Két ca'u cùa luàn àn g CHl/ONG 1: TIÉN DE RA DÒI CÙA CHÙ NGHÌA HIÈN SINH VA TRIÉT HOC HIÈN SINH VÉ GIOÌ CÙA BEAUVOIR 9 l.l.Tién de kinh té, chinh trj - xà hdi, vàn boa 9 1.2.Tién de ly l
Trang 1DAI HOC QUOC GIÀ HA NÓI
TRUÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÒI VA NHÀN VÀN
BUI THI TINH
TRIET HQC HIEN SINH VE QìOì
CUfI SIMONE DE BEfiUVOIR
CIIIIYÈNNGÀNH: CNDVBC & CNDVLS
MA SO : 62.22.N0.05
/N -'
LUAN AN TIEN SI TRIET HOC
Hudng ddn khoa hoc: iìS TS Nguyén HCili \ ui
PGS Bùi Dang Duy
HA NOI - 2007
Trang 2MUC LUC
• •
PHAN MÒ DAU 1
1 Tinh càp thiét cùa de tài 1
2 Tinh hình nghién curu 3
3 Muc dich va nhiém vu nghién cùru 7
4 Ddi tugng va pham vi nghién curu 7
5 Phuang phàp nghién ciiu 7
6 Y nghla va ddng gdp khoa hoc cùa luàn àn 8
7 Két ca'u cùa luàn àn g
CHl/ONG 1: TIÉN DE RA DÒI CÙA CHÙ NGHÌA HIÈN SINH
VA TRIÉT HOC HIÈN SINH VÉ GIOÌ CÙA BEAUVOIR 9
l.l.Tién de kinh té, chinh trj - xà hdi, vàn boa 9
1.2.Tién de ly luàn cùa chù nghla hién sinh 20
1.3.Ve cugc ddi Beauvoir va càc tac pham cùa bà 39
CHUONG 2: TRIÈT HOC HIÈN SINH VÉ GIOÌ CÙA BEAUVOIR
QUA SUPHÈ PHAN CÙA BÀ DOI VÓI NHÙNG QUAN NIÈM
VÉGIÓI TRONG LICH SU 61
2.1 Phé phàn quan niém ve gidi trong Ijch sii tu tudng
va huyén thoai 61 2.2 Phé phàn nhirng thài dò nguy tin cùa ngudi phu nù 77
2.3 Phé phàn quan niém ve gidi cùa mot so khoa hgc 98
CHUONG 3: T U T U Ò N G TRIÉT HOC HIÈN SINH VÉ GIÀI PHÓNG
PHU NÙ CÙA BEAUVOIR 115
3.1 Càch mang xà bòi va càch mang gidi 115
3.2 Luàn ly hién sinh va su giài phdng phu nir 128
3.3 Nhùrng tu tudng ca bàn cùa luàn ly nhàm giài phdng phu nù 146
K È T L U À N 173 TÀI LIÉU THAM KHÀO VA CÀC PHU LUC 179
Trang 3MÒDAU
1 Tình càp thiét cùa de tài
Trong lich su xà hdi, vàn de phu nir, va'n de gidi luón thu hùt su quan tàm cùa càc qudc già, dac biét là ngày nay, khi loài ngudi dang vuon Idi mot xà hdi khdng con ddi nghèo, vàn minh, bình dàng va cdng bang cho mgi ngudi De dal dugc muc liéu dd, tà't nhién, khdng the bd qua vàn de bai binh dàng gidi Nhùng thàp ky gàn day, và'n de bình dàng gidi trén pham vi toàn càu dà ed nhiéu lién
bd, song, su phàn biét ddi xir ve gidi nghiém trgng ddi vdi càc quyén co bàn cùa con ngudi nhu: kinh té, chinh tri, vàn hoà, ke cà mal tàm ly vàn cdn tdn t<ii khàp mgi noi, nhà't là d nhùng nude nghco
O nude ta, su phàn biét gidi cdn tdn lai khà phd bién, phu nù bao gid cùng là ngudi gành chju truc lié'p va Idn nhàl nhùng bau qua eùa su bài binh dàng Xcl dén cùng, su philn biét gidi này khdng chi làm idn hai ddi vdi lùng
cà nhàn phu nir ma cdn ành hudng dén su phàl irién cùa lai cà mgi ngudi, dén toiìn xà boi Vi ly do này, binh dàng gidi trd thành mdi quan làm bang dàu, là muc liéu cùa su phàl trien va là indi yéu id gdp phàn ddi indi xà hdi, nàng cao khà nàng làng trudng kinh té, xày dung vàn hoà, ihuc hién cdng nghiép hoà hién diii hoà, nhiìm muc liéu "dàn giàu, nude manh, xà bòi cdng bang, dàn chù, vàn minh"
Sinh ihdi, Bàc Ho dà lùng nói: "Nóiphu nula nóipl'dn mìa xàlidi Nèh khdng gidi phdng phu nù thi khdng gidi phdng mot mia loài ngirdi Neu khdng gidi phdng phit nir Id \dy dirng chù nglua \d hdi chi mot nira " [36, Ir
523J Tlurc hién tu tudng dd cùa Bàc, nhàm nhàn ihùc dugc làm quan trgng cùa vice nàng cao bình dàng gidi, Dàng va Nhà nude la dà rat quan tàm dén viin de này Cu thè là, chùng la dà ed indi vién chuyén nghién cùu nhùng \ àn
de ve gidi Mài khàc, de hién lliuc hoà nhùng két qua nghién cùu này, Chinh phù dà thành hip "Uy ban Qudc già vi su lién bd cùa Phu niT', ddng ihdi hoàn
Trang 4thién "Ke hoqch hành ddng ve su' tien bó cùa phu nù va bình dàng Giài " Gàn day nhSil, sau Dai hdi dai biéu Dàng toàn qudc làn thu X, Qudc hdi dà hgp va thdng qua dir thào luàt "Bình ddng giài"
Tir thuc té trén, tàc già luàn àn tàp trung nghién cùu quan diém ve gidi va con dudng giài phdng phu nù cùa nhà hién sinh Phàp, ngudi dugc coi là "mot trong nhùng nhàn vài dàn dàu phong trào nù quyén" phuang Tày thè ky XX vdi hy vgng il nhiéu ddng gdp cho cdng cugc giài phdng phu nù d nude ta Khdng chi noi tiéng vdi lén ggi "nhà nù quyén", S de Beauvoir cdn dugc biél dén bai bà là mot nhà nhà vàn, nhà iriét hgc hién sinh Bà dà ed ddng gdp dàng
ke cho su phàl Irién chù nghla hién sinh
Chù nghla hién sinh là indi Irào luu triél hgc xuà'l hién vào nhùng nàm dàu Ihé ky XX, lity càm hùng lù tu tudng cùa nhà irié'l hgc Dan Miieh S Kierkegaard, phmmg phàp hién lugng hgc cùa E Husserl va giìn lién vdi tcn
ludi càc nhà hién sinh Due, Phàp nhu M Heidegger, K Jaspers, J.-P Sartre, G
Marcel, M Merleau - Ponly, S de Beauvoir Gic nhà hién sinh Phàp dà ed cdng dua chù nghui hién sinh phàl trien dén dinh cao, gàn vdi lén ggi "phong trào hién sinh"
Trong Ijch sir pliàl Irién cùa mình, chù nghìa hién sinh Phàp dà ed ành hudng idi nhiéu nude, trong dd ed Viél Nain, dàc biél d in-én Nam Viél Nam vào nhùng nàm 60 cùa thè ky XX Va ngày nay, chù nghìa hién sinh vàn lié'p tue hién dién d nude la Mot sd tàc philm nguyén tàc ve chù nghìa hién sinh
dà dugc dich, càc còng trình nghién cùu ve chù nghìa hién sinh ngày càng dugc phàl hành rdng rài
Màc dù chù nghìa hién sinh dii nhiip vào nude ta tu riVt sdm, song cho dén niiy, viéc hieu ihiiu dào trào luu Irici hgc này cùng nhu \'iin de gidi ma
nd diìt ra vàn cdn nhiéu hiin che Hién nay, ddi ngù nhùng ngudi nghién cùu
ve triél hgc phuang Tày hién diii, ve chù nghìa hién sinh vàn cdn ihiéu ve sd luctng Ddi vdi sinh vién trong càc irudng dai hgc (ké cà sinh vién hgc
Trang 5chuyén Triét hgc) vàn thà'y rat la tai khi nghe dén tén ludi bay càc trào luu triét hgc này De khàc phuc han che trén, dua Viét Nam bòi nhàp vdi thè gidi, chùng ta càn phài lich cuc ddi mdi cdng tàc nghién cùru ly luàn Trong
budi làm viéc vdi Hdi ddng Ly luàn Trung uang ngày 29 thàng 01 nàm
2002, Tdng Bi thu Ndng Due Manh dà chi rò: "Ddi mdi cdng tàc nghién cùu ly luàn, còng tàc giàng day ly luàn là ddi hdi bue xùc cùa Dàng Cdng tàc ly luàn phài gàn vdi su hieu biét thuc lién Viét Nam va nhùng viVn de mdi cùa thè gidi, tdng két thuc lién va nghién cùu khoa hgc cùa la va liép thu ed chgn Igc nhùng thành luu nghién cùu khoa hgc cùa nhàn loai; nhàn thuc dùng chù nghìa Màc - Lé-nin va tu tudng Ho Chi Minh ddng thdi nghién cùu de hieu thuc chà't càc hgc thuyét ngoài nàc xiì" 154, ir 17]
Xuà't phàl lù thuc lién cùa viìn de gidi va lình hình nghién cùu chù nghìa
hién sinh nhu dà ke trén, tàc già luàn àn chgn de lai 'Triét hoc hién sinh ve giiri Glia Simone de Beauvoir", nghién cùru mot tàc già phuang Tày hién diii
Diéu này là hoàn toìm phù hgp vdi tinh Ihàn Nghj quyé'l 01 ngày 28 thàng 3 nàm 1992 cùa Bò Chinh trj: "Trong nhiéu nàm qua nói dung dào liio ddi ngù càn bò ly luàn bau nhu chi bd hcp trong càc bd indn Màc-Lénin chira coi trgng càc trào luu khiic va lié'p càn nhùng tu tudng khoa hgc eùa ihé gidi Hàu qua là sd ddng càn bò ly luàn ihié'u hieu biét rdng rài ve klio làng tri ihùc cùa loài ngudi, do dd khà nàng phàl hién bj han ché^'
2 Tìiih hình nghién cùu
Chù nghìa hién sinh là indi trào lim phiit trien ràni lò trong iiliùng nàm san
thè chién làn ihù II, dac biét là d Phàp Tu khi chù nghìa hién sinh ra ddi cho
dén nay, d nude la dà ed nhiéu hgc già nghién cùu trào lim này trén nhiéu bình dién khiic nhau Nhìn chung càc t.'c già chi tàp irung 'ini hieu chù nghìa hién sinh d nhùng vàn de ly luiin, ngudn gdc phàl sinh, phàl tnén cùa chù nghìa hién
sinh va nhùng khài niém, luàn ihuyèl ma Irié't hgc hién sinh su dung làm nén
tàng Vice di sàu phàn lich tu ludng cùa càc nhà hién sinh mdi chi dìrng d gidi
Trang 6han nhà't dinh d mot so nhà hién sinh nhu Sartre, Marcel, M-irleau Ponly Tuy nhién, ò Viét Nam, chua ed tàc già nào de càp dén Beauvoir, mot tieu thuyét già, mot nhà triét hgc hién sinh ben canh Sartre vdi tu càch là nhà triét hgc Dudi gdc dò vàn hgc, càc nhà nghién cùu cùng mdi chi dìrng ò nhùng bài viét so lugc
ve Beauvoir chù chua ed còng trình khoa hgc chuyén biél nào ve bà
Hién nay, nhiing còng trình nude ngoài nghién cùru ve Beauvoir va Giiri thir hai ed mal d nude ta rat it Càc giào trình Ijch su triét hgc, Ijch su vàn hgc ehi ed
mot sd doan, mot so càu nhàn xct chung ve tàc già
Trude kia d mién Nam nude la, Beauvoir dà dugc nhàe idi trong càc
cdng trình triét hgc hién sinh Trong cudn "Chù nghìa hién sinir cùa
Foulquié do Tliu Nhàn djch, Beauvoir dugc de càp dén vdi nhùng tu ludng
triét hgc ca bàn Cudn "May lido lini triéì hgc phucmg Tdy" cùa Phi.im Minh
Làng ed vài trich doiin ve tu ludng Irié't hgc cùa Beauvoir Cdng trình hip the
"Ljch su vdn Iwc Thdp the ky XY" ed bài viét eùa làc già Le Hdng Sàm dà
gidi thiéu chàn dung Beauvoir vdi nhùng net co bàn ve liéu su va càc tàc
phàm cùa bà Cudn "Phé phdn vdn hgc hién sinh chù nglua " cùa Dd Due
Hieu ed nói dén BeauN'oir nhung chù yéu là nhàm chi ra nhùng khiéin kliuyét
cùa chù nghìa hién sinh Gàn day nhii'l, cudn "Chù nghìa hién sinh vd thuyét cau trite" cùa Tran Tliién Diio (xuiì'l biin nàm 2001) cùng chi gidi thiéu mdi
bài viét eùa Beauvoir ve quan niém vàn hgc Trén càc ìap chi nghién cùu ve
gidi, chi ed indi bài duy nhiìì cùa tiip ehi "KIwa hgc ve phu nù" (nàm 2004) gidi thiéu bài cùa tàc già Le Thanl Bình, Urge djch ve "Thuyét nù quyén mdi cùa Simone de Beauvoir" cùa nhà nghién cùru J.J Zéphir vdi mot nói dung
ngàn ggn Dudi gdc dò vàn hgc, liip chi vàn hgc dà ed dòi bài miéu tà cugc ddi Beauvoir vdi nhùng càu chuyén tinh làng miin cùng Sartre
Ò nude tii, nhiic dén Beauvoir, ngudi ta bici dén bà là mot nhà vàn, nhà triét hgc, nhà nù quyén Song nhùng nói dung tu tudng, su nghiép limg danh dd eùa bà ibi chua dirac khai thàc indi càch sàu sàc va loàn dién
Trang 7Trén thè gidi, sau khi tàc phàm Gidi thu hai dugc xuà't bàn, nhùng trang
