KHẢO SÁT KIẾN THỨC VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN VỀ NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ CỦA BÀ MẸ SAU SINH TẠI BỆNH VIỆN ĐA KHOA TRUNG ƯƠNG CẦN THƠ NĂM 2017

Chính vì thế, đề tài “Khảo sát kiến thức và một số yếu tố liên quan về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ sau sinh tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, năm 2017” được thực hiện với 2 mụ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY ĐÔ KHOA DƯỢC – ĐIỀU DƯỠNG

TIỂU LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC CHUYÊN NGÀNH ĐIỀU DƯỠNG

MÃ SỐ: 51720501

KHẢO SÁT KIẾN THỨC VÀ MỘT SỐ YẾU

TỐ LIÊN QUAN VỀ NUÔI CON BẰNG SỮA

MẸ CỦA BÀ MẸ SAU SINH TẠI BỆNH VIỆN

ĐA KHOA TRUNG ƯƠNG CẦN THƠ

NĂM 2017

MSSV: 13D720501025 LỚP: Đại học Điều Dưỡng 8

Cần Thơ, 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY ĐÔ KHOA DƯỢC – ĐIỀU DƯỠNG

TIỂU LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC CHUYÊN NGÀNH ĐIỀU DƯỠNG

MÃ SỐ: 51720501

KHẢO SÁT KIẾN THỨC VÀ MỘT SỐ YẾU

TỐ LIÊN QUAN VỀ NUÔI CON BẰNG SỮA

MẸ CỦA BÀ MẸ SAU SINH TẠI BỆNH VIỆN

ĐA KHOA TRUNG ƯƠNG CẦN THƠ

NĂM 2017

MSSV: 13D720501025 LỚP: Đại học Điều Dưỡng 8

Cần Thơ, 2017

Đặc biệt, em xin gửi lời biết ơn chân thành và sâu sắc đến cô Nghị Ngô Lan Vi, người đã trực tiếp hướng dẫn cho em tận tình và sâu sắc trong suốt quá trình học tập và làm tiểu luận Được làm việc với Cô, được Cô hướng dẫn là món quà quý giá mà em

sẽ rất trân trọng

Và cuối cùng em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Cha Mẹ, gia đình, bạn bè, những người luôn bên cạnh động viên giúp em có động lực phấn đấu để học tập và hoàn thành tốt tiểu luận này

Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Diễm My

CAM KẾT KẾT QUẢ

Em cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng em Các số liệu, kết quả nêu trong tiểu luận là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Ngày 25 tháng 05 năm 2017 Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Diễm My

TÓM TẮT

Kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ chính là tiền đề để bà mẹ đưa

ra các quyết định chọn lựa phương pháp nuôi dưỡng trẻ tốt nhất và phù hợp nhất cho con mình Việc đánh giá kiến thức và một số yếu tố liên quan về nuôi con bằng sữa mẹ

là cơ sở quan trọng nhằm nâng cao các hoạt động chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em đồng thời đề ra các biện pháp thích hợp nhằm gia tăng tỷ lệ hiểu biết về nuôi con bằng sữa mẹ Chính vì thế, đề tài “Khảo sát kiến thức và một số yếu tố liên quan về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ sau sinh tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, năm

2017” được thực hiện với 2 mục tiêu cụ thể như sau:

1 Xác định tỷ lệ bà mẹ sau sinh có kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ tại

Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, năm 2017

2 Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của

bà mẹ sau sinh tại bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, năm 2017

Khảo sát trên 100 đối tượng nghiên cứu theo phương pháp mô tả cắt ngang Số liệu được thu thập thông qua bộ câu hỏi tự điền được soạn sẵn

Qua khảo sát, có 45% bà mẹ có kiến thức đúng chung về nuôi con bằng sữa mẹ

Tỷ lệ bà mẹ có kiến thức đúng về lợi ích của sữa non và lợi ích đối với mẹ đều chiếm 55% Có 54% bà mẹ biết không nên cho trẻ uống nước trong 4–6 tháng đầu Tỷ lệ bà

mẹ hiểu biết đúng về cách bảo vệ nguồn sữa mẹ là 65% Tỷ lệ bà mẹ có hiểu biết đúng

về những dấu hiệu chứng tỏ trẻ ngậm bắt vú tốt là 58% Tỷ lệ bà mẹ có kiến thức đúng

về thời gian cai sữa cho trẻ chỉ chiếm 39% Có sự liên quan có ý nghĩa thống kê giữa

kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với tuổi, nơi cư trú, trình độ học vấn, nghề

nghiệp của các đối tượng nghiên cứu

Khảo sát góp phần nâng cao kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ cho các bà mẹ sau sinh

MỤC LỤC

Trang TRANG PHỤ BÌA

LỜI CẢM ƠN i

CAM KẾT KẾT QUẢ ii

TÓM TẮT iii

MỤC LỤC iv

DANH SÁCH BẢNG v

DANH SÁCH HÌNH vi

CHƯƠNG 1 MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 GIẢI PHẪU VÚ VÀ SINH LÝ TIẾT SỮA 3

2.2 ĐẶC ĐIỂM VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA SỮA MẸ 5

2.3 PHƯƠNG PHÁP NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ 9

2.4 TÌNH HÌNH NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ HIỆN NAY 12

2.5 CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN KIẾN THỨC VỀ NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ CỦA CÁC BÀ MẸ SAU SINH 14

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

3.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 16

3.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

3.3 ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU 23

CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 25

4.1 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 25

4.2 THẢO LUẬN 37

CHƯƠNG 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 49

5.1 KẾT LUẬN 49

5.2 ĐỀ XUẤT 50

DANH SÁCH BẢNG

Trang

Bảng 4.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo nhóm tuổi 25

Bảng 4.2 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo nơi cư trú 25

Bảng 4.3 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo dân tộc 26

Bảng 4.4 Nghề nghiệp của đối tượng nghiên cứu 26

Bảng 4.5 Trình độ học vấn của đối tượng nghiên cứu 27

Bảng 4.6 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo số lần sinh con 27

Bảng 4.7 Phân bố đối tượng theo hình thức sinh của lần sinh hiện tại 28

Bảng 4.8 Kiến thức đúng về lợi ích của việc nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ sau sinh 28

Bảng 4.9 Kiến thức đúng về nuôi dưỡng trẻ trong 4-6 tháng đầu của các bà mẹ sau sinh 29

Bảng 4.10 Kiến thức đúng về bảo vệ nguồn sữa mẹ 30

Bảng 4.11 Kiến thức đúng về cách cho trẻ bú 30

Bảng 4.12 Kiến thức đúng về việc cai sữa cho trẻ 31

Bảng 4.13 Kiến thức đúng về một số trường hợp đặc biệt liên quan đến việc nuôi con bằng sữa mẹ 31

Bảng 4.14 Tỷ lệ bà mẹ được tư vấn về nuôi con bằng sữa mẹ 32

Bảng 4.15 Nguồn cung cấp thông tin về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ 32

Bảng 4.16 Kiến thức đúng chung về nuôi con bằng sữa mẹ 32

Bảng 4.17 Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với tuổi của các bà mẹ 33

Bảng 4.18 Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với nơi cư trú của các bà mẹ 33

Bảng 4.19 Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với nghề nghiệp của các bà mẹ 34

Bảng 4.20 Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với dân tộc của các bà mẹ 34

Bảng 4.21 Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với trình độ học vấn của các bà mẹ 35

Bảng 4.22 Liên quan giữa kiến thưc đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với số lần sinh con của các bà mẹ 35

Bảng 4.23 Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với hình thức sinh con của các bà mẹ 36

Bảng 4.24 Liên quan giữa kiến thức đúng với việc tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ 36

Bảng 4.25 Liên quan giữa kiến thức đúng với nguồn cung cấp thông tin nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ 37

DANH SÁCH HÌNH

Trang

Hình 2.1 Đặc điểm giải phẩu vú 3

Hình 2.2 Phản xạ Prolactin 4

Hình 2.3 Phản xạ oxytocin 5

Hình 3.1 Sơ đồ nghiên cứu 23

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

NCBSM Nuôi con bằng sữa mẹ

UNICEF The United Nations Children’s Fund (Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc) VDD Viện Dinh Dưỡng

WHO World Health Orgnization (Tổ chức Y tế Thế Giới)

