Lời nói giới thiệu và tự giới thiệu trong tiếng việt

bộc lộ thái độ lịch sự, tránh vi phạm về thể diện để duy trìmối quan hệ khi giao tiếp nên việc sử dụng ngôn ngữ khi giới thiệu, theo đó,cũng là một sự lựa chọn ngôn ngữ gắn với bối cảnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SƠ LÍ LUẬN .6 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 6

1.1.1 Tình hình nghiên cứu lời nói trong sự kiện giao tiếp 6

1.1.2 Tình hình nghiên cứu lời nói giới thiệu và tự giới thiệu 11

1.2 Cơ sở lý thuyết 19

1.2.1 Một số vấn đề về giao tiếp 19

1.2.2 Sự kiện giao tiếp (speech event) 30

1.2.3 Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (speech acts) 35

1.2.4 Phát ngôn ngữ vi, biểu thức ngữ vi và động từ ngữ vi 38

1.2.5 Lời nói giới thiệu và tự giới thiệu 40

1.3 Tiểu kết chương 1 42

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM LỜI NÓI GIỚI THIỆU VÀ TỰ GIỚI THIỆU TIẾNG VIỆT TRONG GIAO TIẾP QUY THỨC (CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG ANH) 43

2.1 Đặt vấn đề 43

2.2 Đặc điểm lời nói giới thiệu quy thức tiếng Việt trong phạm vi giao tiếp 44

chính trị - xã hội (liên hệ với tiếng Anh) 44

2.2.1 Các nhân tố giao tiếp trong phạm vi chính trị - xã hội 44

2.2.2 Các biểu thức lời nói giới thiệu quy thức trong phạm vi chính trị - xã hội51 2.2.3 Các thành phần trong nội dung giới thiệu quy thức trong phạm 69

chính trị - xã hội 68

2.2.4 Các thành phần khác của lời nói giới thiệu quy thức trong phạm vi chính trị - xã hội 72

2.3 Đặc điểm lời nói tự giới thiệu quy thức tiếng Việt trong phạm vi vui chơi giải trí ( liên hệ với tiếng Anh) 78

2.3.1 Các nhân tố giao tiếp trong phạm vi vui chơi giải trí 78 2.3.2 Các biểu thức lời nói tự giới thiệu quy thức trong phạm vi vui chơi

2.3.3 Các thành phần trong nội dung lời nói tự giới thiệu quy thức trong

phạm vi vui chơi giải trí 89

2.4 Tiểu kết chương 2 104

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM LỜI NÓI GIỚI THIỆU VÀ TỰ GIỚI THIỆU PHI QUY THỨC TIẾNG VIỆT (CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG ANH) 107

3.1 Đặt vấn đề 107

3.2 Đặc điểm lời nói giới thiệu và tự giới thiệu phi quy thức tiếng Việt trong phạm vi giao tiếp hàng ngày (có liên hệ với tiếng Anh) 107

3.2.1 Các nhân tố giao tiếp trong phạm vi giao tiếp hàng ngày 107

3.2.2 Các biểu thức lời nói giới thiệu phi quy thức trong tiếng Việt trong phạm vi giao tiếp hàng ngày (có liên hệ với tiếng Anh) 111 3.2.3 Các biểu thức lời nói tự giới thiệu phi quy thức tiếng Việt trong phạm vi giao tiếp hàng ngày (có liên hệ với tiếng Anh) 123 3.2.4 Các thành phần trong nội dung lời nói giới thiệu và tự giới thiệu phi quy thức tiếng Việt trong phạm vi giao tiếp hàng ngày (liên hệ với tiếng Anh) 136

3.3 Tiểu kết chương 3 151

KẾT LUẬN 154

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 159

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 160

DANH MỤC BẢNG Bảng 2.0a Các sự kiện giao tiếp cấp nhà nước trong phạm vi chính trị - xã hội 44

Bảng 2.0b Các sự kiện ở các cấp chính quyền địa phương trong phạm vi chính trị - xã hội 44

Bảng 2.0c Các sự kiện giao tiếp cấp nhà nước trong phạm vi chính trị - xã hội .

45 Bảng 2.0d Các sự kiện giao tiếp các cấp chính quyền địa phương trong phạm vi chính trị - xã hội 45

Bảng 2.1 Các biểu thức LNGT tiếng Việt và tiếng Anh trong phạm vi chính trị xã

hội .

50

Bảng 2.2 Mức độ sử dụng hình thức giới thiệu trực tiếp và gián tiếp quy thức

tiếng Việt và tiếng Anh trong phạm vi chính trị - xã hội

52

Bảng 2.3 Các thành phần trong nội dung giới thiệu quy thức tiếng Việt và tiếng

Anh- Mỹ trong phạm vi chính trị - xã hội

Việt và tiếng Anh trong phạm vi vui chơi giải trí

91

Bảng 2.7 Các câu hỏi tên tiếng Việt và tiếng Anh trong các chương trình giải trí trên

truyền hình 93 Bảng 2.8 Các thành phần biểu thái được sử dụng trong lời nói tự giới thiệu của người

tham gia trong các chương trình giải trí trên truyền hình Việt Nam 100

Bảng 3.1 Các biểu thức LNGT phi quy thức tiếng Việt và tiếng Anh trong phạm vi

giao tiếp hàng ngày .

Biểu đồ 2.1 Các biểu thức lời nói giới thiệu quy thức tiếng Việt và tiếng Anh trong

phạm vi chính trị - xã hội 52 Biểu đồ 2.2 Các động từ tiếng Việt trong biểu thức lời nói giới thiệu gián tiếp quy thức

trong phạm vi chính trị - xã hội 67

Biểu đồ 2.3 Các động từ/cụm từ tiếng Anh trong biểu thức lời nói giới thiệu gián tiếp

trong phạm vi chính trị - xã hội 67 Biểu đồ 2.4 Từ xưng hô trong LNGT quy thức tiếng Việt và tiếng Anh trong phạm vi

chính trị - xã hội 76 Biểu đồ 2.5 Các từ tăng cường trong lời nói giới thiệu quy thức tiếng Việt trong phạm

vi chính trị - xã hội 77 Biểu đồ 2.6 Từ tăng cường trong lời nói giới thiệu quy thức tiếng Anh ở phạm vi

chính trị - xã hội

78

Biểu đồ 2.7 Các biểu thức tự giới thiệu quy thức tiếng Việt và tiếng Anh trong phạm vi

vui chơi giải trí 83 Biểu đồ 2.8 Các thành phần trong nội dung biểu thức lời nói tự giới thiệu tiếng

Việt và tiếng Anh trong phạm vi vui chơi giải trí 90 Biểu đồ 2.9 Từ tự xưng trong tiếng Việt và tiếng Anh trong phạm vi vui chơi giải

trí 97 Biểu đồ 2.10 Các thành phần biểu thái trong LN TGT quy thức tiếng Việt trong phạm

vi vui chơi giải trí 103 Biểu đồ 3.1 Các biểu thức lời nói giới thiệu phi quy thức tiếng Việt và tiếng Anh trong

phạm vi giao tiếp hàng ngày 113 Biểu đồ 3.2 Các biểu thức lời nói tự giới thiệu phi quy thức tiếng Việt và tiếng

Anh trong phạm vi giao tiếp hàng ngày 125 Biểu đồ 3.3 Các thành phần trong nội dung LNGT phi quy thức tiếng Việt và

tiếng Anh trong phạm vi giao tiếp hàng ngày 136 Biểu đồ 3.4 Các thành phần trong nội dung LN TGT phi quy thức tiếng Việt và

tiếng Anh trong phạm vi giao tiếp hàng ngày 142

MỞ ĐẦU

1 Lí do lựa chọn đề tài

Ngày nay ngôn ngữ học hiện đại phát triển mạnh mẽ vượt theo xu thếtoàn diện ở dạng hoạt động dưới sự chế định của các nhân tố văn hóa xã hội,chứ không bó hẹp ở dạng ngôn ngữ cấu trúc Xu thế nghiên cứu ngôn ngữtrong giao tiếp đang nở rộ và đạt được những thành tựu đáng kể, đem lạinhững hiệu quả lớn lao về mặt lí luận và thực tiễn

Với những quy định khắt khe của quy tắc xã hội, của đặc trưng tâm lý,văn hóa dân tộc quy định cách thức giao tiếp lời nói của mỗi cộng đồng ngôn

ngữ, nên mỗi một hành vi nói như chào, cám ơn, xin lỗi, mời mọc, từ chối, yêu cầu, khen v.v đều có những biểu thức với vai trò hành chức riêng của nó trong giao tiếp và hành vi giới thiệu và tự giới thiệu không phải là một ngoại lệ Có thể nói, xã hội nào ở mọi thời kì cũng cần có hành vi này, đặc biệt là trong xã

hội hiện đại, do giao lưu rộng mở nên việc giới thiệu lại cần hơn bao giờ hết,

vì nó giúp cho mối quan hệ giữa con người khi giao tiếp nhanh chóng “biết vềnhau”, rút ngắn thời gian “tìm hiểu” Vì vậy, người tham gia giao tiếp cần có

sự lựa chọn biểu thức nói sao cho thích nghi, phù hợp với bối cảnh giao tiếp,mục đích giao tiếp bộc lộ thái độ lịch sự, tránh vi phạm về thể diện để duy trìmối quan hệ khi giao tiếp nên việc sử dụng ngôn ngữ khi giới thiệu, theo đó,cũng là một sự lựa chọn ngôn ngữ gắn với bối cảnh ngôn ngữ-xã hội-văn hóa.Nghiên cứu LNGT và TGT sẽ góp phần vào nghiên cứu lựa chọn ngôn ngữtrong sử dụng ở các phạm vi giao tiếp quy thức và phi quy thức của cộng đồnggiao tiếp ở Việt Nam, đồng thời kết quả khảo sát có liên hệ với dữ liệu tiếngAnh trong ngữ cảnh tương đồng sẽ giúp củng cố thêm kết quả nghiên cứu Cho đến nay, theo hiểu biết bước đầu của chúng tôi, hầu như chưa cónghiên cứu nào chuyên sâu, hệ thống về hành vi nói này Vì thế, một nghiên

cứu về lời nói giới thiệu và tự giới thiệu, trên cơ sở lấy tiếng Việt (có liên hệ

dụng theo những quy tắc vận hành ngôn ngữ và những quy tắc về văn hóa củatừng dân tộc

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc nghiên cứu LNGT và TGT quy thức và phi quy thức trongtiếng Việt và tiếng Anh, luận án góp phần vào chứng minh cho lí thuyết củangữ dụng học về hành vi ngôn ngữ, lí thuyết của ngôn ngữ học xã hội về cácnhân tố trong giao tiếp, phong cách ngôn ngữ, ngữ vực, sự kiện giao tiếp Đồng thời, nghiên cứu chỉ ra đặc điểm LNGT và TGT, đưa ra các biểu thức vàđặc điểm ngôn ngữ trong trong phạm vi chính trị - xã hội, phạm vi vui chơigiải trí và phạm vi giao tiếp hàng ngày Đồng thời, luận án liên hệ với LNGT

và TGT trong tiếng Anh để chỉ ra những tương đồng và đặc điểm dị biệt về cácbiểu thức LNGT và TGT khi sử dụng hai ngôn ngữ khác nhau

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích trên, luận án đặt ra những nhiệm vụ chủ yếu như sau: 1) Trên cơ sở tổng quan tình hình nghiên cứu, luận án tổng hợp một

số nội dung cơ bản về vấn đề lí thuyết của ngữ dụng học như lí thuyết hành vingôn ngữ và lí thuyết về giao tiếp nhìn từ góc độ dụng học xã hội

