Mối quan hệ giữa truyền thuyết người việt và hội lễ về các anh hùng

Tuy nhien, nói cho thgt chinh xàc thi si/ thua nhg: a day cùng chua thgt mgnh me - truyen thuyet van bi xep ben cgnh than thogi, vàn "an hiqn" nhu cai bong va ranh giai gi chung con ma n

MUC LUG

T r a i i g

M 0 " D A U 4

OHIJQ!JG M(5T TRUYIN THUYÉT - M^T THÈ LOi^I VAN HQC

DAÌ^ GIAN 11

I Tè Vigo nRhlen cijxi t r u y ^ n t h u y ^ t 11

I I V^ v i l e sAtu tam, b i e n soan t r u y ^ n t h u y e t 21

I I I Truy^n, t h u y e t va ai| t h | t I j c h su 28

IV Nh^n x é t chun^ 35

CHUbllG HAI Hijl LE"'- MQT HÌNH THiJb SINH HO^T VJN H6A

G$NG DONG D | 0 B I | T 33

I V^ k h a i niqm " h q ! l e " 33

^^* '-^ì^'ih h ì n h aim tara^ n^lilgn ciru ^hqi 1§ 41

I I I * Gac ygg fcg'csfu t h à n h h d i l e 46

IV, S^o dièm b.Qi l e cua u ^ u a i V i ^ t 67

V Nhgn 3cet ohun^ 6g

Trang

t _ t GHUQNG BA MOI QUAN Hg GIUA TRUYEN THUYET VA

Hgi LE VE NGU'Òt ANH HUNG 7 1

MG DAU

! • Ly do chgp de t à i

Gho den nay, da co n h i e u y k i e n k h i n g d j n h t r u y e n

t h u y e t l à mgt t h e l o g i vSn hgc dan g i a n L^l'ài l i g u s 1,13»

3 1 i 4 1 , 4 2 , A8, 6 5 f r ] TLiy v§y, v i g e nghion c i u t r u y e n

t h u y e t chtPa p h à i l à da k e t t h u c , van con nhù'ng hu'ó'ng nghier

c i u mó'i du^tyc d g t r a , chang hgn xem ret ffl3i quan hg giiJa

t r u y e n t h u y e t va h g i l e

Hgi l e l à mgt h i n h t h i c s i n h h o g t van hoa cgng d ò n g Ò'Vigt Naro t r o n g khoang ch^ic nam tró* l § i day dang co h i g n tif(j»ng bgt p h à t trò» I g i h ì n h thtfc n à y Hgi l e da t r o ' t h à n h mgt t r o n g nh5ng t r u n g t§ra chu y cua cac nha quan l y , cua

g i 5 i nghien c i u va cua nhan d a n Da co khóng i t nhSng t b à n l

t\fn nghien c i u , miéu t h u ^ t h g i l i [ r à i l i g u : 5 , 5 , 19, 3(

^ 6 , 54, 6 9 , 7 0 j Tuy n h i e n ^ v i g c nghien c i u h g i l e t r o n g moi quan hg vo*i vgn hgc dnn g i a n chtPa du'g*c d g t r a togt c à c h

t r i / c t i e p , co hg thong va g i a i q u y e t t h a u d a o

Khao s a t moi quan hg g l i a t r u y e n thia^:^'et va h g i l e l à

^% h i e u them stf phong phu, da dgng cua mgt t h e i o g i van hg

dan g i a n k h i t r a no ve vo'i moi tru'ò^ng, vó'i s i n h h o g t den d

Do l à l y do dan to-i v i g e li/a chgn de t à i l n | n an cua nghien cu?u s i n h

I I I Ì Ì £ - ^ £ Ì £ _ Y I J S _ 5 Ì

Ve moi quan hg giuPa t r u y e n thu^^et va h g i i l c h i mó'i e

càc d i n h c h ù a , den mieu" [iQ ; t r 187^ •

N§m 1975, t r e n Tep c h i v3n hgc, Ngtoyen Khac Xu'o^ng con^

bo b à i "TÌm h i é u quan hg giiia t h a n t h o g i , t r u y e n t h u y e t va

d i l n xtcó'Pg t i n ngu»o'ng phong t u e " Trong b à i này, ngu?ò^i v i e quan nigm d i e n xu^ó^ng nhup l à mgt bg phg.n cua h g i l à n g Cac

d i l n xiió^ng t l n ngu^^ng phong t u e t à i h i g n stf t i c h t h a n l i n h

co co» SO" l à t h a n t h o g i va t r u y e n t h u y e t Theo t a c g i à ,

" t h a n t h o § i va t r u y e n t h u y e t lu'u t r u y e n bang migng t r o n g d

g i a n da du^g'c t à i h i | n cu t h e va s i n h dgng tru^ó'c nhàn dan q nghg t h u ^ t d i l n xu!(5ng hon ht^p" [ ^ T J • Mgt m | t Nguyln Khac Xurcng c h i r a "moi quan hg g i S a t h a n t h o g i t r u y e n t h u y e t va

d i l n xu'fJng t i n ngu?5ng phong t u e l à quan hg g i 5 a t I c h v à ^ t i mgt khac ong cùng néu r o d i e n xu''^ng 3y "khong t à i h i g n tos

bg t h a n t l c h hay t r u y e n t h u y e t ma c h i t a i _ h i g n _ m g t _ t i n h _ J i : nào d o " , " v i v§y d i l n xu'ó'ng t h a n t h o g i c h i mang t m h c h a t mgt h o g t cành ma khong t h è va chu'a bao gio» l ^ i t h a n h mgt -

d i l n mang t i n h ti/ stf hoàn c h i n h [ 7 7 cho nha^n mgnh l à cua

N K X ~ | Theo ong, " d i l n xU'd'ng t i n ngu'o'ng h g i l à n g con l à

^0"^ phU'O'ng thtfc bao lu^u t h a n thogiy t r u y e n t h u y e t co h i g u [ ^ 7 cho nhan mgnh l à e i a N.K.xH

Trong li-ch s i cua v i g e nghien c i u moi quan hg giifa

t r u y e n t h u y e t va h g i l e , b à i v i e t cua Nguyen Khic Xtfd-ng l à cong t r ì n h duy n h à t Nhir chùng t o i dà g i ó ' i t h i g u nhling l u 4 r dièm c h i n h ó* t r è n , b à i v i e t này co nhténg n h | n x é t kha xac dàng va l à mgt dong góp quan t r g n g Tuy n h i é n , do khuòn khc

co hgn cua mgt b à i t g p c h i , va do nguyen nhan chù yeù ho'n ( l u e do g i 5 i nghien c i u vàn hgc dèn g i a n chtfa co du'q'c n h i e i

t h à n h ti/u nhir h i g n nay, v i g e nghien c i u h g i i l va mó* h g i c(

b i hgn che^ thim c h i con b i cam doàn I ) , chùng t e i t h a y :

+ Tac g i à chira phan l o g i t h ^ t r o t h a n t h o g i va t r u y e n

h g i l e nao cung gan vo^i t r u y e n t h u y e t

Gan day n h a t , nam -399^ t r o n g b a i v i e t "Tong l u g n l e

h g i dan g i a n Ha Ngi" cua Nguyen Vinh Phùc va Le Van Lan i r

t r o n g cu5n s à c h TÌm h i è u d i san vaP hoa dan g i a n Ha Ngi cu

- 7

Bàn l u ^ n àn cùa chùng t o i , nhu* t e n g g i cùa no, se t l m

h i é u moi quan hg g l i a t r u y e n t h u y e t cùa ngulò'i V i g t va h g i ] 1

ve càc anh h ù n g

Tuy muc t i é u cùa lugn àn l à t i m h i è u moi quan hg g i 5 a

t r u y e n t h u y e t va h g i i l nhù'ng trirc'-c k h i d i vào g i à i q u y e t vs de" này chùng t o i cung x i n difg'c n h i c tó-i nh5ng t h u hogch ve

t r u y e n t h u y e t va h g i l e t r o n g h a i chifo'ng dau : chiro'Dg mgt \l chifo'ng h a i Vige t r i n h bay cgn ke k h à i nigm t r u y e n t h u y e t si

dUKj'c thi/c h i g n i chu'c^pg mgt Vige gio^i t h u y e t c a c k h a i nigm

h g i l i , h g i l i ve pgifO'i anh hùng s e difeso thi/c h i g n o» chifo'ng

h a i Day l à c6ng v i g e p h a i dành n h i e u t r a n g v i e t nén chung

t o i x i n phép khong t r i n h bay ó* phan m d à u Chùng t o i cùng

x i n noi rgng v i g e dành h a i chiro'ng dau de bàn ve t r u y e n thuyi

ve h g i l e khong nhing l à t i e n de can t h i e t de d i den chtPo^ng

ba ma con hy vgng gop phan bo I c h d e i vó'i khoa nghien c i u Vj hgc dan g i a n va g i o ' i nghien cifu h g i l e

Ve moi quan hg, chùng t o i se phan t i c h , , l y g i à i si/

t à c d§ng qua I g i g i S a h a i l o g i h i n h thong qua v i g e khào s à t

d o i c h i e u mgt s o ^ t r u y e n t h u y e t t i e u b i è u va nhSng h g i l e ttfo'ng tfng cua no de r ù t r a nhSng nh^n x é t can t h i e t