viét ve Beauvoir ngày càng day lén vdi nhùng nhàn djnh trén nhiéu bình dién khàc nhau, kd cà vàn hgc cùng nhu triét hgc Nhùng nàm 70 dà ed nhiéu bài viét, nhiéu cugc phdng vàn Beauvoir dugc dàng tài trén càc tap chi va tàp
trung nhà't là d hai tap chi "Nhùng vàn de mài ve nù quyén " va tap chi 'Thdi mi/i" do Sartre làm chù bùt Cd the ké ra bang chuc bài viét ve Beauvoir va su
nghiép sàng tao cùa bà Nhìn chung, hàu bel càc bài viét déu td long khàm phuc va dành già cao Beauvoir vdi nhùng ddng gdp cùa bà cho phong trào nù quyén thè gidi Chàng han, cdng trình cùa Benoil Groull Chiudine Monleil, Claudine Serre, Delphy, Marie J Bonnel, Marlhe Lemaire, Simons Magarci, Karen Warren, Francois d'Eaubonne, Francoise Rélif hay Andrce Michel Riéng nhà nghién cùu Yvanka B Riiynova liii di sàu khai thiic Beauvoir ve vàn de luàn ly hién sinh va khàng djnh ràng quiin diém luàn ly hién sinh cùa
bà trong hai tàc phiun: \'/ /;;()/ //('// ludn ly cùa su hdin ho va Gidi thù hai là gàn gùi, tiép cdn vdi ijuan diém hdit hién dai ve có.'ig ly cùa J F Lyotard Nàm 1999, nhàn ky niém 50 nàm ngìiy Gidi thù hai ra ddi, liii Paris (Phàp), ngudi ta dà td chùc cugc Hdi ihiìo Qudc tè vdi chù de: "Gidi thù hai, 50 nani - mot di sdn " Qua cugc bòi Ihào này, càc nhà nghién cùa déu nhàl tri ràng, màc
dù ed nhiéu y kién phé bình gay gài nhung cho dén n?v Gidi thù hai \'àn giù
nguyén già Irj va ed ành hudng Idn dén viì'n de nù quyén the gidi Trong rat nhiéu cdng trình nghién cùu ve nhùng ddng gdp cùa Beauvoir ve mal triél hgc
va vàn hgc, ed thè ké dén hai cdng liinh ndi bài Còng trình dàu lién phài ké dén là chuyén luàn cùa Isabelle Hazan, giào su chu\én ngành vàn hgc hién dai, thuc hién nàm 1996- 1997 Diiy là mdi cdng trình nghién cùu hél sue cdng phu, khào sài dudi gdc dò vàn hgc ve con ngudi Beauxoir ihòng qua bdn tàp Hdi ky cùa bà Sau khi diém hii càc diìu inde quan irgng trong cugc ddi Beauvoir bang ngdi bùt nghe thuàl, còng irình dà làm ndi bill nhùng nel tinh càch dòc dào, biéu hién mot Idi sdng hién sinh dugc hình thành khà sdm trong
Trang 8con ngudi Beauvoir Gịng trình thù hai quan trgng han là luàn vàn danh du cùa Philippe Knab Tàc già dà nghién curu truc tiép triét hgc hién sinh cùa Beauvó"
thịng qua quan niém luàn ly hién sinh chù nghìa cùa bà trong tàc phàm Vi mot nén ludn ly cùa suhdm ho vdi nhùng chù de hién sinh nhu vàn de lu do, vàn de
ve su hàm ho trong thàn phàn con ngudi Day ed the là mot trong nhùng cdng trình hièm boi tìm hieu ve triét hgc hién sinh cùa Beauvoir
Nhu vày, qua rà't nhiéu bài viét, cdng trình nghién cùu ve Beauvoir, chùng ta ed the nhàn thà'y ràng, chua ed mot cdng trình nào nghién cùu mdi càch day dù, ed he ihdng triél hgc hién sinh ve gidi éa Beauvoir
Trong sd rat nhiéu tàc phàm cùa Beauvoir, Gidi thù hai dugc coi là mot
tàc phàm quan trgng nhàl Tàc phàm dà dugc phd bién rdng rài, dugc djch ra nhiéu thù liéng Irén ihé gidi O nude la, do nhu càu nghién cùu ve gidi, nhà
xuà't bàn Phu nù cùa Hdi lién hicp phu nù Vici Nam duac su lai irg cùa Dai
su quàn Phàp dà djch va xuà't bàn làc phiim Gidi thù iai (nàm 1996) Nhung
vi nhthig li do khàch quan hồc chù quan, ngudi dich dà lugc bd di nhùng tu ludng triét hgc quan trgng (phàn ind dàu) ma chinh nhùng tu ludng này là co
sd de Simone de Beauvoir xày dung quan diém ve gidi cùa mình
Tuy nhién, và'n de triét hgc ve gidi cùa Beauvoir khdng chi dugc de càp
trong tàc phàm Giifi thù hai (Le deuxième sexc) ma dugc dal ra d càc làc phàm Irirdc dd Irong Cd khdch mài (L'invite'e), Vi mot nén ludn ly cita si/ hdm ho (Pour une morale de Tambiguilé) Ngồi ra, chùng la cdn bài gap
hình bdng ngirdi phu nù d mot sd tàc phàm khàc nhung kéin dàm nel hon
nhu Mdu cùa tlia nhdn (Le sang des aulres), Cdc quan (Les Mandarins), Hdi ki cùa mot ed gài né né'p (Mémoires d'une jeune fillc range'e) Sire manh cùa tuoi tdc (La force de l'àge) Sue manh cita su vài (La force de
cho.sc) Hién niiy, nhiéu tàc phàm cùa Beauvoir dà ed mal d nude la Vi vày, càn phài ehi rị ca sd triél hgc hién sinh cùa bà, qua dd dịc già mdi hieu dugc va'n de gidi ina Beauvoir dal ra
Trang 93 Muc dich va nhiém vu nghién cùu
Muc dich cùa luàn àn là làm rò nhùng tu tudng, nhùng chù de triét hgc hién sinh ve gidi, dac biét là ve giài phdng phu nù cùa Beauvoir
De dat muc dich trén, luàn àn thuc hién ba nhiém vu sau day:
Mot là, trình bay tién de ra ddi cùa chù nghìa hién sinh va triét hgc
hién sinh ve gidi cùa Beauvoir, ddng thdi, gidi thiéu Beauvoir va mot sd tàc phàm chù yéu cùa bà
Hai Id, trình bay tu tudng triél hgc hién sinh ve gidi cùa Beauvoir thdng
qua su phé phàn cùa bà ddi vdi nhùng quan niém ve gidi Hong ljch su va càc khoa hoc hién dai
• • •
Ba là, phan lich nhung lir luòng iricl hoc hien sinli cùa Beauvoir ve giài
phong phu nU
4 Dòi tiroìig va pham vi nghicn cùu
Dó'i luang nghicn ciru cùa luan an là nhiing Hi tiiòng Irict hoc hien sinh
ve giói, ve giài phong phu nù Ihòng qua hai làc pham Giài thi'r hai va Vi mot nén luàn ly cùa si/ hàm ho cùa Beauvoir
5 Phirmig phap nghién curu
Luan àn nghién cùru lu* liròng cùa mol nhà triet hoc hien sinh irong lich sii iric't hoc phuang Tay hien dai, do do, càn quàn triét càc yéu càu ve phuang phàp nghicn cùu nhu sau:
Ve phKo'ng phàp luan: Su dung phuang phàp luan cùa chù nghìa duy vài bién chùng va chù nghla duy vai lich su, nguyén ly ve moi quan
ho bién chùng giùa lon lai xà bòi va y ihùc xà boi De hoàn ibànli tot nliiém
vu dat ra, luan àn co gang quàn triét quan diéni khàch quan, bién chi'mg ihcc^ tinh thàn Nghi quycl 01 nani 1992 cùa Bò Chinh tri
Ve phiarng phàp: luàn àn su diing ké'l bop càc ])huang pliàp phàn
lich, long hap, phuang phàp so sành, phuang phàp Ijrb sii va logie
Trang 106 ^ nghia va dóng góp ve màt khoa hoc cùa luàn àn
Y nghia cùa luqn àn
Nghién cùu triét hoc hien sinh, mot trào luu triét hoc phuang Tày hien dai giùp cho tu duy cùa chùng la tra nén uyén chuyén, rong ma va da dang han
Luàn àn nghién cùu mot làc già phuang Tày hién dai, do do co thè dùng làm tài liéu Iham khào phuc vu cho nghién cùu, giàng day triet hoc, vàn hoc phuang Tày hien dai
Nhàn dién mot khuón mal hién sinh trong triét hoc hién sinh Phàp va chù nghla hién sinh chàu Au
1 Két càu
Ngoài phàn ma dàu, két luàn va càc phu lue, luàn àn két càu goni ba chuang, 9 tiét
Trang 11CHl/ONG 1 TIÉN DE RA DÒI CÙA CHÙ NGHÌA KIÈN SINH VA
TRIÈT HOC HIÈN SINH VE GIOÌ CÙA S DE BEAUVOIR
Dua trén nguyén ly tdn tai xà hdi quyé't din'i y Ihùc xà bòi cùa triet hgc Màc- Lenin, ed the xem tu ludng trié't hgc cùa Beauvoir là mdt biéu hién cu the cùa hình thài y ihùc xà hdi, do vày bao gid nd cùng bj quy djnh bdi diéu kién ljch su - xà bòi cùa chinh noi nd ra ddi,
dd là chàu Au, là tình hình nude Phàp, là hoàn cành sdng va diéu kién sinh boat cà nhàn cùa làc già Mal khàc, su phàl irién cùa Iriéì hgc khdng phài bài dàu tu hu khdng ma bao gid cùng là su ké thùa càc quan diém trié't hgc cùa càc bàc tién bdi Vi vày, triét hgc cùa Beauvoir
dà khdng dùng ngoài quy luàl Irén, nd là su ke thùa tu ludng eùa càc nhà Irié't hgc irudc dd, ddng thdi là su liép thu tinh thàn chdng chù nghla duy ly cùa chù nghla phi duy ly trong mot sd trào luu triél hgc phuang Tày hién dai
1.1 TIÉN DE KINH TÉ, CHINH TRI - XÀ HÒI VA VÀN HOÀ
Vào drìu the ky XX, chù nghìa tu ban phuang Tày dà bd lai phia sau thdi ky co dién de bude sang thdi ky hién dai Cugc càch mang cdng nghiép va sau dd, cugc càch mang khoa hgc va cdng nghé dà làm bién ddi làn gdc nén san xuà't cùa xà hdi
Bude vào thdi ky hién dai, còng nghiép hoà co ]:'ii phàl irién quy mò san xuà'l tàng lén manh me dàn idi viéc lich lu san xuà't <7 càc xi nghiép Idn san phàm xà bòi nhu ludn irào khàp noi Tién bò khc? hgc - ky ihuàl dugc
y ihùe he cùa xà bòi phuang Tày miéu là nhu thành qua cùa chù nghla duy
ly Chinh nhùng bude tién ky diéu eùa khoa hgc này dà làm cho ngudi la quan niém ràng, tién bò dudng nhu chi ed the dal dugc trén co sd phàl irién phdn vinh cùa khoa hgc ky thuàl thdng qua vice duy ly hoà chnih tri va loàn
bò ddi song kinh té - xà bòi ndi chung Su lac quan ddi vdi iri lue va In ihùc
Trang 12dà thè hién mot càch day dù va triét de' nhà't trong y thùc là'y cdng nghé làm nén tàng Tinh duy ly dugc coi là phuang sàch van nàng de hoàn thién xà bòi Tién bd dugc biéu nhu là két qua cùa viéc truyén bà nhùng tu tudng duy ly chàn thuc de loai trù mgi diéu phi ly ào tudng, de toà ành sàng tri tue trén khàp thè gidi Ngudi ta dua lén tàn mày xanh va khuyéch truong quan niém cho ràng khoa hgc - ky thuàl là chiéc dùa thàn, là bién phàp duy nhà't
va van nàng de giài quyét mgi và'n de cùa xà hdi, là phuang lién tuyét bào tao nén su bài hoà xà hdi trén con dudng xày dung mot càch duy ly trai tu
xà bòi ngày nay
Nhu vày, cugc càch mang cdng nghé bài dàu vào giùa the ky này dà làm này sinh mot y tudng cho ràng su phàl trien cùa khoa hgc - ky thuàl ed the dua chù nghla còng nghiép khdi khùng hoàng, loai trù nhùng ung nhgt va loai trù nhùng màu Ihuàn xà hdi vdn ed cùa xà bòi dd Su phàl iricn kinh le manh me, cugc "bùng no kinli té " vào nbùlig nàm 50, 60 cùa thè ky dà làm hình thành
mdi xu hudng duy ly cao ggi là chù nglua ky tri Nhùng quan niém ky tri dugc
bdc Id rd ràng trong càc md hình xà bòi cùa nhùng nhà tuong lai hgc ve chù nghìa cdng nghiép mang màu sàc khàc nhau
Trong vò sd biéu hién cùa chù nghìa duy ly ve ddi song xà hdi, irude hét phài ndi dén chù nghìa duy ly ve nhà nude, ve thj trudng, nhùng cài ma J Habermas cho là hai Iru còl cùa xà bòi phuang Tày hién dai
Tnih duy ly cùa nhà nude phuang Tày the hién d chd: nd bj chi phdi bdi nhùng nhà ky trj, nhà quàn ly chuyén nghiép tao thành mot nhà nude quan liéu ngày mot de nàng lén con ngudi Ngày nay, tinh duy ly dal idi cao