2) Chỉ ra những đặc điểm về LNGT và TGT trong tiếng Việt và tiếngAnh nói riêng bằng cách phân tích các nhân tố giao tiếp, khảo sát và chỉ ra cácbiểu thức lời nói và những đặc điểm ngôn ngữ trong giao tiếp quy thức và phiquy thức ở phạm vi chính trị - xã hội, phạm vi vui chơi giải trí và phạm vi giaotiếp hàng ngày

3) Chỉ ra các nhân tố văn hoá-xã hội, chính trị tác động đến LNGT vàTGT trong tiếng Việt và tiếng Anh hiện nay

3 Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận án này, chúng tôi sử dụng một số phương pháp và thủpháp sau:

3.1 Phương pháp miêu tả

Dựa trên kết quả khảo sát được, tiến hành miêu tả những biểu hiện cụthể trong LNGT và TGT để thấy được các nhân tố giao tiếp, các nhân tố ảnhhưởng và chi phối đến từng lời nói giới thiệu quy thức trong các buổi lễ trongphạm vi chính trị và LNTGT của người tham gia các chương trình giải trí trêntruyền hình, và các LNGT và TGT trong mối quan hệ bạn bè, đồng nghiệp, giađình trong phạm vi giao tiếp hàng ngày trong tiếng Việt và tiếng Anh Trên cơ

sở đó, chỉ ra những đặc điểm nổi bật, những điểm giống và khác nhau trongtừng phương diện, phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.2 Phương pháp phân tích diễn ngôn, phân tích hội thoại

Dựa vào kết quả thống kê, tiến hành phân tích các diễn ngôn LNGT và TGT để thấy được những biểu thức lời nói và đặc điểm ngôn ngữ trong vănhoá giao tiếp của Việt Nam và Mỹ Qua đó, chỉ ra được mối quan hệ cũng như

sự chi phối giữa lí thuyết và thực tế sử dụng ngôn ngữ; đồng thời, chỉ ra sựtương tác giữa ngôn ngữ trong hệ thống và nghĩa ngữ dụng trong hai ngônngữ

3.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Thông qua kết quả thống kê, tiến hành so sánh, đối chiếu để thấy đượcnhững điểm tương đồng và khác biệt của lời nói giới thiệu và tự giới thiệu trêntừng phương diện cụ thể ở những sự kiện chính trị - xã hội, vui chơi giải trí vàgiao tiếp hàng ngày trong tiếng Việt và tiếng Anh – Mỹ từ năm 2000 đến nay Trong luận án chúng tôi không đối chiếu song song giữ tiếng Việt và tiếng Anh– Mỹ mà đối chiếu một chiều, lấy tiếng Việt là ngôn ngữ nguồn

Sử dụng thủ pháp này còn để so sánh và đánh giá sự khác nhau về cấutrúc, các thành phần trong nội dung lời nói giới thiệu và tự giới thiệu các thóiquen sử dụng biểu thức ngôn ngữ, giao tiếp xưng hô… Từ đó thấy được sự chiphối của các nguyên lí giao tiếp, nghi thức lời nói tới các lĩnh vực của LNGT

và TGT Để cụ thể hoá các phương pháp trên, chúng tôi sử dụng thủ phápnghiên cứu sau:

Khảo sát và thống kê sự xuất hiện của các LNGT các đại biểu, kháchmời trong phạm vi chính trị - xã hội; các LNTGT của những người tham giacác chương trình truyền hình trong phạm vi vui chơi giải trí và các LNGT và TGT trong giao tiếp hàng ngày Trong luận án, chúng tôi thống kê và đếm cácLNGT theo cặp thoại giữa SP1 (người dẫn chương trình, người điều hành buổilễ) và SP2 (khán giả); LNTGT theo cặp thoại/hội thoại giữa SP1 (người thamgia sự kiện) với SP2 (người dẫn chương trình, thành viên ban giám khảo, khángiả); các LNGT và TGT theo cặp thoại/hội thoại giữa bạn bè, đồng nghiệp, concái, cha mẹ, hàng xóm, người quen, người mới gặp của nhau trong các buổigặp mặt, giao lưu, trò chuyện trên phần mềm word và excel Nhận định vàđánh giá mà luận án đưa ra dựa vào tình hình khảo sát thống kê và phân loạihơn 1003cặp thoại/hội thoại lấy từ nguồn tư liệu trên

4 Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu, khảo sát của luận án này là LNGT và TGT tiếngViệt và tiếng Anh – Mỹ trong một số lĩnh vực chính trị - xã hội, phạm vi vuichơi giải trí và phạm vi giao tiếp hàng ngày Các yếu tố phi lời như bắt tay,mỉm cười, ra dấu hiệu, nháy mắt, không được xem xét đến trong luận án này

Tư liệu mà chúng tôi thu thập là từ giao tiếp trực tiếp bằng lời nói Luận

án tiến hành thu thập tư liệu bằng cách ghi chép lại 1003 cặp thoại/hội thoạiLNGT và TGT của 254 sự kiện từ năm 2006 đến 2018 ở các nguồn:

- Nguồn ghi âm các hoạt động giao tiếp ở phạm vi giao tiếp hàngngày , gồm 75 cặp thoại / hội thoại LNGT và 78 cặp thoại / hội thoại LNTGTtiếng Việt

- Nguồn ngữ liệu trên các kênh truyền hình VTV1, VTV3 của đàitruyền hình Việt Nam và trên các kênh Star movie, Disney; trên mạng Internet

ở các kênh www.Youtube.com, www.studyphim.vn, www.bilutv.com,www.phimmoi.net, www.hochoctv.com, www.c - span.org Cụ thể:

+ Các sự kiện giao tiếp hàng ngày trong các bộ phim: 7 cặp thoại / hộithoại LNGT và TGT tiếng Việt; 30 cặp thoại / hội thoại LNGT và TGT

+ Các sự kiện trong phạm vi chính trị - xã hội: 223 cặp thoại / hội thoạiLNGT và TGT tiếng Việt ; 124 cặp thoại / hội thoại LNGT và TGT trongtiếng Anh

+ Các sự kiện trong phạm vi vui chơi giải trí: 302 cặp thoại / hội thoạiLNGT và TGT tiếng Việt; 165 cặp thoại / hội thoại tiếng Anh

Ngoài ra, luận án cũng sử dụng kết quả nghiên cứu liên quan khác nhằmcủng cố nhận định của luận án cũng như làm sáng tỏ vấn đề đang nghiên cứu

5 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

5.1 Ý nghĩa lí luận

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần vào nghiên cứu lời nóitrong giao tiếp của người Việt Từ việc nghiên cứu LNGT và TGT trong tiếngViệt (có liên hệ với tiếng Anh – Mỹ) thấy được chiến lược giao tiếp của mỗidân tộc, cộng đồng gắn với các đặc trưng ngôn ngữ - văn hoá - xã hội của các

dân tộc, cộng đồng đó 5.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu giúp tăng cường hiệu quả giao tiếp của người Việttrong môi trường giao tiếp quy thức và phi quy thức Đồng thời, kết quả khảosát liên hệ với các biểu thức LNGT và TGT tiếng Anh trong các ngữ cảnhgiống nhau có thể trở thành tư liệu cho người Việt học tiếng Anh Kết quả đó

có thể vận dụng vào đời sống giao tiếp hằng ngày hay các mô hình rèn luyện

kĩ năng sống cho người Việt trẻ hiện nay; có thể ứng dụng vào nghiên cứu,giảng dạy trong các nhà trường, đặc biệt trong giảng dạy ngoại ngữ ở ViệtNam

6 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dungchính của luận án được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở lí luận

Chương 2 Đặc điểm lời nói giới thiệu và tự giới thiệu tiếng Việt trong

giao tiếp quy thức (có liên hệ với tiếng Anh)

Chương 3 Đặc điểm lời nói giới thiệu và tự giới thiệu tiếng Việt trong

giao tiếp phi quy thức (có liên hệ với tiếng Anh )

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SƠ LÍ

LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu lời nói trong sự kiện giao tiếp

Ngữ dụng học đã phát triển rất mạnh mẽ, nhất là ở thời điểm những lýthuyết về dụng học của Austin (1962), Searl (1969), Brown & Levinson(1987), Leech (1983) xuất hiện Những nghiên cứu về lý thuyết và nhữngnghiên cứu cụ thể trở thành một chuyên ngành có sức lôi cuốn đặc biệt tới cácnhà ngôn ngữ học Chính sự phát triển này đã tạo đà cho các nhà ngôn ngữ họcquan tâm nhiều hơn những vấn đề liên quan đến lời nói trong sự kiện giao tiếp.Qua tìm hiểu, chúng tôi đưa ra một số hướng nghiên cứu tiêu biểu sau:

1.1.1.1 Hướng nghiên cứu lời nói theo cấu trúc hệ thống

Ở hướng nghiên cứu này, theo quan sát chúng tôi chỉ có một số nghiêncứu về mô hình sử dụng các hành vi ngôn ngữ thông dụng trong giao tiếp theonghi thức lời nói

Tiêu biểu phải kể đến nghiên cứu “Cách dùng nghi thức lời nói tiếng Nga” của N.I Phơrơmanốpxcaia (1987) [59] Trong công trình này, tác giả

miêu tả và phân loại các hành vi ngôn ngữ như xưng hô, thu hút sự chú ý, làm quen, chào hỏi, tạm biệt, chúc mừng, chúc tụng, cảm ơn, xin lỗi, mời, khuyên nhủ-đề nghị, an ủi-cảm thông-chia buồn, khen ngợi-tán đồng, nói chuyện điện thoại Tất cả những hành vi ngôn ngữ đó được minh họa qua băng ghi âm,

những ví dụ được trích trong các tác phẩm văn học Đây là một công trìnhnghiên cứu chứa đựng lượng kiến thức phong phú lý giải cho nghi thức lời nóimặc dù có thiên hướng nhiều về thực hành

Sau đó N.I Phơrơmanốpxcaia cùng A.A Akisina xuất bản cuốn sách

về“Nghi thức lời nói Nga” (1987) [1] Các tác giả đưa ra một loạt bảng biểu

mẫu, tình huống sử dụng và diễn giải theo từng nhóm đề tài, kèm theo là các ví

dụ minh họa và một số hội thoại trong tình huống cụ thể Trong phần hội thoại

có cả đối đáp và phản đáp từ những dẫn liệu tiêu biểu, sinh động và phong phúđầy tính thiết thực và hữu dụng

Cùng với sự phát triển không ngừng các nghiên cứu trên thế giới về lờinói trong sự kiện giao tiếp, ở trong nước đã có một số nhà ngôn ngữ học quantâm và đi sâu tìm hiểu về lời nói và nghi thức lời nói

Thái Duy Bảo (1988) [69] “đối chiếu nghi thức lời nói đối thoại Anh – Việt”, tác giả đi vào miêu tả, đối chiếu các khuôn mẫu nghi thức lời nói trong

năm phạm trù “giao tế” cơ bản và nêu lên những đặc trưng của các hành vi

ngôn ngữ như: hành vi xưng hô, chào hỏi, tiễn biệt, cảm ơn, xin lỗi, mời, yêu cầu, v.v Đồng thời, luận án còn nêu điều kiện dùng các phát ngôn, các mã tín

hiệu kèm theo ngôn ngữ đặc thù trong những bối cảnh giao tiếp tương đồngxét trên bình diện dụng học

Phạm Thị Thành (1995) [63] nghiên cứu tìm hiểu các phát ngôn chào, cám

ơn, xin lỗi bằng cách phân loại theo nội dung ngữ nghĩa giao tiếp và cấu trúc

của các phát ngôn trong hoạt động giao tiếp mang tính nghi thức Từ việc hìnhthành lên các khuôn mẫu theo từng hành vi, tác giả phân tích những tác độngcủa hoạt động giao tiếp tới sự hình thành nội dung ngữ nghĩa và cấu trúc cúpháp của các phát ngôn này Luận án có một ngữ liệu nghiên cứu khá đa dạngnhư trong các tiểu thuyết, truyện ngắn, tạp chí trong các giáo trình dạy tiếngViệt hiện đại đến các cuộc đối thoại trong phim, kịch, tiểu phẩm trên truyềnhình và trong đời thường được ghi âm lại