IV Ehgm v i tif l i g u duyc su' di^ing

Nhir phgm v i de t à i dà du'(j'c xàc d^nh t r o n g t e n g g i , eh

t o i c h i phan t i c h t r u y e n t h u y e t va h g i l i cùa ngu'ò'i Vigt ( K i n h )

Doi vó'i t r u y e n t h u y e t , chùng t o i chù yeù s i dung c à c

t à i l i g u Dghien c i u va phing s à c h b i é n sogn d i x u a t b à n De

vo'i h § i l i , ngoài nhing tu: l i § u da du»g'c còng bo, chung t o i con s i dyng cà ho so' d i e n da 15 nam qua cùa cà nhan va c à c dong nghigp (& Vign Nghien c i u van hóa dan g i a n NhSng t à i

l i g u d i e n da này diftj'c lu'u t r i t g i Fhòpg Thong t i n - ttf l i g u thu? vign Vign Nghien cufu vgn hoa dan g i a n

V» Fhtfo'pg phàp nghien c i u

Nh5ng phufo'ng phap dtrg'c s i dung chù y e u t r o n g h a i chifo» dSUi l à phU'O^ng phap tong t h u g t va miéu t a Sang chu'o'ng ba, chung t o i s i dung them phuiccng phàp phan t i c h - t o n g hg'p, so sành - d o i c h i e ù va co l u e con dùng cà phifCng phàp l i e n ngành : mgt m§t the h i g n nhSng quy phgm cùa ngành nghien c i

van hgc dan g i a n , ^^t khac vgn dung càch t i e p c g n , phifccng

phap khao s à t cùa khoa nghien c i u vgn hóa dan g i a n

^^• Dong góp cùa l u g n àn

SL/ Hg thong hoa v i g e su^u tam, nghien cifu t r u y e n t h u y e t \

h g i l e 0» V i g t Nam t i t r u ' i c den nay de góp them t i e n g nói khang d i n h t r u y e n thu^'et l a mgt t h e l o g i vgn hgc dan g i a n ;

h g i l e l à mgt h i n h t h i c s i n h hogt vgn hóa cgng dong dgc bi^

l y Nghien c i u mgt c à c h co hg thong va t%p t r u n g ve moi quan hg giu?a t r u y e n t h u y e t va h g i l e ve ngu^ò^i anh h ù n g QU£

dò t h è nghigm hu'ing nghié

t r o n e c h i n h t h e f o l k l o r e

dò t h è nghigm hu'ing nghien c i u mgt t h è l o g i vgn hgc dan g i

V I I E5 CUC va p g i dung cùa l u ^ n àn

NP* dau : Nhu? d i t r ì n h bay, t r o n g phan này, chung t o i s

de cgp den l y do chgn de t à i ; l i c h su' v3n de , phgm v i t à i

l i | u doftyc s i dung, Dh5ng dong gop cùa l u ^ n a n

Ghifo'ng mgt ; Truyen t h u y e t - mgt t h e l o g i vgp hgc

dan g i a n Trong chLfCng này chùng t o i se phan t i c h ba van de : ve

v i g e nghien ctpu t r u y e n t h u y e t , ve v i g e siru tSm, b i é n gogn

t r u y e n t h u y e t , moi quan hg g i i a t r u y e n t h u y e t va stf t h g t Ij-ch s i

Ghu'o*ng h a i : Hgi l e - mgt h i n h t h i c s i n h h o g t van hóa

cgng dong dgc b i g t Ò*dày nghien ciiu s i n h bàn ve k h à i nigm h g i l e , t r i n h bay t ì n h h i n h sifu tam, nghien c i u h g i l e , neu l e n n t à n g dgc dièm cùa h g i l e ngufò'i V i g t

Ghu?o'ng ba : M2i-9.!i?.9 hg g l i a t r u y e n t h u y e t va h g i l e

ve ngtfò'ì anh hùps Trong GhiJo'ng này, chùng t o i phan t i c h sif bo sung ló'p ; nghia ca ngg'i càc anh hùng chong ngogi xàm t r o n g càc i l h g i cau mùa, t r i n h bay h i g n tipg»ng co n h i e u h g i l e va t r u y e n thu, cùng phan ành c à c nhan v g t t i thò'i HÙng Vuio'ng dyfng nifó'c den

t h e ky XV 6 ' d a y nghien cu?u s i n h cùng néu l é n nhing niign xe

ve moi quan hg g l i a t r u y e n t h u y e t va h g i l e ve ngurò'i anh

h ù n g

San phan Ket l u g n l à mgt danh muc g'òm 30 t à i l i g u

thara k h a o

X

Trong qua t r ì n h xày dtfng va hoàn t h i g n bàn lugn àn nà chùng t o i da nhgn dug'c syf g i ù p do» quy bau cùa Khoa ngS van TrU'o'ng Dgi hgc Khoa hgc xa h g i va nhan vgn t h u g c Dgi hgc quoc g i à Ha Ngi, cùa phòng Dào t g o 3au d g i hgc cùa nhà tru'ò' cua Vign Nghien cieu van hoa dan g i a n , cùa Phó t i e n s i

Nguyln Xuan Kinh va Phó g i à o s\X BÙi Duy Tàn Ghùng t o i x i n

chan t h à n h càm o'n Mong càc t h a y , càc nhà khoa hgc, càc bgn

dong nghigp g h i nhgn e? day l o n g b i e t o'n sàu s i c

t h 5 n g , b a i bau I g i du't/c t i e n hanh r a t mugn Mai d.en ngm 1957

k h i h a i cuon s a c h bu?5c dau v i e t ve Ij-ch s i vgn hgc Vigt Nam

x u a t h i g n t h ì t r u y e n t h u y e t mii du'Q'c s i dung l à mgt t h u g t

n g i Va cùng mo^i vgy t h o i , c a c t a c g i à cua s à c h này chu'a bar them g i ve t r u y e n t h u y e t [_44, 50~]

Tac g i à Dinh Già Khanh co khuynh hifó'ng khong xem t r u y j thtìiyet l a mgt t h u ^ t nguP cua khoa n g h i e n cufu vgn hgc dan g i a i Khuynh huró'ng này t o n t g i khà l à u d a i t i ngm 1962 den gan dà: Tuy vgy khong p h à i bao giò' Dinh Già Khành cùng t i c h ó i v i g e dùng t i t r u y e n t h u y e t Nam 1969 ong v i e t b à i bào n ó i t i e n g

t r e n Tgp c h i p g h i é n c i u l ^ c h s i : "xàc d i n h g i à t r i eùa

t r u y e n t h u y e t d o i vó'i v i g e t i m h i è u l i c h s i thò'i d g i HÙng

^ 2 4 j Nam 1975 ^ng v i e t l ò ' i b g t cho cuon sàch "Trij

t h u y g t Sem Tinh [^20 J » Ò*nhung t r i r à n g hqp nhur t h e xìky

co t h è h i è u Dinh Già Khành c o i t r u y e n t h u y e t n h u t h u g t n g i sur h q c Con k h i Dinh Già Khanh dung t u t r u y e n t h u y e t t r o n g Dia c h i van hóa dan g i a n Thang Long * Dong Do - Ha N Q I (199

t b l co l e khong nen h i è u nhu vgy chang ? Co t h è , mqt c à c h khong ti/ g i à o , ong dà hoa nhgp vào v i g e su dijng t h u g t ngù: cua gi(?i f o l k l o r e hQC

Nam 1974^Nguyen Dong Chi cung r a t de d^t k h i cho r à n g Truyen t h u y e t t h u à n g dùng de c h i nhùng cau chuy^n c u , nhung

Bxt v i | c l i c h eu con duc^c quBn chung t r u y e n I g i nhimg khong

dàm bào y\ m§t c h i n h xàc (co t h è do t r u y e n r q n g ma s a i I g c ,

cung co t h e do tuxmg tuc^ng cùa quan chung phij h q o , t h é u d § t

ma cang s a i I g c h o n ) Va t r u y e n t h u y e t phan n h i ^ u chua ducyc xay d i ^ g t h a n h t r u y g n No mai c h i l a nhrnig mau c h u y ^ n N^u

no phat t r i e n t a i mtrc hoan c h i n h t h i t u y t h e o n q i dung no e

t h è tro- t h à n h co t f c h hay t h ^ n t h o g i Con x é t ve nghg t h u § t

va y n g h i a t h i hoan t o a n g i o n g co t i c h hay t h a n t h o g i Hign

nay t r u y e n t h u y e t V i q t Nam tim dugc con r a t i\ ó i , d i è ^ k h i

v i co t i c h nhifeu hon t h a n t h o g i Vi vgy k h i suu tam t h i xe'p

l a n vao co t f c h va c o i nhtr t r u y e n co t i c h T T h e o 48 : t r 5 a

- 5 9 j

Nam 1961^ cuon g i à o t r i n h v"6 van hcjc dan g i a n dùng t r o

cac truomg d g i h<jc S\x phgm du'<?c x u a t b à n D?n nàm 1978 s à c t

L i c h s i van hoc ViSt Nam Tgp I ; V&n hQc dan g i a n dtrqrc i n

U n t h u n ^

Nqi dung cua t g p s à c h n h u sau :

