Chủ nghĩa hiện đại và văn học việt nam hiện đại

vă uỉ phương ohâp... Du sao dây vãn là sư kiên tho’ ca quan trọn g nhất của nửa dầu th ể kỷ... chimg về khuynh hướng này... Hhà văn lớn nguời líea B... ĩiểu cor: neừòu.

t r i ể t h ọc t r o ù g v ặ n h ọ c , n g h ệ t h u â t ra cĩòà ỏ* phương Tà51

t r o n g những năm c u ố i t h ế kỷ XIX, dầu t h ế kỷ XX và t i ế p

tụ c k éo d à ỉ d u ớ i n h iề u b i ế n t h ể t r o n g t h ế g ió 'i h i ệ n đ ạ i

Ngay t ừ khỉ- ra d ờ i , n h iề u t r à o lư u v ă n h ọc n g h ệ

th u ạ t của c h ủ n g iiĩa h i ệ n đ a ỉ từ c h â u Âu đã thâm nhạp

n h iề u nưức t r ê n t h ế g i ớ i , t r o n g đó c ó V iệ t Item.

t r o n g Bách khoa t o à n th ư P l é i a d e Gae t a n P ic o n đã dùng

c á c t ừ "chu n g h ĩa h i ệ n đ ạ i " , " t r à o lư u h i ệ n đ ạ i c h ủ

n g h ĩa " , "văn học h i ệ n đ ạ i ch ủ n g h ĩa ”

ỏ l/jỹ - Tây ban nha ( M ỹ -la - - t in h ) , raôt n ền ván học mới x u ấ t h i ệ n v ớ i những n é t d ặc t h ù , nhưng c ũ n g mang

n h i ề u dặc đ iềm c ủ a v ă n h ọ c P h á p , c h o n ê n c ũ n g mang t ê n chủ a g h ĩa h iệ n đ ạ i (m odernism o)

ỏ Táy b a n n h a , một p h o n g t r à o tho' mới r a đù:i c iin í tiiang t ê n ch ủ n g h ĩa h i ệ n đ ạ i

đ ạ i vó’i chủ n g h ĩa h o a t lư c và c h ủ n g h ĩa ấ n t ư ợ n g

JMhu’ rầ y c h ủ n g h ĩa h i ệ n d ạ i x u ấ t h i ệ n không p h ả i như

mọt trưcrag p h á i mà như raôt t r à o l ư u , môt phon£ t r à o văn

s t r u c t u x a lia m e and P ostraod ern ism e ) của ìãadan Sarup t r o n g

dó d ầ c â p tcri q u a n ni ệm c ủ a ĩ I<y ot ard v ề c h ủ n g h ĩ a h i ệ n

d ạ i và c h ủ n g h ĩ a h ạ u h i ẹ n d ạ i

ỏ Cộng hòa L ỉê n b an g £)ức, c u ố n So' y ể u l i c h sử v ă n

h ó s Cộng hoa L iê n bàng u ứ c r n 9 4 -5 -1 9 8 9 ( K l e i n e K u l t u r g e s c h i -

c h t e d e r B u n d e s r e p u b l i k D e u t s c h l a n d 1 9 4 5 - 1 9 8 9 ) c ủ a H e r ­mann G l a s e r , k h i de c ệ p t ớ i t h ờ i kỳ h i ệ n d ạ i và t h ờ i kỳ

hậu h i ệ n đ ạ i c ủ s l ị c h sử nuức Đức cũ n g n ó i tó ’i ch ủ n g h ĩa

h i ệ n đ ạ i (ìỉo d e r n is m u s ) và ch ủ n g h ĩa hậu h i ệ n d ạ i ( P o s t -

m od eraism u B ).

ỏ V iẹ t flam Cuốn ĩ ừ d i ề u v ă n h o c CO t ừ c h ủ n g h ĩa

h i ệ n đ ạ i T rên s á c h báo ở nước t a t r o n g n h iề u năm, n h i ề u tác g ỉả dều dung từ chủ nghĩa h iệ n d ạ i hoặc chủ nghĩa tân thò’i

Trong cuốn Chủ nghĩa Mác và văn hóa V iệt Mam, ĩruừng Chinh đã nói tó'i chủ nghĩa lâp th ể , chủ nghĩa ấn tượng, chủ nghĩa s iê u thực, chủ nghĩa da-da.

Mhiều nhà nghiên cứu văn học ở nuớcta dà có n h iều

về chủ nghĩa h iệ n sinh ờ s à i gòn trước k ia cững như

ỏ' miền Bắc, truớc và sau ngày thống nhất đất nuớc cũng dã

c á n hiều công tr in h n ghiên cứu về văn h ọc, về t r i ế t học cùa chủ nghĩa h iện sinh (xem thư mục).

lữiiều nhà văn h iệ n nay như Nguyễn Minh Châu, Pham Thị H oài, Bẩo Ninh, ỉỉguyễn Huy Thiệp và những nhà tho’ như BÙi Giáng, Đặng ĐÌnh Hưng, không xa lạ v ớ i chủ nghỉa h iệ n

d ạ i , c ũ n g đã được p h ê b ìn h , t r a n h l u â n n h iề u t r ê n b á o c h í tron g thcri g ia n vừa qua (xem thư mục) Riêng về Nguyln Huy T h iệ p , nhà n g h iê n cứ u v ă n học n g u ờ i ô - x t r â y - l i a G reg

L o c k h a r t ch o r ằ n g H guyễn Huy T h iệ p l à nhà v ă n t h e o c h ủ

n g h ĩa h â u h i ệ n d ạ i

Như v ậ y l à l ị c h sử dề t à i c h ủ n g h ĩa h i ệ n đ ạ i ở

tron g nuvc cũng như ỏ’ n goài nuức dã có raôt tầm cõ’ lớ n Miưag vấn de trạn g t h á i tâm liĩìh v ớ i tư cách là d ối tưựng của văn học h iệ n đ ạ i chủ nghĩa dưực g h i l ạ i tron g 1lvăn học t r i ế t học", "văn học tư tw n g " t h ì còn là miếng dẩt chưa đuợc lchai phá rộng r ã i BỞi vậy lu ân án của t ô i

muốn t i ế p tụ c góp phần n g h iê n cứ u đặc điềm CO’ b ản đó của

c h ủ n g h ĩa h i ệ n d a i lỉhằm dục đ í c h - - t r ê n , pbạra v i củ a đề

t à i duợc g i ớ i h ạ n như s a u :

4

-Đỗi v ớ i c h ủ n g h ĩa h iệ n d ạ i ở phương T ây, b ản lu â n

á n c h ỉ g i ớ i hạn ở v i ệ c xem x é t một 80 tr à o lư u vân học

c ó ảnh hưởng tư ơ n g d ố i r õ đ ến v ă n học V iệ t Kam ỉtoững

k iế n thức c ằ n t h i ế t dó g iú p cho v iệ c thư c h i ệ n phuơng pháp s o sánh nhằm c h ỉ ra những n é t tư ơ n g đồng và khác

b i ệ t g iừ a v ă n h ọc V iệ t Nam và vă n tìọc nước n g o à i

Luân án cững không c ó cao vọng t r in h bày l ị c h sử

h ìn h thành và p b á t t r i ể n chủ n g h ỉa h iệ n d a i t r o n g văn

h ọ c V iệ t íỉam mà c h ủ y ế u dựa v à o những th à o h t ự u dã d ạ t đuxỵc t r o n g khoa n g h iê n c ứ u v ă n học ở nước t a d ể d i v à o một 30 h iê n tm ỵog văn học dưcrc lư a c h o n , một t r à o l ư u , một t á c g i ả , một t á c phẩm đễ làm rõ sự h i ệ n d i ệ n củ a c h ủ

n g h ĩa h i ệ n d ạ i ỏ* nước t a Luân á n do đó cũ n g ch ư a c ó khả

n ăn g đề c â p n h i ề u t ó ’i những dặc điểro khác củ a c h ủ n g h ĩa

h i ệ n d ạ i

v ì l ẽ t r ê n , lu â n án mang t ê n €?hủ n g h ĩa

h i ê n d a i và v ă n b ọ c V iệ t Ham h i ệ n d ạ i đễ n ó i r ằ n g v ă n học V iệ t Kam h i ệ n d ạ i c ó những y ế u t ổ của c h ủ n g h ĩa h i ệ n

d ạ i v ớ i tư c á c h một t r à o lư u , một phong t r à o

Phmypg pháp n g h iệ p cứu và dóng góp khoa học Mặc du không t r i n h bày l ị c h sử của ch ủ n g h ĩa h i ệ n

đ ạ i ỏ’ V iệ t Nam, lu â n án vãn c ầ n xem x é t những h i ệ n tư ợ n g văn học th e o phương pháp tr u y ề n th ố n g , làm rõ văn học

v ớ i t ư cá ch một h in n t h á i ý thức xã h ộ i h ìn h th àn h và

p h á t t r i ể n t ừ những d iề u k iệ n k in h t ế - x ã h ộ i NÓi c&ch

k h á c , dó l à bản t í n h xã h ộ i - g i a i cấp của văn h ọ c , là mối quart hệ g iữ a t ồ n t ạ i xã h ô i và ý thức xã h ô i

l i ể p t ụ c ph ư ơ n g pháp p h â n t í c h b ản t í n h xã h ộ i -

g i a i c ấ p c ủ a v ă n h ọ c , l u â n á n q u an tâm n h i ề u t ó ’i b ả n

t í n h nhân học củ a văn h ọ c Chủ n g h ĩa h i ệ n d ạ i l ấ y b ả n

t í n h nhân" học làm dặc trirrjg ch o sán g t ạ o của m inh, làm dấu h i ệ u "mới” , " h iệ n đ ạ i ” so vó*i các t r à o lư u v ă n học

dã c ó

Trong mắy năra n a y , T iệc đ i aâu vào cuộc sổ n g n ộ i tâm CỈJ£ co n n g ư ờ i t r o n g văn học ở nước t a cũng dã t r ở

th àn h mọt IU hướng rõ r ệ t

Dưó’i ánh s á n g củ a d ổ i n ớ i t ư d u y, sư k ế t hợp h a i phurcmg pháp n ó i t r ê n cho phép chúng t a tr á n h dược sự

dánh g iá chưa đuợe to à n d iệ n , đầy dú, t h i ế u c ô n g bằng

v ă n h ọ c và n g à y n a y , k h i V i ệ t Nam h ộ i nhập c ộ n g d ồn g quốc t ế , chúng t a có d iề u k iệ n để lá c đ ịn h phương hướng

t i ế p tũ u dúng dắn những thành tư u của văn h ó a , của văn minh l o à i n g ư ờ i.