Nguyễn Văn Khang (1996)[41] đã đề cập đến một loại nghi thức lời nóithể hiện hành vi xưng gọi trong giao tiếp gia đình người Việt Tác giả tập trung

mô tả và đưa ra các kiểu chào thường gặp trong gia đình người Việt.

tự nhiên của tiếng Việt theo các nhóm thông dụng nhất Đặc biệt tác giả đốichiếu hai loại khuôn mẫu nghi thức lời nói trong tiếng Việt và tiếng Anh-Mỹ

về nghi thức lời nói biểu thị hành vi yêu cầu và nghi thức lời nói biểu thị hành

vi cảm ơn

1.1.1.2 Hướng nghiên cứu lời nói theo dụng học

Trên thế giới, Austin (1965) và Searle (1969), Hymes (1964), Grice

(1975), Levinson (1983), Schmidt & Richards (1985), Yule (1996),v.v, có

những nghiên cứu về lý thuyết hành vi ngôn ngữ, cho thấy được “một sự điều chỉnh sâu sắc và cơ bản đối với quan niệm của F.de Sausure về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và lời nói” [16]

Austin [46] phát hiện ra bản chất hành vi ngôn ngữ là hành vi được thực hiện ngay khi nói năng và ngôn ngữ là phương tiện thực hiện hành vi đó Nói như tác giả Nguyễn Văn Hiệp về tư tưởng cốt lõi của Austin một cách đầy đủ “nói

là hành vi” [38] Austin chia hành vi ngôn ngữ làm ba tiểu hành vi: Hành vi tạo lời (locutionary act), hành vi ở lời (illocutionary act), hành vi mượn lời (perlocutionary act) Khi phát ngôn của người nói kết thúc thì cũng là lúc

người nói thực hiện xong hành vi ngôn ngữ

Searle [107] hoàn thiện và phát triển thêm khái niệm hành vi ngôn ngữ Theo tác giả các qui tắc mà con người tuân thủ cũng đồng thời là những quytắc mà hành vi ngôn ngữ phải tuân theo Để phân biệt các hành vi ngôn ngữSearle đưa ra mười hai điểm khác biệt và dựa vào bốn tiêu chí quan trọng hơn

cả là đích ở lời, hướng khớp ghép giữa lời và hiện thực, trạng thái tâm lý, nội dung mệnh đề để phân lập thành năm nhóm hành vi ở lời

Đã có một số nhà ngôn ngữ nghiên cứu đưa ra những quan điểm, nhữngbài viết liên quan đến hành vi ngôn ngữ như: Searle J.R , Kiefer F andBierwisch.M (Chủ biên, 1980); Eemeren F.H và Grootendorest.R (1982); GeisL.M (1995); Gass S.M and Neu.J (Chủ biên, 1996)

Ở Việt Nam, lý thuyết về hành vi ngôn ngữ cũng được bàn luận khá nhiềutrong những công trình của Đỗ Hữu Châu, Bùi Minh Toán (1993), NguyễnĐức Dân (1998), Nguyễn Thiện Giáp (2004), v.v Các tác giả không nhữnggiới thiệu các quan điểm tiêu biểu của các nhà nghiên cứu trên thế giới mà cònđưa ra những lập luận riêng trên cứ liệu tiếng Việt

Sự xuất hiện của lý thuyết hành vi ngôn ngữ có tác động mạnh mẽ tới cácnghiên cứu ứng dụng thực tiễn ở Việt Nam Một số nghiên cứu về hành vi cảm

ơn (Ngô Hữu Hoàng, 1998; Đỗ Thị Thuý Vân, 2019), hành vi khen (NguyễnVăn Quang, 1999; Phạm Thị Hà, 2013); sự kiện lời nói cho, tặng (Chử ThịBích, 2008); các phát ngôn chào, cảm ơn, xin lỗi (Huỳnh Thị Nhĩ, 2010;Nguyễn Văn Khang, 2014); hành vi chê, hành vi từ chối, hành vi yêu cầu,hành vi nhờ v.v được coi là những hành vi ngôn ngữ để nghiên cứu các hành

vi trực tiếp, hành vi gián tiếp; các biểu thức ngôn ngữ, các biến thể; các yếu tố

ngôn ngữ và thực tế sử dụng các hành vi ngôn ngữ đó Sau đây là nhữngnghiên cứu tiêu biểu:

Nguyễn Văn Quang (1999) [50] đã chỉ ra một số khác biệt giao tiếp lời

nói trong cách thức khen và tiếp nhận lời khen của người Việt và người Mỹ.

“Khen” được coi là một hành vi ngôn trung giao tiếp Xét theo các thông sốgiao tiếp, tác giả mô tả việc sử dụng cách thức khen trực tiếp và gián tiếp trongtừng ngôn ngữ, các dấu hiệu từ vựng tình thái, đồng thời nêu ra những điểmtương đồng và dị biệt Kết quả nghiên cứu này giúp cho những người sử dụngngôn ngữ tránh được các xung đột văn hóa tiềm năng trong giao tiếp Đây làmột sự khẳng định tầm quan trọng của dụng học giao thoa văn hóa nhằm phục

vụ cho giảng dạy ngoại ngữ theo đường hướng giao tiếp và các lĩnh vực cóliên quan

Dương Tuyết Hạnh (2006) [8] khảo sát hành vi nhờ trong hội thoại hàng

ngày và các tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại, tiểu thuyết, truyện ngắn,kịch bản phim (đã được văn bản hoá) để chỉ ra các biểu thức ngữ vi nhờ, cách

Huỳnh Thị Nhĩ (2010) [16] đã vận dụng một số kết luận về nghi thứctiếng Việt của Phạm Thị Thành [63] đưa ra cấu trúc, tình huống và chiến lược

thực hiện các phát ngôn chào, cám ơn, xin lỗi dựa theo lý thuyết về hành vi

ngôn ngữ và lý thuyết lịch sự và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến cách sửdụng các phát ngôn đó trên cứ liệu tiếng Anh và tiếng Việt Đồng thời tác giả

có những gợi ý hướng dẫn sinh viên Việt Nam học tiếng Anh-Mỹ theo đúngcách của người Mỹ khi giao tiếp với họ, giúp sinh viên nâng cao năng lực giaotiếp

Ngô Hương Lan (2014) [58] chỉ ra đặc điểm hành vi từ chối lời cầu khiếntrong tiếng Nhật và biểu hiện của nó bằng ngôn ngữ tiếng Nhật với những biểuthức cụ thể; những điểm giống và khác nhau giữa tiếng Nhật và tiếng Việt vàứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc giảng dạy tiếng Nhật như một ngoạingữ đối với người Việt dưới ánh sáng của lí thuyết lịch sự và góc nhìn của giaotiếp liên văn hoá

1.1.1.3 Hướng nghiên cứu theo ngôn ngữ học xã hội

Từ khi ngôn ngữ học xã hội (sociolinguistics) xuất hiện, đã có nhiều nộidung được nghiên cứu gắn liền với tên các tác giả như: Fasold (1990), Labov (1967), Trudgill (2000),v.v, trong đó nổi bật có một số nghiên cứu theo hướnggiao tiếp tương tác của các tác giả như Saville-Troike (1986), Hymes (1974),v.v Ngôn ngữ học xã hội tương tác được phát triển trên cơ sở của dân tộc họcgiao tiếp (Ethnography of Communication) với mục đích là dùng tri thức ngônngữ để lý giải quá trình và kết quả giao tiếp giữa con người với con người; chỉ

ra được những đặc trưng trong sử dụng ngôn ngữ trong nền văn hóa khácnhau; giải thích phương thức giao tiếp giữa những người có nền văn hóa khácnhau

Ở Việt Nam cũng đã có một số nhà nghiên cứu quan tâm và đi sâu vàonghiên cứu về ngôn ngữ học xã hội cả những nghiên cứu lý thuyết và thựchành

Nguyễn Văn Khang (2014) [44] đề cập đến nghi thức lời nói với các nhân

tố chi phối: trường hợp chào gặp mặt và chào từ biệt, cảm ơn và xin lỗi Tác

giả liệt kê các mô hình từ hạt nhân đến mở rộng tối đa và phân tích đặc điểmnhững nghi thức đó với các nhân tố xã hội chi phối như: nhân tố thời đại, nhân

tố phân tầng xã hội (giới, tuổi, vùng miền, quyền lực, nhóm xã hội khác tácđộng đến cách chọn ngôn ngữ)

Hoàng Anh Thi (2001) [17] nghiên cứu nghi thức giao tiếp thông qua cáchình thức xưng hô và hoạt động của chúng trong ngôn ngữ chuẩn đương đạicủa tiếng Nhật và tiếng Việt Tác giả đưa ra những nét đặc trưng trong từngngôn ngữ trong nghi thức giao tiếp nhìn từ văn hóa, xã hội, tâm lý học bằng sựkết hợp của phương pháp điều tra xã hội học, phỏng vấn, so sánh đối chiếu.Đây là một nghiên cứu so sánh tiếng Việt và tiếng Nhật ở bình diện giao tiếp,khảo sát từ xưng hô một cách toàn diện theo hướng tiếp cận ngôn ngữ học xãhội

Phạm Thị Hà (2013) [62] từ góc nhìn của ngôn ngữ học xã hội, chỉ ra đặc

điểm ngôn ngữ giới của hành vi khen và tiếp nhận lời khen (bằng ngôn ngữ) trong giao tiếp tiếng Việt và khảo sát trường hợp về đặc điểm ngôn ngữ giới ở

ở hành vi khen và cách tiếp nhận lời khen của nghệ sĩ với người hâm mộ và về

hình thức bên ngoài của của con người trong các cuộc giao tiếp hiện nay

1.1.2 Tình hình nghiên cứu lời nói giới thiệu và tự giới thiệu

1.1.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Trên thế giới, theo hiểu biết của chúng tôi chưa có công trình nàochuyên sâu về lời nói giới thiệu và tự giới thiệu mà chỉ có một số tác giả nhưEmily Post, Nagesh Belludi, John Corcoran, Jo Bryant, Pamela Martin, v.v viết

về cách thức giới thiệu trong một số tình huống giao tiếp phổ biến Tiêu biểubiểu nhất trong số họ là Emily Post [105]:

Về lời nói giới thiệu, Emily đi sâu vào các tình huống giới thiệu, thứ tựgiới thiệu, biểu thức giới như thế nào trước và trong khi giới thiệu (what to saywhen introduced) Tác giả đề cập đến hai tình huống cụ thể như sau:

Thứ nhất, tình huống giao tiếp xã hội (social situation) bao gồm: 1/Lờinói giới thiệu qui thức (formal introductions) là những hành vi diễn ra trongmột môi

trường trang trọng, lịch sự Động từ “present” thường được dùng để biểu thị: Biểu thức 1: SP2 + may I present + X

Biểu thức 2: SP2 + I have the honor to present + X

Ví dụ: Mr President, I have the honor to present Mrs Clinton, of Florida

(Ngài Tổng thống, tôi vinh dự giới thiệu bà Clinton đến từ Florida)

Ví dụ: “Your Eminence, may I present Mrs Brown?” (Đức Hồng Y, con xin

giới thiệu bà Brown)

2/ Giới thiệu phi qui thức (informal introductions) là những hành vi diễn ratrong các mối quan hệ thông thường và gần gũi Khi giới thiệu có thể sử dụng

các danh xưng (như Mr./Mrs./Ms/.Miss./Dr ) và họ (family name/ last name)

với người quen, những người là giám đốc, những người nổi tiếng, các vị giáo

sư hay người nào đó hơn tuổi SP1 không sử dụng danh xưng khi được cho

phép gọi bằng tên, các động từ thường dùng là “meet”, “know”,

“introduce”…

- Khi con giới thiệu với mẹ về bạn học cùng trường, sử dụng biểu thức:

Biểu thức 1: Gọi tên SP2 + I’d like you to meet + X

Ví dụ: Mom, I’d like you to meet my friend from school, Simon.” (Mẹ, Con

muốn giới thiệu với mẹ [đây là] bạn cùng trường của con, Simon

- Trong trường hợp không biết tên, biểu thức là:

Biểu thức 2: Gọi tên SP2, do + SP2 + know + X

Ví dụ: Tommy, do you know Ms Smith? (Tommy, anh biết cô Smith chứ?)

