Thể loại trường ca trong văn học hiện đại việt nam

Chúng ta có thể chia ra một số cách hiểu như sau: - Các tác phẩm dài hơi đương thời nên gọi là truyện thơ Về khái niệm “Trường ca” - Từ Sơn - Trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

DIÊU THỊ LAN PHƯƠNG

THỂ LOẠI TRƯỜNG CA TRONG VĂN HỌC HIỆN ĐẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2010

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trường ca là một thể loại xuất hiện sớm của văn học thế giới Trong lịch sử phát triển nó đã ghi lại những giai đoạn hào hùng, những chiến công vang dội của các dân tộc Bất kì một đất nước nào cũng mong có được những bản tráng ca muôn đời Với tư cách là một thể loại mang đậm chất sử thi, gắn liền với tinh thần dân tộc, trường ca có một ý nghĩa rất đặc biệt Từ thể loại này chúng ta sẽ thấy được sự vận động của ý thức cộng đồng, của lịch sử cũng như một phần thấy được sự vận động của một nền văn học nào đó

Ở Việt Nam, trường ca với tư cách là một thể loại văn viết, văn bác học chỉ thực sự phát triển trong nền văn học hiện đại Dù vậy, nó đã có tiền đề từ xa xưa,

từ những thể loại như khan, mo, sử thi Tây Nguyên, diễn ca lịch sử, cho đến các truyện thơ Nôm khuyết danh hoặc hữu danh, những bài thơ dài Trong nền văn học hiện đại, cách nhìn nhận về thể loại này cũng rất khác nhau, thậm chí có người cho rằng nó không tồn tại, nghĩa là không xứng đáng được trở thành một thể loại độc lập Tuy nhiên, thực tế trường ca vẫn luôn có thực, dù sôi nổi như thời chống Mỹ hay tiềm tại như giai đoạn sau này Và khó có thể bác bỏ nó, bởi dù có quan niệm như thế nào, vẫn luôn có sự đồng thuận trong tầm đón đợi của độc giả Nghĩa là khi nhìn thấy chữ “trường ca”, chúng ta đã ít nhiều qui định nên những khả năng, chờ đón một dạng thức cho quá trình đọc hiểu Sự chờ đón đó dù mơ hồ hay hiển hiện thì nó vẫn tồn tại; thậm chí sau đó kì vọng đọc có bị phá vỡ (điều này vẫn thường xẩy ra đối với các thể loại và các văn bản cụ thể khác, bởi vì đó chỉ là một

dự đoán, mà dự đoán thì có thể sai số) Nghiên cứu về trường ca trở nên hấp dẫn chúng tôi khi từ đó có thể giải đáp được nhiều câu hỏi về văn học nói riêng và văn hóa nói chung; về các vấn đề xã hội cũng như lịch sử tinh thần của một dân tộc Trước hết, dân tộc Việt Nam là một dân tộc có truyền thống về trường ca Điều

đó thể hiện ngay ở các tác phẩm dài hơi từng có trong lịch sử, và có lúc, các tác phẩm dạng này đã xuất hiện ồ ạt như một cao trào (sự xuất hiện của ngâm khúc, diễn ca lịch sử, truyện Nôm thế kỉ XVIII) Giới nghiên cứu Việt Nam thực sự vẫn chưa có một công trình nào xứng đáng với ý nghĩa lịch sử và xã hội của các thể tài

này trong đời sống văn học Đến văn học hiện đại, trường ca – với nội hàm đặc thù

mà người ta đã qui định cho thể loại này, xuất hiện rầm rộ trên văn đàn Việt Nam, trở thành hiện tượng vào những năm 80 thế kỉ XX Xét riêng trong văn học cách mạng, đây là thể loại mang tính lịch sử và tính xã hội rõ rệt nhất, từ đó có thể thấy được những điểm đặc thù của nền văn học này Mối quan hệ phức tạp giữa nó với các thể loại khác có thể khiến cho việc nghiên cứu gợi mở ra nhiều vấn đề còn tồn đọng trong lịch sử và lí luận văn học Trong dòng chảy văn học, trường ca hoàn toàn là thể loại không đứng yên Vượt ra tính chất sử thi tưởng như bất biến của nó, diễn trình của thể loại đã đổi thay nhiều và có những cách tân hoàn toàn có thể so sánh với tiểu thuyết Những cảm thức nhuốm màu thời đại nhất (chẳng hạn như hậu hiện đại) cũng được thử nghiệm ở trường ca Đó là lí do làm cho vấn đề trở nên mới mẻ, thời sự, khơi gợi sự khám phá đối với nhiều nhà nghiên cứu gần đây

Có thể nói, xét trên phương diện văn học sử, đây là thể loại đã có những thành tựu nhất định, có số lượng tác phẩm khá lớn, các bài viết lẻ tẻ khá nhiều, nhưng hoàn toàn chưa có một phác thảo nào về tiến trình của nó Phải chăng đó là một khoảng trống nên được lấp đầy

Từ thực tế nghiên cứu lí thuyết, chúng tôi nhận thấy, các ý kiến về thể loại trường ca có nhiều khác biệt, đến nay, tình hình vẫn không mấy thay đổi Đành rằng cái khung thể loại bao giờ cũng mong manh, nhất là với thực tế sáng tác phức tạp gần đây, nhưng, một đồng thuận tương đối về mặt lí thuyết bao giờ cũng cần thiết đối với nghiên cứu khoa học Chúng tôi mong muốn tìm được sự đồng thuận

ấy thông qua việc khảo sát thể loại trường ca Phải xác định được một số cơ sở và điểm riêng đặc thù, thể loại mới đủ xương cốt để tồn tại độc lập Thực tế thì trường

ca đã tồn tại với tư cách thể loại, nhưng việc xác định và gọi tên các điểm riêng của nó thì còn khá mơ hồ Điều đó không khác gì thời nguyên thủy, khi biết có con người mà không hiểu và không thể giải phẫu được nó

Ngoài ra, sự phát triển của thể loại trường ca hiện đại không chỉ là hiện tượng của văn học Việt Nam mà còn là hiện tượng văn học của nhiều nước có phong trào giải phóng dân tộc, đặc biệt là các nước đi theo con đường xây dựng Xã hội chủ

nghĩa Sự gặp gỡ đó cũng là tiền đề để chúng ta thấy được những điểm tương đồng

và khác biệt của các nền văn học

Với cách nhìn nhận như trên, chúng tôi nhận thấy thể loại trường ca là một vấn

đề có ý nghĩa đối với công việc nghiên cứu Vì thế, chúng tôi đã chọn đề tài Thể

loại trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam cho luận án của mình, nhằm giải

quyết một số vấn đề còn bỏ ngỏ trên cả hai phương diện lịch sử văn học và lí luận văn học

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trường ca cổ điển (hay sử thi cổ đại) là thể loại đã tồn tại trong một thời gian rất dài ở Châu Âu Trường ca có thể được viết bằng cả văn vần và văn xuôi

Sau này, một số tiểu thuyết, kịch bằng thơ như Faust(Goethe), Epghenhi

Onheghin(Puskin) cũng được một số người gọi là trường ca Đối với một phạm

vi rộng như thế dĩ nhiên có nhiều cách nhìn khác nhau Điều này còn phụ thuộc vào truyền thống văn học dân tộc, quan niệm thời đại, môi trường văn hoá Và có một điều chắc chắn là các nhà nghiên cứu đã không hề thờ ơ với thể loại này Trong số tài liệu mà chúng tôi được biết thì T.Tasso (1544-1595) đã phát biểu

những quan điểm lý luận văn học của mình qua tác phẩm Nhận xét về loại trường

ca anh hùng Trong đó ông đã tập trung sự chú ý vào việc nghiên cứu lí luận về

anh hùng ca từ đó đề ra nhiều luận điểm Mỹ học khái quát Ông đã khẳng định rằng phạm trù cái kì diệu có một ý nghĩa quan trọng và căn bản, đó là phạm trù chủ đạo của anh hùng ca (theo Borep) Bên cạnh T Tasso, Hegel cũng viết rất

nhiều về trường ca sử thi Trong bộ Mỹ học, ông đã nghiên cứu một cách hệ thống

về hoàn cảnh ra đời, các đặc điểm và diễn biến lịch sử của thơ sử thi Trong đó ông xếp các trường ca sử thi thuộc loại hình thơ (các nghệ thuật lãng mạn) và cho

rằng “chính với tính cách là một tổng thể nguyên sơ mà trường ca sử thi làm thành

cái quí báu nhất, quyển sách, quyển Thánh kinh của một dân tộc mà mọi dân tộc lớn và quan trọng đều có.”[37,574]

Bước sang một giai đoạn khác, dưới cách nhìn thi pháp học, Bakhtin đã giúp

ta hình dung về các vấn đề thời gian nghệ thuật, cách thể hiện trong tác phẩm trường ca sử thi một cách rõ hơn (các ý kiến của Bakhtin sẽ được chúng tôi trình

bày trong chương I) Mặt khác, theo nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến, ở Nga thể loại trường ca rất phát triển và đã có những thời kì khá phồn thịnh Vì vậy, lí luận

về trường ca ở Nga có thể nói là tương đối hoàn thiện Từ thế kỉ XIX Bêlinxki đã

đưa ra những nhận định về đặc trưng của thể loại này Ông cho rằng “nó chỉ chớp

lấy những yếu tố mang chất thơ, chất lí tưởng của cuộc sống mà nội dung là những chiêm nghiệm sâu sắc nhất về thế giới và những vấn đề cao sâu nhất của nhân loại hiện tại.”[cd41,44] Trong thời đại Xô Viết có những nhà khoa học

chuyên nghiên cứu về trường ca (A.N Xôkôlôv) và trên Báo văn học cũng đã có

những cuộc thảo luận sôi nổi về trường ca

Hiện nay, ở các nước nói tiếng Anh, trường ca, với các dạng epic, epic poetry,

long poems… vẫn nhận được sự quan tâm nhất định Chỉ cần gõ tên thuật ngữ này

lên Google sẽ tìm thấy vô số kết quả cho cả sáng tác được xuất bản và công trình khoa học Trong đó, chúng tôi được biết một vài công trình nổi bật là:

Modern epic: The World-System from Goethe to García Márquez của tác giả

Franco Moretti, xuất bản năm 1994 tại Turin (Ý) và được Quintin Hoare dịch ra

tiếng Anh, xuất bản năm 1996 Trong đó, thuật ngữ Modern epic được hiểu rất

rộng bao gồm cả văn vần và văn xuôi, cả tự sự và trữ tình

Traditions of heroic and epic poetry (Truyền thống anh hùng ca và trường ca)

(1989) tập hợp bài viết của nhiều tác giả như J B Hainsworth, John D Smith, Karl Reichl, T Hatto, Jeff Opland Trong đó đề cập đến các vấn đề như: Giải phẫu anh hùng ca/ trường ca; Đặc trưng về hình thức và nội dung của trường ca; cấu trúc của trường ca; chức năng của trường ca; Thời gian, không gian của trường ca; chủ nghĩa anh hùng; một số vấn đề thể loại… Trong cả hai công trình trên, có thể nhận thấy rằng, vấn đề mà họ thận trọng nhất vẫn là khi trình bày cách hiểu về khái niệm “epic” và “modern epic” Vấn đề này sẽ được chúng tôi nói rõ hơn ở nội dung luận án

Như vậy việc nghiên cứu thể loại trường ca trên thế giới nói chung cũng đã có một quá trình lịch sử và có thể khẳng định đây là vấn đề mà nhiều nhà nghiên cứu

đã quan tâm

2.2 Trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại ra đời từ yêu cầu của hiện thực đời sống dân tộc, từ khát vọng của một thế hệ nhà văn muốn ghi lại thời đại hào hùng trong lịch sử Hàng trăm trường ca viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ ra mắt bạn đọc thu hút sự quan tâm của giới sáng tác và phê bình văn học Suốt mấy

năm 1980, 1981, 1982 nhiều cuộc hội thảo về trường ca đã diễn ra sôi nổi Tạp

chí Văn nghệ quân đội và Tạp chí Văn học là hai diễn đàn để các nhà nghiên cứu

trao đổi về vấn đề này Đã có nhiều bài viết công phu được đăng tải ở đây Nhìn chung, những người quan tâm đều cố gắng đi sâu vào thực tiễn thể loại để tìm ra những nét đặc thù của trường ca hiện đại Về cơ bản các bài viết thường đi theo

hai hướng: Thứ nhất là đi tìm định nghĩa và thứ hai là cố gắng tìm ra các đặc

điểm thể loại hoặc nói về một đặc điểm nào đó

Về vấn đề định nghĩa trường ca có rất nhiều ý kiến khác nhau Chúng ta có thể chia ra một số cách hiểu như sau:

- Các tác phẩm dài hơi đương thời nên gọi là truyện thơ (Về khái niệm

“Trường ca” - Từ Sơn)

- Trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại chỉ có ý nghĩa mỹ học đầy đủ

khi có tên gọi là trường ca sử thi hiện đại (Từ ý kiến về trường ca sử thi

của Hêghen đến trường ca hiện đại ở ta - Đỗ Văn Khang)

- Trường ca là một một hiện tượng giao thoa giữa tự sự và trữ tình (Bàn góp

về trường ca - Lại Nguyên Ân)

- Nhiều tác giả nêu ra vấn đề tên gọi trường ca nhưng cuối cùng đều thừa

nhận như một thực tế và xem “mỗi tác phẩm là một cách định nghĩa của tác

giả về chính thể loại đó” (Hữu Thỉnh)[91]

Về đặc trưng thể loại, có nhiều bài viết đã nghiên cứu một cách nghiêm túc Các tác giả thường dựa vào sự so sánh giữa trường ca với thơ dài, trường ca với truyện thơ để nói lên đặc trưng của thể loại (Trần Ngọc Vương, Mã Giang Lân,