Chủ n g h ĩa h i ệ n đ a i cũng d ặ t ra n h iề u vấn dề l ý

lu ậ n mà hôm nay vẵn l à những vấn dầ t h ờ i sự củ a chung

t a , v í như : d ố i tư yn g của văn h ọ c , quan hệ g iữ a v ă n học TO h i ệ n thực ỷ văn học và c h ín h t r ị , văn học và khoa

n g k y một t r ỏ ’ th à n h mục t i ê u c a o c ả của t h ờ i d ạ i ngày

D ay.

T iếp tụ c nhưng e ô a g t r ì n h n g h iê n ; c ứ u đ i t r ư ớ c , l u â n

án n&ỵ c h ỉ mong diKjrc c o i l à một th ử n g h iệm , mà th ử

n g h iệ n nào cũ n g l à mọt aaạo hiểra, khó tr á n h dược t h i ế u

s ó t

ChươTLS ICHU tìGHĨA HEẸK 'ĐẠI RA BCừ ồ PHƯỎNC- IĐY

'Ă

Sư r a đò’i củ a ctiủ n g h ĩa h i ệ n đ ạ i , h o ặ c t h e o ĩnột

t ừ k h â c , củ a "văn bọc mo’i " , củ a " th ơ •mới" ỏ’ c h đ u Au

ir ư o ’c h ế t ờ Phâp, đê d i ễ n ra t r o n g a ô t h oăn c ả n h d ặc

b i í x ở t h ờ i kỳ t r u ớ c , d'JO’ng như n g ư ờ i t a chứ ng k i ế n môt sư c đ n bằng ễ ì ă n h ấ t xho’i , môt 3’J lih ẩ a g d in h tín h chủ t h ể l ê n g man vă t í n h khâch t h ể h i í n t h ư c -

ITnưng đ ế n "văn hoc -nới" t h i duừrig như x u ấ t h ị í n t£ n h

đa dạrur vă hỗn t a n Tuy n h ií n v ớ i tư c â c h iQÔt XII

hướng axýi, n ền v ă n học đ ó Tan b ộc i ô raột 3ự “ hồng

nhất về câch nhìn vă uỉ phương ohâp.

•

Tinh hình tr ỏ ’ nín ohức tộD hom, nền "vân học nxri”- « ■* ' ■

dó đê th ô n g nhanh ch ón g g iă n h được d ị a v ị n ổ i b đ t như

c â c t r ă o iir u văn học tnro*c n ó Những; bô~g hoa củ a ~ â l

âc củ a Ch 3 a u d e l a i r e , n g u ồ n g ố c cd a th ơ h i ệ n đ ạ i

dê r a dò'i năm 1 8 5 7 c h ỉ s a u 3a Eo v a r y một n ă n - c â c

t r ă o l ư u như ch ủ n g h ĩa h i í n t h ư c , ch ủ n ^ h ĩa t ự r ư iií n

Không c h í ỏ’ r b á p , rnà ô’ ũ ứ c , Anh, Ha l a n , Hung-

g a i l , Nga v v , sự n ổ i l ê n của chủ n g h ĩa h i ệ n d ạ i

cũ n g nằm t r o n g t ì n h t r ạ n g x ô i dô d ó cù n g V0’± t r i ế t học p h i l ý và nghệ t h u â t , vă n học đã mở ra một l ố i

đ l r i ê n g chưa từ n g c ó raà nguK?1 t a lchông c ó c á c h n ào lchác d ặ t ch o nó t i n h t ừ " m ớ i" , " h iệ n đ ạ i "

Năm 1880 sa u k h í cu ố n Đồ d ê củ a P B o u r g e t ra đò’i , nhà phê b ìn h v ă n học n ổ i t i ế n g H T a in e dã

t u y ê n bố rằ n g : "Thế hê t ô i đã chấm h ế t " , c ò n

ĩá B a r r è s , nhà vă n t h e o c h ủ n g h ĩa dân t ộ c , nám 1885

dã n ó i d ế n n ền "Tăn học mới" như một "phong t r à o bước n g o ả t " , như " đ iề u l ạ lù n g n h ấ t của t h ế k ỷ "

V ậy, v i s a o có bước n g o ặ t ’d ó , c ó c á i l ạ lù n g

dó rt c u ố i t h ế kỷ n à y

SĨEU K lÊ a RA ĐOĩCỦA CHU NGHĨA H ĩạ ìỉ ĐA ĩ

Đen t h ế k ỷ XIX, t r ê n cơ BỞ sự p h á t t r i ể n

n e n d ạ i cơ k h í , chủ n g h ĩa t ư b ản ở ch â u Ẵu dã

đ ạ t t<ýi một t r ì n h độ c a o Một quan niệm vê ch ủ

n g h ĩa t i ế n bộ dưo’c t ô th ắ m bằng một hào quang hào hứng và lạ c quan về l ý t r í , về t r i tu ê , về t x l th ứ c

g i â t r ị củ a ằ’i số n g tđm l i n h còn auan trọnỂĩ ao’n

"những mối l i í n hệ lẩD l ạ i vă nổi t iế p giữa những 3U

v ậ t " , tứ c những quy l u a t íĩìă khos học dê khâm p h â

T n iơc t i n h h in h của tfaế k ỷ , V G oethe đê c ó l ý khang định, duo’c liie tz s c h e dê nìlắc l ạ i trong Ivhữn^- d iề u knóng t i l l ch hô’p , rằng : nT ô i ch o rằng t r í th ứ c nă o không tă n g t in h cảm ciao d ờ i 3ống của t ô i t h i đều l ă không dâng kể".

Ẩu ìiưcm^ ch ốn g duy t r í dó l ă chủ n g h ĩa p n i l ý

30 phản iróg l ạ i l ý t r i , t i n h duy l ý c ủ a khoa iaọc,

cù a k in h t ế , của c h in h t r ị dưo’i h ìn h th ứ c tù ’ b ỏ , 3h í phân ch ủ n g h ĩa duy l ý Chủ n g h ĩa p h i l ý ch o r ằ n g

nhđn th ứ c củ a c o n n g ư ờ i p h ả i hương v ă o nhưng c â i mă khoa học c ò n dề t r o n g bóng t ố i , nghỉ t h u đ t c ó ĩihững phuxmg t i ệ n , những co n duờng p h i khoa h ọ c : ^ ạ t bỏ l ý

t r i , c h i th ừ a nhđn c â i ý th ứ c không dưo-c ý t h ứ c , tứ c

vô th ứ c th u ộ c tđm l i n h của c o n agưò‘i ''"Truớc h ế t

trư c t i ế p SU' chuyển đ ổ i t i n n thần dó d iễ n ra s ô i n ổ i

khấp c h â u l u ĐÓ l à c h ủ n g h ĩa dã t h ú , c h ủ n g h ĩa da d a ,

c h u n g h ĩa ấ n tư ợ n g , c h ủ n g h ĩa tư ợ n g t r ư n g , c h ủ n g h ĩa

s i ê u t h ư c T ất cả những tr ư ờ n g p h á i t r ê n củ a c h ủ n g h ĩa

h i ệ n d ạ i tu y c ó những n é t đăc t h ù , nhìrng t ấ t t h ả y đ e u mang những đăc điểm c h ủ y ế u s a u dáy :

1 ) Dặc diểm CO’ bản củ a "văn học m ớ i" , như H ippo ly te e

T a in e n ó i , l à ỏ’ c h o c o n dường củ a n gh ệ t h u â t l à c o n

dường " tìm t ó ’i t r á i t im , t ó ’i những cảm g i á c c ủ a c o n

ngưò’i " , khác vó’i c o n dưò'ng của khoa học t ìm t ớ i l ý t r í , pnát h iện nnững qui lu â t CO’ bản của th ế g ió ’i Mỗi nhà

v a n , nhà th o ’ k h a i th á c rnôt mặt nào đó c ủ a c á i t h ế g i ớ i tảm l i n h ấ y ( c á i p h i duy l ý , c á i c h ủ q u a n , tu ở n g t ư ợ n g , mo’ t u ử a g , t ì n h cảm , c á i không n h ấ t t h i ế t , c á i v ô th ư ờ n g

cho rằag phẩm ch ẩt CO’ bản của tho’ là tfnfa h iệ n đ ạ i , tức

l à aư tưỏ\ũg tư ơ n g củ a c á i nt h ế g i ó ’i n à y”, s ư tư ở n g

- ; h á t p n á ỉ s in h mà người- t a c ó t h ể b ấ t gaptron g n h iều trường p h á i, v í như một ngôn ngữ mới mẻ như du^’C k ế t t i n h , như dưo’c " g iả kim" noac mõt n g ô n n g ữ tr ư c

t i ế p mang l ạ i môt súc số n g mó’i

Đ ối v ớ i chù n g h ĩa duy l ý t h ì t h ế g i ớ i dưừng

nnư dạũ t o a sư h à i h ò a , câ n bằng hoàn t o à n Sư c â n

bằng dó c h ín h l à kỷ n g u y ên cô n g n g h iệ p , kỷ n g u y ê n

th ư c ch ứ n g , r ề i kỷ n gu yên của xã h ộ i không g i a i c ấ p , của n ền dân ch ủ phổ q u á t V Y Cho n ên đ ũ i v o a ch ủ

nghía duy l ý , h iê n tàưc l à lạ c quan.

Chủ n g h ĩa h iệ n d ạ i , mộ'c n ề n Tăn học mó’± ra

d ờ i ở c u ố i t h ế kỷ XIX Trươc d ó , ch ủ n g n ĩa h i ệ n

bản chủ n g h ĩa d ã bôc l ô những hạn c h ể mà c h ủ n g h ĩa

h iê r đ a i muốn v ư ợ t l ê n , muốn Dhê Dhán v à c h ố i b ỏ

->*U0EL xìr c h ố i nó bởi v ì th e o chủ nghĩa h iệ n đ ẹ i , nó

h oặc l à một c h ủ n g h ĩa l ạ c q u a n , h oăc l à một sư th ụ

đ ô n g Cho n ê n n ề n v ă n học mới đã l ấ y ch ủ n g h ĩa b i

q u a a , l ế v t ì n h cảra b i t h ả m t ứ c c á i p h i 1.7 , d ũ i l ậ p vó"ỉ c h ủ n g h ĩ a i a c q u a n c à í n à t h ứ c c ú a c h ủ n g h ĩ a h i ệ r

t h ự c L ịc h sử còn dang t i ế p á i e n Chưa c ó đủ căn cứ

đề khẩng d ịn h sự p h á t t r i ể n củ a chủ n g h ĩa h iệr: thự c

l à rnôt q u i l u â t , là raôt n ền vă n aọc mẫu !ĩiưc và cao

n h ấ t của l o à i n g ư ^ i.