dd Trong Làn sdng thù ha, A Toffer ndi ve "nhùng nhdm ra quyét djnh vd
hình này kiém soàl ddn bay dàu tu irong xà bòi còng nghiép" Thi trudng
dugc ngudi ta coi là mot thành tuu \i dai sành ngang \óì nhùng thành luu tri
tue khàc cuà loài ngudi Sue manh cùa nd dà de ra "xà hòi liéu thu", "xà bòi
du thùa" 1 lién tugng ''tién nghi dai chùng' dà dugc y thùc he hoà bdi vi nd
Trang 13trd thành phuang tién hoà nhàp, khoa chat con ngudi vào xà hdi khdng cdn mot Idi thoàt
Vdi chù nghTa duy ly, xà boi phuang Tày dà dat dén giai doan tòt cùng
cùa nd Nhung chinh d diém dinh cùa su phdn vinh dd nd dà sa vào cugc
khùng hoàng Càc nhà triét hgc phi duy ly nhu Spengler, Nietzsche dà ndi idi
su suy tàn, su suy ddi cùa phuang Tày chinh d chù nghTa duy ly ky thuàt cùa
nò Hg coi khoa hgc ky thuàt là nguyén nhàn duy nhà't cùa mgi diéu bài hanh
va thàm boa ddi vdi con ngudi Chinh Màc, ngay tu thè ky XIX dà du bào hàu qua té hai cùa xà bòi ky trj:
Chùng ta thà'y ràng nhùng mày mdc ed mdt sue manh ky diéu trong viéc giàm bdt lao ddng cùa con ngudi va làm cho lao ddng cùa con ngudi ed két qua han, thi lai dcm nan ddi va tình trang kiét qué dén cho con ngudi Nhùng ngudn cùa cài mdi u> xua dén nay chua ai biét dugc, dudng nhu do mot sue manh thàn ky nào dd lai dang bién thành ngudn gdc cùa su nghèo khd Nhùng thàng Igi cùa ky thuàl dudng nhu dà dugc mua bang cài già cùa su suy ddi ve màt linh ihàn 134,tr 10]
Xà bòi dugc duy ly hod d phuang Tày dà sa vào khùng hoàng, suy ddi bdi
vi nd làm iha hoà con ngudi, con ngudi chi cdn là "mdi lue lugng vài chat dc^i thuàn" Mot khi con ngudi trd ihìuili bàn cùng \'à kiét qué irong bò mày ky thuàl khong Id eùa xà bòi hién dai thi su sup do cùa cà nhàn là mot diéu hién nhién Thàn phàn con ngudi dà nhu thè ibi tbiuih luti ky thuàt ma loài ngudi giành dugc
tal khdng phài già trj con ngudi ma bang "gid tri suy ddi cùa dgo dirc\
F Fromm ndi ve con ngudi trong nén vàn minh ky tri nhu sau: \àn de cùa thè ky XIX là "Tliugng de dà chéi" (nhu Nietzsche dà ndi), và'n de cùa thè ky XX là "con ngudi dà chét" Ò thè ki XIX, su.làn bao chdng lai con ngudi, d thè ky XX là su tha hoà xà bòi ed tinh thàn kinh phàn liei, chdng lai con ngudi Trong qua khù, tai boa là d chò con ngudi trd ihành nd le, trong
Trang 14tuang lai con ngudi ed nguy co trd thành nhùng rdbd't Con ngudi khdng cdn
là con ngudi ma bién thành cài mày khdng tu duy, khdng tình càm Con ngudi bi mày mdc hoà, tu ddng hoà trd thành mdt yéu td don giàn cùa khoa hgc - ky thuàt cho nén dành mài bèi mgi due tinh cùa riéng mình va khdng tón tai nhu mot nhàn vj, mdt cà nhàn nùa Con ngudi bj tuang ddng hoà, phi
cà tinh hoà, cà nhàn trd thành mdt dién hình khdng màu sàc
Tdm lai, cà xà bòi nhu bi nhàn chìm trong su thdng tri cùa chù nglua duy
ly Trude tình hình à'y, su phàn ùng cùa xà.hdi dà dién ra ngày mdt gay gài
Ve mal chinh tri - xà bòi, dd là nhùng phong trào mang linh xà bòi 0
My là phong trào Phàn vàn hoà cùa thanh nién, sinh vién; d Phàp là cugc bao loan thàng Nàm - Sàu (1968)
Ve màt vàn hoà, dd là phong trào vàn hgc hién dai vàn hgc mdi (chù nghìa lugng trung, chù nghìa siéu thuc vv )
Trén bình dién triét hgc: Tu cudi thè ky, mot chùm triél hgc phi duy ly
da xuà't hién: nhdn hgc trié't hgc trié't Iwc diri siing (Bergson, Nietzsche), chù nglua nhdn vi, chù nghìa Freud, dàc bici là chù nghìa hién sinh Chù nghìa
hién sinh phàl Irién manh me, di vào dai chùng va ihuc su trd thành mdt phong trào
Chù nghìa hién sinh d Phàp cùng là su phàn ùng chdng lai chù nghìa duy ly Nhimg nd gàn vdi nhùng diéu kién lich su riéng eùa nude Phàp, nd dién ra d mdi nude ed truyén thdng vùrng chài ve tu do va lai này sinh ngay trong thdi ky chicm ddng eùa chù nghìa phàl xil Due: do dd, nd ed nhùng nel
dàc thù
Ndi dén su ra ddi cùa chù nghìa hién sinh khdng the khòng ndi idi
chién tranh tàn khdc, d[\c bici là chù nghìa phàl xil ra ddi dà lìm mgi càch
nd djch, huy dici con ngudi Chién tranh ndng két thùc, chién tranh lanh
tiép dién dà dua dén nguy ca de doa sinh mang con ngudi bang nhùng vù
khi tòi tàn, bang boni nguyén lù Trude tình hình de, ngudi la khdng thè
Trang 15khòng nhàn thaiy cuòc ddi do chién tranh gay nén, bdc Id bèi muc su phi ly cùa cuòc sdng, do dd con ngudi dà mài hét niém tin, ly tudng "Tu do, bình dàng, bàc ài" gid day chi cdn là khàu biéu Vi vày, chù nghìa hién sinh ra ddi lue này dugc coi nhu mdt tàm guang phàn ành hién thuc xà hdi day nhùng bi quan, thà't bai
Chù nghìa hién sinh cùng nhu nhiéu trào luu trié't hgc khàc d phuang Tày ed xu hudng dai chùng hoà, tue di vào ddi sdng bang ngày, cho nén nd khdng chi dùng lai d nhùng li ihuyé'l ma trd thành mot phong trào xà bòi
Ngudi ta ndi ràng chù nghìa hien sinh di lù ''Kierkegaard dén Saint Germain - des-prés\ Ngudi ta miéu tà su ra ddi cùa chù nghìa hién sinh Phàp
-nhu sau:
Ay là mdt buoi sàng mùa dòng (1946), vùa thùc già'c cà thành phd Paris thà'y mình "hién sinh", sàch bào day hién sinh quyén rù tran ngàp phd phudng, nhùng "dàm Ihanh nién nam nù vui ve" kco dén nhihig càn nhà hàm d Saint - Germain, àm vang diéu nhac jazz irong nhùng trang phuc mdi la vdi mdt Idi sdng mdi, là mdi phong Irào mdi
dà trd thành nhu mdt huyén thoai IDàn iheo 39 lr.l33J
Trong nhùng càn hàm d Saint- Germain-des-prcs, nhùng nhà hién sinh
dà td chùc le bòi vdi nhihig ngudi cdn lai cùa phong trào zazou choi nhac jazz Dudng nhu nhac jazz va hién sinh ed gì dd gap gò nhau Nhùng ngudi zazou khdng là nhà iriél hgc, nhà chinh tri cùng nhu phong trào hién sinh hg Ihuòc mdt phong trào chi hudng vào mot quy chièu vàn hoà duy nhàl là nhac jazz My Ngudi la cho ràng bòi he này là mdt kiéu ed linh xà hdi, noi dién ra
'\-dch mang' chù khòng phài là hình thùc td chùc cùa nhùng ihiét che Md
hình ve tinh xà bòi lién Ihòng va \'ui ve là nhac jazz Mdi ngudi tu làm ndi lén tiéng nhac cùa mình, rai vào chò ngàu hùng may rui dàp lai may rùi cùa ngudi khàc Tdm lai là ngàu hùng trong mdt ky lIuKil dd,ig hoà eùa dàn nhac Mot ngàu hùng khòng phài là mot hòn loan ed linh tra dùa ma là mot su
Trang 16tuang tàc cùa àm thanh b^t ngd Trong tiéng ndi chung ed nhùng tiéng ndi riéng biét de cùng tao thành mot càch phd bién ma cu the Ngudi ta ma ludng ràng nhac jazz xàp xình à'y chinh là mot lién hiép vò bang choc làt cùa nhùng ngudi tu do se giành là'y cài dep Khdng phài là thién dudng ma chi là tran
thè trong phù du, trong cành "dia ngiic Id tha nhdn"
Chù nghìa hién sinh khdng chi là phong trào di vào Idi sdng ma cdn ed màt trong càc cugc "ndi loan" cùa sinh vién trong nhùng thàng Nàm - Sàu nàm
1968 lai Paris va cà d phong trào "Phàn vàn hoà" d My Trong
"ciwc càch mang vui ve", vdi nhùng Festival, Camaval ndi lén chù nghìa siéu
thuc trong nghé thuàt, nhiéu loai chù nghìa phi duy ly ke cà chù nghìa hién sinh
trong Idi sdng cùa nhùng hippy Ngudi la lù bd càu ndi cùa Descartes 'Trn tu duy vdy tói hién hùu" ma thay bang su sùng bài cài phi duy ly 'Tin cdm gidc vdy tói hién hùu\ Tu duy bang ly tri, càm giàc bang trai lini
Chdng lai chù nghìa duy ly khdng chi nhiéu td chùc, nhiéu nhdm thàm
chi cà mdt phong trào mang lén phong trào xd hdi nidi ra ddi tàp hgp nhùng
ngudi bài bình vdi xà hdi dà duy ly hoà dén cao dd Triél hgc ve gidi va chù
nghìa nù quyén mdi do Beauvoir khdi xudng dà hoà nhàp vdi "sirtd'n cdng hién sinh " (olTcnsive existentialisle), ddng thdi gdp phàn \'ào phong trào chdng chù
nghìa duy ly Vày, triét hgc hién sinh ve gidi va chù ng'hìci nù quyén Bcauxoir dà
ra ddi trong hoàn cành nào /
Nhu dà phàn lich d trén, su phàl iricn manh me eùa chù nghìa cdng nghiép, cùa khoa hgc ky thuàt dà l-ic dòng sàu sàc dén nhiéu lình vue cùa ddi sdng xà bòi, ke cà trén bình dién kinh tè, chinh trj, vàn boa, Idi sdng, làm dào Idn ddi sdng linh thàn cùa mdt bd phàn khdng nhd quàn chùng Cliù nghìa hién sinh ra ddi dà phàn ành xà bòi hien thuc dd ddng thdi gdp Ihém tiéng ndi chdng dui nghìa duy ly, chù nghìa ky trj trong xà bòi phuang Tày hién thdi Giù nghìa hién sinh mang nhiéu màu sàc da dang, mdi nhà hien sinh dà phàn ùng xà bòi ky trj bang nhùng biéu hién khàc nhau Triél hgc hién sinh
Trang 17cùa Beauvoir dà hoà chung tiéng ndi à'y Bà dà di vào mdt khia canh cu the trong thiét che xà hdi, dd là và'n de già dinh, và'n de thàn phàn ngudi phu nù trong xà bòi là mot và'n de dà gay nhiéu tranh cài
Trong ddi sdng vàn hoà phuang Tày va vàn hoà Phàp ndi riéng, vàn de ludn chiém vi tri quan trgng trong he thdng càc già tri truyén thdng là và'n de
tu do, già dinh va dàc biét là quyén cùa ngudi phu nù trong già dinh va xà bòi ludn dugc dat ra gay gàt Su thay ddi cùa càc hình thùc bdn nhàn, già dinh va vai trd cùa ngudi phu nù trong già dinh là phàn ành su thay ddi cùa diéu kién
kinh té - xà bòi Trong tàc phàm Ngudn gd'c cùa già dinh, cùa che dd tu hiui
va cùa nhà nui/c, Àng ghen dà làm sàng td diéu này Theo quan diém này ibi,
su ra ddi cùa già dinh hai nhàn (cha me va con cài) vào thè ky XVll chinh là phàn ành su phàl trién eùa xà hdi cdng nghiép Vdi qui md san xuà't Idn, tàp trung trong nhà mày nén già dinh hai nhàn td ra ggn nhe, phù hgp vdi nén còng nghiép mdi Vi vày nd dugc coi là chuàn muc thàm mi, dao due va dugc thùa nhàn ròng rài
Nhung sang thè ky XX, chù nghìa còng nghiép sa vào khùng hoàng, dàc biét là khùng hoàng kinh té, dà dua xà ligi bude sang giai doan mdi- xà bòi bau cdng nghijp Diéu này cùng kéo Iheo su thay ddi nhiéu thiét che xà bòi, Hong do già dinh cùng bào biéu su réu rà va di
dén sup dò De khàc phuc lình trang này, ngudi la dà dùng cà nhùng bién