-Khi hai người cùng một thế hệ, sử dụng biểu thức:

Biểu thức 3: Gọi tên SP2, SP1 + ‘d like to + introduce + X

Ví dụ: Mrs Miller, I’d like to introduce Mr.Horton (Bà Miller, Tôi xin giới

thiệu [đây là] ông Horton)

- Khi giới thiệu đối tượng X có vai thấp hơn chủ thể giới thiệu, biểu thức:

Biểu thức 4: Gọi tên SP2, this is + X

Ví dụ: Mr Horton, this is my daughter, Hillary (Ông Horton, đây là con gái

nhận tất cả các tin tức của báo chí trong nước.)

Thứ hai, ở tình huống kinh doanh (business situations) Giới thiệu đối

tượng giao tiếp chủ yếu dựa vào quyền lực và cấp bậc Yếu tố giới tính

(gender) không tác động đến trình tự giới thiệu Có các biểu thức giới thiệutrực tiếp và gián tiếp:

- Giới thiệu người điều hành cấp dưới với người điều hành cấp trên

Biểu thức 1: SP2 + I’d like to introduce to + X

Ví dụ: Mr Senior Executive, I’d like to introduce Mr Junior Executive (Ông

ủy viên ban quản trị cấp trên, tôi xin giới thiệu ông ủy viên ban quản trị cấpdưới )

- Giới thiệu một sĩ quan cấp thấp tới một sĩ quan cấp cao

Biểu thức 2: May I introduce + X

Ví dụ: General Schwarzkof, may I introduce Lieutenant Jones? (Thưa đại

tướng Schawrazkof, tôi xin giới thiệu trung úy Jones)

Biểu thức 3: SP2 + allow me to introduce + X

Ví dụ: Senator Watson, allow me to introduce Martha Gellhorn of the San Francisco Examiner ([Thưa ngài]Thượng nghị sĩ Watson, cho phép tôi giới

Nguyễn Quang (2017)[107], trong cuốn “Ways of expression”, tác giả đưa

khá cụ thể các biểu thức hành vi ngôn ngữ cụ thể theo các nhóm như chào hỏi

và chia hay (Greeting and taking leave), thể hiện tình cảm và thái độ (showingfeeling and attitude)… Trong đó giới thiệu và hỏi giới thiệu (introducing andasking for introduction) nằm ở mục chào hỏi và chia tay Nguyễn Quang đưa

ra 85 biểu thức lời nói giới thiệu (giới thiệu, tự giới thiệu) trong bối cảnh quithức và phi qui thức Đây là những biểu thức rất hữu ích, có tính dụng học cao,giúp chúng tôi có những so sánh, gợi mở trong quá trình nghiên cứu của mình

Về hành vi tự giới thiệu (self-introduction), ngoài một số biểu thức của

Nguyễn Quang, chúng tôi chỉ thấy có trên các trang báo điện tử ở mức độ sơgiản [123]:

I’m … (Tôi là….);

My name is… (Tên của tôi là…);

Nice to meet you; I’m… (Rất vui được gặp anh/chị; Tôi là…);

Pleased to meet you; I’m… (Rất vui được gặp anh/chị; Tôi là…);

Let me introduce myself; I’m…(Cho phép tôi giới thiệu về mình Tôi là…); Let me introduce myself to you/ Allow me to introduce myself to you

(Cho phép tôi giới thiệu về mình tới anh/chị)

Như vậy, có thể thấy, trong tiếng Anh các tác giả chỉ đề cập đến tình

huống xã hội, tình huống kinh doanh trong trường hợp qui và phi qui thức

Mỗi tình huống giao tiếp có những cách giới thiệu khác nhau dựa theo vai giaotiếp, thứ bậc và địa vị xã hội Tuy phạm vi tình huống còn hạn hẹp nhưng đây

là một dữ liệu có đóng góp không nhỏ cho nghiên cứu của chúng tôi

Hiện nay, theo quan sát chúng tôi thấy có một số nghiên cứu liên quanđến hành vi tự giới thiệu, đó là những nghiên cứu xoay quanh hành

vi“selfdisclose”, chúng tôi tạm dịch là tự bộc bạch

Tự bộc bạch (self-disclose) được nhiều nhà nghiên cứu như Archer

(1980), Cozby (1973), Derlega, Metls, Petronio và Margulis (1993) định nghĩa

chung là những hành vi ngôn ngữ khi người ta muốn bộc lộ về bản thân mình như những thông tin cá nhân, kinh nghiệm, suy nghĩ và cảm xúc

Theo Jourard và Lasahow (1958) cho rằng, tự bộc bạch là quá trình làm cho người khác biết về bản thân mình, phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp mà mỗi lời bộc lộ có những ý nghĩa khác nhau Thông tin được chia sẻ này tồn tại giữa một cặp, một nhóm hay một cá nhân với tổ chức [97]

Altman và Taylor (1973) đưa ra một cách phân loại ba lớp cho phân tích nội

dung theo chiều sâu của bộc bạch 1/Lớp ngoại biên (peripheral layer): là những dữ liệu về tiểu sử như tên, tuổi tác, địa vị,v.v 2/ Lớp trung gian

(intermediate layer): là thái độ, cách đánh giá và các quan điểm 3/Lớp lõi (core layer): là niềm tin cá nhân, các nhu cầu, sự sợ hãi, cách đánh giá [81]

Từ các định nghĩa và cách phân loại như đã trình bày ở trên, có thể thấy

LNTGT trong nghiên cứu của chúng tôi hiện diện ở lớp ngoại biên

1.1.2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Hiện nay ở Việt Nam, theo sự hiểu biết của chúng tôi chưa có một công trình

nghiên cứu chuyên biệt về LNGT và TGT mà chỉ có một số các nghiên cứutrong phạm vi hẹp

Một số nghiên cứu theo hướng chỉ ra các biểu thức lời nói giới thiệu và

tự giới thiệu trong tiếng Việt, tiếng Anh như:

1/ Như đã đề cập ở trên, Thái Duy Bảo (1988) đề cập đến một mục nhỏ

về một đối tượng nào đó” Tác giả chỉ ra các khuôn mẫu lời nói tiếng Anh và

dịch nghĩa sang tiếng Việt về cách giới thiệu người trung gian (introducing), tựgiới thiệu (self-introducing) theo các tình huống giao tiếp thể hiện sắc thái xãgiao thông thường, sắc thái xã giao trang trọng, sắc thái xã giao thân mật, xềxòa và giới thiệu một diễn giả (introducing a speaker) theo tình huống mangsắc thái kém trang trọng, sắc thái trang trọng [69, tr.60-72] Mặc dù, đưa ranhững nội dung cơ bản, phạm vi hẹp nhưng nghiên cứu giúp chúng tôi có thêmthông tin về lời nói giới thiệu

2/ Trong công trình nghiên cứu về nghi thức lời nói Tiếng Việt, Nguyễn Văn Lập (1989) [45] xem hành vi giới thiệu giống như các hành vi khác như: chào, cảm ơn, xin lỗi là một hành vi có tính khuôn mẫu được xã hội thừa

nhận Ở nghiên cứu này, tác giả đã bước đầu phân loại hành vi giới thiệu và

mô tả một số mô hình/ cấu trúc/ biểu thức cơ bản vào hoàn cảnh cụ thể Tác

giả cho rằng hành vi giới thiệu có thể diễn ra theo hai cách giới thiệu trực tiếp

và giới thiệu gián tiếp còn phụ thuộc vào mỗi dân tộc và tần số sử dụng haicách giới thiệu này Chẳng hạn người Nga sử dụng hai cách, còn người Anhchủ yếu làm quen qua người trung gian (gián tiếp) Theo tác giả, trong cộngđồng người Việt hiện nay sử dụng cả hai cách

- Hành vi giới thiệu trực tiếp (Chủ thể tự giới thiệu), bao gồm hai hành vi

giới thiệu dựa vào sự xuất hiện của phát ngôn giới thiệu trong giao tiếp

Khi hành vi giới thiệu là thoại gợi thì chúng sẽ là những lời tự xưngnhư: tự xưng tên, tự xưng mối quan hệ với người thứ ba, tự xưng nghề nghiệp,

chức vụ, vv Hình thức cấu tạo gồm: 1/Động từ ngữ vi tường minh: Tôi xin giới thiệu / Xin tự giới thiệu 2/ Động từ ngữ vi hàm ẩn: xưng tên, họ, quê

quán, chức vụ Khi hành vi giới thiệu là thoại đáp Mô hình giới thiệu sẽ là:

Ngôi chủ ( tôi) + là + X

- Hành vi giới thiệu gián tiếp (người trung gian đứng ra giới thiệu) Hành

vi này được thực hiện trong hai tình huống:1/Khi giới thiệu là sự tiến cử, hoặc

đề cử thì giới thiệu một bên giao tiếp 2/ Khi hai bên chưa biết nhau, người

trung gian phải giới thiệu cả hai theo mô hình: Xin giới thiệu đây là còn đây là Và lời đáp được mô tả theo các dạng như: Rất hân hạnh, rất hân hạnh được quen biết Tôi đã nghe nói rất nhiều về anh hôm nay mới được gặp mặt/ Anh đấy à?

Có thể thấy, nghiên cứu trên đã phân loại hành vi giới thiệu lấy điểmnhìn từ người hành ngôn Tuy nhiên phạm vi nghiên cứu còn rất hạn chế, chỉđặt trong tình huống làm quen ở phần II trang 45-50

Áp dụng lý thuyết về hành vi ngôn ngữ của Austin và Searle, một sốnghiên cứu về hành vi lời nói giới thiệu được tiến hành trong phạm vi một luậnvăn

1/ Trong nghiên cứu hành vi giới thiệu trong tình huống làm quen của

Đỗ Thị Mai Hương (2009) [14] đã thống kê, khảo sát, phân loại và mô tả hành

vi giới thiệu dựa trên ba phương diện: cấu trúc, ngữ nghĩa, ngữ dụng của trên

300 hành vi giới thiệu thuộc hai mảng: tác phẩm văn học và thực tế đời sốnghàng ngày (ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày, ngôn ngữ ghi lại từ phương tiệnthông tin đại chúng: vô tuyến, đài, báo chí) Nghiên cứu đã dựa theo lý thuyết

về hành vi ngôn ngữ của Searle để phân loại hành vi giới thiệu theo các tiêuchí: trực tiếp/ gián tiếp, nghi thức/ không nghi thức

- Hành vi giới thiệu trực tiếp: là hành vi giới thiệu có sự phù hợp giữa hiệu

lực ở lời của hành vi giới thiệu với hình thức câu chữ được dùng để biểu thịchúng Kết quả khảo sát của hành vi giới thiệu trực tiếp gồm có bốn kiểu (trong đó, SP1: người thực hiện hành vi giới thiệu; SP2: người tiếp nhận hành

vi giới thiệu): Kiểu 1: Dạng đầy đủ: SP1 + giới thiệu + SP2 + NDGT; Kiểu 2: Dạng khuyết thiếu SP2: SP1 + giới thiệu + NDGT; Kiểu 3: Dạng khuyết thiếu SP1: Giới thiệu + SP2 + NDGT; Kiểu 4: Dạng khuyết thiếu SP1, SP2: (xin) giới thiệu + NDGT Chủ yếu những hành vi giới thiệu trực tiếp sử dụng trong

hoàn cảnh giao tiếp nghi lễ qui thức: cuộc họp, cuộc mít tinh, đại hội, chươngtrình truyền hình…