Không 3 h ả i t ớ i n gày nay mới có ch ủ n g h ĩa p h i

l ý lĩ ó cũng cổ XUB, như b ản t h â n t ư duy t r i ế t h ọ c Cung không p h ả i đến bây g i ò ’ B e r g so n , N i e t z s c h e , i'reud moo khám phả ra c á i bản năng mà nghê t h u ậ t , th ơ ca ittj’i kho’i n gu ồn t ừ d ó cù n g v ớ i th ơ c a , nó đã ra dò’i

t ừ b u ổ i b ìn h minh củ a l o à i n g u ờ i k h i t r á i t im con nguời bất dầu rung đông trưcrc c á i deio líhưng chủ

n g h ĩa p h i l ý n gày n a y c ó một v ị t h ế khác x ư a 'T r o n g

kỷ n g u y ên c ô n g n g h iê p , n ó p h ả i x u ấ t h i ệ n để tr á n h đuxỵc t ì n h t r ạ n g , như E Pronnai n ó i "Con n gư òá đã chế

c o n nguò’i đã c ó nguy cơ b i ể n th à n h c á i máy không hồr

Chủ n g h ĩa duy l ý và ch ủ n g h ĩa p h i l ý d ổ i lậ p

n h a u , nhưng l ạ i cùng chung s ố n g , c á i t r u ơ c t ạ o cơ 30

n g h ĩa d u y l ý đề bảo v ê c u ộ c số n g tâm l i n h củ a con ngư òâ đ an g n gày một b ị uy h iế p b ở i " th ế g ic r i những

dồ v â t " *

N g o à i sư g ầ n g ũ i củ a những d i ề u k i ệ n l ị c a sử

và xã n ộ i , c o n p h ả i kề t ớ i aư g i a o lư u v ă n h ó a , dã làm ch o c á c t r à o lư u củ a ch ủ n g h ỉa h i ê n đ ạ i l a n rộn;

ở n h iề u nước t r ê n t h ể 2i ớ i Người t a n ó i rằ n g v ă n học h i ê n d ạ i chủ n g h ĩa l à v á n học củ a những khách dường x a , l à ttột n ền v ă n hóa n h iề u th ứ t i ế n g - ^ác nhà v â n đã t i ế p xúc v ớ i c á c t á c phẩm của n h au :

P r o u s t đ ọc J a m e s V i r g i n i a iVoolf đọc ? r o u s t , ư id e

d ịch Conrad, rà Tagor, iialraujc gicýi t h iệ u Faulkner,

o a r t r e , D os P a s s o s , i.ia u r ia c , G ra h a m G reen e v v r lilh iều nhà v ă n phổ b i ể n s á n g t á c củ a mình ở nuớc

n g o à i làm c h o n h i e u tò* b áo mang t i n h q u ốc t ế

Đ iề u quan t r o n s l à v ă n học h i ệ n đ ạ i ch ủ n g h ĩa

c ầ n c ó raôt t i u o ’ng h o ạ t d ôn g lc m , không t á c h k h ỏ i những g ì bao quanh m ìn h Chủ n g h ỉa cổ đ i ể n vừa lò n g vo’i v i ê c dựa v à o một t r u y ề n th ố n g h ạn h ẹ p C h ủ n g h ĩa

lã n g aian tư c o i l à môt 3UT tư phát thuần tú y , ở dây 3U' khám vh á của t a t r o n g quá khứ không c ó g i o ã Aạn

và t a muốn t ìm ổ' n ó mọi g i ả i p h á p , c ò n c h ủ n g h ĩa

h i ê n d ạ i , t h e o 3 1 i o t , l à một " t r ệ t tiì’ t o à n t h ể " , ơ

đ ó nsõi Dỉiong t r à o v ă n học t ư khám p h á , t ư t ạ o lâ p một quá khứ, dưa l a i môt' c á c h đọc mới đ ố i v ớ i những nhà v ă n t r u ớ c m in h Không một t r u y ề n t h ố n g nào áp

đ à t c h o a i h ế t rỉhà v ă n ý t h ứ c v ề t ự à o , v ề SU’ dưn

d ộc của m ình và t im c á c h bù l ạ i d i ề u d ó b ằ n g " t r ò cno’i củ a những sư ohục s i n h ”

CHỦ NGHĨA ĨỨỐNG ĨRỨUG VÀ CHU -MGHĨA S ĩ ÈU thục

Chủ n g h ĩa tư ơng trư n g và chủ n g h ĩa s i ê u thư c l à

h a i t r à o lư u của chủ n g h ĩa h iê n đ ạ i n ổ i b â t và

c ó ảnh hưởng sâ u rộng ho’n cả

Trước h ế t n ó i v ề sợ ra đò’i của th ơ mtýi.

Phong tr à o th ơ mới b ắ t đầu t ừ chủ n g h ĩa tư ơng trư n g ỏ’ c u ố i t h ế kỷ, t r ả i qua n h iề u b iể n d ổ i và c u ố i cùng đã đ i t ớ i chủ n g h ĩa s i ê u t h ự c

T rên t ờ F ig a r o (n g à y 1-9 -1 8 8 6 ^ J ea n M oréas ra

t u y ê n ngôn v e phong t r à o th ơ mang t ê n chủ n g h ĩa tư ợ ig

t r ư n g , và B a u d e la ir e , M all^arm é l à những nhà tho' ý ■ thức đầy đủ n h ấ t v ề sư b iế n đ ổ i t o lớ n cua th o ’.

Suy ngẵm v ề E A Poe và v ề ĩ r i ế t hoc k ế t c ấ u ,

l ầ n đầu t i ê n B a u d e la ir e đã c ó raột nhận th ứ c mới v ề bản t í n h của th ơ ca đề t ừ đó hướng t ớ i aự sá n g t ạ o Thơ của chủ n g h ĩa lã n g taạn cũng như của Le P a r n a s s e

l à th ứ c ăn của l ý t r í hcra l à sự sa y sưa cu a t r á i t im Bẩn th â n " h iê n thư c lu ô n lu ô n l à x ấ u " G iớ i tự n h iề n

c h í l à cuốn tư đ iề n tr o n g t a y nhà th ơ mà B a u d e la ir e

g o i l à n g ư ờ i -d ịc h , n g ư ờ i tìm ra sự nl o ạ i su y phổ quát" ,Chức năng đ íc h thự c cua tho* l à tư ợ n g trư n g ch o n ên không p h ả i nhà tho’ sá n g t ạ o ra một t h ế g i á i ả o , mà khám phá ra một s i ê u h iệ n thư c tr o n g t h ế g i o ’i , đem

đ ều g ấ n v ớ i sơ ch u y ể n dộng của tâm l i n h , đ l u h iệ n ra

ch o chúng t a như mọt tưcỊHg trư n g vó*i mọi c h i ề u s â u

củ a cu ộ c s ố n g Thưc r a , t ư tư ởng v e l o a i s u y phổ

q u á t không p h ả i m á i, nó dã c ó mặt t ừ t h ế kỷ XVII

t r o n g chủ n g h ĩa lã n g mạn, nhưng B a u d e la ir e dã k iê n

14

-” r l d á t no tiia n n iiiot c u i cnả cua th ơ , n êu l ẻ n t i n h» I ■ *

icacELe; "he nnam láu cua sa n g t ẹ o thơ oang c a c n l o ạ i

a o i y ế u t ố không dồng c h ấ t : phương pháp mới t r o n g

sá n g t ạ o th ơ ca là a c t d ổ i tưọmg nhân t ạ o , n ếu th ơ

p h ả i tư ơ n g ho’p vừa vo"'i t h ế g i ớ i , vừa v ớ i t i n h t h ầ n ,

t u y nó không t h ề h i ệ n tr ự c t i ế p và t á c h b i ệ t c á i n à y

v ớ i c á i k i a , t h i nó đảo c á i dác t h o a i t h o a i của sự

b iể u h i ệ n t ì n h cảm và của sư m iêu t ả h iệ n th ự c v à như

vậy một c á c h ngược d ò n g, nó sá n g tạ o ra m ột ina lự c khêu g ợ i , vừa chứa đ ố i tircras v à chủ t h ể , vừ a l à t h ế

a ic r i bên n g o à i đ ố i v ớ i n g u ừ i nghê 3Ĩ và b ả n th â n

nguòá ngnệ s ĩ

Lỵ lu ậ n v ề sư khêu g ợ i của chủ n g h ĩa tưcrag

trưng đ ô i lầ z dã đưưc i/iallarmé làm rõ thêm Theo ông,

vẩĩì dề không phải thay h iên thực bề ngoài bằng một

h iệ n th ự c ìchác v ó i những cảm g i á c , những l i ê n hệ b ấ t

ngò’ và tin h t ế , bằng những nphẩn ảnh qua lạ i" mà l à

ih a i thác SU' x ó i mòn gây nên bởi sự khêu gọ*i, c á i tr ò chc’i l ỏ n g ấ y đã g â y ch o t h ế g io ’i để xóa DỎ h i ệ n

thực hòng cu ố i cung xác lập sư "ngư t r ị của l à i n ói" ;

"Hầy nhuừng 3ấng k iến cho những từ" Lằm cho hoa b iế n mất ỏ’ mọi bó (hoa) ichông phải là cất g iấ u hoa h iê n

thưc ở dằng sau sư khêu go’i , mà ià Dhá hủy nó bằng

từ : ẩn dụ-không phải là 3ư tỏ lộ hay v iệ c sử dụng

c ó tin h c h ấ t th o ’ d ố i vc'i sự • v ậ t • <nà là t r i ệ t ■ t i ê u nó

iUmbaud muốn làm n ổ i l ê n tr o n g tho’ môt t h ế g i ớ i

dữ d ô i và s a n g c h ó i , n g u y ê n t r i n h và t o à n v è n : nĐÙ

sao t h i cững không có nhrâg c á i bề ngoài h iệ n d iê n " ,

sá n g t ạ o ra một n g ô n tù ’ tho* ca g ầ n g ũ i v c íi m ọi n g ư ờ i

là sáng tạo ra niột th ế g i ớ i dạt tcýi sư thống nhất

h ô i tu của nhữiQg cảm giác., s i thắp lê n môt ngọn lử a , ỏ• đó mọi h i ệ n th ư c dưừng như bung ch á y t r o n g sư sá n g

lò e của một c á i nhin duy n h ấ t, iiinabaud muếu " c á i l ồ

luyèn đan của ngôn từ" đó a i ìàm thay d ổ i cuôc sống,

T ill on la in c a o th e ’ oa " đ ạ t to’i q u y ề n lư c 3Ì ê u I ; n i e n " ,

tho’ ca 3Ịng nnư !,;ãt t i a lứa vàng của &xừx sar^ tụ’

n h i ê n , th ơ ca t r ỏ ’ v l t r ạ n g t h á i n g u y ê n t h ủ y của

"nhSjig dứa con của mát t r ị i"

Khơng n ĩi về ĩnơt th ể g i ớ i của l o ạ i suy như Bau­

d e l a i r e , về l ờ i n ĩi tư chủ như Mallarmé, về sự c ả i

t a o t h ế g i o i và cu ộ c sá n g như xĩim baud, vcýi jfehề tn u â l thơ, V erlain e n ĩi về sư giống nhau cua tho’ ca và âm nhạc, thơ ca khêu gọ*i chứ knƠEg c h ỉ tê n và miêu t ả ,

nĩ dãn chúng ta toa những nc á i ổ bên k ia dầy rung cảc

củ a tâm h ồ n ” , c á i m iề n s á n g - t ổ i của ĩìiột 3ư nhây cảm

lỏ n g , lâp lị’, mị’ m ịt ĐĨ chinh là đ ổi tượng đ ích thự< của th ơ

Chủ nghaa tưọ’ng tnrag khƠDg ch i cĩ ỏ' Pháp và khơng c h ỉ cĩ trong văn học, mà cịn là phong trà o của

c ả c h â u l u , v à n ổ i l ê n cà ở c á c ngành n g h ệ t h u ậ t ,

líg ư ờ i t a ch o r ằ n g ch ủ n g h ĩa tưoTũg tr ư n g l à một đồ kim h o à n P l a t o n (đ ầ y tư ở n g tưq*ng như (ỷ P l a t o n ) :

■cnốt ichỏi những c á i tầm-thường và vơ n ghĩa của h iệ n

t h ư c đ ể s á n g t ạ o một t h ế g i ớ i quý và l ấ p l á n h , t x £ c một hình ảnh cảm tín h mang một ý nghía t in h thần.