Vũ Đức Phúc ) Bên cạnh đó một số tác giả đi từ sự vận động của các thể loại được gọi là trường ca hoặc từ những lí thuyết về thể loại của nước ngoài để xem xét trường ca hiện đại (Phạm Huy Thông, Đỗ Văn Khang, Hoàng Ngọc Hiến )

Ngoài các bài viết được đăng tải trên báo chí, trong một số công trình nghiên cứu cũng xuất hiện một số bài viết về trường ca Sớm nhất, có lẽ là các bài viết của

Lại Nguyên Ân, đầu tiên được đăng trên báo, sau được tập hợp trong cuốn Văn

học và phê bình Trong đó, bài viết “Mấy suy nghĩ về thể trường ca”1

được viết trước 30/4/1975 là bài viết công phu; ngoài việc ghi nhận những thử nghiệm trường ca tác giả đã phân biệt rõ trường ca với các thể tài khác, nêu lên những đặc trưng cốt yếu của trường ca, các hình thức trường ca được viết trong thời gian đó

Bài viết “Thể trường ca trong thơ gần đây” được Lại Nguyên Ân viết năm 1982 Trong đó, ông xem trường ca như một thể tài của thơ và cẩn trọng cho rằng “trong

phạm vi thơ hiện tại ở ta, có lẽ vẫn còn đủ thận trọng để coi trường ca như là một thể tài đang hình thành và phát triển, với xu hướng chung là đưa yếu tố suy nghĩ trữ tình thành yếu tố chủ đạo của tác phẩm trường ca”[7,2] Có thể nói rằng, với

cuốn Văn học và phê bình, Lại Nguyên Ân đã dành mối quan tâm lớn nhất cho

thể loại trường ca Những nhận xét đưa ra tuy vẫn dè dặt nhưng vô cùng quan trọng đối với phê bình và sáng tác văn học thời điểm ấy

Sau này, khi Vũ Văn Sỹ đề cập đến trường ca, ông đặc biệt chú ý đến vai trò

của thể loại trong hệ thống thơ Việt Nam hiện đại Trong bài Trường ca trong hệ

thống thể loại thơ Việt Nam hiện đại [29,703] tác giả đã luận giải một cách hợp lí

về sự phát triển của thể loại này Năm 1999, Hoàng Ngọc Hiến đã xuất bản giáo

trình Năm bài giảng về thể loại và một trong số những vấn đề được ông đưa ra là

“Mấy vấn đề đặc trưng thể loại và thi pháp của trường ca” Đây là lần đầu tiên thể

loại trường ca mới ở Việt Nam được đưa vào giáo trình Có thể nói Hoàng Ngọc Hiến là người đã dành nhiều tâm sức cho việc nghiên cứu trường ca Từ các bản dịch, các bài giới thiệu về trường ca của Maiacôpxki, các lí thuyết về thể loại của

Nga ông đã khái quát nên những đặc điểm cơ bản của trường ca hiện đại như: nội

dung lớn, cảm hứng lớn, mối tương quan giữa tự sự và trữ tình Có thể nhận thấy

đây là công trình công phu, kết hợp chặt chẽ lí thuyết và thực tiễn với cách trình bày mang tính mô phạm, tuy ngay trong cách đặt tên quyển sách đã ít nhiều mang tính nội bộ

1 Bài viết được in lần đầu trên Tạp chí Văn học, số 4, 1975

Về những nghiên cứu mang tính trường qui, chúng tôi thấy trường ca ít nhiều

đã được quan tâm tuy số lượng các công trình lớn vẫn còn ít và chủ yếu là đề cập đến một vài khía cạnh, một vài tác giả viết trường ca Từ luận văn thạc sĩ trở lên,

có thể kể đến một số công trình như: Chất sử thi trong trường ca Việt Nam hiện

đại 1954 – 1985 của Lê Thị Hồng Liên (Luận văn thạc sĩ Đại học sư phạm Huế -

2001), Thể trường ca trong văn học Việt Nam từ 1945 đến đầu thế kỉ XXI (Luận án tiến sĩ, 2008) của Đào Thị Bình, Đặc điểm trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa

Điềm, Thanh Thảo (Luận án tiến sĩ, 2008) của Mai Bá Ấn, năm 2009 được in

thành chuyên luận với tên gọi Đặc trưng trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm,

Thanh Thảo (NXB Hội nhà văn) Những công trình này tuy không nghiên cứu

chuyên sâu từ góc độ thi pháp thể loại nhưng đều là những tài liệu bổ ích cho người nghiên cứu và người viết trường ca Đặc biệt qua đây cũng thấy được, hiện nay trường ca đang là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, để ý

Gần đây, nghiên cứu trường ca dường như lại trở nên sôi nổi với các cuộc tọa

đàm: về trường ca Trầm tích (Hoàng Trần Cương) năm 2002, hai cuộc tọa đàm về

trường ca của Trần Anh Thái (tháng 1/2008 do Khoa sáng tác và lí luận phê bình – Đại học Văn hóa tổ chức và tháng 6/ 2009 do Viện Văn học tổ chức); với vô số các bài viết trên mạng Internet; với sự hồi phục của một số tác phẩm được khai sinh bởi những tên tuổi lớn một thời bị lãng quên (như trường ca của Trần Dần, Văn Cao…) và sự ra đời một số dạng trường ca mới Điều đó cho thấy thể loại này

ở Việt Nam vẫn tiềm tàng một lực hấp dẫn lâu bền

Với lịch sử vấn đề như trên, chúng ta cũng thấy được thể loại trường ca là mảnh đất đã thu hút nhiều sự quan tâm Tuy nhiên trên thực tế, một phần có thể do sáng tác quyết định, những kết luận về thể loại này qua các diễn đàn, các cuộc hội thảo hầu như vẫn đang được bỏ ngỏ, vẫn chưa có một cách hiểu thống nhất về thể loại (Tất nhiên đây có thể là vấn đề muôn thuở của văn học) Nhìn chung những

bài viết còn mang tính khái lược, điều ấy thể hiện ngay trong đầu đề “Mấy suy

nghĩ ”, “Thử bàn về ”, “Góp thêm một vài ý kiến ”, “Tản mạn…” Nó chưa tạo

nên một hệ thống hoàn chỉnh, chặt chẽ mang tính tiêu chí của thể loại Hơn nữa,

do nhiều nguyên nhân, một số khoảng trống vẫn chưa được lấp đầy, đó là:

- Các nhà nghiên cứu mới chỉ quan tâm đến dạng trường ca mang tính chất

sử thi, anh hùng ca; các trường ca mang tính chiêm nghiệm, cảm thức cá nhân; mang màu sắc siêu thực, nặng suy tư hầu như chưa được đề cập đến Điều đó dễ

hiểu vì sao Những người trên cửa biển (Văn Cao), Đi! Đây Việt Bắc (Trần Dần),

Ngụ ngôn của người đãng trí (Ngô Kha)… còn vắng bóng trong các công trình

lớn

- Việc tập hợp tư liệu chưa được đầy đủ khiến cho những nhận xét khái quát nhiều khi chưa thật khách quan và có phần phiến diện Nếu bổ sung thêm được những sáng tác thời miền Nam bị tạm chiếm và một số sáng tác ở Hải ngoại thì chắc chắn cái nhìn về thể loại sẽ sâu sắc hơn; đồng thời cũng làm cho vấn đề phức tạp hơn

- Một số bài viết do thời điểm ra đời, các sáng tác chưa thực sự hoàn thiện, cộng thêm tư duy mang tính “phản ánh luận” nên có những đánh giá chưa thật chính xác, đến nay đã trở nên lỗi thời

Có thể nói, thân phận của trường ca Việt Nam theo cách hiểu thông thường gắn liền với văn học cách mạng, đặc biệt là giai đoạn chống Mỹ, dù cao trào sáng tác xẩy ra vào những năm 80 của thế kỉ XX Các nghiên cứu về trường ca diễn ra đồng thời và cũng chịu ảnh hưởng của “trường tư duy” sử thi trong giai đoạn ấy Những hạn chế mang tính thời đại có mặt trong các bài viết, công trình nghiên cứu trước 1986 Thời gian sau, sáng tác trường ca lắng xuống, vấn đề cũng không còn thời sự nữa, cộng thêm những khó khăn khách quan ảnh hưởng tới công việc nghiên cứu, hầu như không có ai từng nói nhiều về trường ca đào sâu thêm vấn đề,

trở thành chuyên gia trong lĩnh vực này Khoảng từ năm 2000, khi Trầm tích của

Hoàng Trần Cương đạt giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam, vấn đề mới được khơi lại Tuy vậy, các bài viết vẫn mang tính nhỏ lẻ, chưa phải là những công trình lớn, không đủ khả năng khẳng định hay thay đổi suy tư về thể loại

Tuy còn tồn tại một số vấn đề như thế nhưng có thể nói trong bối cảnh ấy các nhà nghiên cứu đã chỉ ra tương đối đầy đủ những nét chung nhất của trường ca hiện đại

3 Nhiệm vụ của đề tài

Công trình nghiên cứu của chúng tôi chú trọng đến tính lí thuyết và đề xuất các vấn đề Nhiệm vụ được đặt ra trước hết là tổng hợp một cách tương đối hệ thống một số vấn đề mang tính lý luận về sử thi cổ đại và trường ca hiện đại Trường ca

là một thể loại có nội hàm rộng vì vậy chắc chắn không thể giải quyết hết hoàn toàn Trong các vấn đề cụ thể chúng tôi cố gắng nêu ra những đặc điểm mang tính qui định thể loại và qui định tư duy phản ánh trong tác phẩm Từ đó để chỉ ra sự vận động của thể loại trường ca - một thể loại lớn của văn học thế giới, đồng thời thấy được một số đặc trưng của trường ca hiện đại và sự xuất hiện phù hợp với một thời đại anh hùng của trường ca trong giai đoạn chiến tranh Ngoài ra, qua công trình này chúng tôi mong muốn một số phương diện sau đây sẽ được giải đáp:

- Diễn trình của thể loại trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam Sức sống của thể loại này như thế nào Trường ca phi chuẩn mực – trường ca hay là phản trường ca

- Chiều kích lịch sử, chiều kích xã hội và cấu trúc thẩm mỹ của trường ca hiện đại

- Vị trí của trường ca trong đời sống văn học Mối liên hệ giữa nó với các thể loại khác

4 Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài chúng tôi chọn là “Thể loại trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam”

Vì thế, có lẽ nên khu biệt thêm vấn đề: thế nào là hiện đại? Khái niệm hiện đại ở đây trước hết là một phạm trù, không phải là một giai đoạn lịch sử Đây thực sự là vấn đề lớn, mênh mông, chúng tôi chỉ mong muốn xác lập một điểm mấu chốt trong lĩnh vực văn học nghệ thuật để có thể khu biệt khái niệm đã quen thuộc “văn học hiện đại Việt Nam” Nếu nghệ thuật cổ điển được đặc trưng bởi tính rõ ràng của các phương tiện mô tả và biểu thị thì nghệ thuật hiện đại lại ngược lại: lí tưởng

của nó là không rõ ràng Trong cuốn Diện mạo triết học phương Tây hiện đại Đỗ

Minh Hợp đã chỉ ra một số ý về vấn đề này mà chúng tôi khá tâm đắc:

- Nghệ thuật hiện đại quan tâm nhiều hơn đến lĩnh vực cái vô thức

- Đề tài tự do được đặt ra theo một cách khác trong nghệ thuật hiện đại so

với trong nghệ thuật cổ điển….Bên cạnh sự giải phóng khỏi áp bức bên

ngoài thì vấn đề tự do nội tâm (DLP nhấn mạnh) của con người được đặt

ra một cách rất gay gắt[38,39]

Chúng tôi cũng cho rằng, sự khẳng định / lên ngôi của thế giới nội tâm con người và đồng thời với nó là mong muốn được giải phóng, tự do trong quan niệm nghệ thuật và sáng tác là những mấu chốt để một nền văn học bước từ cổ điển sang hiện đại Người ta tìm kiếm các phương thức nhằm một mục đích thể hiện được chân thực chính xác mọi suy tư của con người; đồng thời cũng thể hiện được chân thực những vấn đề liên quan đến cuộc sống của họ Nghệ thuật là nơi trang trải nỗi lòng của những cá nhân, những số phận – văn học hiện đại phải chăng được khởi đầu từ nội dung và mong muốn ấy

Văn học Việt Nam như các nhà nghiên cứu đã thừa nhận, quá trình hiện đại hóa

diễn ra đầu thế kỉ XX Với thơ, từ Tình già của Phan Khôi, thơ đã bước sang một

trang mới, với một quan niệm, một cách thức biểu đạt mới Với văn xuôi, có vẻ

phức tạp hơn, nhưng có thể nói rằng từ 1925, với sự ra đời của Tố Tâm (Hoàng

Ngọc Phách), dòng tiểu thuyết hiện đại đã bắt đầu phát triển Trong giai đoạn 1930- 1945, có một tác phẩm được chúng tôi xem như là bản trường ca hiện đại

đầu tiên của Việt Nam, đó là Tiếng địch sông Ô của Huy Thông Giai đoạn này

trường ca chưa phát triển, nhưng lác đác thì đã có

Do hạn chế về mặt tư liệu, đặc biệt các tư liệu bằng tiếng nước ngoài, hơn nữa dung lượng của luận án không thể cho phép chúng tôi bàn đến một phạm vi quá rộng, vậy nên chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

* Về những trường ca cổ đại, chúng tôi chú trọng đến các trường ca của Homer

và các trường ca của Ấn Độ cổ đại Đây là những dạng mang tính chất anh hùng ca gần gũi với trường ca hiện đại Việt Nam Chúng tôi xem xét những vấn đề này dựa trên các quan điểm của Hegel