- Hành vi giới thiệu gián tiếp: là hành vi có hiệu lực ở lời của hành vi giới

thiệu nhưng lại được biểu thị bằng hình thức câu chữ của một hành vi khác Với hành vi giới thiệu gián tiếp kết quả khảo sát đưa ra được bốn kiểu: Kiểu 1:

Hành vi thông báo - giới thiệu; Kiểu 2: Hành vi xác nhận - giới thiệu; Kiểu 3: Hành vi chào mời, chào đón - giới thiệu; Kiểu 4: Hành vi hỏi - giới thiệu

Nghiên cứu của tác giả bước đầu hệ thống được 8 kiểu giới thiệu thườnggặp trong giao tiếp của người Việt Mỗi kiểu giới thiệu có kèm theo việc mô tảcấu trúc, ngữ nghĩa, hoàn cảnh sử dụng, lời đáp và nêu cơ sở nhận diện vớinhững kiểu giới thiệu gián tiếp Tuy nhiên, vì nghiên cứu chỉ khảo sát hành vilời nói giới thiệu trong tình huống làm quen nên chưa đảm bảo đầy đủ các yếu

tố của một nghiên cứu về lời nói một cách hệ thống, toàn diện

2/ Hoàng Minh Hằng (2011) [23] đưa ra nội dung lí luận liên quan đến lýthuyết về các nhân tố giao tiếp, lý thuyết lịch sự và lý thuyết về hành vi ngônngữ, nghiên cứu được thực hiện dựa trên nguồn tư liệu bao gồm tổng số 300

lời nói giới thiệu thu thập từ nguồn hội thoại thường ngày, các phương tiện

thông tin đại chúng, các tác phẩm văn học nghệ thuật Việt Nam và phỏng vấn.Mục đích của nghiên cứu là tìm ra các biểu hiện lịch sự và không lịch sự thôngqua các dấu hiệu của phát ngôn, đặc điểm nội dung mệnh đề, quan hệ liên cánhân,v.v Luận văn đã có phân loại hành vi giới thiệu cũng dựa theo lý thuyếthành vi ngôn ngữ của Searle giống như nghiên cứu trước đó của tác giả ĐỗThị Mai Hương Kết quả đạt được có những điểm đáng lưu ý: (i) Trong hoàncảnh giao tiếp qui thức và phi qui thức có 15 cách giới thiệu lịch sự, 14 kiểugiới thiệu không lịch sự trong nội dung giới thiệu và tự giới thiệu (ii) Dấuhiệu thể hiện tính lịch sự của hành vi giới thiệu trong hoàn cảnh qui thức chủyếu là về hình thức (các từ, các tổ hợp từ, cấu trúc câu, cách thức phối hợpgiữa hành vi giới thiệu và hành vi đi kèm như hành vi chào hỏi, chào mời, thưagửi) Bên cạnh cũng có những các yếu tố nội dung có tính chất tôn vinh thểdiện, yếu tố tình cảm, cảm xúc chỉ ở mức trung hòa Gần như đối lập lại, tronghoàn cảnh giao tiếp phi qui thức, biểu hiện rất rõ ràng của dấu hiệu lịch sự lại

là các yếu tố cảm xúc, tình cảm nhằm tôn vinh thể diện của người đối thoại.(iii) Dấu hiệu thể hiện tính không lịch sự lại thường là nội dung giới thiệu vàthái độ của người thực hiện hành vi, xuất phát từ việc thực hiện không phù hợpvới tâm lý của các đối tượng khi giao tiếp

Ngoài ra, còn có một số các nghiên cứu theo hướng ngôn ngữ học xãhội:

Khúc Thị Hạnh (2015) [21] hệ thống hóa một số khái niệm về giao tiếpngôn ngữ, nghi thức giao tiếp, lý thuyết về lịch sự, sự phân tầng xã hội trong

sử dụng ngôn ngữ,v.v tác giả đã tiến hành nghiên cứu khảo sát đặc điểm các

mô hình hành vi tự giới thiệu qua một số chương trình giải trí trên truyền hình

và các nhân tố xã hội tác động đến nghi thức lời nói tự giới thiệu của ngườiViệt hiện nay Với số lượng khảo sát 291 lượt tự giới thiệu của một số chươngtrình truyền hình, luận văn đã đưa ra các mô hình, đặc điểm của các mô hình,phân tích từ ngữ và các nhân tố văn hóa – xã hội, sự phân tầng xã hội trong sửdụng ngôn ngữ Với cách làm này, luận văn đã đưa ra một số nhận xét như sau:(i)Trong nghiên cứu đặc điểm văn hóa của hành vi TGT có cấu trúc đầyđủ: SP1+ giới thiệu +SP2+ NDGT; mô hình khuyết SP1; mô hình khuyết SP2,

mô hình khuyết thiếu SP1, SP2 ; mô hình không đầy đủ: giới thiệu với SP2+đối tượng giới thiệu + phần phụ chú, dùng câu trần thuật đơn và phần phụ,dùng câu đơn để tự giới thiệu tên Người tự giới thiệu sử dụng linh hoạt cáckiểu mô hình phù hợp với bối cảnh giao tiếp và tùy theo dụng ý cũng nhưthông tin mong muốn truyền đạt

(ii)Yếu tố phân tầng xã hội trong sử dụng ngôn ngữ cũng có những tácđộng khá lớn đến việc sử dụng hệ thống từ ngữ tự xưng, đến việc lựa chọn sửdụng các mô hình tự giới thiệu đầy đủ và không đầy đủ Bước đầu cho thấy

các nhân tố như tuổi, giới ảnh hưởng không nhỏ tới cách xưng hô và cách sử

dụng các mô hình tự giới thiệu trong nghi thức lời nói tự giới thiệu của ngườiViệt

(iii) Nghĩa biểu cảm của hành vi tự giới thiệu cùng với thái độ của

người tự giới thiệu được biểu thị chủ yếu qua các từ ngữ xưng hô và các thành

tố biểu thái

(iv) Những nét đặc trưng văn hóa của người Việt thể hiện rất rõ quahành vi tự giới thiệu: xưng hô khiêm tôn, điềm đạm, không thích phô trươnghay thể hiện quá nhiều về bản thân mình Những cách giới thiệu được coi làlịch sự đều là những lời giới thiệu rất trang trọng nhưng khiêm tốn, còn yếu tốcảm xúc, tình cảm chỉ ở mức trung hòa

Trong khuôn khổ của luận văn, tác giả mới chỉ bước đầu khảo sát, nghiêncứu và tìm hiểu phần nào về cách thức tự giới thiệu của người Việt hiện naytrong phạm vi tương đối hẹp (qua một số chương trình giải trí trên truyềnhình)

Như vậy, có thể thấy nghiên cứu về LNGT và TGT mới chỉ nhắc đến trongmột số nghiên cứu một cách sơ lược, chưa có công trình nào nghiên cứu riêng

về LNGT và TGT một cách đầy đủ trong tiếng Việt và tiếng Anh

1.2 Cơ sở lý thuyết

1.2.1 Một số vấn đề về giao tiếp

1.2.1.1 Khái niệm giao tiếp

Giao tiếp đã được nghiên cứu từ rất lâu bởi các nhà triết học, logic học,hùng biện học như Saville –Troike (1986), Zimmerman et al (1986) Tác giảNguyễn Quang (2002)[51, tr 226] chỉ ra rằng mục đích trong những nghiêncứu đó chủ yếu để (1) tìm ra mối quan hệ giữa giao tiếp (chủ yếu là nội ngôn)với tư duy và thực tại, (2) để phân biệt giữa giao tiếp tín hiệu nội ngôn của conngười -“sinh thể có ý thức” (concious being) với giao tiếp tín hiệu phi ngônngữ - “các sinh thể phi ý thức” (non-concious beings), (3) để phát hiện ra mốiquan hệ logic nội tại của ngôn ngữ (chủ yếu là ngôn ngữ lời nói), (4) để tìm racái tạo nên mâu thuẫn và sự hài hòa giữa tính đồng hiện phi tuyến tính và cáchình ảnh vô thức, các khái niệm tiền ngôn vô hình hài với bản chất tuyến tính

của ngôn ngữ, (5) để truy nguồn khởi thủy của giao tiếp ngôn ngữ xét theo bảnchất của “sinh thể xã hội” (social being) – con người, (6) để tìm ra cái tạo nênhiệu quả mang tính thần chú, chuyền chú và dụ chú trong ngôn ngữ (chủ yếu làngôn ngữ lời nói) nhằm phục vụ những mục đích giao tiếp đặc thù,v.v

Dưới tác động của quá trình xã hội hóa trong nội bộ các cộng đồng ngôn

ngữ và toàn cầu hóa trên phạm vi toàn thế giới, các nghiên cứu về giao tiếp đã

phát triển sâu rộng trên các khu vực chính yếu như: (1) giao tiếp ngôn ngữthông qua lời nói hoặc chữ viết (verbal communication), (2) giao tiếp phi ngônngữ (nonverbal communication) và tập trung vào một số khía cạnh như: (1)tính phù hợp trong giao tiếp, (2) lịch sự trong giao tiếp, (3) giao tiếp và vănhóa, (4) giao tiếp giao văn hóa, (5) giao tiếp liên văn hóa, v.v Có thể nói, giaotiếp ngôn ngữ là một nội dung được quan tâm và các nghiên cứu ở nước ngoài

đã đạt những thành quả lớn tập trung vào một số vấn đề chính như: 1/Ngữdụng học trên cơ sở thực tiễn của tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu nghiêncứu các hành vi ngôn ngữ, các nguyên lí cộng tác và nguyên lí lịch sự; 2/ Dântộc học giao tiếp chú trọng tới nghiên cứu giao tiếp dưới tác động của dân tộc;3/ Giao tiếp xuyên/liên ngôn ngữ văn hóa chú trọng tới giao tiếp ngôn ngữgiữa các nền văn hóa khác nhau 4/ Ngôn ngữ học xã hội tiếp thu lí luận củadân tộc học giao tiếp và giao tiếp liên/xuyên văn hóa chú trọng tới giao tiếptương tác dưới tác động của các nhân tố xã hội, trong đó chú trọng tới yếu tốcộng đồng (cộng đồng giao tiếp)

Giao tiếp ở mỗi góc độ nghiên cứu, có nhiều cách hiểu, nhiều định nghĩa

khác nhau Mỗi định nghĩa được đưa ra đều dựa trên một quan điểm riêng và

có hạt nhân hợp lí:

- “Là hành vi truyền đạt những ý nghĩa có ý định từ một thực thể hay một nhóm người tới người khác thông qua việc sử dụng những ký hiệu có thể hiểu nhau và các quy tắc ký hiệu học.” (is the act of conveying intended meanings

from one entity or group to another through the use of mutually understood

- “Là sự trao đổi thông tin, tin tức và ý tưởng, hoặc chia sẻ quan niệm, cảm xúc, suy nghĩ.” (to exchange information, news, ideas, etc with some body) [103, tr 301]

- “Là sự trao đổi tư tưởng, thông tin, … giữa hai hoặc hơn hai người Trong mỗi hành vi giao tiếp thường có ít nhất một người nói, hoặc người gửi một thông điệp được truyền đạt và một người hoặc những người tiếp nhận.”