Từ h iê n thự c r ú t ra mơt ’tư tưởng , r ề i măc ch o n ĩ , n ĩ i như Idoréas, "những c á i áo chồng lộn g lẵy" của những

l o ạ i s u y b ê n n g o à i Bằng c á c h đ ĩ nhà t h ơ đưa l ạ i cho dời sống tin h thần tỏ a la n trong th ế giĩ*i một hình thức cảm t ín h , nhưng họ c h ỉ mưcra ở c á i cảm t ín h những g i cĩ th ể 'bỉều h iê n đuực đời sống tin h thần ,

v í du : v à n g , t h a c h an h t ím , nữ t h ầ n ( c ơ g á i đ ẹn cỏ’i

t r ầ n ) , r ồ i mảnh vư ờ n , c h i ế c g ư ơ n g , g ỉo n g s u ổ i v v

£)ĩ là yếu t ế b iệ t ù ã i uà tâm hồn lấ y làm n ơi tr ú

n g ụ G iốn g như t r o n g bức t r a n h củ a G u sta v e ứioreau, những nỗ tr ú ngụ dĩ l à những v iê n đá q uí lấ p lánh

g iữ a mây mù bao quanh d ơ i ba h iê n hình mo’ mơng.

Những n h ân v â t như A l c è t e , - S u r y d ic e , ũ a v id g i à , K i t ơ

<ỷ vuờn ơ - l i u , đứa con hư, và n h iều tưạr.g tnrag;:đã

cĩ sẵn dưỵc nghè th u ât h ơi họa sử dạng đề n ĩi về

1.6'

Cuối cung là vắn đe agÔE 2gữỹ ngữ âm tron g tho*

c ủ a c h ủ n g h ĩa tiTCTìg t r ư n g lĩh iề u nhằ th o ’ muốn d u y

tri' lu â t tho’ truyền thống mà chủ n sh ĩa lã n s mạn dã

c o i n h ẹ Tho’ củ a B a u d e la ir e v ẫ n g ầ n V0’ỉ t'ho’ của Le

P a m a s se iiíiallarmé dưa i ạ i cho l ờ i tho’ môt ý nghĩaaió"’i nhưng v ã n g iữ h ìn h th ứ c th o ’ c ũ

-Bên canh đ.0 BÔt xu huxrág ;nuốn đoạn tu y ê t 'oẦ n

vc’i nhưng h ìn h th ứ c tho- của qua khứ Chủ n g h ĩa tư ơ n gtrưng cho tho' là inôt kinh nghiêm 3ống thưc cho nên

t ư n h iê n l à * nó u h ả i t h o á t ra k h ỏ i moi khuôn khổ dã i

c ó s ẵ n và tìm t ớ i -nọt h ìn h th ứ c v ọ t l ê n tự p h á t tìr

th ự c t h ể ch ủ a u a n , lư u t r ữ được sư nồng n h i ệ t v à n h ị ĩ

d i ệ u của t i n h chủ t h ể ấ y Tho' t ư do củ a Sirnbaud, củ a

V erlain e là nót mẵu n ổi b ệt và Gustave Kahn đã đưa* m

lò 'i b i ê t đ ã i , iò ù th u ầ n ic h iế t t r o n g l ò ’i n ó i c h u n g ,

l à k in h n g h iêm b iê x đ ã i t r o n g mọi k in h n g h iê m 'JÓ

ià sự b iê t đ ã i mà moi hình thức của chủ n ghĩa tưọTng trưng đều c h ia sẻ để tạo nên môt bộ mat mo'i cho mình

iiau ch ủ n g h ĩa tuợrig t r ư n g , l ị c h sử bước v à o th i

kỷ XX, th ế kỷ của môt t h ế g i o ’i h i ê n d a i Chủ n g h ỉa

tương trưng không '"vránh khỏi b ị phản ứng từ n h iều

o h i a , bỏ*i v ì tro r.g t h e , nó đã l o ạ i t r ừ rcôt bô phân

lớ n củ a h i ệ n t h ư c

Chống l ạ i nó l à chủ n g h ĩa c ổ đ i ề n má’1 , nhưng

phan ưpg manh me dang ke ao’n ca la chu n gh ia h iệ n

t h ự c Thưc r e , n g sy t r o n g I'Ihữn£; bÔ£g hoa củ a c a i ác

B a u d e l a i r e cũ n g dã dưa c á i tầm th ư ờ n g n h ấ t v à o t r o n g

t h ơ : x á c t h ố i , ruữu của những n g ư ờ i n h ă t dẻ r á c h ,

h iê u báo thức trong sân t r ạ i l í n h , go rc’i t r ê n gạch

l a t sàn, nhưng gian ^ iao ;:ẩy à ung u i đe tr o n g Thưc ăn r.uổi) " đ ă t cn ân t r ằ n t r ê n đ ấ t " Son G h a r le L o u is P h i­

l i p p e i ã k ẻu 2 ôzi rằn g : nBấy giò' p h ả i c ó những c á i

quê mùa" Ẩhư vẫ y tr o n g th o’ đâu c h í c ó "nhũng h i ệ n

th ự c b i ệ t d ã i" làm th à n h những t w u g t r ư n g ,

'3hủ nghỉa nhất t r í voa J u le s Romains đã đoạn

tu y ệt aanh mẽ vó*i chủ nghĩa tượng trưng, và chủ nghĩa

h iệ n th ự c mang txnfa xã hô ị rõ r ê t : "Thơ D hải b i ế t tó'i h iên thư c, bởi v i hiện thực là no’i con ngưò*i

ch iển đấu Ga tụng sư nhất t r í của con ngưòú v ớ i h iện thự c, môt ngày kia nhà thơ sẽ giúp cho họ ”tr ở thành nhân l o ạ i ”

Tho’ về h iện thư c, v l x ã h ộ i, về hànn đông, về cuôc song k iện d ại không c h i ở Pháp, mà l à một h iện tương quốc t ế : ỏ’ Đức v<ýi tò* P er Sturm, ỏ’ Anh vcýi tho’ của K ip lin g , ỏ’ lứỹ vcri Carl Saldburg, H ilk e , ỏ’ Tây ban nha vơ i io r c a , R afael A lb e r t i, ở I t a l i a v ớ i M arin etti,

ở T iê p k hắc vó'± tò' T c h e r v e n và ở L iê n xô : B lo k v ớ i

tho’ chào mừng cách mạng, M aiakovski từ g iã chủ nghĩa

v i l a i để "kê chân vào cổ họng của bài ca" Essénixte chống l ạ i cách maiòg công nghiêp bằng n ỗ i nhớ dồng

r u ộ n g P a s t e r n a k đ ố i l â p v ó i nhưng đám mây dầy tư ơ n g trưng dể ” h o à n t h i ê n x u ẩ t s ắ c n gh ệ th u â t"

Hon nữa chủ nghĩa h iện thực tron g tho’ nhieu khi là nguồn gốc dẫn t ớ i ý thức công danj t ớ i sư

quan tâm xã h ô i và từ đó t ứ i nghệ th u ậ t có tín h l ị c h

sử và chxnh t r ị DÓ là những trường họp kha rõ cua

M a ia k o v s k i, và s a u này củ a A r a g o n , S l u a r d

■ìuả th ư c th o ’ của c h ủ n g h ĩa h i ệ n th ự c v à tho* v ề

xã hội b iệ n d ạ i dã có một thành tựu 10*11 là đã đưa

y à o tho' n h i ề u l ĩ n h v ụ c của đ ờ i s ố n g mà ch ủ n g h ĩa

tương trưng dà xa lá n h Nhưng chủ H£hĩa h iệ n thực

dã n h ố t c h ă t những l ĩ n h vực d ó l ạ i , mà l ẽ ra p h ả i hòa niaâp ch ú n g v à o "môt t h ế g i ớ i th o ’ t r ọ n ven " ĐÓ

l à .1 òĩi nhp _jạjaán CO’ bản của những n g ư ri t h e o chủ

DAI t

)

l a i r e đã n ó i, vcýi sư vân đông trữ tìn h của tâm l i n h

'ĩháng 3- 1 9 1 9, Andre B reton, Louis Aragon và

P h ilip p e Soupauit sáng lâp tờ L itte r a tu r e tr ở thành CO’ quan củ a phong t r à o dada do T r ista n Tsara th à n h

lậ p ở Zurich năm 1916- Chủ nghĩa s iê u thực dã sin h

ra từ chủ nghĩa dada cũng trong năm đó, B reton và Soupault v i ế t Chung Những từ trưcmg;, mọt tá c phẩm đầu t i ê n của chủ n g h ĩa s i ê u t h ư c ìíăm 1524 B r eto n

công bố ĩuyên ngôn về chủ nghĩa s iê u thưc về "cuộc cách mang s iê u th ự c” TÙ 1 524 dến 1926 là th ờ i kỳ huy hoàng của chủ nghĩa s iê u th ư c ỉỉhimg từ Ban

tu yên ngôn thứ hai (1 9 3 0), ngọn duốc s iê u thưc đã

hạ dần Du sao dây vãn là sư kiên tho’ ca quan trọn g nhất của nửa dầu th ể kỷ.