* Chúng tôi tạm thời chia trường ca hiện đại thành hai loại: chuẩn mực và phi chuẩn mực Chuẩn mực là đảm bảo một số đặc trưng cơ bản mà chúng tôi sẽ nêu trong phần khái niệm Phi chuẩn mực là có ít và có nhiều nội dung vượt ra khỏi

cách nhìn thông thường ấy (Bảng phân chia được đặt ở phần phụ lục) Do dung

lượng hạn chế và một phần để đảm bảo tính hệ thống cho sự trình bày vấn đề, các luận điểm cốt lõi chủ yếu dựa trên sự khảo sát loại trường ca chuẩn mực là chính Đối với loại phi chuẩn mực, chúng tôi sẽ có những phần riêng (đương nhiên vẫn trong hệ thống) như sự đối sánh có lúc mâu thuẫn, để thấy được sự phức tạp của thể loại và của vấn đề nghiên cứu, cũng là của văn học nói chung Những phần riêng này như những trường hợp đặc biệt, có lúc tạo nên sự độc đáo, là những gam màu lạ trên nền phông văn học sử và trên sự đen trắng của lí thuyết

Số lượng tác phẩm trường ca rất lớn, tuy nhiên trong phạm vi luận án chúng tôi không có khả năng khảo sát toàn bộ mà chỉ chọn lọc những tác phẩm được

đánh giá là thành công và tiêu biểu như: Bài ca chim Chơ rao (Thu Bồn), Mặt

đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm), Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh), Những người đi tới biển (Thanh Thảo), Trường ca Sư đoàn (Nguyễn Đức Mậu), Con đường của những vì sao (Nguyễn Trọng Tạo), Đất nước hình tia chớp (Trần Mạnh

Hảo), Điệp khúc vô danh (Anh Ngọc), Ngụ ngôn của một người đãng trí (Ngô Kha), Trầm tích (Hoàng Trần Cương), Ngày đang mở sáng (Trần Anh Thái), Vỡ

ra mưa ấm (Lê Vĩnh Tài), Nhân chứng của cái chết, Nhịp điệu châu thổ mới

(Nguyễn Quang Thiều), Thơ thời gian, Buồn muộn cùng thế kỉ (Đỗ Quyên), Phồn

sinh (Nguyễn Linh Khiếu)…

5 Phương pháp nghiên cứu

Đối với bất kì một lĩnh vực nghiên cứu nào, phương pháp đều là yếu tố quan trọng Phương pháp là con đường để người nghiên cứu đạt được mục đích, là cách thức để người nghiên cứu định hướng tư duy, là yếu tố để phát hiện ra cái mới Phương pháp đương nhiên không phải là tất cả nhưng là cái không thể thiếu đối với công việc nghiên cứu khoa học Hiện nay, trong nghiên cứu văn học, có vô số

phương pháp, thậm chí có người còn cho rằng đang có một lễ hội carnaval của các

phương pháp Đối với từng vấn đề sẽ có một hoặc một số phương pháp phù hợp;

một phương pháp như là một góc nhìn, sẽ soi chiếu đối tượng ở các phương diện nào đó Điều này đồng nghĩa với việc, một phương pháp bao giờ cũng cho ta sáng

tỏ được một phần đối tượng, một phần khác có thể bị che khuất; mỗi phương pháp

có những ưu điểm và hạn chế của nó Và với đối tượng là một thể loại – một hiện tượng văn học, bắt buộc, người nghiên cứu phải sử dụng đa phương pháp để thấy được nhiều nhất các góc độ của vấn đề Hơn nữa, phương pháp còn là vấn đề rất trừu tượng, được hiểu trên nhiều cấp độ Với đề tài này, chúng tôi áp dụng như sau:

- Từ góc độ triết học, chúng tôi áp dụng các lí thuyết Thi pháp học, Thi pháp học thể loại, Thi pháp học lịch sử, Tự sự học, Chủ nghĩa cấu trúc, Chủ nghĩa hậu hiện đại để tiếp cận vấn đề Những lí thuyết này là chỗ dựa để chúng tôi có thể phát hiện vấn đề, đồng thời tìm kiếm được cái mới trong quá trình nghiên cứu

- Từ góc độ phương pháp luận, chúng tôi áp dụng các phương pháp như: + Phương pháp hệ thống: tư duy hệ thống, với bất cứ một công trình khoa học nào cũng là điều tối quan trọng Phương pháp này được áp dụng để triển khai toàn

bộ vấn đề nghiên cứu Khác với các phương pháp khác – cách làm có thể hiển thị trên bề mặt, phương pháp này phần lớn ẩn chìm bên trong tổng thể; góp phần trình bày vấn đề mạch lạc, đồng thời chỉ ra các mối liên hệ, các thành tố thống nhất của vấn đề nghiên cứu

+ Phương pháp loại hình: khi nghiên cứu những đặc điểm chung thuộc về nội dung và nghệ thuật của thể loại trường ca

+ Phương pháp lịch sử- xã hội: khi nghiên cứu mối quan hệ giữa đời sống thể loại với cơ sở xã hội mà nó phát sinh và phát triển

+ Phương pháp so sánh: khi cần tìm kiếm những đặc điểm riêng của trường ca hiện đại với các dạng trường ca khác, với các thể loại khác, và với các sáng tác nước ngoài Phương pháp so sánh nhằm tìm ra đặc điểm riêng biệt của trường ca Việt Nam

- Từ góc độ các thao tác khoa học, chúng tôi vận dụng các thao tác thông thường như: phân tích; so sánh, đối chiếu; thống kê, phân loại; mô hình hóa, khảo sát văn bản

6 Đóng góp của luận án

- Luận án trước hết sẽ cung cấp một cơ sở mang tính hệ thống về những vấn đề

lý luận và sự phát triển của thể loại trường ca trong văn học thế giới nói chung và văn học hiện đại Việt Nam nói riêng

- Luận án chỉ ra các đặc trưng thi pháp cụ thể của trường ca hiện đại Việt Nam; chỉ ra vai trò, tính lịch sử và tính xã hội của thể loại này trong dòng chảy văn hóa

- Luận án “miêu tả” các giai đoạn phát triển của trường ca, đặt trường ca trong diễn trình phát triển của bản thân thể loại để thấy được sự phát triển nội tại, thấy được cơ sở xã hội và sự giao thoa của các thể loại trong tính hệ thống của nó

- Trong chừng mực có thể, luận án sẽ góp phần khẳng định giá trị của một số tác phẩm mà từ trước đến nay còn ít được nhắc đến

7 Cấu trúc của luận án:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, nội dung luận án gồm 4 chương:

- Chương 1: Các vấn đề lí thuyết về trường ca

- Chương 2: Trường ca trong lịch sử văn học Việt Nam

- Chương 3: Nội dung biểu hiện trong trường ca hiện đại Việt Nam

- Chương 4: Một số vấn đề về phương thức thể hiện trong trường ca hiện đại Việt Nam

NỘI DUNG

Chương 1: CÁC VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT VỀ TRƯỜNG CA

1.1 Khái niệm trường ca

Thực tiễn sáng tác đã cho thấy rằng, trường ca là một thể loại rất phức tạp

Trước hết, về bản thân tên gọi, không ít người còn băn khoăn: “Để ứng thí và để

chọn làm thuật ngữ tổng quát chỉ thể loại thơ ca hùng tráng, danh từ Trường ca có điểm yếu là vỏ ngôn ngữ của từ chỉ bao hàm được độ dài của sáng tác Thế nhưng chính độ dài của thể loại lại là một điểm có thể tranh cãi”[93] Về điểm này, thậm

chí có nhà nghiên cứu cho rằng “khái niệm Trường ca không phải là một thuật ngữ

chính xác và khoa học Bởi lẽ, khái niệm này không nói lên được đặc trưng cơ bản của một thể loại thơ nào cả Hơn nữa, nó còn có thể gây nên một tình trạng mơ hồ, lẫn lộn”[50] Có thể, đây là những ý kiến mang tính chủ quan, nhưng một phần nó

cũng nói lên sự “bất ổn” của thuật ngữ Theo ông Hoàng Ngọc Hiến trong Năm bài

giảng về thể loại thì “Thể loại ta vẫn quen gọi là Trường ca trong thuật ngữ nghiên

cứu văn học Liên Xô(cũ) được gọi là Poema (trong bài này từ Poema tạm dịch là Trường ca) có thể hiểu với một nghĩa rất rộng, thậm chí mông lung”[41,41] Còn

trong cuốn Thuật ngữ lí luận văn học của trường Đại học Sư phạm Vinh tổ chức

biên soạn năm 1974 có viết: “Thuật ngữ Trường ca xuất hiện như là để dịch một

danh từ nước ngoài Danh từ Poema trong tiếng Nga chỉ một thể loại văn học dân gian Nga truyền thống với đặc trưng là tác phẩm thơ thể hiện một nội dung lớn có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc Nhiều khi Trường ca được dùng một cách rộng rãi

để chỉ một tác phẩm thơ dài hơi không nhất thiết phải có nội dung lớn Trong trường hợp này Trường ca chỉ có ý nghĩa là bài ca, bài thơ dài”[35,255 ] Như vậy,

thuật ngữ trường ca được hiểu theo một nghĩa rất rộng Trong cuốn Từ điển Thuật

ngữ văn học (Lê Bá Hán chủ biên) trường ca được hiểu là “tác phẩm thơ có dung

lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình Trường ca (poème) cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi (épopee) thời cổ và thời Trung đại, khuyết danh hoặc có tác giả”[34,309] Thực tế, trong ngôn ngữ châu Âu, người ta không dùng

nhiều thuật ngữ để định danh các dạng khác nhau của thể loại văn vần dài này

Người ta chỉ phân biệt hai thuật ngữ chính mang tính loại hình là epic/ poem

(épopee/ poème) Do các cách dịch khác nhau của cùng một thuật ngữ, các nhà lí

luận Việt Nam càng làm cho vấn đề trở nên phức tạp hơn Về cơ bản, hệ thống này, được chúng ta sử dụng tương đương như sau:

trường ca

thiên

Có thể nói, epic hay poem là những thuật ngữ chỉ loại hình, mang tính khái quát cao

nhưng không chỉ ra được các đặc điểm loại biệt của thực tiễn sáng tác vốn phong phú và đa dạng (nhất là trong nền văn học viết), không nói lên được sự độc đáo

trong sáng tác của các dân tộc khác nhau Vậy nên, dễ hiểu tại sao Truyện Kiều

(Nguyễn Du) của Việt Nam lại được các từ điển mở như wikipedia xếp vào loại epic

poetry Dựa trên “cách nhìn” của châu Âu, nhà nghiên cứu văn học Việt Nam người

Nga N.I Nikulin trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam đã dùng cùng một thuật ngữ

cho tất cả các thể loại văn vần dài hơi có trong lịch sử - đặc biệt là văn học trung đại Việt Nam, được người dịch dịch sang tiếng Việt là “trường ca” Điều này tương ứng với cách gọi ít phân biệt trên thế giới Ưu thế lớn nhất khi gom nhiều thể thơ dài của Việt Nam vào một thuật ngữ như vậy, là cho chúng ta thấy rằng, trong văn học Việt Nam cũng tồn tại một loại hình tương ứng với thế giới – có điểm chung với văn học thế giới, và “trường ca” của chúng ta có lịch sử phát triển lâu đời Tuy nhiên, điều

ấy có điểm hạn chế là không thể hiện được sự đặc sắc trong hệ thống thể loại thơ ca Việt Nam so với thế giới – là điều mà Nikulin đã khẳng định; và cho thấy Nikulin không tính đến đặc thù của nền văn học này là văn xuôi phát triển rất muộn, và trong giai đoạn đầu của lịch sử văn học, người ta không có phương tiện phản ánh nào khác là văn vần Trong các sách lí luận văn học ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu thường hay dùng thuật ngữ “Thơ trường thiên” để chỉ các dạng thơ dài trong lịch sử văn học Phải nhấn mạnh rằng đây là một thuật ngữ chỉ loại hình, không phải là một thể thơ Sự phân biệt đặc trưng các thể loại thuộc thơ trường thiên Việt Nam (Diễn

ca, Truyện thơ/ Truyện Nôm, Ngâm khúc, Thơ dài) do dung lượng hạn chế của luận

án, được chúng tôi đặt ở phần Phụ lục

Như vậy, trường ca theo cách hiểu rộng – hay với tư cách là một loại hình trên thế giới, bao gồm cả các sáng tác cổ điển và các sáng tác hiện đại, cả dân gian và văn học viết, cả tự sự và trữ tình Tuy nhiên, bên cạnh những định nghĩa rộng cũng

có những định nghĩa hẹp hơn về thể loại trường ca Belinski là nhà lí luận văn học đầu tiên muốn dành tên gọi trường ca cho một loại tác phẩm thơ dài đặc biệt, có đặc trưng riêng về nội dung Trong văn học Xô Viết, không phải tác phẩm thơ dài nào

cũng được gọi là trường ca Có sự phân biệt giữa Trường ca và truyện bằng thơ, tiểu

thuyết bằng thơ Vấn đề đặc trưng nội dung của trường ca được đặt ra Như vậy,

ngoài nghĩa rất rộng đã được nói ở trên, thuật ngữ trường ca còn có một nghĩa xác

định hơn, chỉ một thể loại tác phẩm thơ đặc biệt có đặc trưng nội dung xác định, chẳng hạn như định nghĩa của viện sĩ Gulaiep “Trường ca là những tác phẩm gồm

nhiều phần mang đặc tính sử thi và trữ tình- trường ca đó là một kế tục trực tiếp của

sử thi cổ điển và anh hùng ca”[33,233] Cách hiểu của các nhà lí luận Xô Viết sẽ

giúp ta hình dung rõ hơn về trường ca hiện đại ở Việt Nam

Trong văn học phương Tây; kể từ sau các thập niên đầu thế kỷ 20, các hình thức “epic poetry” (thơ trường ca) nói riêng, và “long poems” (“các tác phẩm thơ dài”) nói chung, đã không còn được phổ biến như các thế kỷ trước với đỉnh cao là thế kỷ 19 Tuy thế, thể loại này vẫn xuất hiện và có các kiệt tác với các tên tuổi văn học lớn lao về văn chương hay sáng giá về danh vọng: như D Walcott (Nobel) với

tác phẩm Omeros; Harry Martinson (Nobel 1974) với Aniara Còn ở khu vực Bắc

Mỹ, với các nhà thơ lớn, thường ít ra cũng có hai, ba tập “long poems” Và trong nghiên cứu, danh xưng Trường ca mang tính sử thi như chúng ta vẫn quan niệm,