CHƯƠNG 1 MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, thế giới đã lấy việc bảo vệ, thúc đẩy và hỗ trợ việc nuôi con bằng sữa mẹ là một nội dung quan trọng trong công tác y tế bà mẹ và trẻ sơ sinh Đã có không ít hoạt động trong và ngoài nước dành riêng cho chương trình này Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và Tổ chức Y tế Thế Giới (WHO) khuyến cáo nên cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho bú kết hợp với chế độ ăn hợp lý đến năm thứ hai trong đời sống của trẻ và xa hơn nữa [39] Hiện nay, mặc dù đã có nhiều người ý thức được tầm quan trọng của sữa mẹ nhưng tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu vẫn còn khá thấp ở nhiều quốc gia Tại Việt Nam, qua kết quả điều tra của dự án Alive and Thrive tại 11 tỉnh thành trong cả nước cho thấy, có sự thiếu hụt trong kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ, mặc dù có đến 83,9% bà mẹ biết trong 6 tháng đầu chỉ cho trẻ bú sữa mẹ tốt hơn là cho trẻ bú kết hợp cả sữa mẹ và sữa bột nhưng tỷ lệ bà mẹ tin rằng cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn ở độ tuổi này là tốt nhất chỉ chiếm 52,5% và số bà mẹ biết chỉ nên cho trẻ uống nước khi trẻ từ 6 đến 8,9 tháng tuổi lại chiếm tỷ lệ rất thấp (23,2%) [1]

Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu là cách tốt nhất phòng tránh

tử vong cho trẻ Việc mở rộng quy mô nuôi con bằng sữa mẹ có thể ngăn chặn 823.000 trường hợp tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi [42] Theo Bà Nemat Hajeebhoy, Giám đốc Quốc gia của dự án Alive and Thrive chia sẻ: “Cho con bú là một trong những đầu tư quan trọng nhất mà cha mẹ có thể dành cho con trong 2 năm đầu đời của trẻ Nghiên cứu trên toàn thế giới cho thấy trẻ được bú mẹ khỏe mạnh và thông minh hơn những trẻ không được nuôi bằng sữa mẹ Do vậy, chúng ta cần đảm bảo rằng mọi trẻ em khi sinh ra đều được hưởng một khởi đầu tốt nhất có thể trong đời các em và khởi đầu đó

là được bú mẹ” [35] Nuôi con bằng sữa mẹ luôn được UNICEF, WHO, Bộ y tế và các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo vì có nhiều lợi ích không những tốt cho sự phát triển của con mà còn bảo vệ sức khỏe cho bà mẹ Việc thực hiện chăm sóc dinh dưỡng hợp lý như: cho trẻ bú sữa mẹ trong vòng 1 giờ đầu sau sinh, cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và một chế độ ăn hợp lý sẽ mang lại cho trẻ bước khởi đầu khỏe

mạnh Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ trong suốt 6 tháng đầu tiên của cuộc đời [4]

Sữa mẹ là thức ăn hoàn chỉnh nhất, thích hợp nhất đối với trẻ, vì trong sữa mẹ không chỉ có hàm lượng cao các chất dinh dưỡng mà tỷ lệ các chất dinh dưỡng rất hợp lí, phù hợp với sự hấp thu và phát triển cơ thể trẻ Nuôi con bằng sữa mẹ không chỉ đảm bảo

vệ sinh mà còn tiết kiệm thời gian lại kinh tế, giúp người mẹ khỏe mạnh, ngăn ngừa tình trạng ung thư vú, lấy lại vóc dáng sau sinh và tránh thai hiệu quả [4] Thêm vào

đó, nuôi con bằng sữa mẹ giúp người mẹ có thời gian gần gũi tự nhiên với con, tăng

gắn bó tình mẫu tử, đây là một trong những yếu tố quan trọng hỗ trợ cho sự phát triển hài hòa của trẻ

Tại Cần Thơ, theo kết quả nghiên cứu về dinh dưỡng ở trẻ từ 0–5 tháng tuổi năm 2013: tỷ lệ trẻ đã được bú sữa mẹ chiếm 95,2%, nhưng tỷ lệ tiếp tục cho trẻ bú đến 1 năm tuổi chỉ còn 58% Ngoài ra, tỷ lệ các bà mẹ được tiếp cận với nguồn thông tin về nuôi con bằng sữa mẹ còn thấp, trong đó chỉ có 8,0% các bà mẹ nhận thông tin về nuôi con bằng sữa mẹ từ cán bộ y tế và có 60,6 % các bà mẹ nhận được thông tin này từ đại chúng [38] Trên thực tế, nhiều trẻ em sinh ra không được nuôi dưỡng đầy đủ bằng sữa

mẹ do nhiều nguyên nhân khác nhau như: mẹ không đủ sữa để thỏa mãn nhu cầu của trẻ, mẹ phải đi làm trở lại sau thời gian nghỉ hậu sản… Tuy nhiên, nguyên nhân quan trọng hơn hết là bà mẹ thiếu hiểu biết trong cách nuôi con bằng chính dòng sữa của mình Bên cạnh đó, trước những chương trình quảng cáo, tiếp thị về sữa nhân tạo đang được đẩy mạnh trên các phương tiện thông tin đại chúng như hiện nay đã gây ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức của các bà mẹ Tình trạng trên cho thấy việc nuôi con bằng sữa mẹ đã không còn được các bà mẹ quan tâm, chú trọng như trước

Kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ chính là tiền đề để bà mẹ đưa

ra các quyết định chọn lựa phương pháp nuôi dưỡng trẻ tốt nhất và phù hợp nhất cho con mình Việc đánh giá kiến thức và một số yếu tố liên quan về nuôi con bằng sữa mẹ

là cơ sở quan trọng nhằm nâng cao các hoạt động chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em đồng thời đề ra các biện pháp thích hợp nhằm gia tăng tỷ lệ hiểu biết về nuôi con bằng sữa mẹ

Từ những yếu tố trên đề tài: “Khảo sát kiến thức và một số yếu tố liên quan về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ sau sinh tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, năm 2017” được thực hiện với hai mục tiêu cụ thể như sau:

1 Xác định tỷ lệ bà mẹ sau sinh có kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, năm 2017

2 Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ sau sinh tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ, năm 2017

CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 GIẢI PHẪU VÚ VÀ SINH LÝ TIẾT SỮA

2.1.1 Giải phẫu vú

Vú có chức năng tạo sữa và cho con bú [16] Vú được xem là cơ quan sinh dục

thứ hai của người phụ nữ và là nguồn cung cấp dinh dưỡng cho trẻ sơ sinh [11] Vú phát triển mạnh ở tuổi dậy thì, trong những tháng cuối của thời kì mang thai, đặc biệt

là sau khi sinh và thoái triển sau tuổi mãn kinh [32], [8]

Hình thể ngoài của vú

Vú là cơ quan nằm ở thành ngực trước, từ xương sườn thứ hai đến xương sườn thứ sáu, hai phần ba nằm ở cơ ngực lớn và một phần ba nằm ở cơ răng trước, từ đường nách giữa đến bờ bên xương ức [32], [11]

Kích thước của vú thay đổi theo tuổi, tình trạng sinh lý (có thai, sau sinh) và theo từng cá nhân khác nhau [8]

Hình thể của vú rất thay đổi, thông thường nhất là hình bán cầu, đôi khi vú có hình quả lê, hình đĩa hoặc hình trụ [8] Đỉnh của vú là một nhú niêm mạc lồi có các ống tiết sữa gọi là nhú vú hay đầu vú Quanh nhú là một vòng niêm mạc nhiễm sắc tố gọi là quầng vú [16] Vùng quầng vú có các tuyến nhỏ gọi là tuyến Montgomery, tuyến này tiết ra một chất nhờn cá tác dụng bảo vệ da vú [34]

Cấu tạo của vú

Cấu tạo của vú từ nông vào sâu là da, các hốc mỡ dưới da, rồi đến các tuyến sữa dạng chùm hợp thành các tiểu thùy và thùy (có khoảng 15–20 thùy, mỗi thùy đổ ra đầu

vú bởi một ống tiết sữa, trước khi đổ ra đầu vú, ống tiết sữa phình ra tạo thành xoang sữa, là nơi sữa được gom vào để chuẩn bị cho một bữa bú), sâu nhất là lớp mỡ sau vú nằm nông ngay trước cơ ngực lớn [11], [16]