; Truyqn cuòri T r u y | n Trgng Quynh : Truyen ngij ngon

: Tijc n g u , cau do : Ca d a o , dan ca : Ve

: Truòng ca : Ca d a o , dan ca thcri chong Phap - Nhgt

va ca dao, dan ca tu sau Cach mgng thàng Tam

Chucmg muoi mgt : Cheo

Tong ket v? vàn hqc dan gian

So vai lan xua^t bàn dSu tien (I96I), trong nhung l^n xuat bàn sau (tu nam 1970 d^n 1978) giào trình này ducjc bo sung b5h chucmg : Tijc ngù, cau 3^ duc/c khào sàt trong mqt chtrong ri§ng Thè logi ve d\iqc phan tich trong mqt chucmg Trtrong ca càc dan tqc thieu so^ (DSm San, Xong chij xon xao) duqro dua vao giàng dgy cùng vai cac thè logi khac cua vàn hqc dan gian nguai Vi^t (Kinh) va duc/c trinh bay trong mqt chucmg Giào trinh nay danh mqt chucmg cho ca dao, dan ca thài ch^ng Phàp, Nhgt (1858 - 1945) va ca dao, dSn ca hi^n dgi (1946 - 1961)

Trong cà nàm lan xuat bàn, càc tàc già cùa càc truong d^i hQc Sa phgm (Do Blnh Tri ehap but mijc "Truyen thuyet") van thua nhgn truyen thuyet la mqt the logi ti/ s\j va dành hi mqt chucmg mang ten "Than thogi va truyen thuyet" de phan t bàn l u ^ Tuy nhien, nói cho thgt chinh xàc thi si/ thua nhg:

a day cùng chua thgt mgnh me - truyen thuyet van bi xep ben cgnh than thogi, vàn "an hiqn" nhu cai bong va ranh giai gi chung con ma nhgt nhu chinh tàc già cùa giào trinh nhgn xét

"N^u nhu giùa than thogi va nhùng truyen than thanh khac dà

co SI/ lan Iqn thi giùa than thogi va truyen thuyet Vl|tNam, ducmg ranh giai con nhgp nhang hom nùa" L41.tr : 72 J # Tuy nhién, vi^c khang dinh tinh chat the logi cùa truyen thuyet ngày mqt ro hom Tu trong bàn in l^n thu ba cùa giào trinh vira neu, Do Blnh Tri da dinh nghia : "Truy'Sn thuyet là nhùn truyen co dinh llu den lich su ma Igi co 3\f ky di^u - là li

su hoang ducmg - ho^c là nhùng truyen tuong tuqfng It nhi^u gan vai sy thi/o lich su" Theo 48 : tr 60 - 61

Vige khing dinh tren phan ành buac ti^n chung trong E nhgn thuc cùa ca giai nghien cuu Nam I967, tren cùng mQt £

3 cùa Tgp chi V§n hqc, da co hai bài viet v% truyen thuyel

"Tinh than dan tQc qua càc truyen thuyet lich su" (cùa Phar Tr&i), "Tu tuomg chù j§\x cùa nguài Vi^t thai co qua nhùné truygn dung dau trong than thogi va truyen thuyet" (cùa Tàr Vu) D#n nàm 1971, cà hai bqi viet này ducyc chqn in troni cuon sàch Truyen thong anh hùng dan toc trong logi hinh tu dan gian Vilt N^m [^78 ^ cùng vai mqt bài vi^t khà<

K i i u Thu Hogch dà v i e t : " T r u y i n t h u y e t l à mgt t h e t à i t r u y §

ke t r u y i n mi^ng nam t r o n g l o g i h i n h t v st? dan g i a n ; n q i dun

c o t t r u y g n cùa no l à ke I g i t r u y g n t i c h càc nhan v g t l i c h su ho^o g i à i t h i c h nguin g^o càc phong v g t t h e o quan diera cua nhan dan ; b i ^ n phàp ngh^ t h u g t pho b i ^ n cua no l a khoa

trucmg, phóng d g i , dong t h i i no cung s u dijng nhùng yé'u t 5 hi

à o , t h a n ky nhu co t i c h v a than t h o g i ; no khac co t i c h a ci khong nham phan ành xung d q t g i à d i n h , s i n h h o g t xà h q i va £ phgn cà nhan ma thucmg phan ành nhùng van d i t h u q c phgm v i quoc g i à , dan t q c r q n g l a n ; no khac t h a n t h o g i a cho nhao ngn tyf n h i e n va xa h q i t r e n ca s a su t h g t l i c h s u cu t h e chi khong p h à i hoàn t o à n t r o n g t r i ttrong tuong va bang t r i ttrani

t u q n g " T^78 : t r 175 j nhtfng cho nhan mgnh l à do K.T.H ^

Tac g i à c h i a t r u y i n t h u y e t lam h a i l o g i l a n : t r u y i n t h u y ? nhan v g t va t r u y i n thuye"t phong v g t Trong t u n g l o g i I g i co

n h i i u l o g i n h o ^ r i é n g t r u y i n t h u y e t nhan v g t dtr(jc ong c h i a

t h à n h ba l o g i nho nhu s a u : t r u y i n t h u y e t anh hung ( c h i nhu

t r u y i n t h u y e t n o i ve cac anh hung l i c h su chong xam lucyc va anh hùng vàn hóa nhu Hai Ba Trtnig, Tran Hung Dgo, Le Lqri, Ong Khong Lq due chuong, Lu Cao S a n ) ; t r u y i n t h u y e t pha

d i g n ( c h i nhùng t r u y i n t h u y e t n ó i ve bqn xam Itr^c va bqn ba

ntfóc nhu! Gao Bien, Phgm Nhan, Le Ghieu Thong, Già L o n g ) ;

t r u y e n t h u y e t ton g i à o (dùng t h e o nghia r g n g , khàe v i i l o g i Phgt t h o g i , Tien t h o g i de e h i nhing t r u y e n t h u y e t dan g i a n

n ó i ve' càc nhàn v g t t o n g i à o nhu' Man Nu'o'ng, Ti Dgo Hgnh,

Huyen Q u a n g ) v v

Sau k h i phan l o g i , Kieu Thu Hogch da t i m h i é u t r u y e n

t h u y e t ve ngoiò'i anh hùng t r o n g qua t r i n h p h à t t r i é n cua no Nhà nghien c i u d i nhg-n thay : "Truyen t h u y e t von dirq'-c sàng

t à c va Itfu t r u y e n ó' e i a migng nhan d a n , nhù'ng t r o n g t h a i ky phong k i e n , nò I g i du^c nhà nho g h i chep t h a n h vgn ban va dug'c càc vuang t r i e u bién sogn t h à n h t h a n t i c h Trong k h i do,

t à t n h i é n , no vàn duyc nhàn dan ke va l u u t r u y e n t h e o c à c h cùa mình" [ 7 8 : t r i 7 7 J • l^àc g i à dà phan t i c h v a i t r ò cùa nhà nt^ic phong k i e n , cua c à c nhà nho, va cùa t o n g i à o t r o n g

v i g e t à c dgng den t h e l o g i này, da so s à n h t r u y e n t h u y e t v i i

t h a n t i c h

ò*nhung ngm 7 0 , s a u b à i n g h i e n c i u cùa Kieu Thu Hogch,

g i a i nghien cuu ngày càng quan tam n h i e u han d§n t r u y e n thuy

TU nhing nàm 1973 ^^^ 1979» chùng t a t h a y x u a t h i g n n h i e u bà

v i e t ve t r u y e n t h u y e t Gac b à i cua Nguyln Khac Xuang g i a i

t h i g u v i i bgn dgc chùm t r u y e n t h u y e t san ban t h à i Hung Vuang d\/ng nuae va d o i n e t ve moi quan hg cùa nò d è i v i i d i e n

xipang, t i n nguang phong tyic (Tgp c h i Vàn hgc 1 9 7 3 , s 3 6 , 197

so 2 ) Bài cùa Phan Dang Nhgt so s à n h , d o i c h i e ù t r u y e n

t h u y e t cùa n g u à i Muing v i i t r u y e n t h u y e t cùa nguò'i V i g t qua

c à c t r u y g n , c à c c^p motip nhu "Chim - P a n " , " T i e n - Hong" di

bó cùa t r u y e n t h u y e t mien ngug'c v i i t r u y e n t h u y e t mien x u o i

t r o n g c h i n h t h e ' t h o n g n h a t cua vgn hgc dàn g i a n d a t n u i c (Tgp c h i Vgn hgc 1977 so G ) Bui Quang Thanh "bàn ve moi

quan hg l à u ben g l i a t r u y e n t h u y e t va l i c h s i " (Thong bào dàt tQc hgc t g p I I ngm 1979)»

vào dau nhung ngm 8 0 , myc t i "Truyen t h u y f i t " do Chu Xuàn Dien chSp b ù t dà co mgt t r o n g Tu d i l n Van h g c Trong bg

sàch l i n này (gom t r e n 50 t à c g i à , d u a i s\t chù b i é n cua Do

DÌc H i è u ) , t r u y e n t h u y e t dug»c khgng d i n h l à "mgt t r o n g nhung

t h e l o g i tyf stf dàn g i a n , co quan hg gan g u i v i i càc t h è l o g i

t\j SI/ dàn g i a n khac nhu t h a n t h o g i va t r u y g n co t i c h ( )

Bg Giào di;ic g i i i t h i g u làm s à c h dùng chung cho c à c t r u i n g

d g i hgc su? phgm Sach này phàn t i c h vgn hgc dàn g i a n nguiò'i

V i g t (Kinh) t h e o t h è l o g i Cuon Van hgc dan g i a n Vigt Nam cùa càc t à c g i à Le Ghi Qilé^ Vo Quang Nho»n, Nguyen HÙng Vi (do Le Chi Que chù b i é n ) l à s à c h dùng t r o n g c à c tro-òng d g i

€ A ' K' :v NO!