được gọi là Epic poetry Sự phân vân và những bất đồng dai dẳng nhất cũng chính

ở vấn đề thuật ngữ: thế nào là long poems bên cạnh epic poetry mang tính sử thi

dễ nhận dạng hơn Bên cạnh đó, trong bản thân các thuật ngữ nhỏ hơn, vấn đề cũng không hề đơn giản Chẳng hạn như với thuật ngữ “Modern epic”2

, Franco Moretti

trong cuốn Modern epic có viết: “hãy tạm cho nó (modern epic ) như là một giả

thuyết được dựng lên để đưa ra ít nhiều cái cấp bậc cho một câu hỏi - một câu hỏi quá quan trọng mà mọi người vẫn tiếp tục nhầm lẫn Một giả thuyết khả thi, mà tôi

đang cố gắng lập trình hóa càng rõ ràng càng tốt sao cho nó có thể được kiểm nghiê ̣m - và nếu cần thiết phản bác - mô ̣t cách dễ dàng hơn [168,2] Còn A

T.Hatto trong bài viết Hướng về sự giải phẫu anh hùng ca/ trường ca (trong cuốn:

Traditions of heroic and epic poetry 1) cũng cho rằng: “Epic‟ ở một khía cạnh khác luôn là một thuật ngữ rối rắm, ít nhất là với người làm so sánh”[169,148]

Còn về thuật ngữ “long poems” trong tiếng Anh cũng không đơn thuần là Thơ dài

như ở Việt Nam, mà nó bao trùm lên cả “epic poetry” Tức là trong các thể loại

của “long poem” có cả “epic” như là một subgenres (nhánh)

Như vậy, để chúng ta thấy rằng, sự lưỡng lự và thận trọng trong cách hiểu về khái niệm này là hiện tượng phổ biến của nghiên cứu văn học nói chung, không riêng gì Việt Nam

Với những cách hiểu khác nhau, rõ ràng bản thân tên gọi đã trở nên phức tạp Tuy nhiên, nội hàm khái niệm là do chúng ta hiểu về nó, khu biệt nó như thế nào chứ khái niệm không chỉ nằm ở bản thân lớp vỏ ngôn ngữ, ở nghĩa đen của từ

vựng Hơn nữa, về mặt lí luận, như Trần Ngọc Vương viết: “Lí luận về Trường ca

- một bộ phận của thơ - lí luận về các tác phẩm văn vần dài hơi nói chung, lại càng hiếm Chưa thể coi lí luận về các thể loại khác là ổn, chỉ có thể nói rằng Trường ca do tần số xuất hiện của nó hiện thời, trở nên không ổn nhất mà thôi”[100] Lí luận về trường ca của chúng ta chủ yếu tiếp thu từ lí luận của Liên

Xô (cũ), phần lớn chỉ dừng lại ở những ý kiến của Bêlinxki, đến nay vẫn chưa tìm được một định nghĩa hoàn chỉnh và chính xác chứ chưa nói đến việc hệ thống hoá

Có thể do sáng tác chưa lên được đến đỉnh cao hoặc ngược lại vì lí luận về trường

ca của chúng ta không đầy đủ, chưa mang tính định hướng nên trường ca chỉ nở rộ trong một thời gian ngắn Thể loại trường ca là một thể loại lớn và như cách gọi

của Hegel, đó là “Thánh thư của dân tộc” Đó là một khái niệm mang giá trị và

tồn tại có thực trong thực tiễn văn học không chỉ ở Việt Nam mà còn ở thế giới Sự phát triển phức tạp của trường ca và quá trình liên tục hoàn thiện, vận động, giao thoa thể loại cũng góp phần làm cho việc đi tìm nội hàm gặp khó khăn Khi điểm qua khoảng 30 ý kiến về trường ca qua các cuộc thảo luận, chúng tôi nhận thấy rằng hầu hết các tác giả đều hiểu thuật ngữ trường ca theo nghĩa rộng của các Từ điển Tuy nhiên khi áp dụng thuật ngữ vào văn học Việt Nam hiện đại thì một số

người cho rằng trường ca trong mấy chục năm nay không giống những trường ca

cổ điển “Trường ca hiện đại ở Việt Nam không thể là sự tiếp tục tự nhiên của các

trường ca trong lịch sử như kiểu Iliat và Ođitxe, như kiểu Ramayana và Mahabharata, như kiểu các khan Tây Nguyên và các loại Saga Poem ở các dân

tộc khác trước kia”[100] Các nhà nghiên cứu văn học Đỗ Văn Khang, Vũ Đức

Phúc lại cho rằng có thể gọi những bản trường ca chống Mỹ là Trường ca sử thi

hiện đại và như vậy là nó có những đặc điểm thống nhất - cùng loại hình với

trường ca sử thi Chúng tôi cho rằng trường ca hiện đại không phải là sự tiếp tục,

sự phát triển tự thân ở một mức cao hơn của các loại trường ca sử thi nhưng chính hoàn cảnh lịch sử, thời đại cách mạng đã qui định chặt chẽ tính chất tác phẩm nên trường ca có nhiều điểm thống nhất với trường ca cổ điển, đặc biệt là ở tính chất anh hùng ca Vì vậy nói trường ca hiện đại là cùng một loại hình với các thể loại tương tự trước cũng không phải là một nhận xét sai Mặt khác nếu đặt ra vấn đề đây là sự tái sinh hay khai sinh của thể loại thì Trường ca của ta lại không thể là sự khai sinh Bởi vì tên gọi và một số đặc điểm thể loại dù do các vấn đề lịch sử chi phối và có nguyên nhân sâu xa khác với các loại trường ca sử thi (ví dụ âm hưởng anh hùng ca của trường ca ngày nay là do một thời đại anh hùng quyết định, còn

âm hưởng anh hùng ca thời xưa không chỉ là yếu tố thời đại mà phần nhiều do sự tưởng tượng thêm, do khát vọng chiếm lĩnh tự nhiên và xã hội .của con người quyết định) nhưng nó lại thể hiện ra thành những điểm tương tự nhau Mặt khác, trong một môi trường văn học bình thường, người sáng tác chân chính luôn có khát vọng làm mới mình, luôn khao khát vượt qua những rào cản và những định chế có sẵn, để tạo nên một tác phẩm gây thích thú cho người đọc

Mặt khác, quan sát lịch sử phát triển của epic ở Việt Nam chúng ta có thể

thấy nó không được phong phú như nhiều nước trên thế giới Chúng ta chỉ có một

số tác phẩm thuộc Oral epics (sử thi truyền miệng, như ở Tây Nguyên), còn các

giai đoạn khác đều rất mờ nhạt Và đến thời hiện đại, thì từ Tiếng địch sông Ô của

Phạm Huy Thông trường ca mới bắt đầu được sáng tác nhiều Vì thế, trong luận án này, chúng tôi đề xuất sử dụng thuật ngữ tiếng Anh của Trường ca hiện đại là

Modern epic (dành cho các tác phẩm chuẩn mực, ít nhiều có tính sử thi, là phạm

vi khảo sát chính của luận án), trên cả ý nghĩa phân kì văn học như ở phương Tây

và trên cả ý nghĩa để phân biệt với loại hình sử thi truyền thống trước đây Bên cạnh đó, những trường ca mang tính suy tưởng, trữ tình, không mang tính sử thi,

có thể dịch là epic lyrical poem

Về khía cạnh tiếp nhận mà nói, thì “văn bản ưu tú lại không dễ dàng bị đồng

hóa, nó đã sớm định trước cơ chế chống đồng hóa rất đa dạng, và lấy điều đó để không ngừng giữ được sự kích thích mới đối với chủ thể tiếp nhận, nếu không, tất

cả đều ở trong dự đoán, người tiếp nhận sẽ mất đi ngạc nhiên, cuối cùng mất đi động cơ tiếp nhận và sẽ từ bỏ tiếp nhận”[170,144] Phá vỡ Tầm đón đợi của độc

giả chính là một trong những thành công của tác phẩm Cho nên, thực tế, đối với nhiều thể loại, không riêng gì trường ca, tìm một đồng thuận tuyệt đối có lẽ là điều không tưởng; chính bởi sự đa dạng phức tạp trong sáng tác của nó Đặc biệt với trường ca – thể loại có một diễn trình lịch sử đa dạng và thăng trầm, một diễn ngôn chỉ thống nhất trong từng thời kì, từng giai đoạn, phụ thuộc rất nhiều vào cơ cấu tinh thần của tâm thức cộng đồng; và trong thời hiện đại, nó lại là sản phẩm sáng

tạo của một cá thể Trong mục từ Thể loại như là mô hình đọc (Bản mệnh của lí

thuyết), Antoine Compagnon có viết: “Thể loại xuất hiện như là nguyên tắc khái quát hóa hiển nhiên nhất, giữa các tác phẩm cá nhân và các điều phổ quát của văn chương”, “khi bàn về người đọc…, có thể nói đến thể loại như là mô hình tiếp nhận, thành phần của mục lục hay của tầm đón đợi”, và “Việc cụ thể hóa mà mỗi

sự đọc thực hiện không tách rời với những điều câu thúc thuộc thể loại, theo nghĩa rằng các qui ước lịch sử riêng của thể loại mà người đọc giả định là văn bản thuộc thể loại ấy, cho phép anh ta lựa chọn và giới hạn, trong số các phương sách được văn bản cung cấp, những phương sách mà việc đọc của anh ta sẽ hiện thực hóa Thể loại, như là mã văn chương, tổng thể chuẩn mực, qui tắc của trò chơi, cho người đọc biết cách anh ta sẽ phải tiếp cận văn bản, và như vậy là nó bảo đảm sự thông hiểu văn bản”[17, 228-230] Xét trường ca hiện đại Việt Nam, thì ngoài

dạng trường ca anh hùng, còn có bóng dáng một vài trường ca siêu thực, một vài trường ca hiện thực – không thể loại bỏ nó, bởi cái cá biệt đôi khi lại là cái độc đáo

và xuất sắc Một thực tế nữa, là vào khoảng đầu thế kỉ XXI, phong trào viết trường

ca lại hồi phục, nhưng trường ca hiện nay, của các tác giả mới, đa phần là khác trước Bóng dáng của các tiểu tự sự dường như nhiều hơn, những suy tư đa chiều

hơn, giọng trầm đôi khi lấn át giọng cao; và không thể phủ nhận, đây cũng là thể loại để các nhà thơ thử nghiệm những khuynh hướng sáng tác mới, những cách thức cảm nhận mới, chẳng hạn như hậu hiện đại Vấn đề một định nghĩa lại càng trở nên phức tạp – đó là cái hay của lí luận và sáng tạo, nó cho người ta sự tự do, đồng thời chứng tỏ nó không phải là vấn đề chết, thể trường ca đang vận động không ngừng, là một hiện thực đang tiếp diễn

Tuy nhiên, để thuận lợi cho việc xem xét các vấn đề khác, chúng tôi tạm

thời giới hạn thuật ngữ trường ca hiện đại (Modern epic) như sau: Trường ca là

những tác phẩm được viết bằng văn vần có kết cấu chặt chẽ, có nội dung cảm hứng lớn thường là những chiêm nghiệm gắn với các sự kiện thuộc về cái chung, của quê hương, đất nước, dân tộc, con người Có thể nói, định nghĩa này

chỉ mới nói lên được cái cốt lõi của trường ca Thực tế, mỗi tác phẩm là một định nghĩa về thể loại, nghĩa là trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, chúng ta cần áp dụng khái niệm một cách linh động Hiện nay, có thể thấy rằng, linh hồn của trường ca đang có nhiều thay đổi, cách viết và diễn ngôn về hiện thực đã có nhiều điểm khác trước, tuy vậy, dù dưới hình thức nào, cốt lõi của nó vẫn là những chiêm nghiệm gắn liền với cái chung, với cộng động; vượt lên câu chuyện của cá thể, cá nhân để hướng đến những vấn đề to lớn của thời đại

1.2 Cơ sở xã hội của trường ca

1.2.1 Ý kiến của Hegel về "Trạng thái của thế giới sử thi"

Một thể loại bao giờ cũng phát sinh và phát triển trên một tiền đề xã hội nhất định Không có thời đại Phục Hưng, không có sự đòi hỏi được tôn vinh của cá nhân con người thì sẽ không có tiểu thuyết như hiện nay Không có sự ai oán, sầu

bi của những kiếp phụ nữ dưới chế độ phong kiến thì sẽ không có những khúc ngâm thấm đẫm nước mắt Thể loại, hiện tượng văn học thường ra đời trong cơ sở

xã hội đặc thù của nó Trường ca không nằm ngoài quy luật ấy Vậy, cái gì đã tạo nên cảm hứng của trường ca? Cái gì là nguyên nhân sâu xa thúc đẩy một thể loại thơ phù hợp với tiếng nói hào hùng của thời đại?