Hình 2.1 Đặc điểm giải phẩu vú (Nuôi dưỡng trẻ nhỏ, 2015 [34])

Bên trong tuyến vú có nhiều nang sữa, đó là những túi rất nhỏ được cấu tạo bởi các tế bào tiết sữa Có hàng triệu nang sữa trong bầu vú Xung quanh các nang sữa là các tế bào cơ có tác dụng co bóp và tống sữa ra ngoài Xung quanh các nang sữa và ống dẫn sữa có các mô nâng đỡ và mô mỡ Mô nâng đỡ, mô mỡ và các tổ chức khác tạo nên hình dạng của vú, từ đó tạo nên sự khác biệt giữa các bà mẹ về kích thước, hình dáng vú Vú có kích thước, hình dáng như thế nào đều chứa số lượng nang sữa như nhau, vì vậy không ảnh hưởng đến việc bài tiết sữa và đều có thể tạo ra nhiều sữa [34]

2.1.2 Sinh lý tiết sữa

Khi trẻ mút vú, xung động cảm giác thần kinh từ núm vú lên não, kích thích thùy trước tuyến yên tiết ra prolactin Chất này vào máu đến vú làm các tế bào tiết ra sữa

Vì vậy, cho trẻ bú càng nhiều, vú càng sản xuất ra nhiều sữa Nồng độ prolactin trong máu đạt tối đa vào khoảng 30 phút sau bữa bú, giúp tạo sữa cho bữa bú tiếp theo Bữa

bú hiện tại là trẻ bú sữa đã được dự trữ sẵn trong vú.Ngoài chức năng quan trọng là hormon tạo sữa, prolactin còn có tác dụng ức chế sự rụng trứng, prolactin được tiết ra nhiều vào ban đêm nên khi bà mẹ cho con bú vào ban đêm không những tạo nhiều sữa

mà còn giúp mẹ chậm có thai lại [3], [34]

Hình 2.2 Phản xạ Prolactin (Nuôi dưỡng trẻ nhỏ, 2015 [34])

Từ động tác ngậm vú của trẻ, một xung động thần kinh khác tác động lên vùng dưới đồi và thùy sau tuyến yên, kích thích tiết ra oxytocin Oxytocin vào máu đến vú làm các tế bào cơ xung quanh nang sữa co thắt, đẩy sữa theo các ống dẫn sữa đến các xoang sữa, đôi khi còn làm sữa tự chảy ra ngoài [3] Oxytocin còn có tác dụng làm co hồi tử cung, giúp bà mẹ giảm chảy máu sau sinh nhưng đôi khi gây đau tử cung nhiều làm cho bà mẹ có cảm giác đau và người nóng bừng khi cho trẻ bú trong vài ngày đầu [3], [34] Sự bài tiết oxytocin còn chịu ảnh hưởng của các yếu tâm lý, cảm xúc, khi mẹ vuốt ve, âu yếm con hoặc nghe tiếng con khóc đều gây những tín hiệu cảm xúc truyền

về vùng dưới đồi làm tăng bài xuất sữa Trái lại những kích thích giao cảm mạnh, căng thẳng kéo dài sẽ ức chế bài xuất sữa [24]

Hình 2.3 Phản xạ oxytocin (Nuôi dưỡng trẻ nhỏ, 2015 [34]) Trong sữa còn có một chất có thể ức chế hoặc giảm tiết sữa Nếu có nhiều sữa được tiết ra thì chất ức chế này sẽ ngăn chặn các tế bào tiết sữa hạn chế tiết sữa Vì vậy, để vú tiếp tục tạo sữa thì sữa mẹ phải được chảy ra khỏi vú Nếu trẻ không bú được hoặc bú không hết thì sữa mẹ cần được vắt ra để sự sản xuất sữa có thể được tiếp tục [3]

2.2 ĐẶC ĐIỂM VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA SỮA MẸ

2.2.1 Đặc điểm của sữa mẹ

Sữa non

Sữa non được hình thành từ tuần thứ 14–16 của thai kỳ và được tiết ra trong 1–3 ngày đầu sau sinh Sữa non sánh đặc, màu vàng nhạt hoặc trong [34]

Lợi ích của sữa non:

Sữa non là nguồn kháng thể dồi dào, giúp cho cơ thể non trẻ chống lại môi trường mới lạ

Sữa non tiết ra tuy ít nhưng chất lượng cao thỏa mãn nhu cầu của trẻ mới sinh [15]

Giàu kháng thể, nhiều protein kháng khuẩn và nhiều tế bào bạch cầu hơn sữa trưởng thành, giúp trẻ phòng chống nhiễm khuẩn, dị ứng và có khả năng miễn dịch nhiều bệnh mà trẻ có thể mắc phải [3], [34]

Có tác dụng xổ nhẹ, đào thải phân su, thải bilirubin ra khỏi ruột làm giảm mức độ vàng da của trẻ [34]

Có yếu tố tăng trưởng biểu bì giúp cho ruột phát triển hoàn thiện chức năng, phòng tránh dị ứng và không dung nạp thức ăn khác [34]

Giàu vitamin đặc biệt là vitamin A có tác dụng cải thiện tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ Sữa non giàu natri, kali và kẽm [34]

Chất lượng của sữa non giảm nhanh trong vòng 24 giờ đầu [3]

2.2.2 Tầm quan trọng của sữa mẹ

2.2.2.1 Các thành phần dinh dưỡng trong sữa mẹ

Sữa mẹ là chất dinh dưỡng hoàn hảo, dễ tiêu hóa và dễ hấp thu

Sữa mẹ là thức ăn hoàn hảo nhất trong những tháng năm đầu tiên của trẻ vì sữa

mẹ có đủ năng lượng, chất dinh dưỡng và dễ hấp thu [31]

Có thể nói sữa mẹ đã được chế tạo theo công thức định sẵn, trong 1 lít sữa mẹ có khoảng 700 Kcal [31] Tỷ lệ các chất dinh dưỡng như đạm, đường, mỡ, vitamin, và muối khoáng thích hợp nên làm cho trẻ dễ tiêu hóa, dễ hấp thu giúp cho cơ thể trẻ phát triển bình thường tránh được suy dinh dưỡng [4]

Protein: sữa mẹ có lượng protein (đạm) ít hơn sữa bò nhưng có đủ các acid amin cần thiết và tỷ lệ cân đối Protein sữa mẹ chủ yếu là protein dạng lỏng hòa tan, còn gọi

là protein sữa giúp trẻ dễ tiêu hóa [4]

Lipid (chất béo): chất béo trong sữa mẹ cung cấp 50% năng lượng cho bé Sữa

mẹ có những acid béo cần thiết như acid linoleic, acid linolenic hỗ trợ cho sự phát triển của não, mắt và sức bền thành mạch Hơn nữa, thành phần lipid trong sữa mẹ chủ yếu là acid béo không no và có men lipase giúp cho quá trình tiêu hóa của trẻ dễ dàng hơn [4], [34]

Carbonhydrat (glucid và đường): trong sữa mẹ có lượng carbonhydrat nhiều hơn trong sữa bò, do đó cung cấp nhiều năng lượng cho cơ thể, với 85% là latose sẽ làm tăng cường hấp thu calci, muối khoáng cho cơ thể và 15% là oligosaccharide sẽ hỗ trợ cho sự phát triển vi khuẩn có lợi cho trẻ [4], [34]

Vitamin: các loại vitamin (B1, B2, C,… ) đều có đủ trong sữa mẹ và giúp ích cho trẻ [34] Đặc biệt, sữa mẹ là nguồn cung cấp vitamin A dồi dào cho trẻ, vì vậy trẻ bú sữa mẹ sẽ phòng được bệnh khô mắt do thiếu vitamin A [15] Ngoài ra sữa mẹ còn có nhiều vitamin D cần cho sự phát triển xương của trẻ, giúp trẻ chống được suy dinh dưỡng và còi xương

như E.Coli và virus [15]

Tế bào, lympho bào sản xuất IgA tiết và Interferon, có tác dụng ức chế hoạt động của một số virus [15]

Lactoferin (protein gắn sắt): có tác dụng kìm khuẩn không cho các vi khuẩn cần sắt để phát triển [15]