T.^ii^Uf^'^A'Al'':i"M' •'!•• • ; • ' • - n r ' i i

Ur, Y^L t/jpf.^L

hpc t o n g hi?p, l à g i à o t r i n h ca so* dùng cho g i a i dogn mgt

t r o n g qua t r ì n h dào t g o h a i g i a i dogn

Trong nhung t r a n g v i e t ve t r u y e n t h u y e t , h a i cuon s a c h

t r é n co nhung cho ggp nhau kha ca b a n

Thi n h a t , cà h a i cuon s à c h deù xep t r u y e n t h u y e t l à mg

Con Hoàng Tien Ttfu t h i khgng d i n h d i t k h o à t : "Gan t r a ve eh

•Uruyen t h u y e t nhung t a c pham mang dgc trUng t h e l o g i cùa nò, dong t h i i làm cho càc t h è l o g i t h a n t h o g i va co t i c h Vigt giam b i t phan gành n^ng" nam n g o à i c h i c nang chù yeu cùa chung Nhung t r u y g n n ó i ve l i c h s i dtfng n u i c , g i ù n u i c (nhU Lgc Long Quàn, Thành G i ó n g ^ ^ \ An Duang V u a n g ) l à u nay m^

( * ) " G i ó n g " ò' day l à t h e o c à c h v i e t cùa Hoàng Tien Ti/u ma chi

t o i t r i c h d a n Làu nay càc nha khoa hgc chua t h o n g n h a t vige dùng t i n à y Gao Huy Dinh t h i v i e t DÓng \j\7i t r 7 va t r i 6 0 -

I 7 0 J BÙi Vgn Nguyén t h i v i e t Gióng QfO : t r 6 3 l Day kht

p h à i l à van de c h i n h t à ma l à xuS't p h à t t i nhung c à c h g i à i

t h i c h co t i n h c h a t hgc t h u g t k h à c n h a u Trong l u g n àn này, nghien c i u s i n h v i e t DÓng t h e o Gao Huy Dinh, Con k h i t r i c h dan chùng t o i de l à D hogc G i t h e o vgn bàn dur/c d a n

19

-n g u à i va-n xep vào t h a -n t h o g i cu-ng -nhu -nhu-ng t r u y g -n dug»c g g i

l à co t i c h l i c h s i nhu? t r u y g n Yet K i e u , Di TU(;fng, t r u y g n Le Ltyi dug-c guam t h a n , stf t i c h ho Hoàn Kiem v v ) thifc r a dèu thugc ve^ t h è l o g i t r u y e n t h u y e t dàn g i a n " [^64 : t r 2 5 - 26

DÙ chuPa vug»t k h ó i khuon kho cùa nhung chuang s a c h t r o r

g i à o t r i n h d g i hgc ; nhung n h i n chung, nhung t r a n g v i e t cùa

h a i t à c g i à néu t r é n da co nhung dong gop kha t o a n d i g n ve" m§t l y lugn t r o n g v i g e t r i n h bay t r u y e n t h u y e t v i i t u c a c h

l à mgt t h è l o g i vgn hgc dàn g i a n

Cuoi ngm 1990 dàu ngm 1991> còng t r ì n h Giong bao Loa

t h à n h cua t à c g i à Dgng Vgn Lung r a m | t ban d g c Tuy khong t^

t r u n g g i a i q u y e t van de t h e l o g i t r u y e n t h u y e t nhung d u a i dgng này h o | c dgng k h à c , t à c g i à da bào v e ^ t r u y e n t h u y e t kh5

n h i e u qua nhung m\^c : "Qua t r ì n h h i n h t h à n h t r u y e n t h u y e t M^

Chàu - Trgng Thùy" \ " s i va chù de t r u y e n t h U y e t " ,; " s i va

k e t cau t r u y e n t h u y e t " v v

Trong phan nghien cuu cua V i g t Nam : t h a n t h o g i va

t r u y e n t h u y e t , cuon s a c h duq»c nhgn g i à i n h ì do Hgi Vàn ngh§ dàn g i a n V i g t Nam t r a o t g n g nfim 1993, Bui Vàn Nguyén t i e p tyic khang d i n h tam quan t r g n g cua t r u y e n t h u y e t : "Rat t i e c

d a t n u i c chùng t a khong co m§t hg thong c h i v i e t sim han eh Nom qua chu Han de co dù d i e u k i g n b i é n t g p mgt bg Quoc s i sim han bg Dgi Vigt s i ky cùa Le Vgn Huu d a i Tran hay bg Toàn t h u cùa Ngò S i L i é n d a i Le* Nhung cùng may, t o t i e n chung t a t r u y e n «ho chùng t a mgt kho tàng t h a n t h o g i va

t r u y e n t h u y e t dàn g i a n vo cùng quy bau va nhà dò chùng t a

mai b i e t dug»c phan nào qua t r i n h n g u à i xua s i n h h o g t , san

t h u y e t Le Ltji (vùng Lam San thugc Thanh HÓa) v v Tuy c h i

l a nhung n e t minh hga v g i vàng t h e o ca c a u cùa cong t r ì n h

nhung i t n h i e u v i g e làm này cho thay t r u y e n t h u y e t ngày càng khong t h è t h i e u t r o n g s^| quan tàm cùa g i a i nghien c i u r ' 5 6 l

Nàm 1994, 'Tran Thi An cong b5 b à i "Nghien c i u t r u y e n

t h u y e t - nhung van d e ^ d g t r a " [ 3 ] ] » "^'ac g i à dièm I g i m§t

c à c h h | thong nhung t à c pham, t à c g i à co cong nghien c i u

t r u y e n t h u y e t t i ngm 1944 den ngm 1994 va qua dò co dua r a mgt v a i nhIn x e t cùa bàn t h a n Theo t à c g i à , van de t r u y e n

t h u y e t t u y dà co n h i e u n g u à i bàn den nhung cho den nay van con t h i e u nhung cong t r i n h chuyén sàu t g p t r u n g nghien c i u cac van de ca bàn nhu moi quan hg g i u a t r u y e n t h u y e t v i i

l i c h SU', t h i phàp cùa t r u y e n t h u y e t , tham d i n h I g i t u l i g u

t r u y e n t h u y e t v v

Theo chùng t o i , òAy cùng l à t i e n g n ó i chung cùa nhung

n g u à i quan tàm den cong t à c nghien c i u t r u y e n t h u y e t

I I V e _ v i | c _ s t f u _ t a m j ^ _ b i | n _ s o j n _ t r u ^ e n ^

- 21

Song song v a i còng tàc nghien cuu truyen thuyet a binh

/

m

dign ly lu4n, van de su'u tam, bien sogn truyen thuyet cung

da dgt duiyc nhung k e t qua dàng k è Ghi trong v à i t h | p ky

qua, mgt l o g t còng t r ì n h sUu tgp truyen thuyet l a n lug't xuat hign t r é n khlp mgi mien dat n u i c

^* Ve s5^ lucyng bién sogn

Ngm 1973, Ty Vgn hóa Ha Tày xuat bàn cuon Tru2_en_thu^t Scyp Tinh - Thùy Tinh cùa Doàn Gòng Hogt ; Ty Vgn hóa Thanh HÓa xu5ì bàn cuon Truyen thuyet va co t i c h Lam So'n cùa nhieu sogn g i à

Nàm 197^, Chi hgi van nghg dàn gian Vinh Phù xuat bàn cuon Truyen thuyet HÙpg vuang cùa Nguyen KhIc xuang

Ngm 1975, cung c h i hgi ay xuat ban cuon Truyen thuyet HÙng vuang cùa Tran Quy Phi, Nguyln Vgn Mao

Ngm 1976, Ban V^n dgng thành l§p Hgi vgn ngh§ Ha Nam Ninh xuat ban cuon Truyen thuyet Dinh - Le cùa nhieu sogn

g i à

Nàm 1986, s i Vgn hóa va thong t i n Nghia BÌnh xuSt bàn cuon NhifDg mau chuygn ve Tay Sgg*

Ngm 1987, Nhà xuSt bàn Tre thành pho'Ho Chi Minh cho

r a m|t cuon Tru;^n_thu£et_Tran_Hun£_Dgo do Nguyln KhIc Thuan chù b i é n

Nam 1992, Nhà xuat bàn Vgn hóa dàp tgc xuat bàn cuon Truyen thuyet Ba caaua ìQio cùa Ngujeu Xuan Gan, Anh VÙ

Traven t h u y e t cac v^ th^n Jlà_n2.i • v v ,

Chùng t o i l i ^ t ke g^ni mu^ài cuon nhu t r ? n de ban d^c

thay r a n g t r u y e n t h u y e t cùa ta Idiong p h a i l a hi*m^chc

den nay I t n h a t cung da co t r o n g tay 15 cuon tru^yèn t h u y e t

v 5 i v à i tram t r u y f n loMi nhò de dù khang djnh no l à mgt t h e

loa'i Van hpc àfìn g i a n d';c l | p L5 Chi qua cùng dia t e ra

yeh tam Idii ong d^t t r u y e n t h u y e t thanh mgt muc r i ong

t r o n g g i 5 o t r i n h g i a n g day d ? i hgc v i thay tu' l i f u ve t h e