phàp chinh trj va kinh té Ngudi la ed gang duy tri cdng nghé eù han che vdi computer de lié'p tue kiéu san xuàt bang loai phù hgp vdi già dinh hai nhàn Vice phong Ida su già tàng lình vue dich vu cùng ed y nghìa kìm giù già dinh bai nhàn Ngudi ta cùng khòng ngàn ngai han che nhùng loai thòng tin phi dai chùng hoà, bdi già dinh hai nhàn chi boat ddng idi d noi
ed su nhàt tri qudc già ve thòng tin ma khòng phài dua ircn su da dang O day, viéc dal trd lai và'n de vai trd cùa ngudi phu nù Hong già dinh vdi muc dich duy nhàl là, niu kco già dinh hai nhàn va bude phu nù quay ve vdi chùc nàng truyén thdng, vdi nhùng cdng viéc bcp nùc nói tra sinh
Trang 18con de cài Màt khàc, càc bién phàp nhu càm ngùa thai, càm nghién cùu sinh hgc sinh san cùng dugc àp dung Tà't cà nhùng bién phàp này dà
gay tdn ihuang rat Idn dén ngudi phu nù, udc vgng dugc giài phdng trong xà hdi hién dai cùa hg cùng bj càn trd Màc dù vày, nhu mdt quy luàt tà't yéu, nhùng thay ddi ve kinh té tà't yéu sé khdng tranh khdi dàn dén nhùng thay
dói càc và'n de xà hdi, trong dà ed và'n de già dinh va vai trd cùa ngudi phu
nù Nhùng thay dói này dà ành hudng Idn idi mot sd nude, dàc biél là càc
nude phàt irién, trong dd ed Mi, mot qudc già di dàu trong xà bòi bau cdng nghiép Là mdt qudc già ndi danh ve chù nghìa da nguyén Mi là nude dà
md cùa chà'p nhàn tal cà càc hình thùc già dinh dugc coi là phi ed dién, già
dinh hàu hién dai Ddi vdi nude Phàp, luy khdng liép thu mdt càch manh me
trào luu này, nhung mdt bd phàn khdng nhd làng lófp trung luu vàn chiù ành
hudng il nhiéu Su bùng nd ve già dinh, vdi càc hình »hùc hdn nhàn mdi, dd
chinh là nhùng yéu id tàe ddng liuc liép dén càch giài quyét vàn de gidi,
và'n de già dinh cùa càc nhà nù qi:\én hien dai, trong dà ed Beauvoir
Ly giài cho su thay ddi cùa càc Ihié'l che, trong dd ed và'n de già dinh, và'n de phu nù, A TolTler, nhà tuang lai hgc cho ràng, khi Làn sdng thù ba bùng nd, cùng vdi he thdng san xuà't va thdng tin phàl irién trong xà bòi ibi càu irùc già dinh cùng trd nén da dang, do dd, khdng hình thùc già dinh nào tdn lai dugc làu Vi vày, su ra ddi eùa xà bòi hàu cdng nghiép cùng dua dén
hình thành nidi kiéu già dinh nicifi, dd là già dinh piti ligi nhdn ihay thè cho già dinh hgt nhdn Tuy nhién, su ra ddi cùa già dinh mai này chi là nidi khia
canh phàn ành su thay ddi cùa diéu kién kinh té - xà hdi, ddng thdi làm làng Ihém xu hudng chdng chù nghìa duy ly, xà bòi ky trj
Ngoài ra, trén bình dién van boa, ò Tày Au con phài ke dén mot phong
trào làm xào tron dai song cùa dòng dào càc tàng lap, dàc bici hi thanh nién, sinh vién, dò hi cuoc càch mang giai tinh (rc\'ohition sexucllc) Càch mang
giai linh khòng chi Ui sir say me thuàn tuy "xàc ihit'' ma nói lén \ó'\ song tir
do cùa nam nù thanh nién trong thài ky này Ve tbirc chat, cuoc càch mang
Trang 19này cùng là mot phàn ùng chdng lai xà bòi ky tri Trong xà hòi, hién tugng ly thàn, ly hòn ngày càng bùng phàt, mdt kiéu hdn nhàn mdi phàt sinh dd là
"hdn nhàn tam thdi ké tiép nhau", "hdn nhàn thù nghiém" A Toffler cho ràng, viéc phi dai chùng hoà, phi tuang ddng hoà già dinh dà md ra nhiéu khà nàng lua chgn cà nhàn mdi, mdi ngudi tu do lua chgn, tu tao ra mdt kiéu già dinh hgp vdi nhu càu cùa mdi cà nhàn Song, diéu gay su chù y hon cà là già dinh thay ddi va dù trong càu trùc già dmh nào ibi và'n de dia vj cùa ngudi phii nù vàn luòn dugc dàt ra va gay su chù y dàc biét ò thdi diém này, luy xà hòi dà ed nhiéu thay ddi ve càch nhìn nhàn ngudi phu nu nhung phu nù vàn cdn bj phàn biél ddi xu trong già dinh cùng nhu ngoài xà hdi (thu nhàp thàp, ddi sdng idi té, nudi con cài vài va .)
Thuc tè cho thà'y, d Phàp, vào nhùng nàm 30, mei sd chinh sàch ve già dinh va chùc nàng ngudi me vdi indi qui md rdng Idn chua lùng ed dà dugc
ra ddi Nhung và'n de phu càp già dinh, lién luong duy nhàl, lién cho vay de
td chùc le cudi va càc bién phàp nhàm nàng cao ti le sinh de dà bj sao nhàng Diéu này càng gay sue ép ddi vdi phu nù va su bài bình trong hg ngày càng tàng lén Nhu mdt phàn ùng chdng lai càch ddi xù à'y, trong xà hdi, hién tugng phà thai làng nhanli, sd ngudi phà thai bang sd sinh de, lù 800.000 dén
1 trièu ngudi mdi nàm phà thai bàt hgp phàp Mal khàc su bùng nd ire so sinh mot càch manh me càng khoét sàu nói lo sg cùa phu nù, ddng thdi gdp phàn tò dàm ihém hình ành "ngudi phu nù lai già", mot nhà giào due bàm sinh cùa mdt già dinh ma ngudi la mong mudn ed ddng con Ty le sinh san d
cà "phài là" va "phài hùu" déu khdng dugc kiém soàl chat che Bàn thàn ngudi phu nù ngày càng ed nguy co chju nhiéu àp lue han lù \iéc sinh de Tal cà nhùng diéu này ngày càng gay bàt dn trong ddi sdng tinh thàn cùa phu nù Mdt thuc tè khd ed thè chàp nhàn là xà bòi dà phàt irién, nhung nhùng Igi ich mang lai cho hg vàn chua dàng ké là bao Ngay cà tro.ig \ àn de giào due, phu
nù vàn chua he dugc luaViig quyén bình dàng nhu nam gidi Cd the thà'\' Beauvoir chinh là ngudi truc liép gành chju hàu qua eua su phàn biél ddi xù
' D A H O C Q U Ó C G I À f*A NO:
Trang 20này Bà dà tCmg dị dàu ky thi thae sy vdi sd diém bang Sartre nhung Beauvó chi dugc coi là dùng thù hai, sau Sartre Thém vào dd, và'n de tu do di lai cùa phu nù cùng gap phài nhùng khd khan Bàn thàn Beauvok dà nhàn ra ràng, trong khi nam gidi dugc tu do di lai giùa dudng phd ibi phu nù khdng dugc ra ngồi nèu khịng ed ngudi di iheo Cd the khàng djnh ràpg, chinh nhùng chi tiét ludng chùng rat nhd này lai là nhùng gigt nude cudi cùng làm tran vd bd
de dao due, nhCmg djnh kién khịng tịt ve phu nù dà tdn lai bay làu nay Phài chàng, day là nhùng tàc nhàn truc liép thdi thùc Beauvoir va càc nhà nù quyén Phàp quyé't tàm dà'u tranh chdng lai nhùng dinh kién, bài cdng vd ly dd va ddi lai quyén bình dàng cho phu nù Két qua lich cuc cùa phàn ùng dd là, trong xà bịi phuang Tày ndi chung va xà hdi Phàp ndi riéng dà day lén mdt phong
trào bénh vue ngudi phu nù ma ngudi ta ggi là "chù nghìa nù quyén " Nhùng
ngudi dàu tranh cho nù quyén dugc tàp hgp lai va dugc tàng cudng bdi nhiéu
td chùc xà hdi Bdi vày, dàu tranh cho nù quyén dà là nidi hành ddng mang tinh qudc té Phong trào này phàl trién manh d Anh, Mi, Phàp va xàm nhàp vào cà cdng ddng ngudi da den va ngudi Do Tliài Pii Irong 10 nàm, sd ngudi Ihani già td chùc phu nù qudc già (NOW) dà lén Idi mdt Irièu Lue này, càc chuang trình hành ddng dàu tranh vi phu nù rat da dang, nhàm ddi quyén Igi thiét thàn cho phu nù Chàng han: quyén sinh de va han che sinh de, quyén hudng Igi lù ebani sde y tè, quyén dàu tranh chdng bao lue, hàm hiép phu nù va tré em Ngồi ra, ve mal ly luàn, d mot sd nude phuang Tày (Anh, Phàp, My), nhiéu cdng irinh nghién cùu, nhiéu ly ihuyéi \é nù quyén
ve gidi dà ra ddi va gay dugc ành hudng Idìi trén thè gidi Ngay cà trong vàn
hgc cùng xuà't hién mot nén vdn hgc nù quyén Ị Mi n:ịl loai nhà vàn dà
néu bài hình ành ngudi phu nù mdi chua limg ed trong ijch su nhu: Alice Walker, Toni Morrison, Giace Pa'ey, Alison Luric, Margaret Alwood O Phàp, khdng chi ed càu chuyén "mudi nù chién binh" dàu tranh cho chù nghìa nù quyén, nià trén vàn dàn cdn ed nhiéu tcn ludi khàc trong dd, S.de
Trang 21Beauvoir là dicn hình Muc tiéu ma bà va ddng dào càc nhl' nù quyén dàt ra là, xét dén cùng, làm thè nào de ngudi phu nù thoàt khdi canh tranh, bao lue bj chi phdi bdi ddng tién va quyén lue, bj de doa bdi thù cdng nghé khdng kiém soàt dugc , tdm lai bdi mdt xà hdi duy ly dén cao dd dà tao nén mdt xà bòi khdng tu do, bàt bình dàng, con ngudi bj tha hoà Tà't cà nhùng diéu dd dugc
bà phàn ành trong y tudng va con dudng dàu tranh giài phdng phu nù Tà't nhién con dudng dd khdng gidng vdi càc nhà nù quyén trude day Trén làp trudng bién sinh, bà dà tìm ra mdt con dudng giài phdng phu nù ddc dào, mdt càch tiép càn già dinh mdi, già dinh bau hién dai nhu là mdi bang chùrng phàn ùng lai xà hdi duy ly hoà (dành già cùa Lyotard) Nhd dd, bà dugc coi là ngudi
ed tu tudng càp lién, ngudi khdi xudng làn sdng nù quyén thù hai làn sdng
dàu tranh ddi quyén Igi cà nhàn cho phu nù Ngudi ta cho ràng, con dudng dd
"khdng chi giài phdng cho phu nù ma cho cà su thàng Igi cùa mdt chù nghìa
cà nhàn hien dai, d dd dàn dng cùng nhu dàn bà déu là nhùng sinh vài duy nhàl khdng the quy giàn dugc, là nhùng ngudi giành dugc quyén thoàt khdi nhùng gòng cùm cùa quyét dinh luàn, là nhùng con ngudi di tìm su ihoà man nhùng barn mudn va su hoàn thién mgi khà nàng cùa mình"L37 ir 239J
Nhu vày, ed thè khàng dinh ràng, xà bòi duy ly hoà cùng vdi lình hình
cu thè d nude Phàp dà là nhùng lién de truc lié'p thùc day Beauxoir nghién cùu
ve phu nù va dàu Iranb ddi quyén Igi cà nhàn, giài phdng cho gidi eùa mình
Qio dén nay, Bcau\'oir dà dugc rat nhiéu ngudi biét dèn bòi bà là tàc già cùa cudn sàch ndi tiéng viét ve phu nù va là mot trorg nhùng ngudi di dàu phong trào bcnh vue nù quyén Trong su nghiép sàng làc eùa mình, ngay lù làc phàm dàu tay nhàn vài trung tàm trong tàc phàm eùa bà dà là ngudi phu nù
(1946) Sau dd chi ba nàm, (Udì thù hai ra ddi dà dành dàu bude phàl iricn
vugi bàc cùa bà trong vice giài quyé'l vàn de gidi \'à giài phdng phu nù Bà dà quyét tàm dua "thàn phàn ngudi phu nù ra ành sàng" chi ra linh khàc bici eùa phu nù Tinh khàc bici này dugc eoi là net dàc ihù ma phu nù nhàn dugc phàm
Trang 22chSit "thù hai", khòng co bàn so vdi dàn dng Va cùng chinh su khàc biét này,
là diém xuà't phàt, là nén tàng cùa mgi su phé phàn da dang, cho phép khàng djnh Beauvoir là ngudi "bào trude chù nghìa nù quyén bau hién dai" Vi vày, quan diém eùa bà gàn nhu dà bào biéu mdt xu hudng dàu tranh mdi, mdt kiéu già dinh mdi, già dinh bau hién dai, già dinh chdng su duy ly hoà