Những nhà lã n g mạn Đức, những n g ư ờ i t h e o ch ủ

n g h ĩa tư ơ n g tr ư n g Pháp đã x â y dưrụg th o’ t r ê n 30’ m ộng,

t r ê n c á i p h i l ý , t r ê n " t r ò cho’i vô t ư , khôrụg v ụ l ợ i

c ủ a t ư d u y " ĐÓ l à một c u ộ c c á c h ĩìiang t r o n g th ơ ; nhưng c á c h mạng ấ y đã h oàn t h à n h Theo n g h ĩa đ ó ,c h ủ

so á t của l ý t r í , ở bên n goài mọi định k iế n thẩm mỹ

v à tâm l ý :.iọt k h i x â y dưng th o ’, c ả a hứng t h ơ dựa

tr ê n c á i ngôn ngừ nguyên khai đó, đ i truức moi l ý

d o , oiọi muc d xch ;k h ô*i£ c h ị u sư kiềm s o á t n à o h ế t

t h ì c á i vo th ứ c c h ỉ r,ói v ơ i m in h , tứ c b ằn g l ò ’i n ó i

của mõi lú c , bằng l ờ i n ói của mỗỉ người, bằng lò ’i n óivừa vô t â n không bao giò' c ạ n , vừ a thÔEg th ư ờ n g v à một khi th ơ dã không p h ả i l à môt s ư v â t b ỉ ê t d ã i , l à nhưng

g i â y p h ú t b ấ t th ư ờ n g , n g o a i l ê t h i nó s i h i ê n ra như một b ơ i th ở của c h in h c o n n g ư ờ i ĐÓ l à đ iểm đ ộc d á o

củ a chủ n g h ĩa s i ê u th ự c v ề t h ơ

"Sự v ậ n hành h iệ n th ự c củ a t ư duy" b i ể u l ộ t ừ • « • » V •

đo s â u cua t i n h th an * cua c a i vô t h ư c S an g c a c h đ o ,

ch ủ n g h ĩa s i ê u th ư c dã đưa l ạ i ch o cuôc s ố n g tâm l i n h môt g i á t r ị r i ê n g b ỉ ê t ĩỉhữug c á i tâm l ý s â u không

p h ả i l à tâm l i n h c ó t í n h c h ấ t c á nhân : " th ơ đươc làm

t h ơ của h i ệ n th ự c v ớ i c á i a i ê u n h iê n , c á i hư ả o :

Ifadj a v à Ngup’i nông dán P a r i s dã gọ’i n ê n một kỳ t í c h thường kỳ t r o n g mọt t h ể g icý i h i ệ n t h ự c Nhưng d â y không p h ả i l à một h i ệ n th ư c b ề n g o à i T uyên rựrôa đã

k ế t á n .chủ n g h ĩa h i ệ n th ư c m iêu t ả như những t i ế u

t h u y ế t dã v i ế t s ẵ n P h ả i v ư ơ t qua những t ầ n g b e

n g o à i củ a một tâm l ý c á nhân v à v ư ợ t qua th ự c t ế

như nó thường dưa l ạ i c h o chúng t a dề đ ạ t t o a những

c h i ề u s â u ; c h ỉ e u sâ u cd a mo’ tư ở n g , củ a c á i v ô t h ứ c , của sư tuởrig tư c n g t ư d o , ở dó c o n nguò’! s ẽ đuơc d ă t

ở g iữ a v ũ t r ụ cái s i ê u th ự c vừa l à h i ê n t h ự c , vừ a J

l à my tưo’n g , vừa l à t i n h t h ầ n , vừa l à t h ế g i o ’i : i ỉchông tưcrag p h ản , không phân c á c h , c á i s i ê u th ự c l à

" 20

B r e to n h ỉ ề u sư s i ê u th ư c không c h ỉ l à môt l ĩ n h vưc r i ê n g làm n ẩy s in h th o ’ c a mới l ạ (như B a u d e l a i r e ,

A p o l l i n a i r e n ó i v ề t í n h h i ê n d a i ) mà l à một tr ư n g tâm ỏ’ đó m ọi c á ỉ đ ều h ộ i t u , l à một n ơ i ở đó d i ễ n ra sự họ*p n h ấ t , c á i p h ỉ l ý duxj'c đ ề c a o đ ế t r ỏ ’ th à n h một

q u yền 'hòa nhâp ; c á i duy l ý b ị t ố c á o như môt phương

t i ê n dể t á c h b i f t B r e to n v i ế t : " T in h t h ằ n c ó raôt diềm n ào đ ó mà ở đ â y SU’ s ố n g v à c á i c h ế t , h i ê n th ư c

v à tư ỏ n g tu ơ n g , quá khứ và tư ơ n g l a i , c á i c ó t h ể

t r u y e n đ ạ t và c á i không th ể tru yền đ ạ tJ c á i cao và c á i

th ấ p không c ò n mâu th u ẫ n n h a u , v ì v â y s ẽ l à vô í c h

k h i t a t lm t r o n g h o ạ t dộng s i ê u th ự c môt đ ôn g l ự c nào khác n g o à i hy vọn g c h ỉ r a c á i đ iềm đ ó ” Chủ n g h ĩa

l à sư dồng k ế t t i n h th ằ n dã được x â y dưng s ẵ n

như t h ế , n ó l à một mỹ h ọ c , nhưng m ôt mỹ học c a t đirt

róm l ạ i ch ủ n g h ĩa s i ê u th ự c muổn th ự c ' h i ê n m ôt

s ự tổ E2 họ’p h i ệ n th ự c và t i n h t h ằ n , muốn c ó đu-o-c một

t h ì t ứ c t h ờ i xúc cảm đưo’c g ợ i l ê n Đ iề u không t r á n h

k h ỏ i củ a n gh ê t h u â t l à ổ' sư tiro’ng diro’ng của y ế u t ổ

n g o à i v â t c h ấ t của n ó , v ề sư n ố i t i ế p máy móc những

h iệ n tư o n g v â t l ý và x ã h ô ỉ : nó p h ả i ch im n gâp vào bóng t ố i ma l ự c để t ìm t h ấ y một c h i ề u e â u i Gạt bỏ

h i ệ n th ư c m iê u t ả i -nhà văn- khêu g ợ i h i ê n th ự c bằng mọt đưcmg v ò n g c.ụa nhưug tỊrợ u g trư n g cảm t i n h :

tircrag ứng ró’± th o ’ tư o ’ng tr ư n g l à t i ể u t h u y ế t v à k ic h

ở dó t h ế g ió * i Cua- những c á i b ên n g o à i p h ả i D iều t h ị

h i ê n tb ư c s i ê u n g h iêm g ẩ n c h ă t vó’,i t h ế g ió * i ấ y

T iể u t h u y ế t tưcrng t n r n g l à một h ìn h th ứ c h a y đúng hơn l à một đ ôn g n ă n g củ a t i ề u t h u y ế t t h ơ , bcri

v ì c h ủ n s h ĩ a tuxrag t r ư n g g ắ n l i ề n vó'± t ư tir o n s v ề

m ột h i ê n t h ự c s i ê u n g h iê m Thôrig qua những c á i ũề

c á c h đ i ệ u hóa nhân t a o Thế đ ó , th o’ của phần 10*11 t i ề u

t h u y ế t h iệ n đ a i t ư c o i như một ma l ư c không ả o t ư ở n g

chimg về khuynh hướng này Bằng t i ề u th u y ế t, nhà

v ă n muốn tuo’ng trư n g h ó a , muốn làm sá n g t ỏ những vấn dề của m in h Đ ố i t h o a i t ư tư ởn g khó đươc t i ề uthu yết của chủ nghĩa h iên thực chấp nhân, nhưng l a i

c ó môt d ị a 'v i' lớ n t r o n g t i ể u t h u y ế t h i ệ n đ ạ i : không

c h í D o s t o ỉ e v s k i đã n êu l ê n môt tấm g ư ơ n g , tnà n g ư ờ i

t a cò n b ắ t gặp t r o n g Con rắ n lông: củ a D H L a w r e n c e , Những kẻ làm t i l n ^ g i ẩ của André G id e , ĩh ẵ n phân c o n ngưcd của Irialraux ổ dây những cu ô c d ố i t h o ạ i d i ễ n

ra ở n g o à i hành đông của những nhân v â t mát d o i mặt

dề t ìm ch ân l ý c ó t h ề n ó i đươc rằn g mỗi nhà v i ế t

t i ể u t h u y ế t mới th ô n g báo ch o t a một k in h n g h iê m

đ ạ t đuợc ỏ* g iá p ra n h g iữ a c á i b i ế t đuực v à c á i k h ôn g

b i ế t đ ư ơ c , ở sư t i ế p g iá p v ớ i những c á i bề n g o à i cảm

t ìn h và trước những may r ủ i của h iê n thưc^ t i n h th ầ n

t ìm t ớ i h iê n th ư c s ẽ không t h ể m iêu t ả môt c á c h

s i ê u Eghỉêm nào t h i s ẽ không th ế h i ê n duo’C c á i ch â n

l ý CO' bản v à t h o á t k h ỏ i những cạm bẵy của c á i bề

n g o à i U l ỵ s s e c h in h l à môt c á i n h ìn s i ê u h ìn h của

c o n n g ư ờ i Một nhân v â t củ a Ư l y s s e n ó i : " L ịc h s ử l à môt CO’ZI ác mông mà t ô i muốn dánh t h ứ c ” Qua sư vô

n g h ĩa và ảo ảnh của sư k i ê n , đ â y l à sư quay l a i v ĩ n h

cử u của c o n n g u ờ i v ề bản t h â n c o n n g u ừ i, v à s ư quay

l ạ i l ị c h s ử v l bản t h â n l ị c h s ử v à m ọi sự k h á c b i ệ t • • • ' « * •

dã chim s â u t r o n g sự dồng n h ẩ t củ a những s ứ c mạnh aán g t ạ o , t r o n g sư n ổ i t i ế p củ a những năm t h á n g v à mùa t r o n g năm, t ấ t cả dã t o á t l ê n t r o n g l ờ i ă n t i ế n g

n ó i của Anna L i v i a P l u r a b e l l e , v à hơn nữa c ủ a i l o l l y

B loom , róm l ạ i sư tlra t ò i v ề sư th ố n g n h ấ t dã t h ô n g

qua c a i ca b i ê t , sư v in h cư u t h ô n g qua l ị c h s ư

Đ ối vó'l K a fk a , t á c phẩm của ông l à m ôt đ i ề n

ấ y l a i không g ấ n V0’i lâ p trư ờ n g s i ê u h in h , không th ề

l à một đ ạo đưc dã c ó s ẵ n , mà l à những bân tâm tứ c t h ờ i

h ìn h , không ả n h , hỗn t ạ p , một b u ổ i đêra của tâm hồn

mà tâm l ý h ọc t r u y ề n th ố n g không dầ câ p t ớ i bỏTi v ì

So ỶÓ'i tâm l ý h ọc c ổ d iể r i, t i ể u t h u y ế t ná' ỉ đã

t h ể h i ê n m ôt c á i n h ìn h i ề n v i , c ũ n s như v â t l ý hoc# I * ^ # v ♦

t ĩ n h s o vo’i v â t l ý hoc p h ân t ử

c á i g ì d ẫn t ớ i c á i n h ìn h i ề n v i tìó ? C h ín h l à

c á i n h ì n n h ân v ị T iể u 'th u y ế t h i ệ n d ạ i không m iê u t ả

- 2 6 _

khách quan h iện thư c, mà muốn bằng c á i nhìn nhân v ị

đề đ ạ t t ớ l , như c á c nhà văn s i ê u th ư c n ó i , m ột h i ê n thực t r o n g - s ư to à n ven và ở 'b ả n c h ấ t của nó và ch o - phep t a i t a o h iê n th ư c đó môt c á c h t ư d o