I c a i nay ngày;- càng phcn^ ?hu^ /Cho t à n g t r u y e n t h u y e t b

ta n^-^ cang dug'c boi bo tliom Tac già v i e t :"NhU v ^ y , vo^i

t r é n 200 t r u y e n t h u y e t '"" o'c g h i chép t r o n vùng d a t To , chùnf

ta p h i n nào yen t " i v a i v l p c nghian ciJu t h ? l o ? i này"

[58 : tr 533

B- Ve c h a t lu-j^ng b i n n soan :

Th'j^c ra s^r phan c h i a cong v i ^ c nghi^^n c ' u vo^i cong

v i f c san tam, bi^n soan c h i l à tu'cmg doi bc'i v i neu I^hong c'o kh5 nàng nghion ciJu, phan t i c h t à i l i y u t h ì cùng Idic c o

t h e b i é n soan t o t

1 Phan b i é n sogn t r o n g cuon s5ch da d i n : V i g t Nam :

t k l a J h g a i _ v 4 t r u y e n _ t n u y e t cù'^ Bui Van Nguyén r a t dang oh

Ngoài ra 26 t r a n g danh cho " d a n l a f n " va " t o n g l u ^ n " , phàn con l a i cùa t ^ c ph?=m l à nhi?ng tru,yfn th'^n t h o a i , truy^:

t h u y o t d i * n h i n h von da co t i t r r a c , nay di'o'c t 3 c gi5 chpn

l p c 7 g h i chép l a i , bo sung myt s o c c h i t i * t ma t a c già cho

l à c a n t h i e t d* ban dgc co d i è u k i j n h i e u s-u hoMi

23

-M^c dau thqn t h o a i va truy^-n t^tivót d.rn'c bl^^'Mi soan

chung t r o n g m^t cuon s^ch nhù'ng soan g i 5 da c h i a thành

h a i ph^n r o r à n g

+ Phan mgt l à phan t h a n t h o g i gom 17 t r u y g n

( t i t h a n t r y T r a i den Ghàng Nguu - A Chic)

+ Phan h a i l à phan t r u y e n t h u y e t gom 15 t r u y f n

( t i Viém d e ' v a hg Than Nòng den LU G i à )

Vige làm này t h è h i g n y t h i c phàn b i g t r a t r o t h a n

t h o g i va t r u y e n t h u y e t l à h a i t h è l o g i dgc I g p , dong d g n g BÙi Vgn Nguyén da dgt r a nhung van de co phan "mai me" t i mgt so t r u y e n t h u y e t quen thugc bugc chung t a p h a i suy ngam, xem x e t nhU Kinh Duang Vuang dóng do a Hong L i n h (Ha T i n h ) ;

An Duang Vuang song a Nghg An ; t h à n h Co Loa t h u g c d a t V i g t Thifàng (Nghg Tinh cu) ; Dong Ngàn khong p h à i t h u g c huygn Dòng Anh nhu l à u nay mgi nguài t u i n g v v l à c g i à da c h i n g

minh vigcì này bang t h u t i c h c u , bang sif d o i c h i e u g i à phà h

cac d i a p h u a n g

Ggp gà v i i de nghi cùa Hoàng Tien Tifu ["64 : t r 2 5 - 2 0 ^ BÙi Vgn Nguyén d i khang d i n h d i t k h o à t nhung t à c pham s a u day l à t r u y e n t h u y e t :

+ "Dong Thién Vuang"

+ "Lang iléu"

+ "Thành Tàn ViSn"

+ "Thijc An Duang Vuang"

2 Trong so hang tram truygn truyin thuyet duTO suu tam, bien sogn, co nhùng truygn co dq dai dàng ke, co tinh vàn hqc cao, co nhùng truygn mai difctg Igi à muc dq màu truygn, It tini hinh tuqpfig Có thè lay cuon Truyin thuyet HÙnK VuanK (in lan thu nàra, 1937) làm vi dtj Trong sàch này, nhùng truyen nhu

"Bành chung, bành giay", "Chu DSng Tu", "Phù Dong Thien Vuang' thUQO logi thu nhat ; càc truygn nhu "Vua HÙng di san" ,

"Sij tfch hàt xoan", thuqc logi thu hai»

Co hai logi truygn nhu vgy là do tinh hinh khàch quan,

do thijc tS tu ligu, cac sogn già da khong tuy tign hu c^u ,

"tieu thuyet hóa" truygn co DSy la mOt uu dièm can ghi nhgm

3 Vi phong cach bién sogn, có sogn già thugt Igi truygi mqt cach khach quan, de nguai dgc tiep xuc vai truyin thuyet nhu tliip xuc vai tàc pham vàn hqc (Truyin thuygt HÙng Vuanq

la m^t thi dij), có sogn già thucmg kem theo nhgn xet cà nhan nhu càch làm cùa Bui Vàn Nguyén Thi dij, ma diu truygn "Dong Thien Vuang" sogn già vi5"t nhu sau :

"5'phan than thoai phia trén, dogn cuoi myc XI CXIQ Dung

có di cgp d^ri thugt ngù ^Jng Dong (tu truygn Dong Thién Vucmg) coi dò la ong Dong kiep sau trong truyin thuyet, hoàn toàn khàc vai ong DÙng, Igi là ki^p truac trong than thogi

Qua vgy^ truygn Thành Gióng dxzqo dinh hinh, khi vào Lln

25

-Nam c h i c h g u à i d\iqo c o i l à s à c h ce cùng c h i t u Tran - Le v i

s a u , con t r u y e n k i e u ong Khong 1 Ì nhu ong BÌmQ co sue ragnh

vu(7t b g c , g i ù p dan cuu nuac t h i có dà l à u , t h i di} nhu t r u y g n

tho t h a n a n a i Gi<mg s i n h , t h e o t h a n h i g u d a i Lj l à Xung

Thien vuang hay t r u y g n tho t h a n n a i Giòng m a t , t h e o t h i n h i g u

d a i T i i n Le l à SÓc Thien Vurang, von l à nhùng t r u y g n t ù n g d i a phuang dqc Igp v a i nhau nhung den d a i Hgu Le t h i xàm nhgp l a n nhau r B i móc n o i v a i nhau t h e o mqt k i e u phi#m t h a n nguyén thu; Truygn Dong Thién Vucmg c h i n h l à c à i dau n ^ i g i ù a h a i t r u y e n

t h i n t i c h n ó i t r é n

Ngqc phà d i n HÙng t u bàn d a i T i i n Le d^n Hgu Le, Ljnh Nam o h i c h g u à i va Dgi V i g t su ky t o a n t h u d i u g h i r o : Truygn

Thành Gióng isnh g i ^ c Xn l à vào d a i HÙng Vrfang t h u sàu t i c HÙ

Hi Vucmg Xet v i khung t h a i g i a n , càc t h e hg Hung Vucmg 18 ngành tucmg ung v a i t h a i g i a n t u Nghiéu Thuan qua Hg, Thucmg den t g n Chu, Tan, ch^ng c u o i nha Thijc t h a y nha Hung Trén danh n g h i a , mqt k h i Hien Vién - Hoang De t h a y Than Nòng -

Vien^D^ c a i quàn càc cqng d8ng Bach V i ^ t t h i Hung Vtromg p h à i

t h i n phi|o ^n Thuong t h e o h i n h t h u c t r i i u cong " k i m i " ( t u o

l o n g i l o ) SÌ; t h g t , t h à i bay g i à nhà ^n - Thuong kè cà n h à Chu t i ^ p dò cùng v g y , chua dù t h e l ^ c de vuon t a i càc vung

Sau khi dành hai trang de bàn lugn nhu trén, BÙi Vgn

Nguyén mai vào truygn vo'i cach ke nhu sau :

"Dém hom dò, HÙng Vuang thiém thiep thay ggp mgt ci^ già cao lan, phuang phi, mày rau bgc trang Nha vua k m h trqng dòn tiep, nhàn do hoi rang :

- Nghe tin gigc Bac sap sang, Ta chong dà dug^c thua ra sao, mong Ngai het long giup do*

Ci} già ngòi im mqt lue, ròi tra lai vua ràng $ "

càch làm cùa sogn già qua la còng phu, rat dang tran

trqng Song có le phan bién sogn nhu the này se ©hu y^u 6\xqc

giai nghien cuu hoan nghénh, con doi voi bgn dqc rqng rai

thì se co phan kem thich thu

4 Trong nhiiu cu^n sàch bién sogn, suu tam truyin

thuyet, càc sogn già khong ghi dia diem suu tam, hq tén, tuo; cùa ngh^ nhàn cung cap tài ligu

5 Chùng ta cùng can th|n trqng khi gu dijng càc suu t^m néu trén

•* %

Truyin thuyet Hoa Lu la mqt cuon sach in dgp, ro rang Tuy vgy, dqc sàch nay, có mqt so chi tiet dàng nga Thi di^ :

"Bq Linh giuong ngqn co' Thai blnh, bon phuomg hung truong

diu quy phi^c, tòn ^q Linh la Van Than^ Vuonp; hoan/?: de, ( ) [^63 : tr.12j

Danh xung Vgn Than^ '^^''uonp: hoànp; de là tén gqi khòng the

có Theo danh xung a thai phong kien, d^ la cap lan han, de'

có quyin phong vuang cho nguò'i khàc Chi có thè dò danh y.\m.^^

Van Thang: VuanR, hogc danh xung Vgn ThanR HoànK de vl vgy phài kè dùng nhu Dai Vigt su ky toàn thu da chep vi tuie hii