Trong ljch su phong trào nù quyén, nhiéu nhà nù quyén danh tiéng dà coi Beauvoir là ngudi du bào trude ly thuyét nù quyén bau hién dai Tuy khòng dua ra mot màu hình co bàn nào ve kiéu già dinh mdi, khdng thàng thàn truc tiép ed vù cho già dinh phi hai nhàn va chdng hdn nhàn mdt vg mdt chdng, nhung khi bénh vue phu nù, Beauvoir td ra khdng hoàn loàn ddng lình vdi quan niém hdn nhàn truyén thdng Chinh d diém này, Beauvoir bj nhùng quan diém ddi làp làn cdng, phàn bàc, cho ràng bà dà luyén truyén su phdng tùng lình due Bà cho ràng, bà khdng ndi nhu vày, nhung dà dén lue hdn nhàn lira chgn càn phài dugc tu do Khdng chi don giàn là su chia se hay càm thdng vdi phu nù, Beauvoir dà bénh vue hg bang càch lìm ra mdt hudng di mdi, vach ra con dudng giài phdng cho hg Con dudng ày làn dàu lién dugc Beauvoir de xuà't va dugc ddng dào phu nù nhict liei l'udng ùng, dd là con dudng giài phdng phu nù irén nén tàng trié't hgc hién sirli
1.2 TlP^N DP^ LY LUÀN CÙA CHIJ Nr.HÌA HIÈN SINH
Bàt eù trào Imi triéì hgc nào, xcl ve mal ngudn gdc déu bài ngudn lù "tài liéu tu tudng" cùa qua khù Vdi muc dich là suy tu ve sd phàn cùa con ngudi,
ve chù the ndi lùih cà bici, riéng biél, do dd, chù nghìa hien sinh cùng ed the tìm thà'y diém tmmg ddng lù trong triét hgc truyén thdng Cho dén nay, da sd càc nhà nghién cùu déu thùa nhàn ràng, nhiéu tu tudng triél hgc \é thàn phàn con ngudi dà ed mài trong tu lUcVng triet hgc cùa mdt sd triét già ed dai Hy Lap Ngudi md dàu cho tu tucVng này chinh là Socrate
Trong khi càc nhà triét hgc cùng thdi dang mài me lini hieu bàn thè \ù
tru, khdi nguyén cùa the gidi, ibi Socrate dà tìm cho mình nidi hudng di riéng, dòc dào, dd là nghién cùu bàn thè ngudi Là mot nhà triél hgc duy làm, Socrate
Trang 23chuyén bàn ve con ngudi, ve luàn ly dao due Óng ludn mong mudn mgi ngudi sdng trong xà hdi phài ed dao due, phài tu biét thàn phàn cùa mình, dàc biét là dòi vdi ngudi nò le Óng quan niém "biét" là "dao due", do dd dng khuyén mgi ngudi "bay tu biét là'y chinh mình" Theo dng, viéc tu biét mình, khòng ngoài viéc mdi ngudi phài thùa nhàn thàn phàn con ngudi là chju dung dau khd va mgi nói trac trd d trén ddi Tu ludng này, ve sau dà dugc càc nhà hién sinh dàc biét chù y Càc nhà hién sinh cho ràng, ddi tugng nghién cùu cùa triét hgc là con ngudi va chi nhìn nhàn con ngudi nhu mot linh chù ihé, con ngudi "hién hùu", khàc vdi tà't cà càc su vàt khàc trong thè gidi
Sau Socrate, ngudi dugc coi là ed tu ludng hién sinh nguyén ihuy là
thành Augustin Augustin cùng là'y con ngudi làm de dù nghién cùu Òng dà
bàn rat nhiéu dén và'n de con ngudi, chàng han nhu su sdng, y nghìa cugc song, và'n de thdi gian, làm linh Tlico dng, cài quan Uwng nhàl Hong con ngudi dd là "su sdng": " Ó trong Ngudi, cài dà dugc tao dung dd là su sdng" Ong cho ràng, tri thùc chinh là so khdi, là thiét yéu nhung cùng day dù nhàl
de tìm biéu bàn chat cùa con ngudi thdng qua su biéu biè'l ve Thién Chùa Vi vày, dng ndi ràng "xin cho Idi ani hieu dugc chinh idi va ani biéu dugc chinh Ngài" ; va cugc sdng cùa con ngudi là do Chùa tao dung, do dd ddi lugng suy
tu càn bàn nhà't là cugc sdng hién sinh cùa con ngudi Néu xa Tliién chùa, con ngudi sé khd dau va màc càm tòi Idi Dd là nguyén nhàn cùa nhùng lo
àu, xao xuyén, bàt an trong nidi con ngudi Su lo àu, xao xuyén này dà dugc
B Pascal (1623 - 1662) de càp khi dng suy tu ve thàn phàn cùng khd cùa con ngudi trong tình trang bài an: "Day chinh là bàn chài ihàl su cùa la Chinh nd làm cho chùng ta khdng ed khà nàng biét mot cài gì dich xàc \à khdng biél mot cài gì hoàn toàn Ta boi Idi trén mot klioàng khdng niénh mòng ludn luòn bàt an va vàt vd tròi dal tu dàu này dén dàu kia" [Dàn thco 38, ir 140]
Dd chinh là tàm trang phd bién cùa con ngùdi hien sinh ma sau này càc nhà
hién sinh hién dai déu il nhiéu de càp tói Tàc già cùa "Nhùng vdn de trié't
Trang 24hgc hién dai" qua là khdng qua Idi khi ndi ràng: "Ngày nay, mot Marcel, mdt
Sartre ed 15 khdng ndi gì han nhùng net chinh yéu, ed khàc chàng là d bd ào
"tran tue" cùa nhùng y tudng day tdn giào à'y" [39, tr.l41] Kierkegaard, Heidegger, Marcel là nhùng ngudi dà tiép thu nhiéu nhàl tu tudng triét hgc tón giào cùa Augustin khi bàn ve nhàn vj cùa con ngudi
Khdng chi là ké thùa ve mal bàn thè, linh chù thè eùa con ngudi trong qua khù, trong khi tìm biéu ngudn gdc cùa chù nghìa hién sinh càc hgc già cdn cho ràng, ve mal nhàn thùc luàn, chù nghìa hién sinh ra ddi là nhàm ha thàp vai trd cùa chù nghìa duy ly dà thdng tri lù làu trong triét hgc Trong ljch
su, bàt dàu lù R Descartes, triét hgc duy ly dà chia làm hai hudng Hudng thù nhàt dugc ggi là chù nghìa duy ly il uàn ly, dugc bài dàu lù triél hgc cùa Platon
va két thùc bdi Héghen Dai dién c o khuynh hudng này d Phàp là Descartes,
cdn d Due là Héghen Hirdng thù hai eùa chù nghìa duy ly, dd là khuynh
hudng dò cao vai irò cùa càc khoa hgc thuc nghiém \di hai dai biéu là F Bacon va A Conile Càc nhà triéì hgc này déu ed iham vong dùng tri ihùc khoa hgc de thdng tri thè gidi va hiéu biél su vài Comic cho ràng lich su nhàn loai se chà'm dui d thdi dai de qudc khoa hgc, vdi khoa hgc, mgi cài sé khdng cdn bi àn nùa
Trude xu hudng de cao vai irò cùa ly linh, tri lue cùa chù nghìa duy ly, trong triét hgc phuang Tày dà xuàt hien khuynh hirdng hoài nghi khà nàng \à vai Irò van nàng cùa khoa hgc, eùa ly tri trong viéc giài quyét nhùng \'àn de cùa con ngudi Hg cho ràng, khoa hgc khdng phài là phuang lién du} nliàì de
khàm phà con ngudi dì\c bici là khàm phà thè gidi ndi tàm phong phù trong
con ngudi Phàn ddi xu hudng dd, mot sd nhà triéì hgc dà di sàu lìm hiéu con
ngudi bang tu duy càm tnih, bang kinh nghiém, truc giàc, linh càm 0 Phàp,
dai dicn cho xu Uuiin^^ phi ly là Pascal, d Anh là Locke Hoblcs Berkeley,
Hunie Song, phài dén the ky XIX, khuynh hudng ciurig chù nghla duy ly này mdi thuc su gay gàt 'lìiay vi su ca lung càc nhà iricì hgc duy ly nhu
Trang 25trude kia, càc nhà triét hgc phi duy ly da thàng thàn phé phàn trié't hgc duy ly cùa Descartes va dac biét là trié't hgc duy ly cùa Héghen Vào cudi thè ky
XIX dàu thè ky XX, d Phàp dà xuà't hién chù nghìa truc giàc eùa H Bergson
Khòng thàng thàn va cuc doan nhu mot sd trié't già khàc, Bergson ed thài dò thàn trgng han khi dành già vai trd cùa tu duy duy ly Tuy de cao vai trd cùa nhàn thùc truc giàc song, òng cùng khòng ha thàp vai irò cùa tri tue bdi
"khdng ed tri tue, truc giàc vàn dù'ng d bàn nàng" Òng e !io ràng "ed nhùng cài
chi riéng tri tue mdi ed khà nàng tìm dugc nhung tu nò khdng phài lue nào
cùng tìm ra va nhùng cài khd lini ra à'y thi riéng bàn nàng ed thè lìm thà'y nhung nd lai khdng bao gid chju lìm" IDàn llieo 26, ir 105J Tlieo Bergson, de khàc phuc nhùng nbuge diém cùa tri lue va bàn nàng, mrc giàc dà dùng trén cà hai yéu td này de tìm hiéu su vài Nhàn Ihùc bang truc giàc cùng ed uu diém,
dd là nhàn thùc bang kinh nghiém truc liép, nhàm vào cliùili ddi lucnig de khàm phà nbùlig diéu bi àn sàu kin cùa su vài, do dd nhùng tri thùc thu dugc là chinh xàc Bergson ggi nhàn ihùc truc giàc là su thdng hiéu vdi su vài, nhd dd con ngudi ed the khàm phà dugc cài bàn chat sàu kin nhàt cùa su vài Vdi uu diém này, chù nghìa truc giàc cùa Bergson dà ed ànli hudng Idn dén chù nghìa hién sinh Càc nhà hién sinh cùng nhàt tri vdi chù nghìa truc giàc d chd: phù nhàn vai trd cùa tri lue va nhùng khài niém khoa hgc Irong viéc khàm phà con ngudi Tlico hg, cài bién sinh Hong con ngudi khdng nàm trong càc khài niém trùu tuctng ma nd the hién sinh ddng trong su lié'p xùc bang irire giàc, bang tình càm Vi thè ma con ngudi khdng phài là thè này hay thè kia ma nd là cài dang là, dang sinh thành Ò diém này, càc nhà hién sinli dà nhàn thà'y d chù nghìa truc giàc mot càch nhìn nidi, mot Idi di mdi irén con dudng khàm phà bàn chat cài thàn phàn cùa con ngudi
Nhu vày, ndi mot càdì khài quàl chù nghìa hién ^:ml: lini thà'y tu tudng cò'l Idi lù thdi ed dai Hy Lap, lié'p thu qua triét hgc Kilt giào cùa Augustin va
là su này sinh do yéu càu chdng lai chù nghìa duy ly pb-.;mg Tày Nhung ncìi chi dìrng d nhùng tu tudng dd thi chù nghìa hién sinh chua thè hình thành
Trang 26dugc Chù nghìa hién sinh phàt trién phong phù nhu ngày nay là do bàt ngudn truc tiép tu trié't hgc cùa S Kierkegaard va hién tugng hgc Due
Ve hién tuang hoc- Hién tugng hgc gàn lién vdi lén tuoi ngudi sàng làp
ra nd là E Husserl ÌÌS59- 1938) Òng là ngudi de xudng "phuang phàp hién
tugng hgc" hay "giàn lugc hién lugMg hgc" Day là phuang phàp ma càc nhà hién sinh nhu Heidegger, Sartre dà dùng nhu phuang phàp chi dao cho viéc trình bay trié't thuyét cùa m.ình
Tu viéc nghién cùu ed phé phàn triél hgc truyén thdng, Husseri cho ràng càn giài phdng nhàn ihùc chùng ta ra khdi nhùng "he tu tudng" dà dugc làm san va "dal vào trong ngoàc" nhùng iriél hgc trude dd Theo Husseri, muc dich cùa nhàn Ihùc là "trd ve chinh nhùng su vài", vi vày dng
dà dua ra hai thù tue (procedure) quan trgng dd là qui giàn bàn chat va qui giàn hién tugng hgc
Husserl cho ràng, trude khi y thùc con ngudi xuà'l hién, thè gidi chi là tién thè gidi, chua ed bàn chat nào nhung klii y thùc nhàn thùc nd Ibi trd thành thè gidi ma y thùc ddn nhàn nhu hién lugng tue là nd tu Id ra Ndi càch khàc, ddi tugng mang linh hién lugng Nhu vày, thuc lai iheo Husserl, khdng phài là thuc lai tuyét ddi nhu chù nghìa duy khài niém quan niém ma là thuc lai thdng nhàt Ve phia chù thè, thuc lai dd là nàng tri, dùng ve nhia ddi tugng - khàch thè, thuc lai dd là sd tri Do dd, chùng quan he vdi nhaa rat chat che, khòng thè
ed cài này ma khdng ed cài kia "Su tuang bd nàng tri - sd tri" dién ra là mot tàt yéu, y Ihùc cùa chù Ihé va ddi tugng ludn gàn lién vói rnhau va déu là mdt
Cd thè ndi mdt càch ngàn ggn, pliutmg phàp ouy giàn cùa Husseri dugc hiéu là "Tòi tu duy nhùng cài ma idi tu duy nhu nhùng cài ma idi dà tu duy nhu thè"[Dàn thco 12, tr 62J Y thùc con ngudi luòn mang mot dàc linh