Khi nghiên cứu văn học Việt Nam, chúng tôi thấy tính lãng mạn, chất sử thi

là những đặc điểm nổi bật của văn học cách mạng Điều ấy càng được thể hiện rõ trong các bản trường ca viết về chiến tranh Những bản trường ca này đều có nhiều

yếu tố thống nhất với các Trường ca sử thi -những tác phẩm mà Hegel đã lấy làm

cơ sở cho một phần lý luận về “Các nghệ thuật lãng mạn” Vì vậy, khi xét về

nguồn gốc xã hội, sự ra đời của các trường ca nói chung, chúng tôi đi từ những lí luận căn bản của Hegel để lí giải các vấn đề

Theo Hegel, thơ ca là lĩnh vực cao nhất của nghệ thuật “Lãng mạn” (khái

niệm của Hegel không phải là lãng mạn chủ nghĩa mà để chỉ các nghệ thuật đi sâu

vào thế giới tâm hồn của con người) Bởi vì “Đối tượng duy nhất của thơ ca là cái

vương quốc vô hạn của tinh thần và ngôn ngữ, cái chất liệu mềm dẻo và vô vọng kia lại là bộ phận khăng khít của tinh thần và là cái có khả năng chiếm hữu các hứng thú và các vận động của tinh thần dưới trạng thái sinh động nhất của nó hơn mọi cái khác” [37, 484] Trong thế giới thơ ca ấy thì sử thi lại là lĩnh vực khởi

thuỷ, bắt đầu với các thơ đề trên mộ, thơ cách ngôn và các bản Trường ca về vũ trụ

và thần linh Tuy nhiên, những bản trường ca ban đầu này chưa được Hegel coi là

Trường ca chính thức Những bản trường ca xứng đáng là quyển “Thánh kinh của một dân tộc” - những trường ca chính thức - trường ca chân chính - “chủ yếu ra

đời vào thời kỳ trung gian trong đó một dân tộc thoát khỏi tình trạng mê muội của

nó và cảm thấy tinh thần của nó thức tỉnh bắt đầu tạo nên một thế giới dành riêng cho nó và nó cảm thấy sống ở đấy là thoải mái”[37, 575] Đó là một thể chế xã hội

đạt tới một trạng thái độc đáo trong đó nền tảng của sự phục tùng không phải là

một uy quyền thuần tuý, mà là một “tinh thần danh dự, sự tôn trọng” Sự thức tỉnh

song song của ý thức tự do cá nhân và tinh thần dân tộc đã là tiền đề cho sử thi Trong xã hội ấy người ta muốn tạo ra một thế giới và dành riêng cho nó một quyển sách ghi lại tất cả cái không khí, khí phách hào hùng đẹp đẽ của dân tộc

Trường ca sử thi gắn liền với cái toàn thể của thời đại và của đời sống dân

tộc Song nó không phải vẽ lên tâm trạng chủ quan của nhà thơ mà vẽ lên các sự kiện và các biến cố cụ thể, cho nên cái tôi của anh ta lại càng lùi về phía sau khi anh ta lao vào thế giới đang diễn ra trước mắt, hoà mình vào cộng đồng, vào không khí dân tộc

Khi nghiên cứu các bản Trường ca của Homer người ta cho rằng nó đã ra đời trong thời kỳ quá độ từ nền văn hoá Mixen chuyển sang nền văn hoá cổ tiền Hi Lạp - thời kỳ đồng hoá của bốn nhóm bộ tộc Hi Lạp để hình thành dân tộc Hi Lạp,

dân tộc trong cái ý nghĩa ban đầu, ý nghĩa sơ khai của nó Qua những chứng cứ khảo cổ học, người ta thấy nền văn minh Cret và Mixen thuộc về thời đại đồ đồng, kim loại sắt đã có nhưng còn hiếm Người Đôriêng từ phía Bắc tràn xuống chinh phục Hi Lạp đã đem theo những dụng cụ bằng sắt thường dùng Người Akêen đã

bị kẻ xâm lược mới này đánh đuổi, chạy sang vùng bờ biển Tiểu Á Nơi ấy các thành bang Iôni và Êôlit còn giữ được, qua hàng thế kỷ, câu chuyện về những anh hùng Akêen và những chiến công lừng lẫy của họ Những người hát rong đã biến những câu chuyện kể này thành những khúc ca chiến trận và vinh quang Nguồn gốc hình thành nên những thiên anh hùng ca Hi Lạp cổ đại chắc chắn phải là thời

kỳ có những phát triển đột biến, vượt bậc về ý thức dân tộc, về văn minh và trí tuệ

của loài người Những Trường ca Iliat, Ođitxe của Homer là những viên gạch đầu

tiên của một nền văn minh HiLạp cổ đại phát triển rực rỡ (khoảng thế kỷ VIII - đến thế kỷ VII trước CN )

Tuy vậy, Hegel cho rằng không nên kết luận “từ cái thời đại anh hùng với ý

nghĩa thực sự của nó, là thời đại sinh ra sử thi - nhân dân đã có cái nghệ thuật tự mình vẽ nên một bức tranh nên thơ” [37,577] Thực chất thì “nghệ thuật nảy sinh chậm hơn nhiều, khi cuộc sống và tinh thần từ lâu đã diễn biến trong một bầu không khí nên thơ” [37,577] Các trường ca của Homer xuất hiện sau khi cuộc

chiến tranh Troa xảy ra nhiều thế kỷ Còn Otxian đã ca ngợi một quá khứ anh hùng

mà cái hồi quang đã mất khiến người ta cảm thấy cần nhớ lại và xây dựng lại nó

Những bản trường ca viết về chiến tranh của chúng ta phần lớn cũng được viết sau khi chiến thắng, khi người ta có “bước lùi” để hồi tưởng và đánh giá lại toàn bộ

cuộc chiến và ý chí quật cường của nhân dân

Xuất phát từ “sự thức tỉnh của ý thức dân tộc”, Hegel cho rằng trạng thái

chung của thế giới sử thi là “một hành động trong đó các chi nhánh của nó gắn

liền với cái toàn thể của thời đại và của đời sống dân tộc” [37,583] Đó là một

hành động mà ta chỉ có thể quan niệm là đã chìm trong lòng một thế giới rộng rãi hơn Ở điểm này, Hegel muốn nói đến sự hoà trộn giữa cái riêng và cái chung, giữa cuộc sống cá nhân và cuộc sống cộng đồng, giữa gia đình và xã hội trong một bản Trường ca chân chính Mặt khác, điều kiện khách quan, hay là tình huống phù

hợp nhất cho một bản Trường ca sử thi ra đời, theo Hegel, đấy là xung đột của

trạng thái chiến tranh Trong chiến tranh, toàn bộ dân tộc đang vận động, đang

hướng về cùng một mục đích: bảo vệ mình Khi ấy tinh thần dân tộc mới được thể

hiện và thức tỉnh một cách toàn vẹn Đề tài về Iliat và Oditxe của Homer đều rút ra

từ truyền thuyết về cuộc chiến tranh thành Troa, một cuộc chiến tranh có thật xảy

ra vào thế kỷ XII trước công nguyên Trong đó Iliat trực tiếp viết về cảnh chiến trận và cơn giận của Asin; Oditxe viết về hoà bình, nhưng trong đó vẫn còn dư âm

của cuộc chiến, những gì liên quan đến tình trạng diễn ra trong ngôi nhà ở đảo Ithác cũng như tới cuộc du lịch của Oditxe khi trở về đều là hậu quả trực tiếp của cuộc chiến tranh, thậm chí là việc kéo dài của cuộc chiến tranh ấy Rất nhiều

Trường ca viết về đề tài chiến tranh đã trở thành những quyển “thánh kinh” tượng

trưng cho tinh thần dân tộc, ví dụ như Giải phóng Jeruxalem của T.Tasso,

Lusiadas của L.Camoes, Khúc ca về cuộc hành binh I-go của dân tộc Nga Dù

những bản trường ca ấy viết về cảnh chiến thắng hay thất bại thì nó vẫn là những

ngọn lửa rực sáng Hegel viết: “Trong chiến tranh thì tinh thần dũng cảm làm

thành cái hứng thú chủ yếu, mà tinh thần dũng cảm là một trạng thái tâm hồn và

có một hoạt động không hợp với cách biểu hiện trữ tình cũng không hợp với hành động có kịch tính”[37,594] Không phải tất cả các trường ca đều viết về chiến tranh

nhưng chiến tranh là một đề tài lớn, một môi trường phù hợp nhất và vô cùng đa dạng để thể hiện sự hoành tráng và tinh thần cộng đồng Bởi vì chiến tranh đòi hỏi một sức mạnh lớn - sức mạnh tập thể, đòi hỏi sự quên mình - nâng con người cá nhân và con người tập thể ngang hàng với thần thánh Tuy nhiên, không phải bất

cứ cuộc chiến tranh nào cũng là “tình huống phù hợp” của Trường ca Hegel quan niệm “Chỉ có những cuộc chiến tranh giữa các dân tộc xa lạ đối với nhau thì mới

có tính sử thi, trái lại các cuộc chiến tranh giành vương triều, các cuộc nội chiến, các cuộc khởi nghĩa tư sản lại thích hợp với lối trình bày của kịch hơn” [37,595]

Và không chỉ là những cuộc chiến tranh giữa các dân tộc xa lạ, Hegel còn nhấn

mạnh: “Điều này không có nghĩa là mọi cuộc chiến tranh bình thường giữa hai

dân tộc đối địch nhau đều là sự kiện sử thi Cuộc chiến tranh còn phải diễn ra nhân danh một đòi hỏi có tính toàn nhân loại và có tính lịch sử mà một dân tộc đưa ra với một dân tộc khác” [37,597] Những cuộc chiến tranh vệ quốc nhân danh

chính nghĩa như chiến tranh chống Napoleon năm 1812, chống Phát xít 1941- 1945

của dân tộc Nga, chiến tranh chống Nguyên Mông, Minh Thanh, chống Pháp, chống Mỹ của nước ta đều là những cuộc kháng chiến mang tầm vóc sử thi

1.2.2 Âm vang của những thời đại anh hùng trong lịch sử Việt Nam

Việt Nam là một nước đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp lúa nước, khí hậu khắc nghiệt, lúc khô hạn lúc lũ lụt lớn, đặc biệt chiến tranh chống xâm lược liên miên đã thúc đẩy sự hình thành một tinh thần đoàn kết, một sự cố kết bền chặt mà chưa từng có một thế lực ngoại xâm nào phá vỡ được Việt Nam đã từng chiến thắng nhiều kẻ thù hùng mạnh đến từ các nước lớn như Trung Hoa, Mông Cổ, Pháp, Mỹ Có thể khẳng định rằng phải có một tinh thần dân tộc vĩ đại, tất cả vì cộng đồng thì chúng ta mới có thể làm nên những chiến thắng như thế Đó là những sự kiện mang tầm vóc sử thi mà nếu có một cá nhân tài năng thì có thể làm

nên những quyển “Thánh thư của dân tộc”, những bản trường ca bất hủ về đất

nước anh hùng Tuy nhiên, nếu xã hội Hi Lạp, La Mã cổ xưa đã để lại những áng anh hùng ca, những Trường ca sử thi thì ở ta, đó là một hệ thống cổ tích thần thoại

có gắn bó với lịch sử, toát ra từ quá khứ xa xưa gian lao và oai hùng của cộng đồng dân tộc Sử thi Tây Nguyên với Đam San, Xinh Nhã cũng là những tác phẩm mang đậm chất sử thi Bên cạnh đó chúng ta còn có một truyền thống văn học với sự phát triển rực rỡ của truyện thơ, truyện Nôm bình dân, diễn ca, ngâm khúc - các

thể loại thơ dài nói chung Theo nhà nghiên cứu Phạm Huy Thông, thì Lĩnh Nam

chích quái xuất hiện từ thời Trần và Lê sơ giữ vị trí như một bộ Trường ca nguyên

thuỷ Việt Nam3 Từ cái nhìn lịch sử, chúng ta có thể khẳng định rằng trường ca hiện đại là một sự phát triển từ truyền thống văn học dân tộc và mang dấu ấn của thời đại mới

Trong lịch sử có lẽ có hai giai đoạn để lại dấu ấn về hào khí dân tộc lớn nhất trong văn học đó là giai đoạn Lý, Trần, Lê và giai đoạn chống Mỹ Văn học Lý Trần với hào khí Đông A đã làm nên một chủ nghĩa yêu nước đầy khí phách anh hùng và độc lập, tự cường, xứng đáng là thời đại anh hùng ca Lời kêu gọi đứng

lên cứu nước trong Hịch tướng sỹ của Trần Quốc Tuấn là sự ý thức về tinh thần dân tộc của thời đại Đỉnh cao của thời kỳ này là bài thơ dài Bình Ngô đại cáo - áng “thiên cổ hùng văn” của muôn đời Nó như một bản giao hưởng hùng tráng

nói về sức mạnh to lớn của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống quân Minh Âm

hưởng của Bình Ngô đại cáo có tính chất của một bản trường ca, bởi như Hegel

viết nó “thực sự là toàn bộ quan niệm về thế giới và cuộc sống một dân tộc, được

trình bày dưới hình thức khách quan của những biến cố thực tại”[37,573] Tuy

Bình Ngô đại cáo chưa phải là một tác phẩm có độ dài, nhưng về nội dung cảm

hứng, âm vang hào sảng của nó xứng đáng là một thiên cổ hùng văn, sánh ngang

với một số bản trường ca mang tính dân tộc của các nước khác như Kalevala (Phần Lan), Nibelung (Đức), Bài ca Roland (Pháp)

Những cuộc chiến tranh chống xâm lược ở Việt Nam đều là những cuộc chiến tranh chính nghĩa Hơn nữa chúng ta lại là một nước nhỏ nhưng đã thắng được những đạo quân khổng lồ từ Mông Cổ, Trung Quốc, Pháp, Mỹ Vì vậy điều ấy

đã trở nên kỳ diệu, thần thánh Trường ca hùng tráng chỉ ra đời trong một xã hội có

cái gì đó siêu phàm Cuộc chiến tranh chống Mỹ là cuộc chiến “nhân danh một đòi

hỏi có tính toàn nhân loại và có tính lịch sử” [37,597] Chúng ta thắng giặc Mỹ là

