang dom le : càn, chiéc, cuc, miéng, tàm, hoàc a dang tàp hgp: chòm, dèng, liép,

b) + Biéu thi hình thùc tón tai cùa càc thuc thè (dò vàt, hién tugng) trong khòng gian, thòi gian vói nhiéu thuóc tinh, kiéu dang khàc nhau

Ò (a), sé loai tò bièu thi hình thùc tón tai cùa càc thuc thè a dang tàp hgp chiém ty le rat thàp (khoàng 10% trong tong so loai tò nhóm này) Trong khi sé lugng loai tò biéu thi hình thùc tón tai cùa thuc thè trong tu nhién a dang dom le chiém da sé Diéu dò cho thày xu huóng va khà nàng cà thè hóa càc thuc thè cùa loai tò rat cao

Dua vào dac trung y nghia ò (b), ta co thè phàn chia nhóm loai tò này thành nhiéu tiéu nhóm theo càc thuòc tình, kièu dang tón tai khàc nhau:

1.3.4.1 Nhóm loai tò biéu thi hình thùc tón tai cùa thuc thè tu nhién duói dang,

min, trong suèt, tòa ra tò mot dièm: làn, vàng

Nhóm này thuong két hgp vói nhùng danh tò chi vàt thè tu nhién nhu : hai, suomg, khòi, màt tròi,

Khà nàng két hgp tu do hay han che vói càc tò di sau cùa loai tò phu thuòc vào dac trung y nghia cùa nò y nghia cùa loai tò càng "trèng", càng khài quàt thì khà nàng két hgp càng ròng va ngugc lai (tiéu biéu cho nhóm loai tò là càc dom vi: con, cài, chiéc, su, viéc, nói, niém ) Nhung càng két hgp ròng thì mòi két hgp cho ta mot càch dién dat càng cu thè, sinh dòng Day

là diéu kì la va li thù trong khà nàng bièu dat cùa loai tò (chùng ta se trò lai nguyén li này trong càc chuomg sau)

1.3.4.2 Nhóm loai tò biéu thi hình thùc tón tai chiém mot phàn ngàn cùa thuc thè trong khòng gian theo chiéu thàng huòng: doan, khùc, khoàng, quàng, chàng Nhóm này thuong két hgp ròng rài vói càc tò chi càc thuc thè trong tu nhién va xà hòi nhu: song ngòi, duòng sa, cày gò, àm nhac, cuòc dòi, bau tròi,

1.3.4.3 Nhóm loai tò biéu thi hình thùc tón tai cùa càc thuc thè duói dang tàp hgp co hình mòng, det, vuòng vàn dugc chóng xép theo chiéu cao trong khòng gian: chóng, tàp, xàp, liép, thép Nhóm loai tò này thuong dugc dùng vói càc danh tò chi vài vóc, sàch va, giày tò, tién bac, Riéng loai tò "chóng" con di vói