dd là U'nh y hudng Y thùc ed linh y hudng bdi nd bién ddi lai cà nhùng gì nd gap thàiili nhùng bàn thè xuàt hién thành hien tugng ddi vdi y thùc y hudng Bòi vày, thè gidi ngoai lai khdng cdn là ngoai lai nùa nd nhu dugc bao hàm
Trang 27dugc àn vùi vào trong y thùc Nbùrig su vàt trong thè gidi trong quan he vói chù thè khdng phài tu hién hùu nùa ma chùng dugc cau thành nhùng y thùc ddi vói y thùc y huóng Vi vày, y nghìa cùa thè gidi dugc biéu nhu là y nghìa
ma Idi dua lai cho thè gidi, nhùng y nghià dà nghiém sinh nhu mdt muc tiéu
ma tói khàm phà ra do y nghìa à'y, thè gidi trd thành thè gidi cho nd Dd
chinh là thé'gién cùa cài tói y thùc hay y thùc thuàn luy
Nhu vày, bang phuang càch "quy giàn bàn chà't", Husseri dà bd qua
su hién hùu cùa su vài trong tu nhién va ehi nhàn thùc cài bàn chat ma con ngudi dà y thùc ve nd Su nhàn thùc su vàt theo dng là nhàn thùc "y thùc thuàn tuy", y thùc à'y gàn chat vdi hién tugng thuàn luy Xcl dén cùng, hién tugng hgc cho ràng thè gidi này là do con ngudi sàng tao ra bang nhàn thùc triJc giàc, do dd, hién lugng hgc là mdt hgc thuyét duy làm Tuy nhién, d mot gdc dò nhàt djnh, hién lugng hgc dà "soi sàng mot mal khòng thè thiéu
cùa con ngudi, dò là truc giàc tue thdi" IDàn thco 12, Ir 74| Càc nhà hien
sinh sau này dà là'y diém này làm co sd cho su nghién cùru ve tinh chù llic d con ngudi
Ndi dén su ra ddi cùa chù nghìa hién sinh, néu nhu Husserl là ngudi chi ra mdt quy che triét hgc ibi Kierkegaard lai dugc nhac idi vdi vai Irò là ngudi dal nén mdng cho chù nghìa hién sinh Ngudi fa ggi dng là "dng lo truc liép" eùa chù nghìa hién sinh va là ngudi di dàu trorg chù nghìa hién sinh lòn giào
S Kierkegaard là ngudi theo dao Tin lành, cugc ddi òng chju nhiéu bién ed plii'rc tap do d(^, trong mdi làc phàm cùa dng déu mang nhùng dàu àn
cùa nhùng bién ed à'y Tuy nliicn y thùc, tu lirdiig eùa dng vàn mang chung ddng tu tudng cùa thdi dai va bi tdn lai xà bòi chi phdi
Triét hgc hién sinh cùa Kierkegaard ndi riéng, dui nghìa hién sinh ndi chung, là su phàn ùng cùa con ngudi irirde su bành trudng cùa chù nghìa duy
ly dà va dang dira chù nghìa tu bàn vào cuòc khùng hoàng làm tha hoà va phi nhàn vi con ngudi Bàc bd quan niém duy ly tii\ct ddi N'é con ngudi, coi con
Trang 28ngudi chi là mot dién tién trong toàn thè van vàt eùa Héghen, Kierkegaard cho ràng: " Tói hién hùu, tòi tu do - tòi là tòi, mot cà nhàn ma khòng phài mot khài niém, khòng mot y tudng trìm tugmg nào ed thè dién tà ndi nhàn càch cùa tòi hay thiét djnh dugc dì vàng hién tai nhà't là tuang lai cùa tòi hay mùc can dugc nhùng khà tinh cùa tòi " [Dan theo 39, ir 137] Trén ca sd dd, Kierkegaard cho ràng, càn phài loai bd ly tri de nghién cùu md tà con ngudi trong hién thuc cu thè cùa nd, con ngudi khdng chàp nhàn nhùng nghién cùu khi mudn dal nd vào he thdng va dién dal bang càc khài niém bài bién Nhu vày, chinh vice phé phàn quyé't liei triét hgc duy ly cùa Héghen, trong tu tudng cùa Kierkegaard dà này sinh triét ly hién sinh
Tiép lue truyén thdng de cao tinh chù thè cùa con ngudi lù Socrate va dao Kitò, két hgp vdi linh thàn chdng chù nghìa duy ly cùa Héghen, Kierkegaard di sàu nghién cùu con ngudi cu thè Tric'i hgc, thco dng quan niém phài là triét hgc "cu thè", triét hgc hién sinh va chi ed triét hgc cùa tinh chù thè nidi là triéì hgc dich thuc Cdng kich Héghcii Kierkegaard thàng thàn phù nhàn chù nghìa duy ly, dng dà nhàe di nhàe lai ràng "he thdng" ddi làp vói "hién sinh" nhu nude vói lùa Bàn ihàn dng rat sg ràng sau này, khi dng chéì di, càc vj "giào su" sé trình bay triél hgc cùa dng theo kiéu he Ihdng chuang muc Là ngudi khdi xudng nidi loai càc pham irù hién sinh nhu cài duy nhàì, cài huyén bi, cài sinh thành lira chgn, tir do, lo àu nhung Kierkegaard coi pham trù là nhùng tinh càch cu thè ma khdng thè tu duy, khdng thè giài ihich Nhùng linh càch cu thè ày là cai hién sinh cu thè cùa nidi ngudi Sau này, Heidegger, Marcel, Sartre va Jaspers là nhùng ngudi dà kèthCra nhùng tu tudng này cùa Kierkegaard
Khdng chi phé phàn tnili he thdng trong triéì hgc duy ly cùa Héghen, Kierkegaard cdn cdng kich Giào bòi, bdi Ciào bòi dà duy ly hoà dao Kild, bién nd thành mot khudn khd cùng nhàe Dgc kinh thành de lìm due tin nliirng
"ngudi hiép sì due tin" khdng theo su truyén giàng eùa giào bòi ma tu nidi mình ed dim di tìm Oiùa Bang càch dd, lùih chù thè eùa con ngudi ludn ludn
Trang 29tón tai va nd vugt lén trén mgi du trù cùa ly tri ma hgc thuyét Héghen dà lùng khàng djnh Làm dugc diéu dd, con ngudi sé thoàt khdi chù nghìa duy ly va sé dugc tu do lua chgn, khi dd hành ddng cùa con ngudi dugc sai khién bdi nhùng dam me, dd là nhùng hành vi trung thuc cùa chinh con ngudi
Cd thè ndi, Kierkegaard, Husseri chinh là nhùng ngudi dà chuàn bj co
sd li luàn day dù nhà't cho su ra dòi cùa chù nghìa hién sinh Nhung chù nghìa hién sinh chi dugc phàt trién rdng rài vói hai nhành: hùu thàn va vd thàn khi gàn vdi tén ludi cùa càc nhà triét hgc Due va Phàp nhu Heidegger, Jaspers, Marcel, Sartre, Merleau Ponly va S de Beauvoir
M Heidegger (Ì8H9 - 1976) là ngudi dai dién eninh cho chù nghìa hien
sinh tdn giào Due Là ngudi ké tue Husserl nhung cuoi cùng dng chi giù lai hién lutmg hgc Bang vice lìm hiéu ve hién hùu va kliaiii phà ra càn bàn hon
càu trùc cùa su hién hùu à'y, dhng sau tulli chù thè siéu \'iét, dng dà néu lai càu
hdi ve hién hùu là mdt diéu ludn àm ành trong triét hgc Iruyén thdng
Khài niém "hién hùu" dugc dng trình bay trong tàc phàm "Hùit the vd thdi gian " là trung làm suy tu ve triét hgc cùa dng Tlico dng, hién hùu khdng
hién hình co djnh d mdt nofi nào cà ma nd ed trong toàn vù tru, d bàt eù su vài nào Do vày nhàn thùc ve bién hùu là lini ra y nghìa cùa nd va duong nhién khdng thè d chd nào khàc ngoài hicii hùu cùa con ngudi Ndi càch khàc chi ed con ngudi nidi hién hùu dich thuc Nhùng hùu thè khàc dù dd là mdt cài cày, mdt con chd hay TliUtmg de, déu khdng hién hùu ma chi hién dién Heidegger ggi hién hùu ngudi là bàn hùu Dd là nliùlig dàc linh bàn thè cùa Dasein Dasein dugc hình thành trong thdi gian; nhinig thdi gian d day là thdi gian cùa hién hùu, cài làm nén y nghìa cùa su hién hùu, làm nén su sàng tao dd là linh ihòi
gian cùa tu do Vi vày, thdi gian U'nh duac coi là bàn chat con ngudi Tildi gian
là su càm thu thuàn tuy ve mình: "Tildi gian là su càm lini thuàn luy \'é mình Qiùih thdi gian tao thành cài nhàm lung mình Né phia hiróc CTio nén thdi gian
làm nén ca càu càn bàn ciui chù thè tinh" [Dàn thco ''•> tr 362] Luàn de này
cùa Heidegger nhàm phù nhàn su tuyét ddi hoà thdi gian cu;; lich su
Trang 30v e Da.sein, óng cho dd là mdt hùu thè - lai thè, cho nén d Dasein, thàn xàc, càm giàc tàm tfnh ddng vai trd tién phong, di trude mgi suy ly tinh Vdi bàn chat này, hién hùu cùa con ngudi là su siéu nghiém Heidegger dà ndi lién su siéu nghiém vói "lo àu" Lo àu là bàn chat, là le sdng cùa con ngudi,
do dd con ngudi chàp nhàn lo àu Lo àu chinh là diéu kién bang dàu de hién hChi cùa ta hién ra Ngoài ra, òng cùng nhàn manh ràng, hién hùu con ngudi
là hoàn toàn md ròng, do dd, con ngudi khdng bao gid trùng khdp vdi bàn thàn mình Dd là nguyén ly ve tu do va là nguyén nhàn cùa nhùng diéu quan tàm va su àn càn cùa con ngudi ddi vdi thè gidi va vói mgi ngudi Theo dng, con ngudi là mot thuc thè ljch su duy nhàì vi nd tu do, nhung nd khdng eoi tu
do nhu mdi sd hùu ma con ngudi su dung luy tién Tu do là cài dén trude, nd
ed trude con ngudi, tao ra con ngudi Con ngudi khdng chiém hùu tu do ma chinh ludo chiém hùu con ngudi
Dành già vai Irò cùa Heidegger trong triéì hgc phuang Tày thè ky XX, càc nhà nhà nghién cùu cho ràng, vdi nhùng suy tu bei sue sàu sàc ve hién hùu, ve Dasein, ve tu do , tu ludng Heidegger dà ed ành hirdng Idn dén càc trào luu chù yéu trong triéì hgc phuang Tày hién dai, dàc bici là chù nghìa hién sinh Trong thuc tè, J.- P Sartre, nhà hién sinh Phàp dà dành thdi gian nidi nàm sang Due de tiép thu hién lugng hgc Husserl \à dire bici là tu tudng hién sinh eùa Heidegger Tàc phàm ndi tiéng cùa dng "Hùu thè va hu khdng" chùili là su vàn dung, phàt trién quan niém ve bàn thè ngudi eùa Heidegger theo nidi hirdng khàc Ngoài ra, néu khdng ed Heidegger ibi cùng khdng ed hien tugng hgc hién sinh eùa Merleau- Ponly, va càng khdng ed triéì hgc hién sinh eùa Beauvoir Su ành hirdng cùa dng Hong càc trào luu triéì hgc, dàc biél là chù nghìa hién sinh dà gdp phàn làm nén bd mài chù nghìa hién sinh chàu Au
K.Jaspers (1883- 1969): Là -igudi di vào triét hgc khi òng dua phuang
phàp hién tugng hgc vào ngành f ! àn làm hgc Ngudi ta cho ràng, triét hgc
Trang 31cùa óng cùng là két tinh nhùng tu tudng cùa Nietzsche, Kierkegaard, cùa Kinh thành va dao Kitó
Gidng nhu Heidegger, tuy khòng thùa nhàn khài niém "chù nghìa hién sinh" nhung mgi co gang cùa dng déu tàp trung vào "hién sinh"
Theo Jaspers, trong vù tru ed bdn loai su kién, tnudc bdn trai tu khàc nhau, chdng lén nhau: vàt chài, dói song, tàm linh va tinh thàn Trong càc su kién trén ihì tàm linh, tàm thàn thudc thè gidi con ngudi Vdi tinh su kién, tue bàn linh chung, tàm linh mang linh nhàn vj, hién sinh va là lình vue eùa khoa hgc linh thàn dugc Jaspers ggi là "triét hgc hién sinh"
Jaspers cho ràng, dàc linh cùa làm linh là cugc sdng nói làm, ed y thùc
ve nhùng nghiém sinh cùa thàn xàc mình Óng cdn phàn biél su khàc nhau giùa "hién sinh" va "sdng" (vivre) Hién sinh chi xuàt hién khi nào con ngudi