[44]

Như vậy, giao tiếp là một quá trình trao đổi thông tin, ý tưởng, suy nghĩ,cảm xúc và xúc cảm thông qua lời nói, tín hiệu, viết, hoặc thái độ Trong quátrình giao tiếp, người gửi (người mã hoá) mã hoá một thông điệp và sau đó sửdụng một kênh trung gian gửi nó tới người nhận (người giải mã) sẽ giải mãthông điệp đó và sau khi thông tin được xử lý thì gửi lại những phản hồi(feedback/reply) sử dụng kênh trung gian

1.2.1.2 Các hình thức giao tiếp

Con người giao tiếp với nhau bằng nhiều cách khác nhau dựa vào thôngđiệp và ngữ cảnh của nó được gửi đi; đó là những yếu tố mà chúng ta thể hiệnthái độ, tình cảm, mối quan hệ và những tâm lý khác nhau của mình trong mộtcuộc giao tiếp Việc lựa chọn cách giao tiếp của mỗi người cũng ảnh hưởngđến giao tiếp Tuỳ theo những tiêu chuẩn khác nhau, giao tiếp có thể có nhữnghình thức như sau:

Dựa vào phương tiẹẹ̛n giao tiếp, có hai loại giao tiếp bằng ngôn ngữ vàgiao tiếp phi ngôn ngữ 1/Giao tiếp bằng ngôn ngữ (verbal communication):Con người sử dụng lời nói và chữ viết (văn bản) để giao tiếp với nhau NguyễnQuang [30] gọi nó là nội ngôn (intralanguage), bao gồm: từ vựng (lexicon),các quy tắc ngữ pháp (rules of grammar), quy tắc ngữ âm (rules of phonetics),quy tắc sử dụng ngôn ngữ và kỹ năng tương tác (rules of language use andinteraction skills), v.v

- Giao tiếp bằng lời nói (oral communication) hay là những từ ngữ đượcnói (spoken words) được sử dụng trong giao tiếp trực diện (face-to-faceconversation), bài phát biểu (speech), các cuộc nói chuyện trên điện thoại (telephonic conversation), phim ảnh (video), đài ( radio), ti vi ( television), âmthanh trên internet, v.v Theo Đinh Trọng Lạc (Chủ biên) (1994) [9] lời nói(speech) được sử dụng trong tất cả các phạm vi hoạt động của con người, baogồm: (1) Phạm vi giao tiếp hàng ngày (2) Phạm vi thông tin - tuyên truyền; (3)Phạm vi khoa học – kĩ thuật; (4) Phạm vi giảng dạy – học tập; (5) Phạm vi vănhọc – nghệ thuật; (6) Phạm vi vui chơi – giải trí Trong luận án, chúng tôi tậptrung vào nghiên cứu lời nói giới thiệu và tự giới thiệu được sử dụng tronggiao tiếp trực diện tiếng Việt (có liên hệ với tiếng Anh) ở một số phạm vi nêutrên

- Giao tiếp bằng văn bản (written communication) là những ký hiệu hoặcbiểu tượng bằng văn bản được sử dụng để liên lạc Một văn bản có thể được inhoặc bằng văn bản viết tay Trong thông điệp bằng văn bản có thể truyền quaemail, thư, báo cáo, bản ghi nhớ, v.v Thông điệp trong giao tiếp bằng văn bản

bị ảnh hưởng bởi từ vựng và ngữ pháp được sử dụng, phong cách viết, độ

chính xác và rõ ràng của ngôn ngữ được sử dụng Các bản ghi nhớ, báo cáo, bản tin, bản mô tả công việc và thư điện tử là các loại giao tiếp bằng văn bản

được sử dụng trong giao tiếp nội bộ Ngoài ra để liên lạc bằng ra môi trường

bên ngoài là các văn bản như thư điện tử, các trang web Internet, thư, đề xuất, điện tín, fax, bưu thiếp, hợp đồng, quảng cáo, bản tin,v.v

2/ Giao tiếp phi ngôn ngữ (nonverbal communication): Bao gồm giao tiếp cậnngôn (Paralanguage) và giao tiếp ngoại ngôn (extralanguage)

Giao tiếp cận ngôn là các đặc tính ngôn thanh (cường độ volume, cao độ pitch, tốc độ - rate); các loại ngôn thanh (typels of vocal quality); các yếu tốxen ngôn thanh (vocal interferences); im lặng (silence), v.v

Giao tiếp ngoại ngôn gồm: ngôn ngữ thân thể (body language); ngôn ngữ vật

ngữ thân thể được con người sử dụng là nhãn giao (eyes contact); diễn hiệu(facial expressions); cử chỉ (gestures); dáng điệu (postures); hành vi độngchạm (touch/haptics/tactile), v.v 2/Ngôn ngữ vật thể là quần áo (clothing); phụkiện (accessories); trang điểm (make-up); nước hoa (Artificial scents), v.v.3/Ngôn ngữ môi trường là các yếu tố như địa điểm (setting); khoảng cách giaotiếp (conversational distance/proxemics); thời gian (time/Chronemics); ánhsáng (lighting system); mầu sắc (colour); nhiệt độ (heat), v.v [51]

1.2.1.3 Sự lựa chọn ngôn ngữ trong giao tiếp

Trong giao tiếp, người sử dụng không ngừng lựa chọn ngôn ngữ(language choice) ở bất kì tầng diện nào của ngôn ngữ như ngữ âm, ngữ pháp,

từ vựng, v.v Mỗi một biến đổi nhỏ trong một tầng diện nào đó sẽ tạo nên một

ý nghĩa dụng học sâu sắc Sự lựa chọn ngôn ngữ diễn ra một cách chủ quancủa người giao tiếp (sự lựa chọn mang tính chiến lược) nhưng cũng có thể diễn

ra một cách vô thức (sự lựa chọn mang tính ngữ cảnh) Ba đặc điểm nổi bậtcủa lựa chọn ngôn ngữ là tính dị biến, tính thương lượng và tính thích nghi

- Tính dị biến là tính đa khả năng trong biểu đạt ngôn ngữ với cáchình thức biểu hiện về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp Để phù hợp với bối cảnhcũng như mục đích giao tiếp, con người khi giao tiếp có thể lựa chọn đặc điểmnày

- Tính thương lượng: đó là sự lựa chọn trên cơ sở quyền (rights) sửdụng ngôn ngữ của người giao tiếp và nghĩa vụ (obligation) người giao tiếpđảm bảo nguyên tắc thông tin Trên cơ sở này, mọi sự thực hiện đều dựa trênnguyên tắc và chiến lược có tính linh hoạt cao

- Tính thích nghi là đặc điểm làm cho người giao tiếp có thể lựachọn ngôn ngữ theo cách thương lượng

Theo hướng tiếp cận xã hội học, có những ngữ cảnh được coi là lĩnh vựcgiao tiếp (domain) mà theo đó có sự lựa chọn biến thể ngôn ngữ sao cho phùhợp Ví dụ: lĩnh vực giao tiếp theo phạm vi không gian (ở cơ quan, ở nhàtrường, ở nhà, ở nhà thờ,v.v); phạm vi liên quan đến đối tượng giao tiếp (đồng

nghiệp, người trong gia đình, bạn bè,v.v) Theo Fishman (1968) [88] lĩnh vựcgiao tiếp là ngữ cảnh thói quen có sự nhất quán với phạm vi hoạt động của cácthành viên trong cộng đồng giao tiếp cũng như thói quen vận dụng ngôn ngữtheo chuẩn tắc văn hóa xã hội Như vậy, sự lựa chọn ngôn ngữ của các đốitượng giao tiếp trong LNGT và TGT không nằm ngoài sự vận dụng đó

items associated with discrete occupational or social group Surgeons, airlinepilots, bank managers, sales clerks, jazz fans, and pimps use differentlanguages)

Hudson định nghĩa ngữ vực theo Halliday, Mc Intosh và Streven “ngữ vực là các biến thể ngôn ngữ theo cách dùng” (Dẫn theo, [12]) Biến thể ngôn

ngữ có thể phân chia ngôn ngữ thành nhiều ngữ vực (register) trên cơ sở củatình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp Ngữ vực được chia thành ba bìnhdiện: (1) Trường (field) là do toàn bộ sự kiện phát sinh hành vi ngôn ngữ vàmục đích giao tiếp của người tham gia giao tiếp; (2) Phương thức (mode) làphương tiện và kênh truyền giao tiếp; người giao tiếp (tenor) là các vai giaotiếp và mối quan hệ của vai giao tiếp trong hoạt động xã hội bao gồm, cả ý đồngười sử dụng ngôn ngữ đối với người thụ lời Khi một trong ba bình diện trênthay đổi thì sẽ hình thành nên ngữ vực khác nhau (Dẫn theo [43,tr.393])

Theo Halliday (1985) [92] ngữ vực được chia thành ba bình diện: (1)Trường (field) là toàn bộ sự kiện phát sinh hành vi ngôn ngữ và mục đích giaotiếp của người tham gia giao tiếp; (2) Phương thức (mode) là phương tiện và

quan hệ của vai giao tiếp trong hoạt động xã hội bao gồm, cả ý đồ người sửdụng ngôn ngữ đối với người thụ lời Khi một trong ba bình diện trên thay đổithì sẽ hình thành nên ngữ vực khác nhau

Dựa theo những căn cứ trên của Halliday, Thompson cho rằng ít nhất cóthể có ba ngữ vực: “Ngữ vực quy thức (formal), đó là ngữ vực mà chúng tadùng khi nói với những người quen biết rất ít hoặc chưa hề quen biết Đó cũng

là ngữ vực của lễ nghi, hoặc của những cuộc hội ngộ tuân theo những nghithức nhất định Ngữ vực thân tình (familiar) là ngữ vực của những cuộc giaotiếp giữa những người có quen hệ thân thiết với nhau Giữa hai ngữ vực đó làvương quốc của ngữ vực phi quy thức (informal) Đó là ngữ vực của nhữngngười tuy có biết nhau nhưng không thân thiết (Dẫn theo [13])

1.2.1.5 Phong cách ngôn ngữ (Language Style)

Trong ngôn ngữ, phong cách là một lựa chọn mà hàng ngày con ngườiđược định hình, định nghĩa bởi các hành vi và sự kiện; tư duy và nhận thức.Joos (1976) [97] đưa ra năm phong cách ngôn ngữ (style) trong giao tiếp, bao

gồm: (1) Frozen Style (Phong cách rất quy thức): ngôn ngữ được sử dụng

trong bối cảnh rất trang trọng như trong các buổi lễ, trong cung điện và nhàthờ và một số sự kiện rất quan trọng khác (2) Formal Style (Phong cách quythức): ngôn ngữ được sử dụng trong tình huống quan trọng hay nghiêm túc

Nó thường xuất hiện trong giao tiếp giữa người nói và người nghe đạt hiệu quảtrao đổi cao và thường được sử dụng trong trường học của sinh viên, giáo

viên, giảng viên, hiệu trưởng (3) Phong cách bán quy thức (consultative style)

là một loại ngôn ngữ người nói sử dụng hàng ngày, thường là đối thoại, nhưngcũng có các từ ngữ đủ tính quy thức ở các cuộc hội thoại Ví dụ: trong kinh

doanh, dịch thuật, giao tiếp giữa bác sĩ và bệnh nhân (4) Phong cách hàng ngày (Casual Style) là phong cách được sử dụng cho cuộc trò chuyện thoải

mái hoặc tình huống bình thường phù hợp với cuộc trò chuyện với bạn bè, họcsinh ngoài lớp học hoặc đôi khi là thành viên của một gia đình Đặc trưng củaphong cách này là cách xưng hô, có thể là tên và biệt danh (nickname), có thể

nói nhanh hoặc sử dụng tiếng lóng (5) Phong cách thân mật (Intimate style) là

một ngôn ngữ hoàn toàn riêng tư, thường sử dụng trong gia đình, với ngườiyêu và bạn bè thân thiết

Căn cứ vào sự phân chia ngữ vực của Halliday, Thompson và phongcách ngôn ngữ của Joos, trong luận án chúng tôi chia hành vi giới thiệu và tựgiới thiệu theo hai nhóm: lời nói quy thức và lời nói phi quy thức