Trong l ị c h sử văn học dã x u ấ t h iệ n k h á i niệm chủ n g h ĩa D iều h i ệ n ĐÓ l à phong t r à o k ịc h v à t ỉ ể u thu yết ở ĐỨC ra dời từ 1 9 1 0 đến 1 9 3 0 để chống l ạ i

chủ nghĩa tự n h iên , chủ nghĩa ấn tượng, chủ nghĩa

tương trư n g NÓ đề cao quá dáng hình thức và sư cách

đ iệu hóa dể thề h iện rõ ràng chân l ý cơ bẩn của sư vật do trực g iá c chu quan cua người sáng t á c nắm được Chẩng bao l â u phong t r à o dó dã t r ở n ên l õ i th ò ’i

Iihưng K afka l a i gắn bó v ớ i nó v à n g u ờ i t a c ó t h ể c o i tác phẩm của ông n ói chung có tín h chất b iể u h iê n chủ

n g h ĩa b ở i v i ở d ây những phương t i ệ n t ư sự v à m iê u t ả

dã tạo nên một hinh thức bao chứa một bi mật của h iệ n

t h ư c , t h ề h i ê n môt c á i n h ìn nhân v i của nhà v ă n

Cần àừng l ạ i xem x é t c á ỉ n h ìn nhân v ị mà t r à olưu h iên d ại chủ nghĩa nào cũng c o i là yếu t ố quyết

d ịn h sư s á n g t a o

Ã1 ó i chung chủ nghĩa hiên đ ẹ i không ch ố i bỏ chủ

n g h ĩa h i ê n t h ư c , nhung cho rằng p h ả i l à c h ủ n g h ĩa hiện thưc của những sư vât sếng th ư c, chứ không của

sự v â t nom th ấ y , p hải là một chủ n gh ĩa h iệ n thực của

t i n h n gk iêủ ì co n n g ư ờ i Sự m iêu t ả k h ách q u an để t h ề

h iện một cnân ilý cơ bản đưọ’c khám phá và đưo’c sống

t hire của nhà văn Hhà văn lớn nguời líea B P astern ak

- - -đ ã ró i về" h iệ n thự c tr o n g c b ủ n g h ĩa tư c n g t r ư n g của

? V e r l e i n e như s a u : "Họ v ẽ những n é t và nhưng chấm , nhũng c h ỉ và những nửa c u n g , không p h ả i v ì ho muốn

t h ê , họ l a niu-ng nguũ'1 tuự ng tr ư n g ch u n g h i a x e n

t h â n h i ệ n th ư c l à tư ơ n g t r ư n g T ất c ả dang q u á dô và đang s ụ c s c i Le ra h iê n tb ư c l ắ p g h é p t ho*p t h à n h ,

t h i nó l ạ i b i ể u d ẹ t Lẽ ra h iệ n th ự c dưa l ẹ i sự t h ỏ a• » ỉ « 4 •ỉẼan.thi nó l ạ i ĩà raôt í r iê u chứngJmôt dấu h iê u l ạ

Tat ca đ eu d i ch u yên và hon ho*p, c á ỉ cũ và c á i o iớ i, Grỉáo h ộ i , th ô n q u ê, th à n h t h i và b ản c h ấ t của n h â n

d â n ĐÓ l à một co n xốc của g i ả t h u y ế t , g ỉữ a c á i t u y ệ t

đ ổ i b ị v ứ t bổ và c á i t u y ê t d ố i c ò n chưa đ ạ t t o ’i , c á i

l i n h cam xa x ô ỉ v ề bản c h ấ t của t h ế kỷ n ày - c h ủ

n g h ia xã h ô ỉ - và "biến c ố sờ t h ấ y đưoc của n ó : c u ô c

cách mang Nga11.

TÍnh khach quan của sự m iêu t ả h iệ n th ư c., t h e o

cá c nhà v ă n h iê n đ ạ i chủ n g h ĩa không l o ạ i bỏ c á i n h ì n nhân v ị cua nhà v ă n

TÍnh khách quan không c h ỉ đươc sử dung t r o n g phóng s ự mà, th e o c á c nhà v i ế t t i ề u t h u y ế t h i ệ n d ạ i

ch ủ n g h ĩa , cung l à c ấ u t r ú c CO’ bản củ a t i ề u t h u y ế t

K afka cung sử dụng kỹ t h u â t k hách quan củ a Hemịngvvay

mà v ẵ n t r u y e n dưo’c c á i n h ìn v e t h â n phân s i ê u h ìn h của c o n n g ư ơ i J o y c e cũng th ừ a nhân sự g ầ n g ũ i g i ữ a đôc t h o a i n ô i tâm do ông sử dung v ớ i v i ệ c dưng phim

nghiệm t h ơ P r o u st lu ô n lu ô n sử dung những phưo'Eg t i ê n

t r u y en th o n g như môi tr ư ò ’ng xã h ô i , nhân v â t t r ừ c ố t

t i i i y ệ n ỏ dây t i ể u t h u y ế t và tho* th u ờ n g hồa v à o n h a u Trong nửa t h ể kỷ n à y rõ rà n g l ị c h s ử tho* ca và l ị c h sử

t i ể u t h u y ế t của ch ủ n g h ĩa h i ê n đ a i đã không t á c h b i ế t

n h a u

Cung v ề mối quan h ê th o ’ ca c ủ a t h ể kỷ XX v à ch ủ

n g h ĩa tư ơng t r ư n g Quả th ư c tho' củ a t h ế kỷ XX không

t h ể không b ẩ t nguồn t ừ t r à o lư u tư ơ n g tr ư n g c h ủ n g h ĩ a

G ide và V a ié r y đã c ó nhưng đ iềm x u ấ t p h á t tư ơ n g tr ư n g

ch ủ n g h ĩa và t r o n g những t á c phẩm c ủ a P r o u s t , C la u d te l,

n g ư ờ i t a cũng th ấ y dưọ’c những t ò a nhà hoàn t h i ệ n n h ấ t

củ a ch ủ n g h ĩa tư ơ n g t r ư n g , và c u ố i c ù n g , những nhà th o ’ như Jamaies và L iilo s z cũng t i ế p t ụ c t h e o đà c h ủ n g h ĩa tưcrng t r ư n g

Sau chủ n g h ĩa s i ê u t h ự c , c ó n h iề u xu hướng khác mó"’i ra d ò 'i, kể cả "tho’ nhâp c u ô c " , t ứ c th o’ c é c h maijg

củ a' A ragon và Z lu a r d Khung v ă n h ọc chủ n g h ĩa h iệ r i d ạ i

l ạ i tim t ớ i một huơng k h á c

Tư 1S3S đ ển 1942, 0’ Phép J _ ? S a r t r e vó'1 Buồn

n ô n v à A l b e r t CaiTíUS VỚI ì v g ư ỳ ị k h á c h _ _ l ạ d i mỏ' d ầ u

môt t r à o l ư u mcri của c h ủ n g h ĩa h i ê n d £ Ì -ĩf.anc1 ĩnầu * W « « ' sủc

t r i ế t học v ề h i ệ n s i n h , v ề c á i vô l ý Đựo-ng n h iê n • • * V - - ■ W

-J P S a r t r e , Â Cemus không t á c h k h ỏ i th ế hê tr ư o -c

c á c ông c h i e s ẻ v ề t h ể g i o u t ỉ n h th ầ n ; t h ế e r iớ i củ íi môt chủ n g h ĩa vô th ằ n n h â n tìạo ch ủ n g h ĩa d i t ừ c ô do’n

đ ế n c u ả c Ẻ ữ , t ừ h ư v ô đ ể n m ộ t ý n g h Ĩ E c ủ a c u ô c d e l

c á i không n h ấ t t h i ế t c ủ a S a r t r e , c á i v ô I v củs, Camus không xa v ứ i c á i mà Iiialraiu: g ọ i I s c á i b i d á t* I.Ì02-

t h e r l e n t g ọ i l à c á i vô £ c h V?

n g ư ờ i đ ũ i l ậ p v ớ i th â n phận của m ình - t ự do d ố i v ớ i

S a r t r e , n ổ i lo ạ n d ố i v ớ i Camus, c h ủ n g h ĩa anh hung

đ o i v ớ i M a lra u x , S a in t - E x u p é r y , M o n th e r la n t v à D r le u

cũ n g r ấ t g ầ n n h a u

Kaưng c á i làm cho c á c nhà t h e o chủ n g h ĩa h i ê n

s in h gần nhau hơE cả l à h iê n tưcrag học mà n g ư ờ i k h ở i xướng l à H u s a e r l iíhà t r i ế t học Đức cho r ằ n g m ọi s a n g

t ạ o cua t i n h th ầ n đ ều b ẩ t rễ t r o n g h iê n tư ơ n g h ọ c và được x â y dữũg th e o h ìn h ẩnh của n ó

ỉĩgưòá t £ c h ỉ c ó t h ể l ĩ n h h ộ i những c á i ấ y m ột

c á c h d ầ y đủ qua tr u n g g i a n l à c á i e g o s i ê u n g h iê m

Buon n ô n , £Úc tu ừ a g , S i e u tưỏng; tu ự n g đưọ’c t á c phẩm t r i ế t học ĩh ư c t h ể và hư v ô g i ả i t h í c h th êm v à cung ch o n g ư ờ i t a t h ấ y dưo*c đ iềm x u ấ t p h á t c ủ a S a r t r e :