y thùc dugc y nghìa cùa cuòc song, y thùc dugc mình là mot chù thè, mot hién sinh khà thè Con ngudi khdng thè sdng don ddc ma ed thè hién sinh Hién sinh chi dugc bdc Id thdng qua quan he vdi Iha nhàn: "Tdi ehi sdng vdi tha nhàn, mình Idi, idi chàng là gì cà" [Dàn theo 38, tr 151] Jaspers cdn cho ràng su thdng càm vdi iha nhàn là khài vgng cudi cùng cùa triét hgc Hon nùa, de hién sinh trung thuc, con ngudi phài giao tiép vdi tha nhàn cùng vdi
tu càch là hien sinh, khdng phài bang ly tri ma bang cài vd thùc, truc giàc eùa con ngudi Diéu kién cao nhàì de ed mdt hién sinh tr.mg thuc là con ngudi phài vucrn Idi "siéu vici" Siéu viél d day chinh là Tlr.rong de, bdi theo dng, con ngudi khdng thè tu mình hién hùu dugc Òng noi "Tói chàc chàn ràng
Tliugng de dì\ quyét dinh cho tòi hién hùu " [Dàn theo 38, ir 154] Vi vày,
ngudi ta ggi toàn bò trici hgc cùa Jaspers dugc bao chmi trong hai lù là "hién sinh siéu viét"
Ngoài càc nhà hién sinh eùa chù nghìa hien sinh Due kè trén chù nghìa hién sinh trd thành phd bién lù sau chién tranh the gidi làn thù hai d nude Phàp "Chù nghìa hién sinh" lue này là mot lù thdi tliugng nd khdng chi ndi lén mot phong trào triét hgc va vàn hgc nià con di vào Idi sdng eùa
Trang 32dóng dào thanh nién lue b^y gid Mot trong nhùng nhà hién sinh tiéu biéu cùa nuóc Phàp là Marcel
G Marcel (1889- 1973): Là ngudi dai dién cùa chù nghìa hién sinh
Thién chùa giào Phàp Ngudi ta cho ràng òng là ngudi gàn gùi nhàt vói hgc thuyét cùa Kierkegaard Triét hgc cùa óng xoay quanh hai chù de chinh là
hién hùu (étre) va chiém hùu (avoir) Theo óng, hién hùu tue là thè gidi hùu
hình eùa càm giàc nhu mot mdi trudng sinh boat eùa con ngudi Marcel cho ràng, dù kién nguyén ihuy, tuyét ddi khdng thè nghi ngd eùa tdi là kinh nghiém bao la hòn tap cùa tói va thè giói tdn lai
Khài niém hién hùu cùa dng dugc thè hién bang hai càch Mdt mal, con ngudi sdng khòng phài là hién hiiu va hién hiJu irò thành nhu ngudi la dang là thè, tu tao ra mình bang càch vugt lén bàn thàn mình Phuang chàm
cùa con nguòi khòng phài là (sum) ma là virot lén (sursum) Mal khàc, con ngudi khòng thè dal lóì su bién hùu cùa mình ben ngoài nidi lién he vdi
ngudi khàc: "Con ngudi chi hien hùu khi tu coi mmh là de cho Iha nhàn va ed tuang quan vó^i tha nhàn" [Dàn thco 38, tr 147]
Ve khài niém chiém hùu, dng cho dd là hình ihùc suy ddi eùa hién
hùu 0 nhùng hình thùc chiém hùu eùa ddi sdng linh thàn sau chiém hùu ve y tuòng, òng coi dd là y tudng nhu nguyén màu tuyét ddi va ig bién mình thành mot nhà y thùc he chù khdng phài !à nhà tu ludng aiiém hùu ve dì vàng dì vàng dà Idi la xudng bang su vài {,'hiéni hùu ve thàn xàc ià d chò dành mài chù thè cùa thàn xàc
Marcel elio ràng, triél hgc ddi làp vdi khoa hgc là cài nghién cùu thè gidi cùa nhùng khàch thè, nhung khdng ddng cham dén kinh nghiém hién sinh, tue ddi sdng tinh thàn ben trong cùa cà nhàn Tlieo òng chinh thdng qua kinh nghiém hien sinh la ed thè nhàn thùc dugc Tliugng de, do dd ed thè gat bd nhùng chùng minh theo duy ly ve su tdn lai cùa Tliugng de
Trang 33Trong càc nhà hién sinh Phàp, J.- P Sartre (1905- 1980) là mdt nhà
"hién sinh" hoàn thién nhà't Cd ngudi ggi dng là "G/óo hoàng cùa chù nghTa hién sinh'\ Ong lén ngdi giào hoàng à'y khdng phài vi bi quan ma chinh là
phàn chàn, phàt cao nggn ed tu do Òng dua ra mdt càu ndi ed ve nhu nghjch
ly mang tinh bài bude (humour) Phàp de ndi ve cài khàt vgng tu do dén
khdng thè ndi hét cùa con nguòi ràng: Khóng bao giù chùng ta cdm thay tu
do han trong thài ky chiém dóng cùa Due Qua thuc, theo nhà hién sinh, su
vice Due chiém ddng Phàp cùng chi là "cài thè gidi tu nd" ma thè gidi này chùa day "cài thùa", cài phi ly gay "buon ndn" Vi vày, phài "hu khdng hoà"
nd, ma hu khdng hoà "cài thè gidi tu nd" là "du phdng" ve cài tdi, tue tu do Càng hu khdng nd Ibi ta càng ed tu do Gid day bgn chiém ddng khdng cdn
nùa ihì "mdi nguùi tha ho chaC\ Tu do vàn lié'p lue manh me: nhà hién sinh Sartre chà tùng ndi nidi càu nhudm màu sàc hién sinh ràng: "Ngudi ta chi co
tu do, khi ngiu)! ta chai", bòi vi ehi trong cuòc choi, cun ngudi nidi thoàt ra
khdi cài "thè giói tu no" chàn ngày, tdm Igm va hoà vào cài "thè gidi cho nd" day quyén rù, mdi la
Vdi tu càch là nhà hién sinh Idn nhàt nude Phàp, Sartre dà dira hién tuang hoc cùa Husserl va liicl hoc cùa Heidegger vào Piàp Ong dàc biél chù
y dén tu tuang ve tinh y huóng cùa Husserl Day chinh là lién de de òng xày
dung luan de nói licng: hien sinh co truóc bdn chat Luan de này cùa óng nhàm nói len hien sinh cùa mot con nguòi là mot su ''\\so\ qua'\ là mot su tu
dòi boi mình, nhu mot cbó ma chù khóng phài là su kbép kin bàn thàn nhu càc su vài khàc
Hai khài nicm chù dao toàn bò tu tuang cùa Sartre, do là '7?t/// the ti( mV^ va "/?(/// the cho nó'\ Bàn the tu nò là bàn thè ròng lón, duac giói han
bang sii xuàt hien cùa nò Ò Sartre cùng nhu Husserl, khóng con bàn thè vói
tu càch là bàn the\ khóng con su tiiru tuang ma chi co nhùng hien tuang Bàn thò con nguòi cung nhu bàn thàn minh hoàn loàn co tnib chat su kicn, do là
Trang 34su phi ly, ngàu nhién Sartre dà chùng minh diéu này qua nhàn vàt Antoine
Roquentin trong Buon non vói thè giói lo àu, ludn bj bdp nghet bòi y thùc ve
hién sinh, ve cài vài ky dj ma "khdng ai mudn nhìn tàn màt"
Bàn thè cho nd, dd là bàn thè con ngudi nhu là mdt su vugt lén su vàt, nghìa là nhu y thùc Nd xuàì hién trong kinh nghiém ve su khàc biél hoàn toàn cùa thuc té, tdi thè hién nhu là khàc biét ddi vdi diéu tdi tri giàc dugc Idi là y thùc khi tdi ed y thùc "ve" diéu tdi phài là tdi De làm rò quan niém
ve bàn thè con ngudi, trong Chù nghTa hién sinh là chù nglua nhdn dgo,
Sartre dà nhàn manh su tu do hoàn toàn cùa con ngudi, thàn phàn con ngudi
trong quan he vdi tha nhàn: "Tdi phdi ddng thdi mudn tu do cho tdi vd mud'n
tu do cho ké khdc " [Dàn theo 38, ir 131]
Tu nhùng quan niém trén, Sartre dà rùl ra he qu.'i trong lình vue luàn
ly Trirófc khi sdng, cugc ddi khdng là gì cà, nhung chir.h con ngudi phài ban cho nd mdi y nghìa Do dd, già trj chàng phài là gì khàc diéu ma ban dà lua chgn Y thùc trong su tu do hoàn loàn cùa nd dà bude con ngudi phài dàn thàn va lira chgn, nhung: khdng lua chgn cùng ed nghìa là dà lira chgn rdi Ong két luan ràng, khòng co "bàn chat nguòi" co san va, con nguòi càn xày dung mot du phóng vùng chàc Nguy ca thài bai cùng tuang duang vói nguy
ca thàng lai, cuòi cùng chi co su dàn thàn cùa con nguòi trong bàn thàn minh, cùa cà nhàn minh
Bón canh vice phàl trien chù nghTa hien sinh bang nhùng làc pham ly
luàn mang tnih trùu tuang cao {Hùu the va hif khòng Phé phàn ly tri hien chu'ng, Chù nghìa hien sinh là chù lighìa nhàn dgo) Sartre con xày dirng mot loat nhùng tàc pham kich mang tfnh luàn de nói tiéng {Rudi, Cùa kin, Chét khòns] mai tànv, liàn tay hdn.,.), Tà't cà càc va kich cùa òng déu thè hién rò ràng hai tru cot cùa triét hoc hié/ì sinh, dò là ////// phi ly ca hdn cùa bdn the
va si/nguy tin cùa con nguòi phù nhàn si/tdn tai Con nguòi a trong dàm sir
vàt va bàn the xa la, nò chi biét nò hien hùu ngoài nhùng nguòi khàc, ngoài
Trang 35bàn thàn nd Nhàn vàt Roquentin trong Buon non cùa Sartre dà bào hjéu su
phi ly hién sinh se theo duói con nguòi dén khi chét Cài chét sé bién con nguòi thành su vàt thuàn tuy, day tinh su kién Ò diém này, phé bình làp trudng cùa Heiddeger, Sartre cho ràng, cài chét khòng thuóc ve hién sinh cùa
ta, chét là mot hién tugng hoàn toàn phi ly
Khóng chi ed y do trình bay nhùng quan niém luàn ly hién sinh, càc vò kjch cùa Sartre con mong mudn dàn thàn vào thuc tè hoàn cành ljch su Sau chién tranh, òng dà lùng là ngudi ban ddng hành cùa Dàng cdng san, iham già phàn ddi chién tranh Algerie, -ibung sau này dng dà doan tuyét vdi chù nghìa cdng san Ve cudi dòi, òng luyén bd mong mudn cùa mình là làm sao
de cùu cành cuoi cùng cùa càch mang là dao due Cùng vdi ngudi ban ddi là Beauvoir, Sartre là hién thàn cùa ngudi tri thùc dàn thàn Cùng vi vày, chù
nghìa hién sinh cùa dng là mot "chù ngliTa hién sinh hành ddng", nò dà tao
nén mdt "Idi song" hién sinh, mdi "phong trào hién sinh" thu bùi ddng dào tàng Idp thanh nién thdi bay gid
M Merleau - Ponty (1908- 1961): Ong dà nghién cùu Iriéì hoc hien
sinh trén nén mong là hoc thuyét hién tugng hoc Husserl Theo Merleau Ponty, y thùc khòng con là boat dòng cùa mot cài ''tòi" siéu nghiém nhu quan niém cùa Kant cùng khòng phài là kinh nghiém co the càm giàc dugc
-nhu quan nicm cùa càc nhà kinh nghiém luan Anh Y thùc là "^// nià ròng ra " dòn thè giói vói sijf rung dòng va phong phù cùa nò Con nguòi theo
òng, khòng phài là mot 'Val chat biél tu duy" dan thuàn ma là mot y thùc dal vào thè giói, là mot cài '^tòi càm thu" chù khòng phài mot cài tòi tu duy Tlieo òng, ca thè là nàm a trung tàm cùa cài "hien lugiig hoc ve sir càm thu" Merleau - Ponty cho tnib chù thè mot dia vi mòi, là n<^i gap gó cùa con nguòi vói thè giói va vói rat nhiéu y nghla dugc ban phàt
Trong quan nicm ve iu do Merleau - Ponty phiu trien niòt quan nicm mói, tu cbòi moi diéu bue che cùa chù nghla còng san cùng nhu chù nghla tu
Trang 36do Ong da bòc lo su bài dóng vói quan niém cùa Sartre ve mal chinh tri, dàc biét khi bàn ve chù nghla Màc vói quan niém ve tii do Theo òng, khòng bao giò co su lua chon va tu do tuyét dòi, khòng bao giò co khà nàng tuyét dòi khuóc tu hành vi cùa mình Tu do là mot tình buòng trong do sir lua chon cùa chùng ta luòn xày ra trén mot diJ phóng nhàì dinh Chùng ta lua chon thè giói va the giói lira chon chùng la Chinh vi vày, nguòi ;a da coi triéì hoc cùa Merleau - Ponty xuàt hién nhu mot chù nghla hién sinh nhàp cuoc Diéu do
dugc thè hién thòng qua nhùng làc phàm nhu Sif phiéu luu cùa bién chihig, Chù nglua nhàn vdn va su khùng bó] Co nglua va vò nglua
Ben canh càc nhà hién sinh ke trén, nói dén phong trào hién sinh Phàp,