đã chiến thắng một đội quân mạnh hơn ta về nhiều mặt Dù phải đương đầu với muôn vàn khó khăn thiếu thốn, nhưng với sức mạnh quật cường, lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần đoàn kết cộng đồng chúng ta đã làm nên điều kỳ diệu Một cuộc chiến mang tính chất thần thánh và một truyền thống thơ văn yêu nước nồng nàn, hào sảng từ xa xưa, dĩ nhiên giờ đây lại được trỗi dậy, thôi thúc những chiến

sĩ, nhà thơ mang trong mình niềm tự hào vô biên về dân tộc muốn tổng kết lại, tường thuật lại về một giai đoạn lịch sử không thể nào quên, không thể lùi vào dĩ vãng Âm vang của thời đại anh hùng và những cá nhân anh hùng đã nâng cả dân tộc lên tầm vóc sử thi mà người ta cảm thấy dường như một bài thơ ngắn, một bài văn ngắn không thể diễn tả hết được Điều này không chỉ có ở đất nước chúng ta

mà còn có ở một số nước khác như Nga với những bản trường ca bất hủ của Maiacopski, Tvacđopxki Hơn nữa, như một xu hướng, trường ca không chỉ xuất hiện trong văn học, mà trong lĩnh vực âm nhạc, hội hoạ cũng liên tục ra đời những

bản giao hưởng, những bức tranh khổ lớn để phản ánh được tính chất anh hùng của thời đại

1.3 Sự tồn tại của trường ca trong lịch sử

Khi nghiên cứu trường ca nói chung chúng ta nên xem xét sự vận động của

thể loại để tìm ra sự giống và khác nhau, sự thống nhất hay mâu thuẫn giữa các trường ca hiện đại mà chúng ta đang bàn với các loại trường ca trong lịch sử Sự phát triển của trường ca – epic poetry – với tư cách là một loại hình, từ xưa đến nay phải nói là vô cùng phức tạp Đó là một quá trình không ngừng biến thể và có những lúc dường như đứt đoạn Thực ra điều này cũng là một lẽ tự nhiên vì trường

ca phải có thời đại của nó Lịch sử hình thành và phát triển của các dân tộc trên thế giới rất đa dạng nên xét về sự vận động của thể loại là vô cùng khó khăn Hầu như một số từ điển thuật ngữ văn học ở Việt Nam khi nói về thể loại này cũng chỉ nói một cách đại lược như: Trường ca sử thi - Trường ca tiền lãng mạn -Trường ca

lãng mạn Trong cuốn Mỹ học, Hegel chia Trường ca sử thi ra thành ba thời kỳ

( đến thời đại của ông):

- Thơ sử thi Phương Đông

- Sử thi của người Hi Lạp và La Mã

- Sử thi lãng mạn

Trong hệ thống này, loại thứ nhất, thơ sử thi Phương Đông, có tính chất chủ

yếu là tượng trưng, đa phần đều được Hegel cho là loại trường ca sử thi không

thực sự, bởi nó “không thể vươn lên được tới tình trạng độc lập cá nhân của tính

cách, của mục đích và của các xung đột” [37,643] Hegel chỉ thừa nhận những sử

thi thực sự ở hai dân tộc Ấn Độ và Ba Tư Điều này là do tính chất của các quan niệm khái quát về vũ trụ, về nhân sinh và tôn giáo ở các dân tộc khác nhau

Tiếp theo là loại Trường ca sử thi của người Hi Lạp và những người La Mã

Chính Homer đã đưa chúng ta vào thế giới nghệ thuật sử thi chân chính Hegel đặc biệt đánh giá cao thơ sử thi giai đoạn này Theo ông, những tác phẩm của Homer là

“sự sáng tạo cao nhất của tinh thần sử thi, và là cái nguồn hưởng thụ trong trẻo

nhất đối với tinh thần con người chúng ta” [37,648]

Có thể nói, hai giai đoạn trên là thời kỳ đầu của sử thi anh hùng ca Cũng tương tự như cách phân chia của Hegel, một số nhà lí luận về sử thi của Liên Xô (cũ) đã phân chia sử thi thành hai loại:

1 Sử thi cổ sơ (hay sử thi thần thoại ) - tương ứng với thơ sử thi Phương

Giai đoạn thứ ba theo cách phân chia của Hegel chính là giai đoạn thơ Sử thi

lãng mạn Ở đây Hegel chia làm hai nhóm: Nhóm thứ nhất “được tạo nên bởi các

di tích của thời kỳ trước thời kỳ Thiên chúa giáo và được bảo vệ ở các dân tộc mới nhờ có truyền thống kể bằng miệng và do đó mà bị xuyên tạc ít nhiều” [28,650]

Những trường ca của Otxian - những trường ca gợi lại kỷ niệm đau đớn của một

thời vinh quang đã qua là thuộc nhóm này Nhóm thứ hai là thơ Sử thi của thời

trung cổ Thiên chúa giáo Nhóm này có ba chủ đề chính, đầu tiên là chủ đề liên

quan đến các quyền lợi, các tính cách và các biến cố dân tộc, ví dụ như những

Trường ca về Xít tiêu biểu của dân tộc Tây Ban Nha, các ca khúc Nibelung (Das

Nibelungenlied/ Song of the Nibelungs) của Đức Tiếp đó là các trường ca tôn

giáo thời Trung cổ Ở chủ đề này tiêu biểu là Thần khúc của Đante Cuối cùng là

chủ đề về tầng lớp hiệp sĩ gồm những cuộc phiêu lưu tình duyên và những trận chiến đấu vì danh dự cũng như về những quan hệ tôn giáo với tính chất chủ nghĩa thần bí của tầng lớp hiệp sĩ Thiên chúa giáo Chủ đề này thường gắn với các yếu tố

cá nhân hơn là dân tộc Về cơ bản, cách phân chia của Hegel chỉ mới dừng lại ở thời kỳ Trung cổ, còn các thời kỳ sau- thời kỳ Phục hưng hầu như chưa được bàn

đến, mặc dù ông đã đả động đến những Trường ca sử thi thơ mộng của người Đức

và đặc biệt là tác phẩm Hecman và Đorothe của thi hào Goethe (sau Phục

hưng-thế kỷ XVIII-XIX-(1749-1832) Mặt khác, như cách phân chia này thì giai đoạn sử thi lãng mạn là một giai đoạn rất dài và vì vậy mà nó quá trừu tượng, khó có thể nắm bắt một cách minh bạch Thực chất vấn đề phân chia thể loại trường ca ra các thời kỳ là rất khó khăn, đặc biệt nếu xét trên một bình diện rộng (ví dụ như toàn

thế giới) Nếu chúng ta áp dụng trong một dân tộc thì dĩ nhiên vấn đề sẽ dễ dàng hơn Về đại thể chúng ta có thể hình dung sự vận động của trường ca theo một

mạch chính từ những Trường ca sử thi (Ancient epics: thần thoại + cổ điển, trước thế kỉ thứ 5) - Trường ca thời Trung cổ -Trường ca thời Phục hưng - Trường ca

trữ tình lãng mạn thế kỷ XVIII - XIX) Sự phân kì sơ lược trường ca trên thế giới

như sau: Giai đoạn Oral epics (Trường ca truyền miệng); giai đoạn Trường ca viết gồm: Trường ca cổ - Ancient epics (từ thượng cổ đến năm 500), Trường ca Trung

cổ - Medieval epics (từ năm 5000- 1500), Trường ca hiện đại – modern epics (từ

1500 đến nay) Như vậy, giai đoạn trường ca hiện đại được tính từ thời Phục Hưng trở đi, trong đó nổi bật là trường ca thời Phục hưng và xu hướng trường ca trữ tình lãng mạn thế kỉ XIX

Trước hết chúng ta nói về Sử thi cổ (sử thi cổ điển- như cách gọi của

Hegel) Về tên gọi sử thi cổ điển còn có nhiều cách và nhiều sự phân loại khác

nhau cũng như Hegel chia những trường ca giai đoạn đầu này thành hai loại: không

chính thức và chính thức Không chính thức thường gắn với các yếu tố dân gian

truyền miệng và tính chất thần bí tôn giáo Còn sử thi chính thức đã có một tác giả

- một cá nhân nào đó cụ thể, dù có thể nó vẫn còn dựa trên cốt truyện dân gian

Những sử thi không chính thức, hay có một số cách gọi khác: sử thi dân gian, sử

thi cổ sơ, sử thi thần thoại đương nhiên vẫn có mối quan hệ rất lớn đối với thể

loại sau này, nhưng do tính chất truyền miệng của nó mà không có được những

văn bản cụ thể, nên tạm thời chúng ta không bàn đến ở đây Bước sang thời kỳ sử

thi chính thức, hay còn gọi là sử thi anh hùng, sử thi tái tạo với những tác phẩm Iliat, Oditxe được xem là của Homer; Mahabharata, tác giả có tên là Vyasa - chỉ

đơn giản có nghĩa là “Người biên soạn”; Ramayana - cuốn sách thần thánh của

nhiều triệu người Hindu trong cuộc đời của họ, nguyên bản được tạo nên bởi nhà thơ thông thái Valmki Những sử thi kể trên đều là những bộ sử thi đồ sộ của các nền văn minh lớn trong lịch sử Chúng đều là những tác phẩm có cốt truyện và có

nhân vật mang tính chất anh hùng Theo Hegel “nội dung và hình thức của nó thực

sự là toàn bộ các quan niệm, toàn bộ thế giới và cuộc sống của một dân tộc được trình bày dưới hình thức khách quan của một biến cố thực tại” [37,573] Thực chất

các sử thi cổ điển đều là những tác phẩm anh hùng ca (Vì vậy một số từ điển thuật

ngữ của ta khi giải thích mục sử thi thường có câu: còn gọi là anh hùng ca) xuất

hiện sớm trong lịch sử văn học của các dân tộc nhằm ngợi ca những sự nghiệp anh

hùng có tính chất toàn dân và có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc Trong “ Đại từ

điển bách khoa Liên Xô” có đoạn viết: “Anh hùng ca có mối liên hệ hữu cơ với

lịch sử dân tộc, lưu giữ lại những chiến công anh hùng của những người đại biểu

ưu tú của nhân dân” [cd52,408] Dung lượng của những bộ sử thi này rất lớn cả về

nội dung lẫn độ dài Nó gắn với một quá khứ tuyệt đối, một thời gian đã hoàn thành trọn vẹn như cách nói của Bakhtin Trong sự so sánh với thể loại tiểu thuyết, Bakhtin đã chỉ ra ba đặc điểm của sử thi như sau:

1 Đối tượng sử thi là cái quá khứ dân tộc anh hùng "quá khứ tuyệt đối" theo thuật ngữ của Goethe và Schiller

2 Nguồn gốc sử thi là truyền thuyết dân tộc ( chứ không phải kinh nghiệm

cá nhân và hư cấu tự do nảy nở trên cơ sở kinh nghiệm ấy)

3 Thế giới sử thi được cách ly khỏi thời đương đại, tức là thời của ca sĩ

(tác giả và thính giả) bằng một khoảng cách sử thi tuyệt đối.[11,35]

Thế giới các hành động và nhân vật sử thi vốn cao thượng và anh hùng Nhận xét của Bakhtin đặc biệt dành cho các trường ca cổ điển Lúc này nhận thức về tự nhiên và con người vốn còn nhiều hạn chế, vì vậy các vị thần, các nhân vật anh hùng lại càng trở nên hùng vĩ và cách xa với cái bình thường Nghĩa là nó giữ một

cự ly nhất định với thế giới hiện thực Trong sử thi cổ điển, tính chất thần thánh còn rất đậm ( Asin lấy sức mạnh từ đất mẹ ) vì vậy cái khoảng cách này là rất lớn và các nhân vật sử thi tạo nên một thế giới đáng tôn thờ và ngưỡng vọng Càng

về sau, khoảng cách sử thi càng được rút ngắn Điều này xẩy ra không chỉ riêng với thể loại trường ca mà còn ở các thể loại khác (như tiểu thuyết, thơ )

Sự thống trị của Thiên chúa giáo và chủ nghĩa kinh viện đã ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của văn học nghệ thuật, trong đó có trường ca Thay vì sự ca ngợi những con người khổng lồ (cả về trí tuệ và sức mạnh ), tinh thần chiến đấu hy sinh

vì dân tộc, các Trường ca Trung cổ phần nhiều viết về các đề tài tôn giáo và tầng

lớp hiệp sĩ Trong đó đa phần mang nội dung thần bí và tính chất phiêu lưu cá

nhân Vì vậy, Hegel đã cho rằng những trường ca này “ít tính sử thi thực tại” Tuy

nhiên, trong những tác phẩm viết về các đề tài ấy, vẫn nổi lên một Thần khúc của

Đante Như Hegel nhận xét, đây thực sự là tác phẩm “hoàn mĩ nhất, có nội dung

phong phú nhất, cái sử thi thực sự nghệ thuật của thời Trung cổ Thiên chúa giáo

và Công giáo” [37,653] và Đante chính là người mở đầu cho phong trào văn nghệ

Phục hưng Italia Ông vừa là nhà thơ cuối cùng của thời trung cổ, vừa là thi sĩ đầu

tiên của thời kỳ cận đại Trong lịch sử thời kỳ trung cổ, đã có nhiều cuộc đấu tranh của tầng lớp dưới Chính vì vậy, tồn tại song song với những trường ca về tôn giáo

và tầng lớp hiệp sĩ vẫn là những trường ca mang tính chất anh hùng ca Từ khoảng cuối thời kỳ trung cổ (XII- XIV) đã xuất hiện hàng loạt những bài ca ca ngợi lòng

dũng cảm và những cuộc chiến đấu mang tính toàn dân Đó là Bài ca Roland (Pháp), Bài ca Nibelung(Đức), Trường ca về Xit (Tây Ban Nha), Khúc ca về

cuộc hành binh I-go (Nga) Đặc biệt những bản trường ca này không chỉ mang

âm hưởng hào hùng của những bản trường ca thời Cổ đại mà còn là âm hưởng bi

tráng của những trận chiến Kiệt tác Khúc ca về cuộc hành binh I-go là sự đau xót

trước thất bại khủng khiếp của cuộc hành binh I-go trong sự kiện lịch sử mùa hè năm 1185 Đó là bức tranh tai hoạ của nước Nga vì những sự phân biệt, tranh giành giữa các công tước và những cuộc xâm lấn cướp phá của các bộ tộc Pô-tô-

vet Như tác giả Thuý Toàn viết: “Nếu bản trường ca viết về chiến thắng hẳn phải

là bản trường ca hân hoan ngày hội Chiến thắng nghĩa là trận chiến kết thúc Còn đối với tác giả "Khúc ca" thất bại chính mới là mở đầu của trận chiến Thất bại liên kết người Nga lại Tác giả "Khúc ca" không kêu gọi đến bữa tiệc khải hoàn

mà kêu gọi mọi người đến bữa tiệc lên đường ra trận”[97] Như vậy, những bản

anh hùng ca mang tính sử thi cao trong giai đoạn này thường xuất hiện vào cuối thời kỳ trung cổ; khi sức mạnh thần bí Tôn giáo đang ngày càng bị những phát minh của khoa học kỹ thuật làm đảo lộn và lu mờ dần Hơn nữa, những bản trường

ca này lại xuất hiện ở những nước chịu sự thống trị của Tôn giáo ít hơn, chính vì vậy mà cái bóng đêm Trung cổ không phủ lên được cái tinh thần ngời sáng của họ Nói như vậy, thì cuối cùng chính Đante là người vĩ đại nhất Ông sống ở một đất nước là trung tâm của Thiên chúa giáo nhưng đã là người mở màn cho một bức tranh khải hoàn của nghệ thuật: Thời đại Phục hưng