V _ / ■ » _ , , » Ị ĩ _ _ V _ ~

con r u o i , ĩ S n cư a h in h a n h t h á t Tong ve CEÌ c o g i t o co dơn có quan hê VOU th a nhân : "Dịa ngục l à t h a n h â n 11,

tí m oi g i a o t i ế p , t i n h y ê u cũ n ~ như t i n h bẹn đ ề u .không

t h ể c ó dươc ĩ 'iiỉộí g i a t r ị củ a cu ô c đò’i đ ều b ị d-óng l ạ i ,

lỉtaưns- Sart-rẽ- ti'r- tc ’i íĩíÔí ■ tìạo dức ; ôn£ chuyển tù' một

bản t h ể h ọ c b i q u a n v à D h i l ị c h s ử t r o n g n h ữ n g t á c

phẩm dầu sang 7101 ciĩủ n-vhĩa ìe b quan của một chủ n g h ĩa

thirc dung l ị c h s i dề hy s ir ìh t ấ t c ả cho h i ê u l ụ c củ a

nhũng g i á t r ị Lần d ầu t i ê n t r o n g c u ô c đ ổ i t h o a i ( Những;

c o n r u ồ i ) g iữ a J u p i t e r v è O r e s t e , ch ữ t ư d o dã s á n g

rư c l ê n ĩiểu cor: neừòu khôiì£ rìếzi t ả n g l à bc’i v ì n ó

c h ìn h l à n ền tảng củ a m inh, nếu n ó b ị bỏ ro’i l a bỏ*i

v i nó l ầ tư d o T,Cuôc đcó b ấ t đ ầu t ừ p h ía b ê n k i a của

sự t h a t v o n g " , cũ n g như O r e s t e , c á c nhân v â t t r o n g Những c o n dưò'n£ t ự do đ ều t r á c h nhiêm v ề c u ô c s ố n g cua m ìn h , Đen d â y , như n h iề u nhà n g h iê n c ứ u ở phưcmg Tây da th ư a nhân : t h ờ i kỳ h iê n s i n h dã dừng l a i và chu n g h ĩa Mac s i g i ả i a u y ế t t i ế p sư hạn c h ế c ủ a n ó Vo’ k ịc h Những bàn ta.y bẩn ch o n g ư ờ i t a t h ấ y S a r t r e dã

ho ch ốn g ì ạ i c h ú n g ; Chỉ có lu â n l ý dẻ ra t ừ n ổ i l o a n

c h ố n g l a i c á i á c mou tim t h ẩ y sự ám ảnh củ a c a i ác -ban^ c a c h t r a v a n nhưn? hệ Gua cư a n o Lam S£0 tr a n h Ũ.U'0’0 n ổ i ÌOE22 chons: l ạ i c á i ác cà jchong d ẫn t ớ i c á i

-n h iê u mâu th u ẵ -n , -như-ng -nó c a o hơ-n -nhữ-ng g ic r i h ạ-n củ a mâu t h u ẵ n

N g o à i nhưng t á c phẩm v ă n h ọ c , nhiều' nhà v ă n

h iê n s i n h cò n c ó những t i ể u phẩm mà những t á c phẩm

ấy d ô i k h i 'còn dược dánh g i á c a o ho’n cả s á n g t á c v ă n

h ọ c và r ồ i phê b in h văn học dưo’c làm phong phú bỏ’i những cô n g t r ì n h của G B a ch ela rd ve sự tư ở n g tư ơ n g

tr o n g th o’ và của n h iề u nhà khoa học k h á c , l ỉ h ỉ e u v ấ n

đ ề lcra của h iê n th ư c đã diro'c đ ă t ra t r o n g d ó c ó v ẩ n

đề th â n phận co n n g ư ờ i, vấn dề ý n g h ía củ a l ị c h s ử

cá c l o a i t r i ế t học h iệ n s i n h d ếu d ă t ra một c á c h cụ.

th ề những v ấ n d ề v e cu ôc đ ò 'i, v ề sư t ồ n t a i củ a c o n

n g ư ờ i Nhưng cuộc đòũ k h i t h ì đuọ’c c o i như một b ả n

t h ể s i ê u n g h iê m , k h i t h i g ấ n v o a t ư do v ề sư b ỏ ro’i

c o n n g ư ờ i Khi t h ì cho rằ n g c h í c ó quá t r ì n h l ị c h sử

h iệ n th ự o mới h oàn t h i ệ n đưọ’c cu ộ c dò’ỉ d ó i • * • ỗ đ â y v

không chi' c ó ch ủ n g h ĩa nhân v ị K i t ô , chủ n g h ĩa h i ệ n

s i n h vô th ầ n v à không t h ề q u ên cả ch ủ n g h ĩa Mac đ ề u đưa ra những l ờ i g i ả i d á p TÙ 1 3 4 5 , : t i ế n g n ó i c ủ a

K ie r k e g a a r d , H e id e g g e r , J - ? S a r t r e , Sim one d e B ea u ­

v o i r , M a u rice ilie r le a u P o n ty dã g ià n h dưọ’c một đ ị a v ị vững c h ấ c t r ê n d i ễ n dàn t ư tưoVng.Trong s ố những nhà

h i ệ n s i n h , -n g o à i K ie r k e g a a r d c ò n c ó những n gư òã khác

đ i t h e o quan điềm t ô n g i á õ ( j íi- a r i t a ỉ n , S im one W e il,

£ lviou n ier, Gr íủ a r c e l) t ấ t t t iẩ y đ ề u quen tâm t ớ i c á i

c ụ t h ể và bằng n h iề u c á c h khác n h au tìm c á c h t á c dộng

t o a h oàn cả n h l ị c h s ử Đang c h ú ý l à raôt s ố nhà h i ê n

s i n h đã n h ìn t h ẩ y sư hoàn t h i ê n củ a c o n n gư ờiẠ -cron g

l ị c h s ử , tr o n g h i ê n th ư c và d o đó t im c é c h b ấ t m ối -

v ớ ì ch ủ n g h ĩa Mac lígay ch ủ n g h ĩa nhân v ị cu iig n h in

t h ấ v b i ê n pháp và sự kiểm s o á t củ a l ị c h sử t r o n g ý

t h ứ o c o n n g ư ừ ỉ , d o d ó c ũ n g t i e D t ụ c n ố i t i ế p c h ủ

n g h ĩa n h ân dạo t r u y ề n t h ố n g C h ín h t r o n g b ố i c ả n h

l ị c h s ử đó v à tn r o ’C những khó k h ăn của c h ủ n g h ĩa h i ệ n

s i n h đang g ặ p p h ả i mà J p S a r t r e , nhà h i ê n s i n h lcrn

n h â t cu a Jr'hap? đa ph8.i th ừ a n h â n rầ n g : fĩChủ

đ ạ i - ch ủ n g h ĩa Mac - t h ì mặc n h iê n cũng l à thừ a nhện t r i ể t học của mình đã t u t v ! p h ía sa u do những khiếm k h u y ết của n ó Tư tưởng của S a r tr e v ề fíự hạn hẹp cua t ự do h ìn h th ứ c , c á nhân và v ề sự c ầ n t h i ế t

p h ải vươn l ê n t í n h phổ q u át (củ a Kaiit) v ề t ự do cụ

t h ể , t ậ p t h ể , v ề sự g i ả i phóng xã h ộ i cũ n g l à d ấ u

h iê u báo tr ư ơ c một y ê u c ầ u mới do những d i ề u k iệ n

l ị c h s ử đã đ ă t r a Đ iề u k i ê n ấy như sa u -.

Hhò’ c á c h mạng khoa h ọ c -k ỹ t h u â t , chủ n g h ĩa tư ban h iệ n đ a i dã đ ạ t t ớ i sư ph át t r i ề n chưa từ n g c ó Truo*c sức mạnh của ch ủ n g h ĩa duy l ý h iệ n đ ạ i không

" sư quan tâm của th an h n i ê n và s in h v i ê n của ch ú n g t a

v ề tâm l ý của sự th a h ó a , v ề ch ủ n g h ĩa th ầ n b í phương

Đ ông, v ề ma t ú y đắm s a y v à v ề k in h n g h iệm c ọ n g đồEg

như t h ế n à o t r o n g t r u y ề n th ốE g ở phưo’Bg T â y v ì v â y

n g ư ờ i t a dã chứng k i ế n ở d â y n h iề u h i ệ n tư ư n g mới l ạ :

3 4

-Ẩ ôt đặc điểm của phong t r à o P h ả n -v ă n h ó a cũ n g

l à sự đ ạ i ch ú u g hóa ý th ứ c lã n g man ‘Chủ n g h ĩa lã n g

mạn n ớ i n à y r ấ t g ầ n v ó i t r i ế t học t ư n h iê n c ồ xưa và

ch ủ n g h ĩa t h ầ n b í Đ ứ c lĩó khẵng đ ịn h t n r c g i á c và

tir in g tưcrng t ư do n g o ạ i h i ê n củ a c o n n g ư ờ i t r o n g , c u ộ c

số n g đuơc p h á t t r i ể n như môt cu ôc p h iê u l ư u v à tnôt sư

tìra kiểm không n g ư n g Chủ n g h ĩa N i e t z s c h e t r o n g t r i ế t

n ghiệm cu a c á nhân m ớ i, Kha tho’ l ã n g man n g ư ờ i Anh

cô n g 'jd.cn khoa học " k iể u Newton", v à l ý t r í t h u ằ n t ú y ,

c a tu n g ti*ạn g t h á i t r ẻ th o ’ của tâm h ồ n Chủ n g h ĩa lã n g

man của S la k e r ấ t gầ n chủ n g h ĩa t h ầ n b í , "tâm l ý đắm

say" củ a H u x le y , n g ù ừ i c ó ẩtth hưởng manh mẽ đ ố i vó*i

duy t r í c h ủ n g h ĩ a , bầu không k h í t i n h t h ầ n n ó i ohung

ở phuơng Tây và n ó i r i ê n g ỏ’ P h ả n -v ă n hóa r ấ t g ầ n v ớ i

auan n iêm b a r o q u e vo'i nhũng tâm t r a n g bấp b ê n h , l o â u ,

t h i c h l ạ i chu n g h ĩa R o u s s e a u Hhà t r i ế t học Pháp ch o

rằ n g l u â n l y v à t ư do của co n ELgười đưo*c x â y dưng

t r ê n CO' sỏ’ cù a t ì n h cảm t ư n h i ê n , ồn g cũ n g t h i ế t l ậ p

roôt so1 đồ ch u n g v ề " s ư c h i a l ì a n c ủ a c á n h â n V0' i hê

th ố n g v ă n hóa xã h ộ ỉ th ố n g t r ị Trong phong t r à o

P h ả n -v ă n hóa từ "Drop-O ut" dược dùng khá phổ b i ế n d ể

c h ỉ sư b á t hòa đ ó Đốỉ l â p g iữ a t h á i đô d u y l ý vo’i

t h á i dọ cảm t í n h đ ũ i vó'i h iệ n th ự c đưực c o i l à một

g ỉ a t r ị BỞi v ậ y những b e a t n i k s Liiỹ thưcm g khẵng đ ịn h như một t í n đ i ề u rằn g : " l ô i cảm g i á c , v â y t ô i t ồ n

củ a sư v i ê n mãn của cu ô c đòả v à ch ă n l ạ i c u ộ c s ố n g hưong to^i t à i s ả n bên t r o n g củ a sự t ư p h á t s á n g t ạ o

và sự h à i h ò a Do dó sư p h á t t r i ể n củ a ý th ứ c c á

nhân tư do là sư phát t r i ể n của ý th ứ c b ấ t hạnh "