Lysozym: có hàm lượng cao gấp hàng ngàn lần so với sữa bò, có tác dụng diệt vi khuẩn và virus [4]

Các đại thực bào trong sữa mẹ có tính chất thực bào và bài tiết lysozyme,

lactoferin và thực bào nấm Candida và các loại vi khuẩn, nhất là các vi khuẩn Gram

âm gây viêm ruột hoại tử cho trẻ sơ sinh (Clostridium, Klebsiella) [15]

Trong sữa mẹ có các yếu tố kích thích sự phát triển vi khuẩn Lactobacillus Bifidus Vi khuẩn này phát triển sẽ lấn át và ngăn cản sự phát triển của các loại vi

khuẩn gây bệnh Do sữa mẹ có đặc tính kháng khuẩn, nên tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong của trẻ bú mẹ thấp hơn trẻ nuôi nhân tạo [15]

Sữa mẹ có tác dụng chống dị ứng

Trẻ bú mẹ thường không bị dị ứng, bị eczema như một số trẻ ăn nhân tạo vì IgA tiết cùng với đại thực bào có tác dụng chống dị ứng [15]

2.2.2.2 Lợi ích của sữa mẹ đối với trẻ

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng hoàn hảo, đáp ứng đầy đủ nhu cầu của trẻ trong 4–6 tháng đầu Sữa mẹ kích thích sự phát triển tối ưu của não và thúc đẩy sự tăng trưởng của trẻ Một số kháng thể từ người mẹ truyền qua rau đến bào thai đã giúp cho trẻ có sức đề kháng và miễn dịch một số bệnh đặc biệt trong 4–6 tháng đầu, giúp trẻ không

dễ mắc các bệnh như sởi, cúm, ho gà Hơn nữa, sữa mẹ vô khuẩn, sạch sẽ, trẻ bú trực tiếp ngay làm cho vi khuẩn không có điều kiện phát triển nên trẻ ít bị tiêu chảy Vì hệ thống miễn dịch của bé chưa hoàn thiện nên các kháng thể có trong sữa mẹ sẽ là liều thuốc quý giá giúp trẻ phòng ngừa các bệnh nhiễm khuẩn, nhất là tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp Sữa mẹ đảm bảo dinh dưỡng, cung cấp đủ nước cho trẻ Khi trẻ được bú

mẹ, được tiếp xúc gần gũi mẹ, được âu yếm trẻ sẽ ít khóc, cảm giác an toàn hơn, tinh thần, trí tuệ phát triển tốt hơn [15], [31], [36]

2.2.2.3 Lợi ích của sữa mẹ đối với bà mẹ

Cho trẻ bú sớm ngay sau sinh giúp xổ rau và tránh mất máu cho mẹ [3] Với động tác mút vú sẽ khích thích tuyến yên tiết oxytocin giúp tử cung của mẹ co hồi tốt hơn, tránh được tình trạng băng huyết sau sinh và tiết prolactin có tác dụng ức chế rụng trứng nên làm chậm quá trình có thai đồng thời làm giảm nguy cơ ung thư tử cung và ung thư vú [31] Khi thực hiện cho trẻ bú ngay và thường xuyên có tác dụng kích thích tăng cường sản xuất sữa [36]

Nuôi con bằng sữa mẹ là cách nuôi đơn giản nhất Bà mẹ có thể cho trẻ bú bất cứ

ở đâu, bất cứ lúc nào kể cả ban đêm Không mất thời gian, phương tiện và dụng cụ pha sữa phiền phức Không tốn kém tiền để mua sữa nhân tạo và các dụng cụ cần thiết để pha sữa cho con Tạo điều kiện cho mẹ có thời gian nghỉ ngơi, ăn uống bồi dưỡng, chăm sóc gia đình và tham gia công tác xã hội Đặc biệt, cho trẻ bú mẹ sẽ tạo điều kiện cho mẹ thường xuyên tiếp xúc, gần gũi với con giúp gắn bó tình cảm mẹ con, bà mẹ cảm thấy thoải mái tinh thần, yêu tâm và giảm được lo âu, trầm cảm sau sinh

2.2.2.4 Những bất lợi khi nuôi con bằng sữa nhân tạo

Thức ăn thay thế sữa mẹ được chế biến từ nhiều loại sữa khác nhau, tuy đã được điều chỉnh, chế biến để giống với thành phần sữa mẹ nhưng không thể hoàn hảo như sữa mẹ Vì vậy, khi nuôi con bằng sản phẩm thay thế sữa mẹ sẽ có nhiều bất lợi cho cả

có thể bị tiêu chảy, kém hấp thu dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng Trẻ ăn quá nhiều sữa nhân tạo sẽ gây thừa cân, béo phì [3]

Bà mẹ không nuôi con bằng sữa mẹ dễ có thai sớm, có nguy cơ bị thiếu máu sau sinh và tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư vú, ung thư buồng trứng sau này [34]

2.2.2.5 Các chính sách, khuyến nghị về nuôi con bằng sữa mẹ của quốc tế

Khẳng định quyền của mọi trẻ em, phụ nữ có thai và phụ nữ đang trong thời kì

cho con bú được hưởng chế độ dinh dưỡng đầy đủ để có và duy trì sức khỏe

Nhận thức nuôi con bằng sữa mẹ là cách tối ưu nhằm cung cấp thức ăn lý tưởng cho sự tăng trưởng và phát triển khỏe mạnh của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, giúp hình thành

cơ sở thể chất và tinh thần tốt nhất cho cả bà mẹ và trẻ em

Công nhận việc khuyến khích và bảo vệ việc nuôi con bằng sữa mẹ là một phần quan trọng của y tế

Có nhiều yếu tố xã hội và kinh tế ảnh hưởng tới việc nuôi con bằng sữa mẹ Do

đó, chính phủ cần xây dựng các hệ thống hỗ trợ xã hội nhằm bảo vệ, tạo điều kiện, khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ và cho ăn bổ sung phù hợp

Khẳng định các hệ thống y tế, các chuyên gia y tế và các cán bộ y tế khác phục

vụ trong các hệ thống đó đóng một vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn nuôi con, khuyến khích, tạo điều kiện cho bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ, tư vấn khách quan, nhất quán cho các bà mẹ và gia đình về giá trị ưu việt của nuôi con bằng sữa mẹ

Khẳng định các hệ thống giáo dục và các dịch vụ xã hội khác cần phải tham gia vào việc bảo vệ và khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ và sử dụng thích hợp các thực phẩm bổ sung

Các gia đình, cộng đồng, tổ chức của phụ nữ và các tổ chức phi chính phủ khác đóng vai trò đặc biệt trong việc bảo vệ, khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ và bảo đảm sự hỗ trợ cần thiết cho các phụ nữ mang thai và bà mẹ của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ Các nhà sản xuất và phân phối các sản phẩm thay thế sữa mẹ đóng một vai trò quan trọng và có trách nhiệm với việc thúc đẩy và khuyến khích việc nuôi con bằng sữa mẹ [7]

2.3 PHƯƠNG PHÁP NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ

2.3.1 Thời gian cho trẻ bú

Cho trẻ bú sớm sau sinh

Trẻ được bú mẹ càng sớm càng tốt, bú ngay sau sinh trong vòng nửa giờ đầu, việc chờ đến khi mẹ xuống sữa mới cho trẻ bú sẽ càng làm sữa xuống chậm và mẹ dễ

bị mất sữa [31] Cho trẻ bú sớm sẽ tận dụng được nguồn sữa non giúp trẻ có khả năng chống lại bệnh tật tốt, kích thích bài tiết sữa sớm, động tác mút vú của trẻ giúp tử cung

bà mẹ co hồi nhanh có tác dụng cầm máu sau sinh Bên cạnh đó, bú sớm tạo cho trẻ sự hoạt động khởi động đường tiêu hóa sớm, bài tiết hết phân su [30]

Trẻ mới sinh không nên cho trẻ uống các loại nước uống hoặc sữa nhân tạo trước bữa bú đầu tiên của trẻ

Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 4–6 tháng đầu

Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn là chỉ cho trẻ bú mẹ mà không cho ăn, uống bất

cứ thức ăn, nước uống nào khác kể cả nước trắng, trừ các trường hợp phải uống bổ sung các vitamin, khoáng chất hoặc thuốc [34]