Khi nhận xét về các anh hùng ca của Hi Lạp cổ đại, Mark viết: “Sức hấp dẫn

đó chính là sản phẩm của cái hoàn cảnh và nó gắn liền với sự kiện là những điều

kiện xã hội chưa chín muồi đã sản sinh ra nghệ thuật đó và chỉ có trong những điều kiện đó nó mới sản sinh ra được, những điều kiện đó đã vĩnh viễn không bao giờ trở lại nữa”[63,314] Theo Mark, phẩm chất anh hùng ca không thể có trong

xã hội Tư sản Thời kỳ Phục hưng là thời kỳ tích luỹ của xã hội Tư bản; mặt khác, đặc trưng và tiến bộ của nghệ thuật thời kỳ này là người ta đã phát hiện ra cá nhân con người Chủ nghĩa nhân bản Phục Hưng đề cao sức mạnh của con người cá nhân theo nghĩa bình thường nhất của nó; đề cao vẻ đẹp của bản thể, của tạo hoá

và đòi hỏi tự do được sống trước hết là một cuộc sống bình thường với những bản năng mang tính con người nhất Và tất cả những điều ấy là đối lập với lý tưởng thẩm mỹ của sử thi (cá nhân > < cộng đồng), bởi vì về cơ bản sử thi - anh hùng ca

luôn hướng đến tính chất cộng đồng Trong Mỹ học, Hegel cũng viết: “Trạng thái

của thế giới hiện đại thực vậy là nôm na thô thiển đến nỗi nó hoàn toàn chống lại những điều kiện mà theo chúng tôi một sử thi thực sự phải thực hiện” [37,662]

Thời Phục Hưng đánh dấu sự lên ngôi của hội hoạ và sau hội hoạ là văn học Nhưng đây không phải là thời đại của thể loại trường ca Nói như Bakhtin, cái thể loại gần gũi với con người nhất phải là tiểu thuyết, phải là kịch, đầu tiên là

Xervantex với tác phẩm Don Quijote đã đưa thể loại tiểu thuyết thành một thể loại

cỡ lớn, độc lập hoàn toàn và đặc biệt là mang tính hiện đại; và với kịch là Shakespeare - người đã dự báo những mâu thuẫn của xã hội Tư bản Còn thể loại

trường ca, sau tác phẩm bất hủ của Đante, thì thời kỳ này rất ít những Trường ca

thực sự theo cách hiểu của Hegel - nghĩa là những trường ca mang tính sử thi Tuy

nhiên, những đề tài mang tính chất dân tộc, mang tính chất cộng đồng vẫn tồn tại

và có mặt trong một số trường ca (Thể loại trường ca vẫn duy trì chỗ đứng của nó)

Tiêu biểu là: Lusiadas (L.Camoes- thế kỷ XVI), Giải phóng Jeruxalem (T.Tasso

thế kỷ XVI) Những tác phẩm này, theo một số nhà nghiên cứu Nga như Belinski, Đobroliubop, G.L.Abramovits thì đều là những tác phẩm mang tính chất

mô phỏng anh hùng ca và “ngày càng khác xa với mẫu mực cổ điển của nó”

[1,229]

Thực chất, nếu chúng ta hiểu khái niệm trường ca theo nghĩa rộng, thì từ thời Phục Hưng trở đi, trường ca bắt đầu du nhập thêm nhiều đề tài, chủ đề mang tính chất cá nhân, cốt truyện không chỉ là cốt truyện tự sự mà còn là cốt truyện trữ tình

Âm hưởng ngợi ca dần dần giảm bớt Thời kỳ Cổ điển và thời kỳ ánh sáng với sự chi phối mạnh mẽ của tư duy duy lý, khó có thể có được những trường ca sử thi

Và nếu nhà văn vĩ đại Voltaire đã viết Trường ca Herriat thì như Hegel nhận xét:

“ở đây thơ có vẻ là một vật giả tạo bởi vì, như tôi đã nói, chủ đề không sao cho

phép ta xử lý nó một cách hồn nhiên được” [37,662]

Như trên đã viết, nếu hiểu trường ca theo nghĩa rộng thì trường ca không chỉ gồm các trường ca sử thi Và bắt đầu từ giữa thế kỷ XVIII, với sự tồn tại của chủ nghĩa lãng mạn, do những điều kiện lịch sử khách quan và đòi hỏi thẩm mỹ của con người thay đổi, trường ca cũng vận động cho phù hợp với tính lịch sử của nó

Trường ca trữ tình bắt đầu phát triển Các đề tài cá nhân, những suy nghĩ có tính

chất chiêm nghiệm về thời đại, về lịch sử ra đời tạo nên những nét mới của trường

ca Bên cạnh đó, do nhu cầu muốn thổ lộ tình cảm, tư tưởng, nhiều trường ca có xu hướng tiểu thuyết hoá, nêu những vấn đề gắn với đời sống Các tác phẩm chiếm vị trí đỉnh cao trong tiến triển của thể loại ở thời này thường nghiêng về tính triết lý

xã hội hoặc tượng trưng triết lý, chẳng hạn như: Cuộc du hành của Childe Hasold (Byron), Hecmas và Đorothe, Faust(Goethe), Kỹ sĩ đồng (Puskin), Tổ tiên (A.Mickiewicz), Con quỉ (M.Lermontov), Nước Đức, câu chuyện cổ mùa đông (H.Heine), Huyền thoại về các thời đại (Hugo) Ở thời kỳ này, xuất hiện một số tiểu thuyết bằng thơ như kiệt tác Epghenhi Onheghin (Puskin), Don Juan(Byron)

một số nhà nghiên cứu cũng xếp đây là thể loại Trường ca, nhưng chúng tôi cho rằng nó thuộc vào thể loại tiểu thuyết Bởi vì tiểu thuyết là đối thoại, là sự dang dở

của hiện thực, là sự ngổn ngang của tính cách Xét về nhiều mặt, Eghenhi

Onheghin là một tiểu thuyết; cũng như Truyện Kiều của Nguyễn Du, chúng tôi

cho rằng dù không phải là một tiểu thuyết theo dạng đặc thù như ngày nay nhưng

nó vẫn gắn với tiểu thuyết hơn là trường ca

Đối với các trường ca của Byron, khi Bakhtin nhận xét về những nhân vật

tiểu thuyết- chẳng hạn như những nhân vật trong Những đêm trắng của

Đotoiepski- những nhân vật “như sự xuất hiện trong đời thực” ông viết: “Những

thể loại khác chỉ có thể sản sinh ra những hiện tượng tương tự như thế một khi chúng được tiểu thuyết hoá, tức là chuyển vị vào khu vực giao tiếp tiểu thuyết, thí

dụ các trường ca của Byron” [11,65]

Từ đó chúng ta có thể rút ra nhận xét: nhiều trường ca thời kỳ này có xu hướng tiếp thu thêm nhiều yếu tố tiểu thuyết nên càng về sau trường ca càng gắn với cuộc sống thực tiễn hơn Mặt khác cũng từ đây ra đời những tiểu thuyết bằng thơ đặc sắc tiêu biểu cho thời đại Đến các thế kỷ sau, ngôn ngữ văn xuôi bao giờ cũng có ưu thế hơn trong việc phản ánh cuộc sống bộn bề đời thường, phản ánh một thực tại chưa hoàn tất mang tính đối thoại triền miên, vậy nên tiểu thuyết bằng văn xuôi có cơ hội để nói về cuộc sống một cách dễ dàng và đầy đủ hơn

Nhìn chung, thể loại trường ca trong thời chủ nghĩa lãng mạn vẫn tồn tại và có nhiều tác giả nổi tiếng Nhưng phần lớn, nó không còn cái âm hưởng hào hùng của những bản tráng ca sử thi, thay vào đó là những chiêm nghiệm sâu xa về cuộc đời,

về lịch sử Và vì vậy mà nó mang tính trữ tình hơn Thể loại trường ca đã có nhiều thay đổi trong giai đoạn này, nhưng vẫn nằm trong cái quĩ đạo là những tác phẩm phản ánh các vấn đề mang tính tổng hợp, mang tầm cao thời đại và dân tộc Đến nửa cuối thế kỷ XIX, khi chế độ Tư bản thể hiện ra những mâu thuẫn gay gắt của

nó, thể loại này hầu như vắng bóng Đây phải là thời kỳ của chủ nghĩa hiện thực Tuy nhiên, thỉnh thoảng vẫn có một vài tác giả viết trường ca, nhưng là trường ca mang tính hiện thực (chứ không phải tính sử thi hay tính lãng mạn), chẳng hạn

như: Thần băng giá mũi đỏ và Ai được sống sung sướng ở Nga của

N.Nhekraxop

Trường ca – với tư cách là một loại hình, không chỉ là một hiện tượng của văn học thế giới, mà ở Việt Nam, nó vẫn được xem là bản sắc độc đáo của dân tộc

Ở đây bộc lộ những tương đồng quan trọng về mặt loại hình Nikulin trong công

trình Lịch sử văn học Việt Nam đã viết:

“Trường ca đặc trưng cho văn học Việt Nam, và điều đó làm cho nó khác

hẳn với truyền thống Viễn Đông mà nó có liên quan chặt chẽ Thi ca vùng Viễn Đông đã đem lại cho thế giới những tuyệt tác của thể loại tiểu phẩm thơ trữ tình … Tuy nhiên cả văn học Trung Quốc, cả văn học Triều Tiên, cả văn học Nhật Bản đều không có được cái truyền thống phát triển của các tác phẩm thơ có khuôn khổ lớn Ở đây, thơ ca Việt Nam gần với nền văn học của các dân tộc Đông Nam Á: trường ca chiếm vị trí quan trọng trong thơ ca của Lào, Campuchia, cả Thái Lan

và Miến Điện” [70,235]

Cách nhìn khách quan của nhà nghiên cứu người Nga cho chúng ta thấy rằng,

dù chịu sự đô hộ của Trung Quốc trong nhiều thế kỉ, văn học và cả văn hóa cũng chịu ảnh hưởng nhiều từ Trung Quốc, nhưng người Việt vẫn có bản sắc riêng, vẫn phát huy được những tiềm năng nội tại trong chính bản thân mình

Theo cách nhìn của Nikulin, trong văn học trung đại Việt Nam, các tác phẩm viết bằng văn vần dài hơi có thể xếp thành ba nhóm: trường ca kể chuyện/ trường

ca trần thuật, trường ca triết lí – trữ tình và trường ca sử thi – lịch sử Theo tiêu chí

đó, chúng ta có phác họa như sau:

chuyện/ trường ca trần thuật

Trường ca triết lí – trữ tình

Trường ca sử thi – lịch sử

Gồm các

loại

Truyện thơ: truyện thơ dân gian, truyện Nôm bình dân, truyện Nôm bác học

Ngâm khúc Truyện triết lí

Diễn ca lịch sử

công phụng sứ, Lâm tuyền kì ngộ (khuyết

Truyện thằng Cuội

(khuyết danh)

Thiên Nam ngữ lục Thiên Nam minh giám

thế giới, nhưng đồng thời, nó lại thể hiện được bản sắc riêng độc đáo do các yếu tố dân tộc qui định Đúng như quan điểm sâu sắc của B L Xuchkop được Nikulin

dẫn lại: Mỗi qui luật chung của tiến trình lịch sử thế giới đều lưu giữ những đặc

điểm và những dấu hiệu mang tính loại hình chung nhất, đồng thời lại được thể hiện (bộc lộ) trong những hình thức hết sức độc đáo do những đặc điểm đời sống dân tộc và xã hội của một đất nước này hay khác, do những đặc điểm nghệ thuật

và ý thức xã hội ở đất nước đó qui định” [70, 32] Ý kiến này có thể là “kim chỉ

nam” cho bất cứ một người nghiên cứu văn học sử nào, trong đó có chúng tôi – đặc biệt với đề tài gắn nhiều với tâm thức cộng đồng này

Bên cạnh đó, xét trong bối cảnh một nền văn học, chúng ta thấy rằng sự kế thừa những kinh nghiệm luôn luôn diễn ra, và như một qui luật là: không có thể loại nào tự nhiên biến mất hoàn toàn, mà nó chỉ thay đổi, biến chuyển, được biểu hiện bằng phương thức/ hình thức này hay khác mà thôi Giống như tự sự và trữ tình là kinh nghiệm chung của loài người, chỉ có điều ở các dân tộc khác nhau, các thời kì khác nhau thì nó được biểu hiện khác nhau Các tác phẩm “trường ca” trong văn học dân gian và văn học trung đại vẫn không ngừng được tái hiện - ảnh hưởng đến văn học hiện đại