Lời nói quy thức là những lời nói được sử dụng mang tính chất công cụ,

theo chức trách, theo một qui trình đã được thể chế như hội họp, mít tinh, đàmphán các vấn đề trong giao tiếp thường được định trước, thông tin cũng đượccác chủ thể (biết ít về nhau hoặc chưa hề quen biết) cân nhắc trước, thông tin

có độ chính xác cao Trong giao tiếp quy thức các phép tắc của nguyên lý lịch

sự, quy ước và nguyên tắc được kèm theo khi đưa ra các thông điệp để đảmbảo tính trang trọng, khách quan Ngôn ngữ sử dụng đảm bảo độ chính xác,

phát âm đúng, không sử dụng tiếng lóng và ngôn ngữ suồng sã Phạm vi ở ngoài xã hội, loại giao tiếp này thường diễn ra trong các cuộc họp (doanh

nghiệp, đoàn thể), hội thảo, các buổi mít tinh tại các địa điểm công cộng haytrên các phương tiện truyền thông và báo chí theo quyền hạn các cấp (authoritylines); ở lễ kỷ niệm, trao tặng và đón nhận danh hiệu vinh dự của Nhà nước,Chính phủ, các phương diện ngoại giao theo nghi thức Nhà nước

Phạm vi và đối tượng là các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chínhtrị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, đơn

vị lực lượng vũ trang nhân dân hoạt động trên lãnh thổ đất nước; luôn thể hiện

tính thống nhất, trang trọng, khoa học và hiệu quả Phạm vi ở trong gia đình,

họ tộc, giao tiếp qui thức cũng được sử dụng ở các buổi mang tính nghi thức,

lễ nghi như: mừng thọ, cưới xin, tang lễ, họp gia đình, họ tộc, sinh nhật, v.v

Lời nói phi quy thức không mang tính xã giao, kiểu cách mà chỉ đòi hỏi

sự bình dân, giản dị và chỉ là các cuộc nói chuyện thông thường có tính chất tựnhiên, thoải mái; có thể dùng cho mọi vai giao tiếp, với các loại quan hệ tình

người trong gia đình (biết nhau, có quan hệ thân thiết), những người bạn (biếtnhau có quan hệ thân thiết hoặc không thân thiết) vừa ở ngoài xã hội và cảtrong gia đình trong các sinh hoạt đời thường Lời nói sử dụng đa dạng khôngtheo cấp bậc chính quyền Ngôn ngữ, cử chỉ sử dụng đa dạng không theo cấpbậc chính quyền và giao tiếp này sẽ giúp xây dựng các mối quan hệ trong xãhội

1.2.1.6 Các nhân tố giao tiếp

Các nhân tố giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc tạo lập lên cácphát ngôn trong mỗi sự kiện giao tiếp Những quan điểm của ngữ dụng học,ngôn ngữ học về nhân tố giao tiếp được các tác giả đề cập như sau:

Theo lý thuyết dụng học, Đỗ Hữu Châu [13] chỉ ra rằng có ba nhân tốtrong giao tiếp: ngữ cảnh, ngôn ngữ và diễn ngôn

Thứ nhất, Ngữ cảnh là nhân tố có mặt trong cuộc giao tiếp nhưng nằm

ngoài diễn ngôn, bao gồm: 1/ Nhân vật giao tiếp: Những người tham gia vàomột cuộc giao tiếp, giữa họ có quan hệ vai giao tiếp (vai người nói –Sp1; vaingười nghe – Sp2) và quan hệ liên cá nhân (quan hệ so sánh xét trong tươngquan xã hội theo quyền uy – power và thân cận - solidarity); 2/ Hiện thựcngoài diễn ngôn gồm có:

+ Hiện thực – đề tài của diễn ngôn, thế giới khả hữu và hệ quy chiếu:

Đề tài diễn ngôn là một mảng trong thế giới khả hữu (những dạng tồn tại cảuhiện thực, cùng với thế giới thực tại chúng ta đang sống hợp thành hiện thựcngoài diễn ngôn) được chọn làm hệ quy chiếu cho các diễn ngôn về đề tài đó

+ Hoàn cảnh giao tiếp: thế giới vật lí, sinh lí, tâm lí xã hội, văn hoá, tôngiáo, lịch sử các ngành khoa học, nghệ thuật v.v… ở thời điểm và ở khônggian trong đó đang diễn ra cuộc giao tiếp

+ Thoại trường: là không-thời gian cụ thể ở một cuộc giao tiếp diễn ra,

ở đó có những đặc trưng chung, đòi hỏi người tham gia giao tiếp phải xử sự,nói năng phù hợp

+ Ngữ huống giao tiếp: Tác động tổng hợp của các yếu tố tạo nên ngữcảnh ở từng thời điểm của cuộc giao tiếp

Thư hai, Ngôn ngữ là 1/Đường kênh thính giác và kênh thị giác của

ngôn ngữ (diễn ngôn nói, diễn ngôn viết); 2/Các biến thể của ngôn ngữ gồmcó: Biến thể chuẩn mực hoá là các đơn vị từ vựng, ngữ cố định, các kết cấungữ pháp, cách phát âm được toàn thể một cộng đồng ngôn ngữ chấp nhận,cho là đúng; Biến thể phương ngữ địa lí là cách phát âm, đơn vị từ vựng, một

số kết cấu cú pháp được sử dụng ở những địa phương nhất định; Biến thểphương ngữ xã hội là các đơn vị từ vựng, một số quán ngữ, một số kiểu kếtcấu được sử dụng trong một cộng đồng xã hội theo nghề nghiệp, nghệ thuật,tôn giáo, v.v… của cộng đồng những người sinh sống trong và ngoài vòngpháp luật; Hoạt động khoa học ngữ vực (biến thể ngôn ngữ theo các hoàncảnh xã hội) và phong cách chức năng 3/Loại thể: văn xuôi, văn vần hay phatrộn, thần thoại, cổ tích, tiểu thuyết hiện thực, tiểu thuyết viễn tưởng…

Thứ ba, Diễn ngôn bao gồm: 1/Câu: câu trừu tượng (những mô thức kết

học do các đơn vị từ vựng trừu tượng) ), câu cụ thể; 2/Phát ngôn: một câuđược làm đầy bằng những đơn vị từ vựng cụ thể có thể được dùng ở nhữngngữ cảnh khác nhau, nhằm nhiều đích khác nhau; 3/Diễn ngôn: lời của từngngười nói ra trong một cuộc giao tiếp, ở đó có sự liên kết các phát ngôn thànhmột chỉnh thể

Theo trường phái/ quan điểm nghiên cứu của ngôn ngữ học xã hội,

Saville-Troike (1986) [111] đưa ra mười hai nhân tố, bao gồm: 1/ Thể loại(genre) hay Loại sự kiện (type of event); 2/Đề tài (the topic) hay Tiêu điểmquy chiếu (referential focus); 3/Mục đích (purpose) hay Chức năng (function)

Cả sự kiện và mục đích giao tiếp của mỗi cá nhân tham gia giao tiếp “both of the event in general and in terms of the interaction goals ogf individual participant”; 4/Ngoại cảnh (the setting) bao gồm có địa điểm thời gian của

ngày mùa của năm và các yếu tố vật lý như kích cỡ phòng cách sắp xếp, bố trí

túc (serious), mỉa mai (sarcastic), jocular (hài hước), ; 6/Những người thamgia (the participants) bao gồm cả tuổi, giới, dân tộc, địa vị xã hội của họ haycác phạm trù có liên quan và các mối quan hệ của người tham gia giao tiếp vớinhững người khác 7/Hình thức thông điệp (the message form) bao gồm cả cáckênh lời nói và phi lời nói và bản chất của các mã được sử dụng 8/Nội dungthông điệp (message content), hay các tham chiếu biểu hiện mức độ bề mặt (surface level denotative references); cái được truyền đạt là gì 9/Chuỗi hành

vi (the act sequence) hay trật tự các hành vi ngôn ngữ/ giao tiếp (ordering ofcommunicative/speech acts); 10/ Các quy tắc giao tiếp (the rules forinteraction); 11/Các chuẩn mực diễn giải (the norms of interpretation) bao gồmnhững kiến thức chung, những tiền giả định văn hoá có liên quan hay nhữnghiểu biết chung

Nguyễn Quang (2002) [51] đưa ra mười bốn nhân tố để phù hợp vớinhững cộng đồng ngôn ngữ văn hoá có khuynh hướng thiên về nhóm và mangtính tôn ti cao, bao gồm: 1/ Các thông số của chủ thể giao tiếp (tuổi tác, giớitính, nghề nghiệp, trình độ học vấn, trình độ ngoại ngữ, tình trạng hôn nhân,nơi ngụ cư lâu nhất); 2/Các thông số của đối thể giao tiếp (tuổi tác, giới tính,nghề nghiệp, trình độ học vấn, trình độ ngoại ngữ, trình trạng hôn nhân, nơingụ cư lâu nhất); 3/Quan hệ chủ thể - đối thể (ruột thịt, họ hàng, quen biết);4/Quyền lực của chủ thể đối với đối thể (quyền lực địa vị, quyền lực tuổi tác,quyền lực giới tính, quyền lực học vấn, quyền lực kinh tế, quyền lực cơ bắp);5/Trạng thái tâm lí khi giao tiếp (của chủ thể giao tiếp, của đối thể giao tiếp);6/Khí chất của các đối tác giao tiếp (của chủ thể, của đối thể ); 7/Tình cảmbiểu hiện của các đối thể giao tiếp (tích cực, trung tính, tiêu cực); 8/Thái độcần biểu hiện của các đối tác giao tiếp (của chủ thể, của đối thể); 9/Mục đíchgiao tiếp (có lợi, trung tính, bất lợi); 10/ Đề tài giao tiếp (rất an toàn, an toàn,tương đối an toàn, không an toàn, rất không an toàn); 11/ Hình thức giao tiếp(Mã giao tiếp: ngôn ngữ, phi ngôn ngữ; Kênh tạo: Âm tạo, phi âm tạo); 12/Nội dung giao tiếp (thuộc thông lệ xã hội, các đối tác giao tiếp cùng quan tâm,

không quan tâm ); 13/ Khung cảnh giao tiếp (rất trang trọng, tương đối trangtrọng, bình thường, tương đối thoải mái, rất thoải mái); 14/ Thời gian giao tiếp(không hạn định, tương đối hạn định, eo hẹp, rất eo hẹp)

Nhân tố giao tiếp ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành biểu thức lời nóitrong sự kiện giao tiếp Đứng ở góc độ khác nhau các tác giả đưa ra nhữngnhân tố phù hợp để cho thấy cụ thể hơn sự hình thành đó Trong luận án, trên

cơ sở ngữ liệu tiếng Việt (liên hệ với tiếng Anh – Mỹ), để phù hợp với đốitượng nghiên cứu, chúng tôi sử dụng mô hình về sự kiện giao tiếp của Hymeslàm khung phân tích