Khi trẻ được bú mẹ hoàn toàn không cần cho trẻ uống thêm nước vì trong sữa mẹ chứa 88% nước [34]

Cần cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn trong 4–6 tháng đầu vì trong khoảng thời gian

này trẻ chưa tạo được kháng thể chủ động mà chỉ có kháng thể thụ động truyền qua rau thai và qua sữa mẹ để chống lại các tác nhân gây bệnh trong môi trường không khí [30]

Cho trẻ bú sữa mẹ kéo dài đến 24 tháng tuổi hoặc lâu hơn

Đối với trẻ từ 6 đến 24 tháng, sữa mẹ vẫn là nguồn quan trọng cung cấp năng lượng và các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển toàn diện của trẻ [34] Tuy nhiên, sữa mẹ sẽ không thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng ngày càng tăng theo

sự phát triển của trẻ, vì vậy cần cho trẻ bú kéo dài đến 24 tháng hoặc lâu hơn cùng với chế độ ăn bổ sung hợp lý [34] Không nên cai sữa cho trẻ trước 12 tháng, cho trẻ bú đến 24 tháng hoặc lâu hơn sẽ có lợi cho sức khỏe và phát triển lâu dài của trẻ, đặc biệt điều này sẽ làm tăng sự gắn kết tình cảm giữa mẹ và con Trong thời gian cho trẻ bú

mẹ nếu trường hợp trẻ bị bệnh vẫn tiếp tục cho trẻ bú sữa mẹ [3]

Lưu ý khi cai sữa cho trẻ: không nên cai sữa vào mùa hè nóng nực vì ở mùa này trẻ thường ăn kém Không cai sữa đột ngột dễ gây sang chấn tinh thần làm trẻ quấy khóc nhiều, làm biếng ăn Không cai sữa khi trẻ ốm, đặc biệt là khi trẻ bị tiêu chảy vì thức ăn thay thế chưa làm trẻ thích nghi ngay được nên có thể kéo dài thời gian tiêu chảy làm trẻ dễ bị suy dinh dưỡng [31]

Số lần cho trẻ bú và thời gian cho mỗi bữa bú

Cho trẻ bú theo nhu cầu kể cả ban ngày cũng như ban đêm, không hạn chế số lần

bú Cho bú bất cứ lúc nào trẻ đói, không nhất thiết phải cho bú theo giờ giấc [15] Khi trẻ đói, trẻ sẽ có các dấu hiệu như: đưa tay vào miệng để mút, trẻ đưa lưỡi ra vào, trẻ xoay trở, không nằm yên, khi chạm tay vào má của trẻ, trẻ sẽ quay đầu về phía tay tìm

vú mẹ và cuối cùng là trẻ khóc nhưng dấu hiệu này dễ nhầm lẫn với những nguyên nhân khác cũng làm cho trẻ khóc như: trẻ mệt mỏi, thuốc và thức ăn của bà mẹ dùng làm trẻ khó chịu, đau bụng [41]

Thời gian cho một bữa bú tùy thuộc vào từng trẻ Nếu trẻ đã no sẽ tự nhả vú mẹ

ra Trung bình một bữa bú có thể kéo dài từ 15–20 phút cho mỗi bên vú Nếu trẻ bú kiệt sữa một bên vú mà vẫn chưa đủ no thì cho trẻ bú tiếp vú bên kia [41]

2.3.2 Cách cho trẻ bú đúng

Phải lau sạch đầu vú trước khi cho trẻ bú [4]

Bốn điểm then chốt để bế trẻ khi cho trẻ bú [34], [26]:

Đầu và thân trẻ cùng nằm trên một đường thẳng ;

Toàn thân trẻ sát vào người mẹ, bụng trẻ áp sát vào bụng mẹ;

Mặt trẻ quay vào vú mẹ, mũi trẻ đối diện với núm vú;

Đối với trẻ sơ sinh, bà mẹ không những đỡ đầu, vai trẻ mà còn phải đỡ mông trẻ

Bà mẹ nâng vú bằng tay để đưa vú vào miệng trẻ Thỉnh thoảng nên dùng ngón tay cái

và ngón trỏ nâng và ấn nhẹ vào vú để vú khỏi bịt mũi của trẻ, đồng thời làm cho trẻ ngậm vú và bú tốt hơn [4]

Những dấu hiệu chứng tỏ trẻ ngậm bắt vú tốt [4]:

Miệng trẻ mở rộng, ngậm sâu vào quầng vú

Môi dưới hướng ra ngoài

Lưỡi chụm quanh bầu vú

Má chụm tròn

Trẻ mút chậm, sâu, có nhịp nghỉ khi nuốt

Có thể nhìn hoặc nghe thấy trẻ nuốt

Cho trẻ bú hết bầu vú bên này rồi mới chuyển sang vú bên kia để tận dụng được sữa đầu, sữa cuối và đảm bảo kiệt sữa nhằm kích thích tạo sữa [4]

Khi trẻ bú xong nên vắt hết sữa còn lại trong bầu vú [4]

Sau khi trẻ bú xong nên đặt trẻ nằm yên ở tư thế cao đầu trong vòng 5–10 phút để trẻ

có thể ợ hơi (hít vào trong khi bú), tránh được nôn, trớ [4]

2.3.3 Bảo vệ nguồn sữa mẹ

Chăm sóc hai bầu vú mẹ

Vệ sinh đầu vú sạch trước và sau khi cho con bú bằng nước ấm, không rửa đầu

vú bằng cồn hay xà phòng vì dễ làm khô da, nứt da gây nhiễm trùng [4]

Nếu vú bị nứt thì bôi kháng sinh hay vaselin, nhưng phải lau sạch trước khi cho trẻ bú Nếu bị áp xe vú thì phải vắt sạch sữa hoặc bơm hút sữa hàng ngày, tránh để ứ đọng sữa cản trở sự tiết sữa [4]

Chế độ dinh dưỡng cho bà mẹ

Trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ, nhất là trong 6 tháng đầu tiên sau sinh, bà

mẹ phải ăn nhiều và đa dạng hơn các loại thực phẩm mới có đủ sữa với chất lượng tốt nhất cho trẻ Việc đảm bảo dinh dưỡng hợp lý cho mẹ sẽ hỗ trợ tốt cho sự bài tiết sữa: Phải ăn đầy đủ các chất đạm, đường, mỡ: tăng cường chất đạm từ thịt, cá, đạm thực vật (lạc và các loại đậu) Bổ sung chất béo dễ hấp thu có trong lạc, vừng, dầu thực vật

Tăng cường các loại vitamin, nhất là vitamin A và các khoáng chất có trong rau (rau ngót, rau muống), quả ( chuối, đu đủ, cam, chanh), củ (cà rốt)

Đảm bảo uống đủ lượng nước, khoảng 1,5 lít nước mỗi ngày nhất là vào mùa hè

do ra nhiều mồ hôi làm cơ thể mẹ mất đi 1 lượng nước, do đó bà mẹ cần uống nhiều nước hơn nữa [3]

Kiêng những chất làm ảnh hưởng đến chất lượng và số lượng sữa: không uống rượu, cà phê, không hút thuốc lá [30]

Hạn chế ăn các loại gia vị gây mùi làm cho sữa có mùi khó chịu và trẻ bú kém hoặc không chịu bú [15]

Không sử dụng thuốc tùy tiện

Trong thời gian cho con bú, người mẹ không nên sử dụng thuốc tùy tiện mà chỉ nên sử dụng theo sự hướng dẫn của thầy thuốc Cần đặc biệt chú ý với các loại thuốc gây mất sữa, các loại thuốc gây ảnh hưởng xấu đến sự phát triển hoặc ức chế các trung

tâm hô hấp, tim mạch của trẻ [4]

Không để sữa ứ đọng trong vú, không nai nịt vú quá chặt

Phải vắt kiệt sữa sau mỗi lần cho con bú nếu trẻ không bú hết Trong một số trường hợp mẹ phải đi làm xa hoặc trẻ bị bệnh không thể trực tiếp bú mẹ thì có thể vắt sữa và dự trữ Sữa mẹ vắt ra bảo quản ở nhiệt độ phòng có thể để được 6–8 giờ Đối với sữa được bảo quản ở ngăn mát tủ lạnh (< 4 °C), chất lượng sữa trong 3 ngày là tốt nhất, nhưng cũng có thể để đến 8 ngày [34]