* *

* Lịch sử loài người gắn liền với sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội Mỗi thời kỳ có một loại hình nghệ thuật lên ngôi Nói riêng trong văn học, thì mỗi giai đoạn, mỗi thể loại cũng có những ưu thế nổi trội riêng của nó Có những giai đoạn, chúng ta nghĩ rằng thể loại trường ca sẽ không còn tác dụng nữa, sẽ không cất lên được tiếng nói ngợi ca kỳ diệu hào hùng về tinh thần dân tộc nữa; nhưng rồi với sự thay đổi của lịch sử, với những chấn động rung trời chuyển đất, những con người bỗng hoá thân cao ngang thần thánh, làm nên những sự kiện, những anh hùng, những thời đại toả sáng mãi mãi, không bao giờ lu mờ trong lịch sử Thế kỷ

XX ở nhiều đất nước trên địa cầu đã có những thay đổi vĩ đại như thế Với sự ra đời của Xã hội Xã hội chủ nghĩa đầu tiên ở Nga mà lý tưởng là một xã hội cộng sản, đấu tranh cho những con người bị bóc lột; rồi những cuộc chiến vệ quốc oai hùng đã lại mang đến âm hưởng hùng tráng cho trường ca Thời đại trường ca

mới đã bắt đầu cùng thế kỷ này, dù độ dài, dung lượng phản ánh, cách phản ánh có thể khác nhau, nhưng đây chính là tiếng nói kế tiếp của trường ca sử thi cổ điển

Trường ca hiện đại - cũng như thể trường ca, là một khái niệm còn nhiều bàn cãi

và không ít người cho rằng ở Việt Nam không có trường ca mà chỉ có thơ dài Để hiểu được nó, chúng ta sẽ tìm hiểu trong sự đối sánh với thể loại được xem là gần

gũi, đó chính là anh hùng ca cổ điển và anh hùng ca hiện đại

1.4 Trường ca hiện đại

Sự vận động mạnh mẽ của lịch sử, thực tế sinh động của Cách mạng Xã hội Chủ nghĩa và Cách mạng giải phóng dân tộc; thực tế của sự thức tỉnh ý thức độc lập; thực tế chiến tranh cách mạng và những cao trào xã hội rộng lớn, những biến động bão táp đồng thời cũng là sự thay đổi sinh động đối với cơ sở xã hội sâu xa của nghệ thuật sử thi Cảm hứng anh hùng, cảm hứng yêu nước, ý thức độc lập dân tộc, ý thức tự chủ của con người trước tự nhiên, tất cả những cái đó đã tạo nên một

“Trạng thái sử thi” cho những bản trường ca của thời đại mới Trường ca của thế

kỷ XX chỉ xuất hiện ở các nước có những cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại Khởi đầu từ nước Nga, với những bản trường ca của những năm 20 (thế kỷ XX) với các tác giả lớn như: Maiacopski, A.Blok, Exenhin, Lugovskoi, Tvacđopxki, Evtusenko đã báo hiệu sự hồi phục của anh hùng ca trong thời kỳ này Sau hai sự kiện lịch sử lớn, Cách mạng Xã hội Chủ nghĩa năm 1917 và chiến thắng Phát xít Đức năm 1945 nước Nga Xô Viết đã có hai thời đại trường ca lớn: Những năm 20

và từ nửa sau những năm 50 Bên cạnh đó, ở một số nước khác cũng xuất hiện những tác giả viết trường ca như P.Neruda(Chilê), P.Eluya (Pháp)

Chính lý tưởng, chính kỳ vọng mãnh liệt về một cuộc cách mạng giải phóng cho toàn nhân loại, chính khí thế và sự hy sinh quên mình của từng con người, từng dân tộc trong những cuộc chiến tranh vệ quốc đã tạo nên hào khí cho một thời đại trường ca mới, cho sự tái sinh của chất sử thi, chất thơ đối lập với chất văn xuôi

của xã hội Tư bản Trường ca hiện đại phải chăng là một sự vận động hợp lý của

những bản trường ca cổ điển, bởi nó mang trong mình cái tham vọng nói lên sự lớn lao mang tính dân tộc, tính thời đại Trường ca cách mạng Việt Nam nằm trong loại hình này Tuy mang những đặc điểm dân tộc tính đặc sắc nhưng về mặt phương pháp, khi nghiên cứu một thể loại chúng ta nên nhìn nó trong cái tổng thể,

trong cái từ trường mà nó chịu ảnh hưởng Hơn nữa, văn học Việt Nam sau 1945 không chỉ tiếp thu nền lý luận và triết học Mark - Lenin mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc nền văn học mang tính sử thi từ các nước Xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là nền văn học Liên Xô(cũ)

Khởi sinh bằng khuynh hướng sử thi, trường ca Việt Nam không chỉ vận động theo duy nhất một con đường ấy, bởi vì cao trào sáng tác của nó diễn ra sau

1975, khi chiến tranh đã kết thúc, con người đang phải đối mặt với một thực tế đầy tính “văn xuôi”, đặc biệt một số sáng tác sau năm 2000 tính sử thi rất mờ nhạt; dù vậy phải khẳng định rằng, tính sử thi vẫn là đặc điểm phổ biến của trường ca Việt Nam Những luận điểm của chúng tôi sau đây dựa trên sự xem xét các sáng tác có chung đặc điểm phổ biến ấy

1.4.1 Sự thống nhất giữa trường ca hiện đại với trường ca sử thi cổ điển Như G.L.Abramôvits đã nhận xét: “Trường ca hiện đại là loại thơ gần gũi nhất với anh hùng ca”[1,221] Ở ta, khi xem xét về các vấn đề giữa sử thi cổ điển

và trường ca hiện đại, Đỗ Văn Khang đã cho rằng có thể đặt tên cho loại trường ca

này là Trường ca sử thi hiện đại [50] Điều đó khiến ta nghĩ rằng trường ca hiện

đại có nét tương đồng với trường ca sử thi cổ điển Từ các ý kiến trên chúng tôi sẽ tìm hiểu một số vấn đề của trường ca hiện đại trong tương quan với những bản sử thi cổ điển

Theo ông Hoàng Ngọc Hiến trong Năm bài giảng về thể loại, thì Nội dung

lớn được xác định là đặc trưng cốt yếu của thể loại trường ca Nếu nội dung của

trường ca sử thi là “toàn bộ quan niệm về thế giới và cuộc sống một dân tộc” thì

các trường ca hiện đại cũng luôn hướng đến sự khái quát tổng thể lịch sử Ngay các nhan đề cũng đã nói lên tầm phản ánh, những vấn đề của lịch sử dân tộc

Chẳng hạn như Tổng ca (P.Neruda), Bài ca tháng Mười (Maiacopski), Tiếp cõi xa

lại cõi xa (A.Tvacdopxki), Giữa thế kỷ (V Lugovskoi), Mặt đường khát vọng

(Nguyễn Khoa Điềm), Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh), Con đường của

những vì sao (Nguyễn Trọng Tạo), Khúc hát người anh hùng (Trần Đăng

Khoa) Các trường ca đều tập trung vào các vấn đề mang tính dân tộc Bài ca

tháng Mười là hành khúc của quần chúng cách mạng, là hồi kèn xung trận, là tiếng

reo hò của “giai cấp đi tấn công”; đồng thời nó là lễ ca dâng nhân loại mới và con

người mới, là tiếng nói của “niềm vui bất tận”- niềm vui của nhân loại được giải

phóng, của tất cả các dân tộc đang đi dưới ngọn cờ tháng Mười Tác phẩm Đường

tới thành phố là sự hăm hở với sức mạnh đoàn kết keo sơn quân dân ta đã ào ào

tiến đến giải phóng thành phố Hồ Chí Minh - trận quyết định để kết thúc cuộc chiến tranh chống Mỹ Một trong những cảm hứng của trường ca hiện đại là viết

về các nhân vật ưu tú Maiacopski có bản trường ca về V.I.Lenin, Tố Hữu có Theo

chân Bác Bên cạnh đó, những công dân, những chiến sĩ anh hùng dám xả thân

quên mình vì đất nước cũng xứng đáng được tôn vinh Trần Đăng Khoa có trường

ca Khúc hát người anh hùng viết về chị Mạc Thị Bưởi; Lê Anh Xuân có trường

ca Nguyễn Văn Trỗi Những con người đã gắn số phận mình với số phận lịch sử,

những trận chiến sống còn cùng đất nước, những bước ngoặt mở ra một thời đại

mới đều là những vấn đề then chốt của trường ca hiện đại Nhìn chung, “nội

dung lớn” chính là sự khái quát những kinh nghiệm của lịch sử, sự ngẫm nghĩ

“kinh nghiệm đạo đức của thời đại, sự tái hiện những biến cố trọng đại và những

tính cách xã hội- lịch sử đặc sắc của thời đại” [43,118] Mặt khác, “nội dung lớn”

còn là tình cảm lớn, cảm xúc lớn; nó thể hiện ở “nhân cách của nhà thơ với những

tư tưởng tính cách phóng khoáng, lành mạnh”, ở “sức khái quát sâu sắc” Nếu

không có những tính cách, cảm xúc mạnh mẽ, không có sự thôi thúc của con tim thì không thể tạo nên một bản trường ca hấp dẫn Maiacopski ngoài những tác phẩm viết về lãnh tụ, về Cách mạng, còn viết những bản về tình yêu, những tác

phẩm vẫn được mệnh danh là “sử thi của trái tim con người” Cốt truyện của

trường ca Đám mây mặc quần là một câu chuyện tình hết sức bình thường nhưng

chủ đề - tư tưởng của tác phẩm lại là tiếng Đả đảo ném vào mặt giai cấp Tư sản

Tình cảm, chất thơ bên trong của tác phẩm đôi khi lại có sức sống hơn cái mà nó phản ánh Chính vì vậy tình cảm của nhà thơ đóng một vai trò rất quan trọng trong tác phẩm trường ca Tình cảm mạnh mẽ tạo nên sự hoành tráng, âm hưởng hào hùng và đó là một đặc điểm của trường ca nói chung Sở dĩ trường ca hiện đại vẫn

là sự tiếp nối của những anh hùng ca xưa là vì nó vẫn mang cái chất hoành tráng

đó Một nội dung mang tầm dân tộc, cộng với một tình cảm lớn lao, tôn sùng mãnh liệt của chủ thể tạo nên âm hưởng ngợi ca Và đây chính là một thuộc tính của anh hùng ca cả xưa và nay

T.Tasso xác định rằng phạm trù cái kỳ diệu có một ý nghĩa quan trọng và căn

bản Đối với ông: cái kỳ diệu là phạm trù chủ đạo của loại hình nghệ thuật chủ

đạo- loại anh hùng ca [14,85] Cả trường ca sử thi và trường ca hiện đại đều lấy

cái kỳ diệu để phản ánh và đồng thời cũng sáng tạo nên cái kỳ diệu Đương nhiên, cái kỳ diệu cổ xưa mang tính chất thần thánh, kỳ ảo hơn; còn cái kỳ diệu ngày nay mang tính chất hiện thực hơn Sức mạnh vô địch của Asin tượng trưng cho sức mạnh của Ithác, là một điều kỳ diệu; nhưng cái chết hiên ngang bất khuất của anh

Trỗi cũng là một điều kỳ diệu; một chiến thắng ở trận “Điện Biên Phủ trên không”

cũng là điều thần thánh Như vậy, ở trường ca hiện đại, cái kỳ diệu của hiện thực tạo nên cái kỳ diệu của tác phẩm anh hùng ca Các nhân vật trong trường ca đa phần mang phẩm chất cao thượng, đối lập với sự tầm thường, với cuộc sống bình thường của cá nhân Ở đây cá nhân đã hoà vào tổng thể dân tộc, không còn mang tính chất riêng tư nữa, mà là những con người mang tư tưởng, mang tính chất triết

lý, là những con người phi thường tượng trưng cho cái Đẹp hoàn mỹ Chính vì vậy, nhân vật, chi tiết trong tác phẩm trường ca hoàn toàn khác với tiểu thuyết

Như phần trước đã nói, trong Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, khi so sánh

giữa sử thi và tiểu thuyết Bakhtin đã nêu lên ba luận điểm Những ý kiến của Bakhtin đương thời đã gây ra nhiều ý kiến trái ngược nhau, nhưng về sau đều được công nhận là đúng đắn Đối chiếu với trường ca hiện đại, chúng ta nhận thấy nó

vẫn có nhiều điểm hợp lý Thứ nhất: “đối tượng sử thi là quá khứ dân tộc anh

hùng- quá khứ tuyệt đối” Với trường ca sử thi, quá khứ anh hùng ấy có thể có

khoảng cách xa hơn so với thực tại (ví dụ: Iliat được viết ra sau cuộc chiến tranh

thành Troa khoảng gần bốn thế kỷ) Với trường ca hiện đại, khoảng cách ấy có thể được rút lại gần hơn nhưng nó vẫn là thời gian hoàn thành, thời gian tuyệt đối chứ không phải là thời gian tiếp diễn Phần lớn các bản trường ca viết về chiến tranh ở Việt Nam đều chủ yếu được viết vào phần cuối và sau cuộc chiến, khi người ta có thể nhìn lại một cách tổng thể để tự hào về quá khứ ấy Trường ca viết về các nhân vật anh hùng cũng thế, thường xuất hiện sau khi người ấy đã mất hoặc về cơ bản

sự nghiệp đối với dân tộc đã tương đối hoàn thành và được khẳng định (Tất nhiên đây là thời gian hiện thực nhưng nó cũng phản ánh thời gian nghệ thuật của tác phẩm) Đó là một đặc điểm để phân biệt trường ca với tiểu thuyết nói chung và tiểu