nguòi ta con ké dén S de Beauvoir vói nhùng quan diém dòc dào ve ''hién
sinh", dàc biét là ve "giói"
Giò'ng nhu nhiéu nhà hien sinh khàc, triéì hoc cùa Beauvoir cùng là su
ké thùa sàng tao càc nhà tu tuòng di truóc va dóng thòi cùng co dóng góp dàng ké cho truyén Ihòng chòng chù nghia duy ly a phmtng Tày Néu nhu truóc Beauvoir, càc nhà hién sinh chòng Irà chù nghìa duy ly mot càch quyét liei bang nhùng ly luàn trùu tugng vói nhiing tàc pham do so ibi bà dà luyén truyén chù nghla hien sinh mot càch trirc lié'p han bang càc liéu thuyét, kich luàn de Càc sàng làc cùa bà déu the hién nhùng luàn diém, nhùng chù de nói lén tu tuòng hien sinh Nhung chù de ma bà dà de càp trong tàc pham cùa mình là nhùng vàn de cu the cùa cuòc song, cùa con nguòi, do do, no góp phàn khàc phuc inih he thòng, chuang muc, tue tùìri duy ly cùa triéì hoc
truyén thòng, mot diéu tòi ky dòi vói càc nhà hién sinh Eiy là mot dóng góp
cùa Beauvoir trong vice chong chù nghla duy ly, mgi ahiem \'u quan trong cùa phong trào hien sinh
Tuy nhién, trong khi phé bình Beauvoir, co nguòi \àn dal ra càu bòi ràng, Beauvoir co phài là nhà triéì hgc khòng? Diéu này là hoàn loàn de hiéu bai, nguòi ta ihà'y ràng a bà co nhiéu làc pham vàn hgc noi tiéng Nhinig vàn
de dugc dal ra dò chàng gay tranh cài gì dàng ké Tén tuoi cùa bà vói tu càch
Trang 37là nhà trié't hgc dà dugc xà bòi chàp nhàn rò ràng Cho dèn nay, nhùng bò ljch su triét hgc ò phuang Tày, ò Phàp déu ghi tén bà là nhà trié't hgc ben canh Sartre, Marcel va Merieau - Fonty, khòng con ai phài bàn cài Bà dugc thùa nhàn là nhà triét hgc khòng làm giàm dja vj cùa bà trong vàn hgc, ngugc lai càng tàng tàm thuóc cho vàn hgc Ò Phàp nguòi ta ndi tòi "vàn hgc triét hgc"(littérature philosophique) hay "vàn hgc y thùc he" (littérature idéologique)
de ghi lai su ddng gdp triét hgc cho vàn hgc
Va chàng dùng vàn hgc de chuyén chò Iriét hgc là mot dàc diém cùa triét hgc hién sinh Phàp Sartre là nhà triét hgc Idn nhung dà nhàn dugc giài
thudng Nobel ve vàn chuang (tuy nhién dng dà lù chdi giài thudng này)
Riéng nhà hién sinh Beauvoir, khi dugc hdi ve làp trudng quan diém
triéì hgc cùa bà, bà dà khdng ngàn ngai ké ve mình trong Sue manh cùa tuoi
/<7c:"Tdi dà dgc Kierkegaard, cdn ve Heidegger Ibi lù làu ngudi ta dà ndi dén triét hgc hién sinh (existential) nhung tdi chua rò nghìa cùa lù "chù nghìa hién sinli" ma Marcel vùa lung ra"lDàn iheo 85, ir 58] Diéu dd ed nghìa là,
tu khi dgc Héghen, bà bàt dàu hani thich triét hgc Theo bà, triét hgc Héghen ibi khd kinh khùng song bà cùng ed gang nghién cùu mot càch kién tri de con thuyéì trình lai vdi Sartre Thuc ra, bà mudn ddi ehiéu càc y ludng cùa
Sartre va càc y tuòng cùa Héghen ve càc pham Irù "hir vd " "rdi tund", "cài cho nd" Gàn gùi vói Sartre, cùng vói viéc dgc ky Héghcii Beauvoir dà dem
ddi làp y kién cùa Sartre va càc luàn de cùa Héghen C.ìpg d chò này, bà dà lìm thà'y tu do trong tu duy, tu duy bang chinh bàn tbàr mình ve mot diéu gì
dd Su bién ddi Irong tình càm, tri tue cùa bà bài dàu lù day Nàm 1943, khi
cudn Khdch mdi cùa bà ra ddi, bà dà ghi càu cùa Héghen ò Irang dàu nhu
sau: "Mgi nhàn thùc déu thco duoi cài cùa mot nhàn thùc khàc"
Trong ljch su nghién cùu triét hgc, nhà nù quyén Karen Warren dà diii càu hdi Beauvoir ed phài là nhà triét hoc hay khdng? Bà khàng dinh ràng,
chinh (lidi thù hai va \'/ mdt nén ludn tv cùa su hdm ho eùa BcauxcMr phài
Trang 38dugc coi là nhùng dàn chùng ve triét hgc Tiéu luàn Vi mot nén ludn ly cùa su hàm ho là mdt co gang cùa Beauvoir nhàm xày dung triél ly hién sinh "Hién sinh ed truóc bàn chài" trong Hùu thè vd hu khóng cùa Sartre, Beauvoir ehi ra ràng, con nguòi ehi ed thè khàc phuc su hàm ho (ambiguité) tue su "khdng
co hién hìru " bang càch "hién sinh " Cdn trong Gidi thù hai, bà dà dua ra hai yéu td khàc bici trong càch làp luàn cùa mình Thù nhàt, bà dua ra mdt loat y
kién ed tinh chat kinh nghiém chù nghìa ve phu nù, xeni hg nhu là iha nhàn
va giói ddng vai trd nhu thè nào trong xà hdi Thù hai, bà de xuàì mdt luàn cu
triét hgc cho thà'y vi sao chù nghìa gidi là sai làm, va vi sao phu nù khdng the nào lai bj phu thuòc trong vj tri iha nhàn Karen Warren cdn cho ràng, chi hai còng trình trén cùng dù thà'y Beauvoir dà de xuàt nhùng khài niém chung,
nhùng và'n de ludn ly, tha nhdn, tu do, trdcli nhiém Vi vày, khòng ed ly gì
ma khdng eoi bà là nhà triét hgc Karen Warren khàng dinh làm quan trgng
ve mal triéì hgc cùa Gidi thù hai là d chd, Beauvoir dà di lù vuong qudc cùa
chù nghìa kinh nghiém dén vuong qudc cùa luàn ly Màc dù, ngudi la ed thè ggi Beauvoir là thè này liay thè khàc déu khdng thè làm ihay ddi nói dung va thòng dicp trong càc còng trình eùa bà Bdi vi, ngdn ngCr kliòng ehi dugc xem
là tén ggi ma nd cdn là "nidi he thdng càc già tri" Nguòi la cho ràng, viéc thCra nhàn Beauvoir là nhà triéì hgc là rat quan trgng de truyén bà va ùng hg làp trudng cùa bà ò vién bàn làm cùng nhu "trén dudng' phd"
Cudi cùng, de td rò làp trudng nhàì quàn cùa mình Karen Warren cho
ràng: néu khdng thd'y Beauvoir nhu nhd triét hgc tire Id Idm md't di mdt nhd triét hgc vdi cdc v tudng ggi lén nhiéu vdn de Mài khàc, viéc loai trù
Beauvoir ra khdi triét hgc se là cùng ed cho quan diém phàn bici gidi, ràng phu nù khdng làm dugc irict hgc Trai lai, cdng nhàn Beauvoir là nidi nhà triéì hgc lue là tliira nhàn su phé phàn chù nghìa phàn biél gidi dua trén co sd dao dCrc va cln'nh dd mói là mot nén triét hgc, ddng thòi gidi tinh cùng là mot phàn quan trgng trong viéc nguòi này suy nghi ve nguòi khàc nhu thè nào
Trang 39Khòng chi Karen Warren, trong luàn vàn danh du nghién cùu ve luàn ly hién sinh cùa Beauvoir, Philipp Knab cùng khàng djnh Beauvoir
là mot nhà trié't hgc, bòi càc tiéu ihuyé't siéu hình cùa bà dugc coi là hình thùc cao nhà't cùa trié't hgc Bà cho ràng: chù nghìa hién sinh là trié't hgc dugc xày dung bang kinh nghiém song cùa nhiéu chù thè cu thè riéng biét Diéu này dugc chùng minh qua bang loat tàc phàm, liéu thuyét mang tinh luàn de triét hgc
Ve phàn mình, Beauvoir khàng djnh rd ràng: "Néu viéc già nhàp tu tudng cùa Kierkegaard, cùa Sartre, va trd thành "hién sinh chù nghìa" là diéu tai nhién ddi vói tdi Ibi dd là ljch su cùa tdi dà chuàn bj cho tdi nhu vày" [Dàn theo 85, tr 601 Bà thùa nhàn mình dà di theo quan diém cùa nguòi sàng làp, ke cà "giào hoàng" cùa chù nghìa hién sinh là mot diéu khdng phài bàn cài
Trong thuc té, khòng chi eh;f!h cugc song hién thuc cùa bà dà thè hién mot phong càch hién sinh dòc dào ma tu tudng dd con dugc thàm nhuàn trong càc liéu thuyét, hdi ky Qua càc hdi ky dà ndi lén nidi ihdng dicp: cugc sdng qua il phù hgp vdi ky vgng cùa con ngudi Nhùng hdi ky ày cùng bdc Id mdt phuang dién bi dàt nhàì cùa chù nghìa hién sinh, dd là cài "\'d bang" (gratuli) su thù ihàeh ma con ngudi irai nghiém trong cài chéì, trong phdng dgi cùa cài chét là ludi già, là su suy thoài Cugc dòi dù ed tu do nhàt cùng chi là vèt ggn ly li trén dai duong ménli mdng cùa cài jihi ly Vi thè cuòc ddi con nguòi ed the dal dugc mgi udc ma nhung nd \àn kliòng thoàt khdi su hu
vò khi sành vdi cài vò cùng
H(tn nùa, khòng gidng vdi mdt sd nhà hién sinh trude dd, Irong tu tuòng hien sinh cùa Beauvoir, nguòi la tliuòng nhìn thà'y net dàc sàc mang
tfnh chài nhàn vàn Nhùng khài nicm "tu d(i\ "lira chgn" ludn gàn licn vdi
tràch nhiém, vàn de hành vi gàn vói su sàng tao, su tu do Dùng trude nhùng vàn de cu thè, con nguòi phài lira chgn, dàn thàn va chinh su dàn thàn ày là tu
do, là hién hùu cu thè cùa con nguòi Beau\oir quan niém: Niétn vui hién
Trang 40sinh cdn duac khàng dinh a mèi con nguòi Day là mot y tuòng hién sinh lac
quan nhàn vàn bao trùm toàn bó tu tuòng cùa bà
Tim hiéu mot càch bèi sue so lugc tu tuòng triéì hgc cùa càc nhà hién sinh chàu Au e ràng se là hòi hgt Song trong mot khuón khd nhàt djnh thi viéc làm dd là càn thiét, cho phép chùng ta thà'y dugc bue tranh chung eùa chù nghìa hién sinh chàu Àu Su hình thành va phàt inén chù nghìa hién sinh
rò ràng là mot qua trình, luòn dugc thuc hién bòi su ké thùa tu tuòng cùa nhùng nguòi di truóc Nèu nhu khóng ed Kierkegaard Husseri ibi cùng khdng ed Heidegger, Sartre, Va khóng co Heidegger, Jaspers, Sartre, Marcel, Beauvoir thi cùng khòng ed chù nghìa hién sinh nhu ngày nay Tuy nhién, dù là Heidegger, Jaspers, Sartre, Marcel, hay Beauvoir , dù hùu thàn hay vd thàn, thi triéì hgc cùa hg vàn là triét hgc ve con ngudi, cài gì làm nén bàn thè con nguòi Hg déu iheo duói mot muc dich chung là tìm hiéu hién sinh, y nghìa dòi sdng cùa con ngudi va djnh nghìa con nguòi Chinh ehiéu huóng này dà giùp con nguòi y thùc ve su song, cài chéì eùa mình
Tuy gidng nhau ò ddi tugng quan tàm là hién sinh cùa con ngudi, song xét mot càch cu thè, giùa càc xu hudng; càc triét già d lùng vàn de ibi ed rài nhiéu diém dj biét dàng ké Chàng han, Jaspers va Marcel déu thudc khuynh hudng hùu thàn, nhung hg lai ed diém khàc biél trong quan niém ve su siéu vici, su càm thdng cùa con ngudi Mal khàc, néu trong quan niém ve tinh chù thè, hai òng va Beauvoir ed quan niém mém dèo, thùa nhàn tinh lién chù thè giùa càc tha nhàn, ibi Sartre lai cho ràng, giùa càc tha nhàn khóng ed mdi lién he tuang ho, dng rai vào tình trang cuc doan, ed don hoà con ngudi Mdt
su kliàc bici khàc de thà'y han cà là, Hong khi tài cà càc nhà hién sinh déu bàn dèn con nguòi va thàn phàn con nguòi ndi chung ibi chi riéng nhà nù hién sinh Beauvoir lai im tién hon cà khi tàp trung bàn ve thàn phàn ngudi phu nù trong xà bòi Tliàn phàn cùa hg ra sao va làm th<'' nào de giài phdng hg? Dd là diéu dà làm bà bàn kboàn tran trd cà cuòc (Tòi Ngoài ra, chùng la con ed thè tìm ihày nhiéu diém dj bici khàc giùa càc triét già hién sinh Song,