Không nai nịt vú quá chặt trong thời gian cho con bú để tránh mất sữa [4]

2.3.4 Các trường hợp không nên nuôi con bằng sữa mẹ

Việc nuôi con bằng sữa mẹ không chỉ là thiên chức của các bà mẹ mà đó còn là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho con, tuy nhiên bà mẹ không nên cho trẻ bú sữa của mình trong một số trường hợp sau: người mẹ nhiễm HIV/AIDS vì sẽ làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho trẻ, mẹ bị suy tim, lao phổi nặng, viêm gan đang tiến triển, mẹ phải điều trị các thuốc chống ung thư, thuốc điều trị động kinh, thuốc hướng tâm thần [3]

2.4 TÌNH HÌNH NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ HIỆN NAY

2.4.1 Tình hình nuôi con bằng sữa mẹ trên thế giới

Trên toàn cầu, tỷ lệ cho con bú đến 12 tháng cao nhất là ở tiểu vùng Sahara Châu Phi, Nam Á, và một số nước ở khu vực Mỹ Latinh, tại các nước có thu nhập cao tỷ lệ này chỉ là 20% Ở các quốc gia thu nhập thấp và thu nhập trung bình, chỉ có 37% trẻ

em dưới 6 tháng tuổi được bú sữa mẹ [42]

Gần đây tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ trên toàn thế giới đang có dấu hiệu tăng nhẹ Trong vòng 15 năm qua, tỷ lệ trẻ từ 0–5 tháng được bú sữa mẹ đã được tăng thêm 10% Cụ thể, vào năm 2000 tỷ lệ này là 36%, nhưng đến năm 2015 đã tăng lên 46% Nhìn chung ở giai đoạn này, hầu hết các khu vực đều có sự gia tăng tỷ lệ trẻ từ 0–5 tháng được bú sữa mẹ: ở Nam Á vào năm 2000 tỷ lệ này là 47% và đến năm 2015 đã

tăng lên 64%, ở Đông và Nam Phi, tỷ lệ này đã tăng từ 43% (2000) lên 54% (2015) [40]

Trong 3 ngày đầu sau sinh, tỷ lệ trẻ được bú sữa mẹ trên thế giới là 57%, cao nhất là Đông và Nam Phi (76%) và ở khu vực này chỉ có 4% trẻ được ăn bằng sữa nhân tạo, thấp nhất là Đông Á và Thái Bình Dương và có tới 42% trẻ được ăn bằng sữa nhân tạo Ở Trung Đông và Bắc Phi tỷ lệ trẻ được bú sữa mẹ trong 3 ngày đầu sau sinh khá ổn và cùng là 47% [40]

2.4.2 Tình hình nuôi con bằng sữa mẹ ở Việt Nam

Tại Việt Nam, tỷ lệ trẻ từng được bú sữa mẹ khá cao, lên tới 96,9%, tuy nhiên chỉ

có khoảng 24,3% trẻ dưới 6 tháng tuổi được bú mẹ hoàn toàn và có tới 72,2% trẻ được uống thức uống ngoài sữa mẹ trong ngày đầu đời Trong cả nước, Tây Nguyên là vùng

có tỷ lệ trẻ được bú sữa mẹ trong vòng 1 giờ đầu sau sinh cao nhất (35,1%), trong khi

đó tỷ lệ này ở Đồng bằng sông Cửu Long là 27,8% [28]

Theo báo cáo Tổng điều tra Dinh dưỡng của Viện Dinh Dưỡng (VDD) 2009–

2010 cho thấy tỷ lệ trẻ được cho bú mẹ trong 1 giờ đầu sau sinh khá cao (76,2%) do đó

đã kéo theo tỷ lệ trẻ được bú sữa non khá lớn (70,8%) [9] Trên cả nước, tỷ lệ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu chỉ chiếm 19,6% [9] Cũng trong giai đoạn này, theo báo cáo về tình hình dinh dưỡng Việt Nam 2009–2010 của VDD và UNICEF, tỷ lệ trẻ được bú mẹ đến 1 năm tuổi chiếm 77,0% nhưng tỷ lệ tiếp tục cho trẻ bú mẹ đến 2 năm tuổi chỉ còn 22,1% [37]

Kết quả điều tra đánh giá các mục tiêu trẻ em và phụ nữ Việt Nam 2014 đã cho thấy rằng, có đến 67,8% trẻ sơ sinh ở Việt Nam được bắt đầu bú sữa mẹ trong một ngày đầu sau khi sinh nhưng chỉ có 26,5% trẻ được bú mẹ trong vòng 1 giờ đầu Trong

đó, tỷ lệ bà mẹ cho con bú trong vòng 1 giờ đầu của những người phụ nữ sống ở khu vực nông thôn (27,6%) nhiều hơn so với khu vực thành thị (23,8%), nhóm mức sống nghèo nhất (31,2%) nhiều hơn hẳn so với nhóm mức sống giàu nhất (22,7%) và nhóm dân tộc thiểu số (36,3%) nhiều hơn nhóm dân tộc kinh/hoa (24,4%) Ngoài ra, còn có

sự khác biệt giữa các vùng miền về thời gian cai sữa cho trẻ, với tỷ lệ cho con bú mẹ đến khi trẻ 2 tuổi là 42,3% đã cho thấy các bà mẹ ở Tây Nguyên thường cho con bú trong thời gian kéo dài hơn so với khu vực Đông Nam Bộ (13,4%) và Đồng Bằng Sông Cửu Long (11,7%) [28]

Trong một báo cáo điều tra ban đầu tại Cà Mau năm 2012, kết quả điều tra cho thấy: chỉ có 40,6% trẻ được bú sữa mẹ trong vòng 1 giờ đầu sau sinh và lên đến 88,4%

bà mẹ cho trẻ ăn/uống các thức ăn khác ngoài sữa mẹ trong 3 ngày đầu sau sinh, chủ yếu là nước (79,2%), sữa bột (52,1%) và mật ong (28,1%); Cà Mau là một trong những tỉnh có tỷ lệ bú mẹ hoàn toàn trong 4–6 tháng đầu thấp nhất (6,5%), mặc dù tỷ

lệ trẻ bú mẹ đến 1 năm tuổi khá cao (61,4%), nhưng tỷ lệ trẻ tiếp tục bú mẹ đến 2 năm tuổi giảm xuống chỉ còn 13,3% [1]

Thực trạng trên cho thấy tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ ở nước ta vẫn còn thấp mặc dù đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước đã chứng minh nuôi con bằng sữa mẹ không những có lợi cho sức khỏe của con mà còn bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ trước mắt và lâu dài

2.5 CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN KIẾN THỨC VỀ NUÔI CON BẰNG SỮA

MẸ CỦA CÁC BÀ MẸ SAU SINH

Có nhiều yếu tố liên quan đến kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ sau sinh từ khách quan đến chủ quan như: tuổi, nghề nghiệp, trình độ học vấn, môi trường sống, các kênh thông tin và mức độ tiếp cận thông tin liên quan đến kiến thức của các bà mẹ

Vai trò của cán bộ y tế và những người phục vụ về sức khỏe trong các nhà hộ sinh cũng như các phòng khám phụ nữ hoặc ở những nơi chăm sóc sau đẻ có ảnh hưởng rất lớn đến kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ, nó lại càng đặc biệt quan trọng bởi vì họ đến đây trong tình trạng cần được chăm sóc sức khỏe và tư vấn những kiến thức cần thiết Tuy nhiên, theo kết quả nghiên cứu về dinh dưỡng nuôi con bằng sữa mẹ của Viện Dinh Dưỡng, UNICEF và Dự án Alive Thrive, chỉ có 4.2% các bà mẹ nhận được thông tin về nuôi con bằng sữa mẹ từ các cán bộ y tế [38]