Xu hướng muốn rũ bỏ c á i á c h của t í n h c á n h â n , củ a

c u ố c số n g r i ê n g t ư và c á i sức nặng củ a t ự do của c á nhân l à n ộ i t ạ i củ a "ý th ứ c b ấ t h a n h " Đề c h ố n g l ạ i

v ệ t c h ấ t n3aí sở của tâm l i n h ” , và "mien dọa đ ầ y " Chủ n g h ĩa p h i l y ỏ' đ ê y cũng dươc nđ a i ch ú n g h ó a ” đề

hòa nhập V0’ỉ chủ n g h ĩa p h i l ý th ôn g t ụ c Không những Phật g i á o t h i ề n t ô n g , đạo h ọc của Lão tử dươc du

không dứng n g o à i những t i ế n g v an g d o Trong những năra 7 0 , nhà văn Don de L i i l o và r ih iề u t á c g i ả iihác bằng những t á c phẩn: củ a minh dẵ đáp uiii: " cu ộ c c á c h mang v u i v ẻ " , " t i ệ c n r c u v u i v ẻ ” , c a r n s v a l f e s t i ­

v a l của " t u ồ i t r ẻ áuxỵc g i ả i phone" nhằm k h ôn g p h ả i

ch ốn g tu' bẳn íaà nhầm th ỏ E mar: nhũ’r £ "vui.-: t h ú t ứ c

t h ì " .Bằng cu ố n t i ề u t h u ỵ ể t l ó ’,n Phế J o n e s ÌOTi,

de L i l l o dã đề cậ p t ớ i c h i ề u cẹn h dó của P h ả n -v ă n hoa được t h e h iê n rõ tr o n g đôc t h o a i n ộ i tâm củ a Buck W u n d erlich , một nhac s ĩ nhạc r o c k c ó h ạ n g ; raôt

n g ô i s a o cua những quán rư y u đêm t r o n g c á i t h ế g i o ’i

l o b ị c h cua raa t u y và bao lư c bốc d ồ n g , t r o n g những

"canh đêmM gom nha t ô n g i á o v à t r o n g roôt x u hưo'ng

t ự huy h o ạ i không t h e dảo ELgươc đưo'c.

cũ n g như những n g u y ên raẵu c ó thư c củ a t ổ chức cực d oan "nhung n g ư ờ i m iền Tây" dã b i ế n mất t ừ d ầu nhưng nám bẩy raưoá, những nhân v â t của de L i l l o

cững v ứ t bỏ t ấ t c ả , t ấ t cả mọi -ngư ời, Đ ối v ó a họ

ch an g c ó mẫu mưc dạo dức nào h ế t , t h ế g ỉ o a ch o n g quánh c h ỉ l à môt sự t r ố n g rỗ n g hoàn t o à n , c h ỉ l à raôt hôn độn không sa o kiềra a o á t đưo*c, ỏ' đ â y ngưò’i

h ậu P h ả n -v ă n hóa n ày dã từ n g x u ấ t h i ê n ở c u ố i t h ế

kỷ tr ư ớ c t r o n g t á c phẩm Côrt^ chúa c& ssam assim a củ a

H en ri Jam es, t r o n g Thám t ử b ỉ mật của J o s e p h Con­

r a d ĐÓ l à những phản ứng bàn năng n ó i l ê n sự t h ấ t von g ch ứ ìchông đẻ ra t ừ một n g u y ên l ý t r i ế t h ọ c , cũng như t ừ môt đức t i n n à o

TÓm l ẹ i ch ủ n g h ĩa h iê n đ ạ i t r o n g v a n học &iỹ ỏ’ t h ờ i kv này vẵ n t i ế p tụ c bám g iữ ch ủ n g h ĩa p h i

i v của c á c tr ư ờ n g p h á i h i ê n đ ạ i chủ n g h ĩ a , và như vầy," nó cũng t i ế o t ụ c cu ô c đ ổ i t h o ạ i m inh vó'l m in h ,

tứ c ch ủ n ^ h ĩa n a r c i s i s m e NÓ ch ốn g l ạ i những n g u y ê n

l ý à ẽ c ó s ẵ n , mà cụ t h ề h ơ n J h iê n t h â n Cu£ c h ủ n g h ỉa

à u v l{-, nhur nhân v ậ t iviarin B o g g a r t t r o n g t i ể u

t h u y ế t s á c h r in h chung của J o a n D id io n k nẩng d in h ,

l à xã h ô i kỹ t r ị Chủ n g h ĩa ch ống thưcm g lư u củ a

2IU hưóng văn hoc n à y U.E mỏ' cử a d i v a c dám dông

t r o n g :ít i ê c ruD’u" b é t nhè tứ c t r o n g c u ộ c s ố n g h ằn g

c ấ u t r ú c đề xương rằ n g nghê t h u ậ t không t h ề h i ệ n g i

n iệm c ó g i á t r ị như n h a u Chữ v i ế t l à hành v i c á c h mang không c h ỉ v ề măt thẩm n ỹ , mà cò n c ả v ề măt xã

h ộ i Họ cũ n g th ự c h i ệ n sự dong n h ấ t c h ín h t r ị , k in h

t ế v<ýi " văn b ẩ n "

J S o l l e r s th ỏ a mãn ch o r ằ n g t r o n g những năm

70 dã x u ấ t h i ê n môt l o a i ch ữ v i ế t r a ó u ỏ’ đ ó sư« • I •Dhân b i ệ t l o ẹ ỉ h in h v e c ă n b ản dã b ị v ứ t bỏ v à

nhường c h ỗ ch o c á i được g o i l à " s á c h "

TÓra l ạ i , những nhà hâu c ấ u t r ú c t r ê n đã ch ứ n-2

m inh r ằ n g hê t ư tư ở n g không p h a ỉ ở đ â u c ả mà ỏ’ n g a y

t r o n g v ă n hoc n sh ê t h u ậ t , bỏ'i v ì l ò ’i n ó i c h x n h l à

h i ê n thirc l i c h s ử , v i v â y raôt k h i " th á o r c l ” đưo>c

lc r i n ó i t h i s ã h ộ i t ư bản ch ủ n g h ĩa h i ê n n a y s ẽ

sụ p đ ổ

S o l l e r s ch o rằ n g v ă n b ản l à nc á i t o a n t h ể” , nhưng c á i t o à n t h ề d ó c ó "một đ iể m c h ế t ” n à o d ó

í ) ỉ e u n ó i t r o a g vă n bản l u ô n l u ô n l à ns ự k h ô n g t h ề có" bỏ’i v ẫ y lò ’i củ a nó không r õ Văn bản "không r õ ”

c ó nhiệm v ụ mò* dường c h o c á i t o à n t h ề , t ứ c c h o " s ự không bờ b ế n ” của n gh ệ t h u ậ t

Trong cu ốn Thú v u i của v ă n b ả n , R B a r t h e s

g ắ n những n g u y ên t ắ c của "nghệ t h u ậ t không b i ề u h i ệ n

g i ca" v ớ i sư mò’i .g o i v ề th ú v u i không bò' b ế n v ề kha năng t h a y d ồ i c á c h in h t h á i r â h ộ i , một k h i n g ô n n gữ của t i ể u t h u y ế t t h a y d ồ i và t ừ dó ch o phép n ố i môt điểm x u ấ t p h á t , môt diểm c h ế t v ớ i h o ạ t dộng không bò’ b ến của những t ừ

t ẩ t c ả , tn r o ’c vô t h ứ c , v ề raôt l à n só n g d i ê n rồ

không p h ả i t r á i sẩ n s i n h ra ý n g h ĩa củ a n ó " TỨC

l à một v ă n học g i ả i t h o á t k h ỏ i mọi ý k iế n đã c ó

t r ư ơ c , k h ỏ i mọi d i ề u dã dươc quy ã ị n h

lihóm Change cũ n g muốn th ư c h i ệ n môt t h a y d ổ i

c á c h mạng như T e l Q u e l J e a n - P i e r r e F a y e n ó i rằ n g

t ừ "Change" mượn củ a ii.ác, nhưng ông c h ỉ muốn t h a y

đ ổ i Z B h ộ i b ằ n g t h a y d ồ i h ì n h t h ứ c DU' t h a y d ổ i

h ìn h th ứ c' dó s ẽ c ả i b iế n t h ế g i o ' i bằng t r ò ch o’i , bằng h o a t dông của nhũng t ừ Change c ó cao v ọ n g raỏ’

ra những khả n ăn g không bò’ b ến c h e SU' t o à n nẻ.ng củ a

n g ô n t ừ d ố i v ớ i sự t h a y đ ổ i^ c ủ a l ị c h s ử

CÓ h a i gvro’ng măt x u ấ t h i ê n t r o n g , n h i ề u tá c phầm củ a c á c nhà hậu h i ệ n d ạ i ch ủ n g h ĩa n ó i t r ê n

ĐÓ l à uíác và B r e t o n Sau 1 5 6 8 , ngưò’i t a T ạ i n ó i

n h iề u t o a c h ủ n ^ h ĩa s i ê u th ự c m ớ i Thực ra n g ư ò à

t a c h ỉ t h ấ y ỏ’ dó iRÔt h ìn h th ứ c củ a một c h ủ Ể g h le

h i ệ n đ ạ i n an g đ ộ n g , t í c h cư c v e xã h ô i v a " k hông bò’ bển" v ề sá n g t ạ o v à những h ìn h th ứ c t ư t u ’D'ng

4 0

-s i ê u t h ư c , tứ c "cưc t ẩ Sư g i ả i phóng h oàn t o a n củ a

nhưng n g ư ờ i s i ê u th ư c r ấ t gần vcri "diểm c h ế t " : ca

h a i đeu gap nhau cr đ ầu dường củ a "sư th a n h t o á n t a

h óa v à "không bò’ bển" n h ấ t đ ị n h , và ch ủ n g b ĩa P r e u d ,

c h u n g h ĩa Mac, ch ủ n g h ĩa h i ê n s in h dã đươc t á c g i a

sử dụng đề dưng l ê n nhân v â t F la u b e r t v ớ i mọt n h ân

t r o n g nhưng năm 50 Ỵfì 6© Sang năm 7 0 , một s o nhà

v i ế t t i ề u t h u y ế t vẫn t ị ế ỹ tụ c r u hưoVg d ó Chu n e h ĩa

h i ê n d a i c ủ a h o QITO’C l a p l e i « « h a y n ó i n h ư m ô t t ừ c ủ a< I * * * J Ư *

n gh ệ t h u ậ t , d ư ợ c -.k ế -n g h iê p Khưng iĩó Idỉông t h ể không

g h i dấu ến của t ì n h h ia h n ớ i DưỈTig n h ư c h ủ n g h ĩa

h iệ n 'dại hậu h iệ n d ạ i c o i -£ự th ứ Dhát, sự 1 |d l ạ i l à« 1 1 • • * * 7 • # * f

một nhiệm vụ của -XLghệ th u ậ t h iệ n d ạ i 4 • t W • « • *

C lau d e Sim on l à t á c c iẺ n ồ i t i ế n g nrìcìv c us.

Mt i ể u t h u y ế t roó-in , ở d â y ch ủ n g h ĩa h iệ n d ạ i cũ n g