27

-Vgn Thang Vucmg cùa Dinh Bq Linh 1^35 : tr 1 5 4 ^

Trong sàch Truyin thuyet Hoa Lu con có cau : "Cùng sau

ngày chién thang quan Toiig xam luq'c, le Hoàn len ngòl xung là Dgi Hanh hoàng ct"^', Duang Van Nga tro thành Dgi thang Minh

hoàng hgu, con Dinh Toàn bi phe'xuong là Vq vuong" j^63 :

tr 92]

Viet vi Le Hoàn nhu trén là khòng chinh xàc

Ngày truac, nguài ta gqi vang m^t mguoi cam dau quoc già phong ki^n là hoàng de^ gqi truóc ra^t là "Thành thuqfng",

là "Bg hg" Sau khi nhà vua (hay vqr vua) mat, thi hai ducjc quàn tgi mqt cho, gqi là Dgi Hành hoàng dé'^(ho§c Dgi Hành

hoàng hgu) nghia là nhà vua (chuan bi) di xa (hoang hgu di xa)

Sau khi len ngòi, vi vua moi se d|t tén thijy cho vua truóc,

nhung tén gqi Ly Thài To, Ly Thài Tòng, Ly Thành Tòng duqrc ra dai là nhu th^^ Con Le Hoan sau khi chft, cac con tranh gianh ngòi vua den noi khòng dgt dugc nién hi^u cho vua cha Theo 1§ giào phong ki^n, càc su già dai sau khòng the gqi tén thgt nha vua nén phài gqi la Le l'^gi Hanh Chinh nha su hqc Le Vàn Huu dà ban nhu sau : "Thién tu va hoang hgu khi mai bang ha, chua chòn vao san làng thi gqi la Dgi Hanh hoang de, Dgi Hành hoang hgu ; den khi chòn vào son làng yen rii, thi hqp bay tòi "ban xem due hgnh hay hay d5 de dgt thqy lam mò hoàn.g

de, mò hoang hgu, khòng gqi la Dgi Hanh nua Le Dgi Hanh thi lay Dgi Hanh lam thijy higu ma truyin d?n ngay nay la làm sao ? vi ràng Ngqa Triiu la con bat hieu, Igi khòng có bi tòi nho hqc de giùp dà bàn vi phep dgt thqy cho nén the" I 35 :

tr 1793»

d

Nhu vgy, Dgi Hành là nguài da chet thi làm sao có thè

ti; xung tuoc higu duqc Vi diiu nay, ngm 1984 bào Vàn nghg

dà có bài dqn vuàn Cùng xin nói them trong cuon Vàn minh

Vi§t Nam r22'j tàc già cùng dà viet chua chinh xàc nhu tàc

già Truyin thuyet Hoa Lu,

Néu lén hai thi dij vi vige bién sogn chua chinh

khòng có nghia la chùng tòi danh già thap cuon sach da néu

Qua hai thi dij ay, chùng tòi muon nói ring vige bién sogn

truyin thuyet nói riéng, vàn hqc dan gian noi chung doi hoi

sv thgn trqng, tac phong nghiém tue va von hieu bi^t nhat

dinh

III Truyin thuyet va su thgt lich su

Truyin thuyet la nhung cau chuygn vàn hqc dan gian phài anh nhùng nhan vgt lich su, sgf kign lich su Nó vua hign th»/ vua hoang duang ; vua co cai dàng tin Igi vua có cài dang ngi nhung dù sao thi nó vàn la mqt kho tu ligu quy ma nhùng ngm

am hieu tinh tuomg có the su dijng ducyc Trong bài "Vàn hqc

dan gian la mqt kho tang quy bau cho su hqc", tàc già Nguyln Dong Chi cùng viet : "Cai ma ta gqi là truyin thuyet chi là

nhùng truygn kè dà duqc quet mqt lop son ào tuong Tuy nhién n^u nha làm su khào tay se chqn lay phan tinh chat, phin cot loi cùa hign thi/c sau khi da bàc bò cài lop ào tuong kla"

29

-mqt nhà su khi vi n'ay vó tinh buie qua bi^g ba quet chua

v.v Trong thy^c té Dinh Bq Linh va Ly Còng Uan là hai con nguài có thgt dung diu hai triiu dgi huy hoàng vai bi^t bao chi^n còng hièn hàch ma lich su nuac nhà khòng thè nao quén du(?c

Truyin thuyet luòn luòn gan bó vai s\f thgt, vai lich

su NÓ d^qc b^t nguon tu nhùng con nguai va B\f kign co thgt trong cuqc song Nhiiu nhan vgt trong truyin thuyet cung la nhàn vgt trong chinh gù, trong sij nghigp chung duq'c nhiiu

nguoi thua nhgn, noi theo Tuy la nhùng cau chuygn thuqc the logi vàn hqc dàn gian nhung moi khi cau chuygn dò da dug-c gqi

la truyin thuyet thi nguai ta se nghi d^n "chat su" cua no N^u chung khòng phai là chinh GU, tin su, thi cùng duq'c xem

là da su, ngogi su hay dgt su v.v Trong sech Linh Nam

chIch guài, sogn già Vù Quynh có lue ty: hoi : "Nhung truygn chep a day la su o* trong truygn chàng" Hoi la hoi vgy chu thy:c chat do la lai khang dinh già tri lich su chua dyng

trong truyin thuyé't va nhu ngo y nhac nha nguai dai khòng nén quén diiu nay Nha su hqc noi tieng Ngò Sl Lién cùng da tung nhgn ra "chat si" ay va ong mgnh dgn dua nò vào bq su Dai Vigt su ky toàn thu do chinh minh bién sogn ngay a phan dau sach Vi^c lam nay co phan hqp ly Do chù viet ra dai qua muqn, do gigc ngogi xam phuang Bgc muori dbng hóa chùng

ta trong hang ngan nàm Bac thuqc nèn trong co su cùa ta co nhùng cho duqc ghi Igi chUa thgt diy dù (Cuqc kho'i nghia CUJ Hai Ba Trung la mqt si/ kign sòl dqng, oanh ligt trong lich

su nuac nhà vai beo nhieu chung tich con de Igi nhung sU sàch xua chep vi si; nghigp Hai Ba chi co ven vgn vài trgjn chù ! ) Nguai lam su saU nay phai di tira trong dan gian,

trong truyin thuyet, trong long det nhùng gì co the tlm duq'c de dgng Igi qua khu cua dat nuac minh chu chàng le bo tay Tat nhién là phài thgn trqng, phai tinh tao, tinh tuong chi khòng thè tlm duq'c cài gì trong dan gian cùng bé nguyen

xi vào sàch viet vi lich su Chinh vi vgy ma nha viet su hq Ngò da de truyin thuyet ò* phan ''Ngogi ky" Tac già Bui Quang Thanh cùng to ra tàn thanh quan diem nay Trong mqt bai bao tren "Thong bào dan tqc hqc" tgp II nàm 1979, tàc già viet :

CÓ thè nói ràng, khòng có the logi nao trong vàn hQC dan giar Igi có tinh lich su dgm dà, sic net nhu o truyin thuyet Nho vgy ma truyin thuyet Vigt Nam dà trinh bay dug'O mqt càch dSy

du bue tranh sinh dqng vi lich su cùa dan tqc ta

Qua là truyin thuyet gan bó voi lich su nhung de nhgn n

già tri dich thi/c cùa lich su trong truyin thuyet thi khòng phài la chuygn don gian Da so truyin thuyé't phàn ành lich

su bang hinh tuqng nghg thugt, bang hu càu tuòmg tuqng có ph lan ca yeu tS" than ky duai dgng mqt cau chuygn có nhùng chi tiet gg'i càm, có hùng thu, truyin càm nen nò khòng thè giòng hgt vai lich su ngoai dò'i Tu cài loi "sy: thgt lich su" dan gian co thè them bit, bién tau de phù hqp vai so thich, quan dièm cùa ralnh mien sao "cài loi" khòng thay doi Tran Huhg Dgo là mqt vi tuong tài ba có cong digt gigc ciu nuac nhimg ben cgnh dò nguoi ta Igi them bhat cho ong nhiiu due tinh

" 31

-khàc va da bi^n ong thanh Due Thành Trin ròi nhiiu noi thà phijng, tòn vinh ong voi tu càch ay Le L7Ì dgp tan quan Minh

la nho tei tri, muu luq'C cqng voi 3\f ùng hq cùa toan dan

chi dau phài nho cài"huygt" ma nguài Tau chi va nhà "luoi

guom than" Le Thgn trao cho Jfy the nhung có nhiiu truyin thuyet Igi giài thich ay: thanh dgt cùa Le Lqi truac hé't la nho vao hai vgt bau dò v.v Ro rang la su trong truyin

thuyet da qua cài làng kinh t\xcmg t\xqng cùa nhan dan - la àn hoi quang, la tie khùc xg cua sy thgt lich su chi khòng phài

la 31/ thgt lich su Dung nhu lai nhgn xét cùa Thù tuong Phgm Vàn DSng trén beo Nhan dan ngày 29-4-1969, nhan diP gio to Hung Vuang : "Nhùng truyin thuyet dan gian thuong có mqt cài loi là sy: thgt lich su ma nhan dan qua nhiiu the hg dà ly tuong hóa, gui gam vào dò tam tinh thiet tha cùa minh cùng tho va mqng, chap dòi canh cua sic tuong tuqng va nghg thugi dàn gian lam nén nhùng tàc pham vàn hòa ma dai dò*i con nguài

uà thich"