Trên thực tế, có rất nhiều nguyên nhân khiến các bà mẹ có những nhận thức không đúng về nuôi con bằng sữa mẹ Trong đó, những quảng cáo về sữa công thức đã tác động mạnh đến nhận thức của các bà mẹ nói riêng và cộng đồng nói chung, với nhiều hình thức quảng cáo khác nhau trên các phương tiện thông tin đại chúng như tivi, sách, báo,… cùng với những chương trình khuyến mãi, giảm giá, quà tặng kèm theo, đặc biệt là những quảng cáo này cam kết sẽ giúp cho trẻ khỏe mạnh hơn, thông minh hơn từ đó đã làm cho bà mẹ tin rằng sữa công thức có thành phần giống sữa mẹ

và có thể thay thế sữa mẹ

Việt Nam vốn là đất nước có truyền thống nuôi con bằng sữa mẹ với những phong tục tập quán được hình thành và đã chi phối lối sống, cách thức chăm sóc sức khỏe cho bà mẹ và trẻ em Với cuộc sống hiện đại ngày nay, tuy khoa học phát triển và

đã có nhiều khuyến nghị, hướng dẫn về nuôi con bằng sữa mẹ hợp lý nhưng vẫn còn tồn tại nhiều tập quán nuôi con bằng sữa mẹ lạc hậu, một số thông tin được truyền từ những người lớn tuổi, nhiều nhất là mẹ chồng hoặc mẹ đẻ đã không còn phù hợp, điển hình là việc không cho bà mẹ sau sinh ăn đa dạng nhiều loại thức ăn, cho trẻ uống thêm nước khi trẻ trong 4–6 tháng đầu vì sợ trẻ khát nước,… Tất cả những điều này đã

có tác động rất lớn đến kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ

2.6 SƠ LƯỢC VỀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU

Với vị trí đắc địa tại số 315 Nguyễn Văn Linh, phường An Khánh, quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ được biết đến là bệnh viện hạng I trực thuộc Sở Y tế thành phố Cần Thơ [2] Bệnh viện được xây dựng theo tiêu chuẩn quốc tế với hệ thống kĩ thuật hiện đại nhằm phục vụ tốt cho bệnh nhân Đây được coi là một trong những điểm nhấn quan trọng được nhiều người tin tưởng lựa chọn để đến khám và chữa bệnh

Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ bao gồm 8 phòng chức năng và 6 khoa chính: Khoa Lâm Sàng, Khoa Cận Lâm Sàng, Khoa Nội, Khoa Ngoại, Khoa Khám Bệnh, Khoa Cấp Cứu Khoa Phụ Sản thuộc Khoa Ngoại của bệnh viện có tổng số giường là 133 giường với 55 giường dịch vụ Hiện nay Khoa Phụ Sản có 93 nhân viên trong đó có 19 bác sĩ, 1 y sĩ sản nhi, 4 cử nhân điều dưỡng hộ sinh, 63 hộ sinh trung học, 2 điều dưỡng trung học và 4 hộ lý Về lĩnh vực theo dõi và điều trị, hiện tại, khoa

đã và đang thực hiện nhiều kỹ thuật tiên tiến nhằm phát hiện sớm một số bệnh: ung thư

cổ tử cung, những trường hợp nghi ngờ bất thường nhiễm sắc thể, dị dạng thai kết hợp với các phẫu thuật tiên tiến Và sắp tới khoa sẽ triển khai một số kế hoạch như: cắt đốt nội soi buồng tử cung qua ngã âm đạo, mổ nội soi u xơ tử cung bằng sóng cao tần, đẻ không đau,… Đối với lĩnh vực nghiên cứu khoa học thì nhiều đề tài nghiên cứu có tính thiết thực đã được ứng dụng trên lâm sàng [2]

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Các bà mẹ sau sinh tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ

3.1.2 Tiêu chuẩn chọn mẫu

Các bà mẹ sinh thường và sinh mổ tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ Các bà mẹ đồng ý tham gia vào nghiên cứu

3.1.3 Tiêu chuẩn loại trừ

Bà mẹ sinh con không sống

Bà mẹ sau sinh có chống chỉ định cho con bú

Bà mẹ bị tâm thần

Bà mẹ không biết chữ

3.1.4 Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu

Địa điểm: Khoa Phụ sản, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ Địa chỉ: 315, Nguyễn Văn Linh, phường An Khánh, quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ

Thời gian: từ tháng 01 năm 2017 đến tháng 04 năm 2017

3.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.2.1 Thiết kế nghiên cứu: nghiên cứu mô tả cắt ngang.

3.2.2 Cỡ mẫu:

Lấy 100 đối tượng nghiên cứu đủ tiêu chuẩn chọn vào và không thuộc tiêu chuẩn loại trừ

Chọn độ tin cậy là 95% nên sai số cho phép là 0,05

3.2.3 Phương pháp chọn mẫu

Dùng phương pháp chọn mẫu thuận tiện

Chọn tất cả các bà mẹ sau sinh tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ đủ tiêu chuẩn chọn mẫu và không thuộc tiêu chuẩn loại trừ cho đến khi đủ 100 đối tượng nghiên cứu

Lập danh sách 100 bà mẹ sau sinh đã chọn như trên để tiến hành nghiên cứu

3.2.4 Nội dung nghiên cứu

3.2.4.1 Đặc điểm chung về đối tượng nghiên cứu

Tuổi của đối tượng nghiên cứu: có 3 giá trị

+ Nhóm tuổi dưới 20 tuổi

+ Nhóm tuổi từ 20 đến 35 tuổi

+ Nhóm tuổi trên 35 tuổi

Nơi cư trú hiện tại: có 2 giá trị

+ Nhóm bà mẹ cư trú ở thành thị (thị xã, thành phố)

+ Nhóm bà mẹ cư trú ở nông thôn (xã, thị trấn, huyện)

Số lần sinh của đối tượng nghiên cứu: có 2 giá trị

+ Bà mẹ sinh con so (sinh lần đầu tiên)

+ Bà mẹ sinh con rạ (sinh lần thứ 2 trở lên)

Hình thức sinh của lần sinh hiện tại: có 2 giá trị

+ Trung cấp, cao đẳng, đại học, sau đại học

3.2.4.2 Các nội dung về kiến thức nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ

Kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ sau sinh được đánh giá bằng

bộ câu hỏi gồm 30 nội dung Mỗi nội dung trả lời đúng được 1 điểm Mỗi nội dung trả lời chưa đúng được 0 điểm

Kiến thức về lợi ích của sữa mẹ đối với trẻ

+ Sữa mẹ giúp trẻ dễ tiêu hóa, hấp thu

+ Chống nhiễm khuẩn

+ Chống dị ứng

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về lợi ích của việc nuôi con bằng sữa mẹ đối với bà mẹ

+ Gắn bó tình cảm mẹ con

+ Tác dụng cầm máu sau sinh và ức chế rụng trứng

+ Ngăn ngừa ung thư vú

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về lợi ích của sữa non

+ Phòng chống dị ứng và nhiễm khuẩn

+ Tác dụng sổ nhẹ và đào thải phân su

+ Giảm mức độ vàng da của trẻ

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về lợi ích của việc cho trẻ bú ngay sau sinh

+ Tử cung co hồi nhanh tạo khả năng cầm máu, kích thích bài tiết sữa sớm

+ Tạo cho đường tiêu hóa của trẻ hoạt động sớm, bài tiết phân su

+ Tận dụng nguồn sữa non giúp trẻ chống bệnh tật tốt

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về lần bú đầu tiên nên cho trẻ bú sau khi sinh

+ Trong vòng nửa giờ đầu sau sinh

+ Sau 6 giờ sau sinh

+ Sau 12 giờ sau sinh

Kiến thức đúng khi chọn đáp án: trong vòng nửa giờ đầu sau sinh

Kiến thức về thức ăn đầu tiên nên cho trẻ ăn sau khi chào đời

+ Sữa bột

+ Nước trắng

+ Sữa mẹ

Kiến thức đúng khi chọn đáp án: sữa mẹ

Kiến thức về nguồn thức ăn tốt nhất cho trẻ trong 4–6 tháng đầu

+ Sữa nhân tạo

+ Sữa mẹ

+ Kết hợp sữa mẹ và sữa nhân tạo

Kiến thức đúng khi chọn đáp án: sữa mẹ

Kiến thức về khái niệm nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn

+ Chỉ cho trẻ bú sữa mẹ mà không cho trẻ ăn uống bất cứ loại thức ăn, nước uống nào, trừ các trường hợp phải uống bổ sung các vitamin, khoáng chất hoặc thuốc

+ Cho trẻ bú sữa mẹ kết hợp với sữa bột

+ Cho trẻ bú sữa mẹ và cho trẻ uống thêm nước

Kiến thức đúng khi chọn đáp án: chỉ cho trẻ bú sữa mẹ mà không cho trẻ ăn uống bất cứ loại thức ăn, nước uống nào, trừ các trường hợp phải uống bổ sung các vitamin, khoáng chất hoặc thuốc

Kiến thức về thời gian cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn

Kiến thức về việc trẻ trong 4–6 tháng tuổi chỉ cho bú sữa mẹ thì có đủ dinh dưỡng cho trẻ hay không?