1.2.2 Sự kiện giao tiếp (speech event)

Hymes là một trong những nhà ngôn ngữ học, xã hội học, nhân chủnghọc người Mỹ của thế kỷ XX với nhiều đóng góp trong nghiên cứu cho ngônngữ học xã hội Tác giả đã phát triển một mô hình có giá trị để giúp xác định

và ghi nhãn các thành phần tương tác ngôn ngữ: để nói một ngôn ngữ chínhxác, người ta không chỉ cần học từ vựng và ngữ pháp của nó mà còn là từ ngữđược sử dụng trong bối cảnh Sự kiện giao tiếp được coi là đơn vị cơ bản trongnghiên cứu ngôn ngữ Dù trong bất kì tình huống giao tiếp nào thì các hoạtđộng tương tác được thể hiện trong sự kiện giao tiếp phải tuân thủ theo quy tắcnhất định D Hymes [93, tr 55-62] đã phát triển một mô hình để thúc đẩy sựphân tích diễn ngôn như một chuỗi sự kiện giao tiếp và hành vi ngôn ngữ trongbối cảnh văn hoá Cấu trúc lấy những chữ cái đầu tiên của các thuật ngữ nàygồm 8 nhân tố được viết tắt bằng 8 chữ cái làm thành từ S.P.E.A.K.I.N.G, đólà: Bối cảnh giao tiếp (setting and scence, S); người tham gia giao tiếp/thamthể (participants, P); mục đích giao tiếp (end, E); chuỗi hành vi (acts sequence,A); phương thức (key, K); phương tiện (instrumentalities, I); chuẩn mực xã hộiđược chấp nhận (norms,N); thể loại (genres; G) Sự phân loại này rất hiệu quả

và thực sự có sức mạnh trong việc phân tích các thể loại diễn ngôn khác nhau

i)Bối cảnh giao tiếp (Setting and Scene;S)

Bối cảnh giao tiếp bao gồm khung cảnh và thoại trường Khung cảnh chỉ

thời gian và địa điểm của một hành vi ngôn ngữ được diễn ra, nói một cách

khái quát là các tình huống vật lý cụ thể “Setting refers to the time and place

of a speech act and, in general, to the physical cirumstances” Thoại trường (Scene) chỉ hoàn cảnh tâm lí “psychological setting” hoặc giới hạn về mặt văn hoá “culture definition” của hoạt động giao tiếp này (như trường quy thức-phi quy thức) Ví dụ, khung cảnh nơi người dẫn chương trình giới thiệu các đại

biểu khách mời trong một buổi lễ, diễn ra tại sân khấu ngoài trời, hay ngườidẫn chương trình giới thiệu một người chơi nào đó và người chơi tự giới thiệu

về bản thân trong một chương trình trò diễn ra là ở trường quay của đài truyềnhình

Trong một khung cảnh nhất định, người giao tiếp có thể tự do thay đổithoại trường Ví dụ, người giao tiếp có thể thay đổi mức độ qui thức (nhưchuyển từ nghiêm túc sang khôi hài) hoặc có thể thay đổi hoạt động đang tiếnhành (như đang giới thiệu về bản thân lại chuyển sang hát một bài để tặng

khán giả)

ii)Người tham gia giao tiếp (Participants; P)

Người tham dự giữ bốn vai là người nói (addressor), người phát ngôn(speaker), người thụ lời (addressee), người nghe (hearer).Ví dụ: Sau phần tựgiới thiệu của thí sinh A, người dẫn chương trình (người phát ngôn) hỏi thísinh B (người thụ lời) là có thấy khán giả (người nói) nói gì không

Người tham dự có thể phối hợp các vai mà trong các cuộc giao tiếp một cáchrất đa dạng: speaker – listener ( người phát ngôn-người nghe); addressor –addressee (người nói-người thụ lời); sender – receiver (người gửi thông tin –người nhận thông tin) Trong trường hợp giao tiếp cặp đôi thì một bên (người

tự giới thiệu) là người nói, một bên là người nghe Trong các buổi diễn thuyếtthì người diễn thuyết là người phát ngôn, còn đối tượng của diễn thuyết là

khán thính giả iii) Mục đích giao tiếp (End: E)

Mục đích của giao tiếp là kết quả đạt được theo sự mong đợi định sẵn củahoạt động giao tiếp và mục đích cá nhân của người tham dự, xuất phát từ haiphương diện, đó là: Kết quả (outcomes) bao gồm kết quả có thể dự đoán và kếtquả không thể dự đoán; Đích (goals), tức đích nói chung và đích mang tính cánhân

iv) Chuỗi hành vi (Acts sequence; A)

Chuỗi hành vi chỉ hình thức(form) và trình tự (order) của cuộc giao tiếp.Chẳng hạn, dùng từ ngữ gì, mối quan hệ gì, lời định nói và cách biểu đạt nhưthế nào với thoại đề, v.v Ví dụ, trong môi trường giao tiếp phi quy thức,Sp1(người nói) tự giới thiệu về bản thân có thể được bắt đầu bằng lời chào,sau đó là nội dung giới thiệu với những thông tin cá nhân về người phát ngônlần lượt được đưa ra Trong quá trình đó có thể có một sự gián đoạn có tínhhợp tác của các Sp2 (đối ngôn) Sau đó, người nghe tán thưởng, hoan nghênhlời giới thiệu và chuyển sang đối tượng khác hoặc hành vi khác.Ví dụ: Người

chơi: Xin kính chào quý vị khán giả đang ở trường quay và xin các quý vị khán giả đang theo dõi truyền hình Em tên là Dương Thị Hạnh, em năm nay

19 tuổi và em là sinh viên năm thứ nhất trường Đại học Luật Hà Nội ạ Rất mong nhận được sự cổ vũ của quý vị khán giả

Người dẫn chương trình: Bạn đang run à?

Người chơi: Vâng ạ

Người dẫn chương trình: Có run lắm không?

Cảm ơn bạn rất nhiều vì đã phục vụ cho đất nước chúng ta Sự hy sinh của bạn

là một cống hiến Sự hiện diện của bạn ngày hôm nay củng cố thêm bản năngcủa một con người về sức chiến đấu và sự đoàn kết mạnh mẽ được hình thànhdưới các điều kiện phi thường)

Như vậy, chuỗi hành vi của hội đàm khác với ở nói chuyện phiếm, khácvới ở trò chuyện trong tiệc rượu bởi vì phong cách giữa chúng khác nhau và

nội dung trao đổi, nói chuyện cũng khác nhau v) Thái độ giao tiếp (Key; K)

Phương thức diễn đạt chỉ ngữ điệu (tone), cách (manner), tinh thần (spirit) chứa đựng trong thông tin đó như: vô tư, thoải mái (light-hearted);nghiêm túc (serious); rõ ràng, tỉ mỉ (precise); mô phạm (pedantic); chế giễu(mocking); châm chọc, mỉa mai (sarcastic); tự cao (pompous), v.v Cách diễnđạt có thể dùng ngôn ngữ để biểu thị, cũng có thể dùng hành vi ngoài ngônngữ, như tư thế, thể hiện tình cảm v.v Có thể thấy, cùng một nội dung như vậy,nhưng sử dụng các phong cách truyền đạt khác nhau thì hàm ý truyền đạt cóthể khác nhau

Ví dụ, khi tự giới thiệu về bản thân trong tiệc chúc mừng tân tiến sĩ người phátngôn thể hiện giọng nói, cử chỉ điệu bộ bằng một cách khôi hài hoặc có thểgiới thiệu về mình bằng giọng nói nghiêm túc thể hiện sự chân thành và mongđợi một sự hài lòng, ấn tượng từ người nghe

vi) Phương tiện giao tiếp (Instrumentalities; I)

Phương tiện chỉ kênh giao tiếp (channel) như nói, viết, điện báo, v.v hoặchình thức (ngôn ngữ chung, phương ngữ, ngữ vực)

Ví dụ, SP1 tự giới thiệu về bản thân bằng ngữ vực thông thường với nhữngđặc trưng của phương ngữ hoặc sử dụng ngữ vực trang trọng và hình thức tiêuchuẩn về mặt ngữ pháp một cách thận trọng

Trong một cuộc giao tiếp có thể sử dụng nhiều kênh giao tiếp khác nhau

Ví dụ, người giới thiệu về mình có thể đọc một câu thơ, hay hát lời một bài hátnào đó,v.v Sau đó, họ có thể giới thiệu có một vài câu tiếng nước ngoài, đôikhi lại xen vào các phương ngữ,v.v

Ví dụ: Trong một trò chơi trên truyền hình, người chơi giới thiệu về mình: Tôi

là Lê Thị Tám, giáo viên về hưu

Quê ở đền Mẫu Hiền Lương Nay về

Hà Nội được nhường vé chơi Hãy

chọn giá đúng tuyệt vời Giao lưu

vui vẻ nhiều người tham gia Số may

nhận được nhiều quà

Không may cũng được tham gia chương trình

Xin quý vị cổ vũ nhiệt tình cho cả 4 người chơi chúng tôi Xin chân thành cảm

ơn vii) Chuẩn mực xã hội được chấp nhận (Norms, N)

Chuẩn tương tác (Norm of interaction) thuộc về người nói, còn chuẩngiải thích (norm of interpretation) thuộc về người nghe Nói một cách cụ thểhơn, người nói phải lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp phù hợp với đối tượng giaotiếp, còn người nghe phải cố gắng lí giải phát ngôn trong cùng một khungchung

Ví dụ, xét từ góc độ lời nói:

Người chơi: Xin chào tất cả mọi người, tôi tên là Damian Tôi là người Ba Lan Tôi sống ở Việt Nam được một năm rưỡi rồi Tôi học tiếng Việt nhưng mà tiếng Việt khó chết đi được

Người dẫn chương trình: Bạn nói tiếng Việt rất hay, bạn làm gì ở đây?

Người chơi : Tôi là giáo viên tiếng Anh

Ở ví dụ trên, có thể thấy, người nói lựa chọn ngôn ngữ “nhưng mà tiếng Việt khó chết đi được” không được phù hợp cho lắm trong bối cảnh giao tiếp.

Điều này cũng dễ giải thích với một người nước ngoài, ở Ba Lan có nền vănhoá khác Việt Nam

viii) Thể loại (Genres; G)

Thể loại chỉ loại hình của hình thức ngôn ngữ như độc thoại, hội thoại,thơ, tục ngữ, thành ngữ, câu đố, bài thuyết giáo/thuyết trình, bài cầu nguyện,

thể Trong mỗi cộng đồng giao tiếp, mỗi dân tộc có những quy tắc ngôn ngữriêng cho từng loại Thể loại của lời nói giới thiệu và tự giới thiệu trong tiếngViệt và tiếng Anh cũng khá đa dạng Sau đây là một ví dụ trong một chươngtrình truyền hình giải trí:

Thí sinh: Em xin chào ban giám khảo ạ

Giám khảo: Em có thể tự giới thiệu về mình một chút được không?

Thí sinh : Dạ, em tên là MN, năm nay em 22 tuổi Em là sinh viên học viện,

em học thanh nhạc ạ

Giám khảo: Học thanh nhạc, thế sao lại cầm dùi trống

Ngôn ngữ học xã hội dân tộc học (Sociolinguistics of Ethnogrhaphy) xuấthiện xuất phát từ góc độ văn hoá dân tộc để khảo sát tình hình sử dụng ngônngữ và tác dụng của ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp của con người

Giao tiếp ngôn ngữ là một quá trình tương tác Trong quá trình này, sự vậndụng của ngôn ngữ với các yếu tố xã hội, văn hoá dân tộc không ngừng hỗ trợlẫn nhau Được xây dựng trên cơ sở năng lực giao tiếp của con người, ngônngữ học xã hội của dân tộc học hướng tới đích cuối cùng là xây dựng khoa họcgiao tiếp nhân loại mang tính tổng hợp

Trong luận án, chúng tôi dựa vào mô hình sự kiện giao tiếp của Hymes

để thông qua những nhân tố giao tiếp đó cho thấy những đặc điểm lời nói giớithiệu và tự giới thiệu trong tiếng Việt và tiếng Anh – Mỹ

1.2.3 Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (speech acts)

1.2.3.1 Khái niệm hành vi ngôn ngữ

Con người sử dụng ngôn ngữ để thực hiện nhiều hoạt động khác nhautrong giao tiếp Có thể thấy, các hành vi thể hiện là hết sức đa dạng và chúngđều được gọi chung là các HĐLN

Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (speech act) được Austin (1962) khởi xướng

và bổ sung, phát triển bởi Searle (1969) theo hướng dụng học (pragmatics) Tư