Xoay quanh cai loi "sy: thgt lich su" trong truyin

thuyet, chùng ta thay duqc quan dièm lich su cùa nhan dan trong xa hgi ducmg thoi Quan dièm dò có lue nhu nguq*c Igi quy lugt ti/ nhién, thieu co» so khoa hqc nhung Igi phù hq*p vói t m nguong, vai trình dq, vói tam ly con nguài trong nhung hoan canh, nhùng thoi dièm nhat dinh va duq'c so dong dàn chùng lue dò xem là hq^p ly Khi kè vi lich su, nhan dan

da to ro thai dg bénh vyrc hogc phan ùng dòi vói cac nhan trong truyin thuyet bing càch tgo ro nl.ùrif^ diiu kign thugn

vg-Igri ho^c kho khan cho nhan vgt ay Nhung vige tgo ra do

nhiiu khi vuq't ra ngoài "sy: thgt lich su" Chang hgn, An

Duang Vuong da nhky xuong bien tij tu sau khi ohem dua con

gài cùa minh de ty: trung phgt vi nhùng tqi loi khòn chuqc

dòi voi dat nuac nhyxag dan gian thuong t m h mqt vi vua t6t

byng, co còng ma mang bà coi nén da cho òng cai sung té giac

ma re nuac xuong thùy cung ti^p ti/c cuqc song o noi khac chu khòng phài chet Mqt thi dy khàc, San Tinh vi có còng chong

lù giùp dan nén duqo nhà vua "uu tien" cho chang kiém nhùng

le vgt san có trong vùng chàng cai quàn nhu bành chung, bành day, voi chin ngà, ga chin cy:a, ngya chin hong mao Day là

nhùng thu ma Thùy Tinh o duai nuac rat khó kiem nèn danh

thua Cuqc, khòng cuoi duqc My Nuong sinh dgp Da th§ trong cuqc giao tranh de tra thù San Tinh thi Thùy Tinh Igi bi

thua cuqc nhi/c nha

Dinh Bq Linh duqc Kong hign lén giùp do khi bi nguài

chù duoi den cùng duòng Le Lq± duq'c linh hon eia mqt nghia quan hign thanh con cào tu hoc cay nhày ra lam lgc huòng

quàn thu cuu òng thoàt ch^t Trigu Quang Phyc trong lue nguy khòn duqc Chù Dong Tu hign vi cho mòng rua lem nò de dành dgp gigc Luong v.v Nhu vgy theo nhan dàn, càc nhan vgt

trong truyin thuyet moi khi ggp hogn ngn diu duqc mqt lyo luqTig than linh hign lén kip thoi cuu cho tai qua, ngn khói

de ti^p tqc sy nghigp ma nhan dan mong muon Quan nigm lich

su cùa nguo'i dàn xua bit nguon tu y thuc : nguoi truac giùp nguoi sau, lay yeu thing mgnh, lay thign thang àc, lay chinh

- 33

nghia thàng gian ta Tat ca diu huong vi mqt myo dich cao

cà là giù gin dqc Igp cho non song dat nuic

Tuy nhién, tu quan nigm lich su den sy tbgt lich su

con có mqt khoàng càch Quan ni^m chi là uoc muon la càch nghi cùa nguoi xua, con sy thgt lioh su thì phài chinh xàc,

oy thè va duqo chung minh bang con so, bang sy ki^n Nhùng cài dò o truyin thuyet chi co phin nao, Igi bi dan gian hóa nen vige su dyng tu ligu lich su trong truyin thuyet de dua vao chinh sU la vige làm rgt khó khan dòi vói càc nha su hgc, doi hoi hq phai biet sang Iqc, doi chieu, kièm tra, tham

dinh mqt càch ky luong, có co so khoa hqc chù khòng thè tuy tign, ngq nhgn Trong truong hqp nay, vige nghien cuu lién nganh la het sue can thiet Vige k^t hqp giùa càc bq mòn

khoa hqc nhu vàn hqc, su hqc, khao co hqc, dan tqc hqc, ngòn ngù hqc, vàn hoa dàn gian hqc v.v se giup cac su già di den nhùng ket lugn thòa d^ng

Truyin thuyet khòng thay duqc lich su nhung cùng khòng the nói truyin thuyet la mqt cau chuygn vàn hqo hoàn toàn

hu cau, tucmg tuqng theo cam quan lich sU nhu có nguài da nói : "Nghien cuu thoi ky Hung Vuang, An Duong Vuong, tlSng

noi quyé"t dinh thuqc vi khao co hqc, thuqc vi nhùng nguài dao lich su tu trong long dat Nói cho cùng chic nàng chinh cua vàn hgc dan gian khòng phài là tang trù tu ligu khoa hqc m^c dau duqe xéy dyng tu mqt so ky ùe lich su nhat dinh

va nhat la bi lich su hòa cao dq - dò la so phgn cùa mqi

truyin thuyet Chuygn kè Co Loa ehi dóng vai tro mqt thau kinh, noi hqi ty càc ung xù tam ly cùa nhan dén Co Loa truac lich su, chi là "cuong linh" co due thài dq va yéu sàch cua nhSn dan truac lich su chi khong phài là lich su dùng vói tiéu chuan khoa hqc hign dgi" LT*ran Qu^c Vuqng, tài ligu 66 tgp IV : tr.41o]

Theo chùng tòi, y kien nay khòng han la sai nhung neu chi có nhu the thi có phin thieu còng bang dòi vói truyin thuyet, mqt thè logi gin bò vói lich su nuac nha bang mqt

hg thong "bia migng" duqc luu truyin tu thuo xa xua

Dung la khào co hqc có vai tro rat quan trqng trong

còng tàc nghien cuu co su nhung n^u khong co truyin thuyet, khòng co thin phà, than tich - nghia la khòng co nhùng loi don dgi, mach bao cua nguoi doà truac thi chac chan ngành khào co hqc con phài ton phi rat nhiiu còng sue, tri tug, thoi gian mai có the "khào" dùng nhùng noi dàng khào Phài chàng truyin thuyet Kinh Duang Vuong dà góp phan khòng nhò trong vige phae thao ra so* d5 khao co tho»i Hung Vuong de càc nha khao co dé'n dao boi o Phung Nguyén, Dong Dgu, Go

Mun, Lang Vgc theo dau v^t dyng nuac cua nguài xua ? Nha khào co hqc nguoi Due Haylixi Soliman (1322 - 1890) da dya vào gù thi Iliat de di tlm thanh co ToToa Ong cho khai

qugt dia dièm Hisa lech (thuqc phia Bac Tho Nhi Ky) Cuoi cung òng dà tim duqc dung bue tuong cua thanh ay cùng vai kho bau vgt cua Pliemòs Day khòng phai la su a trong truygn

35

-chàng ? Haylixi qua là nguài có còng di tlm lich si trong truyin thuyet va do tim duqc Ket quà nay la mqt bài hqc quy già cho giai nghien cuu lich su, dòng thoi cho phep chùng ta nghi d^n vai tro dinh huong cùa truyin thuyet doi vói ngành khào co hqc nuac nhà (Tat nhién, khòng phài truyin thuyet nào cùng "ohi dùng cho" mqt càch de dàng nhung dù sao thi

nò cùng la mqt trong nhùng co so ban da"u dat dan nguoi ta trén con duang tlm kiem ; It nhat nó cùng tgo nèn sy thào lugn cin thiet cho gioi khoa hqc khi di tim lich su tu trong long dat Xa xòi)

IV Nhan xet chung

1 Qua cà hai phuang dign lich su nghien cùu va lich su suu tim, chùng ta khàng dinh : "Truyin thuyet la mqt thè

logi trong logi hình ty sy dan gian phàn ành nhùng sy kign, nhén v^t lich su hay di tich, cành vgt dia phuong thong qua

sy hu cau nghf thugt than ky" ^48; tr.62]]

2 Truyin thuyet có nhiiu logi, trong dò truyin thuyet

vi nguài anh hùng "chiém B6 luqng nhiiu han cà'* \J8 i tr.211

CÓ ngUOi anh hùng vàn hòa nhu Khòng Lq CÒ nguài anh hùng

ch6ng xam luqc nhu Trin Hung Dgo Gò nguài anh hùng chong phong kien àp bue nhu Nguyen Huu Cau Trong B6 dò nhùng truyin thuyet vi "anh hùng chong xam luqc la noi bgt nha^