+ Có

+ Không

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là có

Kiến thức về việc trẻ trong 4–6 tháng tuổi có nên cho uống thêm nước hay không? + Có

+ Không

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là không

Kiến thức về số lần nên cho trẻ bú trong ngày

+ 3 lần

+ 4 lần

+ Cho bú theo nhu cầu của trẻ

Kiến thức đúng khi chọn đáp án: cho bú theo nhu cầu của trẻ

Kiến thức về dấu hiệu nhận biết trẻ đói

+ Trẻ mút tay

+ Trẻ đưa lưỡi ra vào

+ Trẻ xoay trở, không nằm yên

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về những việc nên làm khi cho trẻ bú

+ Lau sạch đầu vú

+ Bế trẻ nằm ở tư thế thoải mái

+ Cho trẻ bú hết vú này rồi mới đến vú kia

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về tư thế đúng của trẻ khi bú

+ Đầu và thân trẻ cùng nằm trên một đường thẳng

+ Toàn thân trẻ áp sát vào người mẹ, bụng trẻ áp sát vào bụng mẹ

+ Mặt trẻ quay đầu vào vú mẹ, mũi trẻ đối diện với núm vú

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về dấu hiệu chứng tỏ trẻ ngậm bắt vú tốt

+ Miệng trẻ ngậm sâu vào quầng vú

+ Trẻ mút chậm, có nhịp nghỉ khi nuốt

+ Có thể thấy hoặc nghe trẻ nuốt

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về thời gian cho một bữa bú của trẻ

+ Tùy thuộc vào từng trẻ

+ Bú cho đến khi trẻ tự nhả vú ra

+ Ít nhất 15–20 phút cho mỗi bên vú

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về việc nên làm để tránh nôn trớ cho trẻ sau khi bú

+ Trẻ được 24 tháng hoặc lâu hơn

Kiến thức đúng khi chọn đáp án: trẻ được 24 tháng hoặc lâu hơn

Kiến thức về những việc không nên làm khi cai sữa cho trẻ

+ Cai sữa khi trẻ bị bệnh

+ Cai sữa vào mùa hè nóng nực vì mùa này trẻ thường ăn kém

+ Cai sữa đột ngột

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về khoảng thời gian tốt nhất bảo quản sữa mẹ được vắt ra để trong ngăn mát

tủ lạnh (< 4°C)

+ Trong vòng 3 ngày

+ 2 tuần

+ 1 tháng

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là trong vòng 3 ngày

Kiến thức về hình dạng và kích thước của vú có ảnh hưởng đến số lượng sữa hay không?

+ Có

+ Không

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là không

Kiến thức về cách bảo vệ nguồn sữa mẹ

+ Cho trẻ bú thường xuyên, không bỏ cử

+ Đảm bảo dinh dưỡng cho mẹ

+ Mẹ lao động nhẹ nhàng, không lo nghĩ

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về những việc làm của bà mẹ có thể ảnh hưởng đến sự tiết sữa

+ Không vắt hết sữa còn lại sau mỗi lần cho trẻ bú

+ Sử dụng thuốc tùy tiện

+ Nai nịt vú quá chặt

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về những trường hợp không nên nuôi con bằng sữa mẹ

+ Người mẹ nhiễm HIV/AIDS

+ Mẹ bị một số bệnh (suy tim, lao phổi nặng, viêm gan đang tiến triển)

+ Mẹ phải điều trị một số loại thuốc (thuốc chống ung thư, thuốc điều trị động kinh, thuốc hướng tâm thần)

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về hạn chế của việc nuôi con bằng sữa nhân tạo

+ Trẻ dễ bị tiêu chảy, khó hấp thu

+ Tốn kém, mất thời gian

+ Hạn chế gắn bó tình cảm mẹ con

Người có kiến thức đúng là người chọn 2 hoặc 3 đáp án trên

Kiến thức về việc bà mẹ sinh mổ có thể cho trẻ bú sữa mẹ hay không?

+ Có

+ Không

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là có

Kiến thức về việc có nên vắt bỏ sữa lượt đầu trước khi cho trẻ bú hay không?

+ Có

+ Không

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là không

Kiến thức về việc có nên vắt hết sữa dư sau mỗi lần cho trẻ bú không?

+ Có

+ Không

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là có

Kiến thức về việc trẻ bị bệnh thì có thể tiếp tục cho trẻ bú sữa mẹ hay không?

+ Có

+ Không

Kiến thức đúng khi chọn câu trả lời là có

Khảo sát về các nguồn cung cấp thông tin về nuôi con bằng sữa mẹ của các bà mẹ sau sinh tham gia nghiên cứu

+ Gia đình

+ Bạn bè, hàng xóm

+ Kinh nghiệm

+ Cán bộ y tế

+ Sách, báo, tivi, internet, quảng cáo

Kiến thức đúng chung về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ sau sinh:

Người có kiến thức đúng chung về nuôi con bằng sữa mẹ là người đạt từ 22 đến

Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với số lần sinh của bà

mẹ tham gia nghiên cứu

Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với hình thức sinh con hiện tại của bà mẹ tham gia nghiên cứu

Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với dân tộc của bà mẹ tham gia nghiên cứu

Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với nghề nghiệp của bà

mẹ tham gia nghiên cứu

Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với trình độ học vấn của

bà mẹ tham gia nghiên cứu

Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với việc có được tư vấn

về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ tham gia nghiên cứu

Liên quan giữa kiến thức đúng về nuôi con bằng sữa mẹ với nguồn cung cấp thông tin về nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ tham gia nghiên cứu

3.2.5 Phương pháp thu thập số liệu

Sử dụng bộ câu hỏi soạn sẵn cho các đối tượng nghiên cứu tự điền

Các bước tiến hành thu thập số liệu:

Quá trình thu thập số liệu được tiến hành ngay tại Khoa Phụ sản, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ Trình tự thực hiện gồm:

Lập danh sách 100 đối tượng nghiên cứu

Tiếp xúc với từng đối tượng: giới thiệu bản thân, giới thiệu về nội dung và mục đích nghiên cứu

Tiến hành phát bộ câu hỏi và thu lại đủ số phiếu khảo sát

Đánh giá thực trạng kiến thức và một số yếu tố liên quan về nuôi con bằng sữa

mẹ của các bà mẹ

3.2.6 Sơ đồ nghiên cứu

Hình 3.1 Sơ đồ nghiên cứu

Hình 3.1 Sơ đồ nghiên cứu

3.2.7 Phương pháp xử lý số liệu

Dữ liệu được nhập và phân tích bằng phần mềm SPSS 20.0

3.3 ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU

Các thông tin về đối tượng được đảm bảo bí mật, chỉ phục vụ cho mục đích nghiên cứu và tôn trọng đối tượng tham gia nghiên cứu

Chọn tất cả các bà mẹ sau sinh đủ tiêu chuẩn cho đến khi đủ 100 đối tượng nghiên cứu theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện

Chuẩn bị bộ câu hỏi tự điền soạn sẵn

Giải thích mục đích, ý nghĩa vấn đề nghiên cứu, phổ biến thông

tin về nghiên cứu

Tiến hành phát bộ câu hỏi cho bà mẹ đủ điều kiện tham

gia nghiên cứu

Đánh giá thực trạng kiến thức đúng và các yếu tố liên quan đến nuôi

con bằng sữa mẹ của các bà mẹ sau sinh

Các đối tượng nghiên cứu được giải thích rõ về mục đích và yêu cầu của cuộc điều tra trước khi tham gia

Chỉ tiến hành điều tra đối với các đối tượng tự nguyện tham gia sau khi đã được giải thích

Điều tra toàn bộ các đối tượng đủ điều kiện theo tiêu chuẩn chọn mẫu để các bà

mẹ không thấy có sự phân biệt đối xử

Sẵn sàng tư vấn cho bà mẹ những vấn đề liên quan đến nuôi con bằng sữa mẹ