Jjja : tr.21l[] Theo k^t qua thong ké duqc cong b<? nàm 196? cua nha nghien cùu Phan Tran "thi mòi ehi qua càc than tich

cùa ba tinh Ha B|C, Vlnh Phù, Ha Tay ma dà có tu 60 d?n 70 phan tram thin là nhén v|t có còng chong xam Ig.ng" [^78 :

tr.190j Mai day nhat, trong còng trình nghien cùu vi Nho giào, bang càch dien dgt rieng cùa m m h , Quang Dgm cùng da nói vfe truyin thuyet chong gi^c ngogi xam cua dàn tqc ta

mqt càch day ty hào : "( ) ^"gu oc bonh truong ve xàm luqc cua nhùng th^ lyc ngy tri ^ea Hg ty coi minh la trung tam

thién hg ( ) là mqt thù bgnh di truyin quà dai dàng leu

dai

ò'Hoa Hg có bgnh di truyin ^y tàc oai^tac quài may

nghln nàm thi a nuac ta co truyin thuyet chien dau giù nuac,

tò ro sue song mgnh ligt suót may n g h m ng^ii Co gigc den xam luqc, có th^ lyc ben ngoai thong tri thi co ngay va co mai

sy doàn k^t chien dau cua toan dan bao gom ca già va tre,

gài va trai Sy nghigp ve vang cùa Ba Trung, Ba Trigu, cùa Mai Thuc Loan, Phung Hung, ly B I va cau chuygn dan gian nùa thin thogi ve Thanh Giòng diu noi lén, hogc bang ey thgt lich

su, hogc bang tri tuong tuqng bàt nguon tu sy thgt lich su , nhùng diem rat co* ban cua truyin thong ay : ca nuo'c cung chun mqt quyet tam, toan dan cung chung mqt sy nghigp, có gigc la dành, con gigc con danh, dù cuqc chien dau keo dai gin muo'i th# ky, san sàng cong hien tat cà cho dqt nuac, hi sinh xuong mau, tinh mgnh vi dat nuac, chien dau trong t^t ca mqi diiu kign, bang tat cà mqi khà nang, mqi lyc luqng" Il 5 : tr 230-2

3 Truyin thuyet lién quan dé'n nhung nhan vgt lich su

37

-nhùng sy ki|n lich su, phàn ành -nhùng sy kign này bang d|c trtftig cua mqt the logi vàn hqc dan gian Khòng the xem mqt suu tfp truyin thuyé't la mqt cuon sàch cua gioi su hqc nhthig cùng khòng the dành già thap vai tro phàn anh l^ch su cùa truyin thuyet M|t khàc, truyin thuyet là mqt thè logi vàn hqc dàn gian voi nhùng dgc trimg thi phàp khàc htn than thogà

co tich va truygn cuài Bai tinh chat d|c bigt cùa truyin thuyft nén có nguài xem nó là mqt thugt ngù su hqc Con tuygl dgi da so gioi nghien cuu vàn hqc dan gian dà thùra nhgn truy'? thuyet la mqt the logi folklore ngòn tu

CHUb&G HAI Hijl LE"'- M^T HÌNH THiJfc SINH HO4T VXN H(5A C^NG DONG D|C BifT

I Vi khài nigm "hoi le"

Hqi le la mqt hinh thuc sinh hogt vàn hoa dan gian pho bien o nuóc ta NÒ ra dai tu rat som va dà tSn tgi, phàt

trièn qua nhiiu thài dgi

Tuy vgy, c?i0 d§n nay cài tén gqi dich thyc cua nò van chua duqfc càc nha nghien cuu dinh danh mqt cach thong nhat Nguài này gqi là "hqi le" ; nguài kia gqi là "1? hqi" Co nguoi Igi gqi la "hqi he" hay "hqi he dinh dàm" v.v

Qua mqt so y ki^n cùa càc nhà nghien cùu (ti 19:tr.7 ;

ti 70 ; ti 55), chùng tòi thay ràng i tuy càc tàc già dien dgt co phin khàc nhau trong lue cat nghia hqi le nhung vi co bàn nqi dung càc y ki^n khòng có gì mau thuan Tat cà diu khang dinh hqi le là mqt cuqc vui cùa cqng ding, hqi di dòi voi le de dàp ung nhu cau tin nguong va dàm bào nin n^p, trg

ty cho cuqc vui dò hoan thign hon

Diiu dàng luu y a day la tgi sao có tàc già thi nói

"hqi le" va có tàc già Igi nói "le hqi" ? Càch dùng tu nhu vgy có gì dùng, co gì sai ? DÒ la do ngau nhien hay co chù dich ?

Theo chung tòi, hqi vg le la hai y^u to co bàn luòn luòn có m$t trong logi hinh sinh hogt vàn hòa dan gian này*

39

-Cà hai y^u to diu can thiet, khòng thè nói cài nào quan trqng hom cài nao va cùng khòng nen di tlm cài nao có truac, cài nào có sau NÓ la mqt "tu ghep" mang hai nghia ro rang nhung hai nghia nay hqp Igi vói nhau, diiu tiet lan nhau Giùa "hqi 1§" va "le hqi" khòng có sy khàc nhau ^àng kè, vige dùng

chùng diu có thè chap nhgn ducyc va cùng nén dùng cài tu ghep nay de khoi nham lan vói càc hqi khàc nhu "hqi cay cành",

"hqi tu thi^n", "hqi nuòi ong" v.v Vi dgi thè là nhu vgy nhung n^u nhu chùng ta di sau phan tich, so sành mqt càch ti

mi thi giùa sy phan bigt "hqi le" va "le hqi" cùng can phài bàn bgc thém DÙ chua ai phan bigt rgch roi van di này trén sàch vo nhung qua trao doi tryc ti^p voi mqt so tac gia^ chung tòi cùng càm nhgn duqfc cài y khi hq dung tu

Noi "hqi le" la muon nhan mgnh y nghia vàn hoa aSng

dqng cùa nó vl trong thyc te da có nhiiu ngay hqi ma y^u to vui choi, giài tri noi bgt so voi yeu to tin nguong, tam lini nhu "hqi Quan hq" o Ha Bac vào ngay 13 thong giéng hogc "hqi Trong quan" o làng Chày (Thanh Liém, Nam Ha) vào trung tuan thàng tàm chang hgn

Con nhu noi "le hqi" la muon nhan mgnh d^n y^u t6 tin nguong, le nghi vi hau h^t càc hqi lang diu ^ua phan le lén dau rii sau dò dan lang mai tien hanh càc tro choi, th§m chi

có noi trong suo't ngay hqi nguài ta chi thay te" le, huong khói nhu hqi din Hung, hqi Phù Giay truóc day.(Nay thi càc hqi ay da bo sung mqt so trò choi nhung chua thgt noi bgt lam)

DÒ la nhùng hign tuqng co thgt, khòng the khòng thua

nhgn va qua dò chùng ta cang hieu tinh da dgng, tong hq*p cua logi h m h nay hon bat cu logi hinh sinh hogt vàn hoa dan gian nao khac

Tuy nhien, xet cho cùng thì hgi le phài la mqt cuqc vui gan liin vo'i dai song dich thyc cua con nguoà hign huu, phai

la mqt hogt dqng hung khài, sòi noi cùa toan the cqng dong dang t^n tgi, phat trien nhu dan gian thuong vi : "Vui nhu

ma hqi" Danh van biet le là ma dau, la tieng nói tam linh

^ y thành kinh nhung ohi ty than nó thi lam sao thay duc/c cà

cuqc sfJng dai thuàng ma cà cqng dQng dang vgt lqn,dang huòng toi ? Neu nhu khòng co nhùng tro cho'i, nhùng dqng tac tgp duqt nghi nghigp, nhùng cuqc dq sic, dua tai cùa nguoà tu xu trén mqt dien truàng nhat dinh thi chua the noi do la mqt hqi

le theo dùng nghia cùa no

NÒi nhu vgy khòng có y la d^ cao hqi, coi nhg le ma la muon có mqt sy diiu phói thòa dàng de cho hình thuc sinh hogt vàn hòa nay trqn vgn hon, y nghia hon, thu hùt duqc nhiiu nguài hon

Voi tinh than ay, chùng ta co thè di d§n mqt dinh nghia tong quàt nhu sau : Hqi le là mqt cuqc vui lan cùa cqng ding nham dàp ùng nhu cau giài tri, tin nguong, thi tho tai nàng, bièu duong sic mgnh, tai hign cuqc song con nguai trong truoT

ky lich su NÒ là mqt logi hinh tong hqp bao g^m nhiiu yeu U

vàn hòa dan gian luòn luòn tuomg tac lan nhau

Vige phan bigt ranh giai giùa càc yeu t(? trong hgi le

"le hqi" ma lau nay van thay

II Tinh hinh suu tam, nghien cùu hòi le

N^u truyin thuyet (vói tu càch la mqt the logi vàn hqc dan gian) duqc giai nghien cuu quan tam mqt cach muqn mang thi vige nghien cùu hqi le duqc dgt ra Igi con muqn hon mgc diu hqi le von ra dai rat som (co the som han cà truyin thuye

Truóc nàm 1945, chi có mqt so It tàc già thinh thoang

có dòi bài dàng trén càc beo mang tinh chat giói thigu, miéu thugt là chinh DÒ là bài "Hqi Lim" cùa tac già Vù Bang (An Nam tgp chi so 19 - 1931), "Hqi Lqc TÙng cùa nguài Nhàng a vùng Ba Xàt Lao Gai" cua tac già Duong Vàn Hoan (An Nam tgp ohi so 22 - 1931), "Xem hqi DÓng" cùa Le Ta (BÒo Phong hòa s6

99 - 1934), "Hqi chùa Tha^" cùa Nguyen Duy Kien (BÒo Trung

B I C chù nhgt so 9 - 1940), "Thi thà chim a hqi ^n Ghèm" cùa Anh Dgt (Trung Bac chù nhgt so 65 - 1941), "Tqc thoi com thi

a phién chq Chuong hom ming muài thàng gieng" cùa Huy Tén (Trung Bgc chù nhgt so 102 - 1942)

Mqt thài ky dai sau Càch mgng Thàng Tarn, hqi le ò* nuac