BIẾN đổi văn hóa TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN đổi tôn GIÁO ở tây NAM bộ, VIỆT NAM

Nghiên cứu biến đổi văn ho trong qu trình chuyển đổi tôn giáo ở TNB về lý luận đang là một chủ đề cấp bách, bởi trong bối cảnh không gian, thời gian, truyền thống văn hóa, tộc người đặc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG PHAN CHÂU TÂM

BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI TÔN GIÁO Ở

TÂY NAM BỘ, VIỆT NAM

Ngành: VĂN HÓA HỌC

Mã số: 62.31.06.40

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2019

Nhân văn – Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGND Ngô Văn Lệ

Phản biện độc lập 1: ………

Phản biện độc lập 2: ………

Phản biện 1: ………

Phản biện 2: ……….…

Phản biện 3: ……….………

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đ nh gi luận án tiến sĩ cấp cơ sở đào tạo họp tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM vào hồi …… giờ …… ngày …… th ng …….năm……

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

- Thư viện Trung tâm Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh

- Thư viện Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh

ho , tôn gi o đương đại ở Tây Nam Bộ, vì thế biến đổi văn ho trong qu trình chuyển đổi tôn giáo trở thành một trong những vấn đề lý luận cấp thiết đối với khoa học xã hội và nhân văn, đồng thời cũng là cấp b ch đối với thực tiễn quản lý nhà nước và công tác tôn giáo của c c cơ quan chuyên trách

Trên phương diện lý luận, biến đổi văn ho trong qu trình chuyển đổi tôn

gi o đã được nhiều học giả trong, ngoài nước nghiên cứu, tìm hiểu và họ đã có những đóng góp lớn về quan điểm, nguyên tắc tiếp cận, lý thuyết và phương ph p nghiên cứu Về quan điểm, họ đều xem chuyển đổi tôn giáo là một hiện tượng văn hóa – xã hội mang tính toàn cầu và đều có nhận định chung rằng: “Chuyển đổi tôn giáo là một hiện tượng văn hóa – xã hội” (Rambo, Lewis R 1993 21) Nghiên cứu biến đổi văn ho trong qu trình chuyển đổi tôn giáo ở TNB về lý luận đang

là một chủ đề cấp bách, bởi trong bối cảnh không gian, thời gian, truyền thống văn hóa, tộc người đặc thù ở TNB thì quá trình diễn biến, tính chất, động lực, đặc điểm văn hóa của c c trường hợp chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ là khác biệt, nhất là những biến đổi văn hóa trong chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ và chúng

ta chỉ có thể x c định nguyên tắc tiếp cận, lý thuyết, phương ph p nghiên cứu từ chính thực tế của những trường hợp chuyển đổi tôn giáo cụ thể ở vùng văn hóa Tây Nam Bộ

Những năm qua, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phấn đấu trở thành vùng kinh tế, văn hóa – xã hội phát triển bền vững, vùng Tây Nam Bộ

đã có những biến đổi trên nhiều lĩnh vực kinh tế, văn hóa – xã hội Sự phát triển nhanh chóng kinh tế - xã hội ở Tây Nam Bộ đã dẫn đến những thay đổi lớn trong đời sống văn ho tôn gi o, mà sự biến đổi của đời sống tôn giáo và chuyển đổi tôn giáo là một trong số những thay đổi đó Biến đổi văn ho trong qu trình Chuyển đổi tôn giáo ở TNB là một hiện tượng văn hóa – xã hội đang tồn tại thực tế và có

xu hướng lan tỏa trong các cộng đồng tôn giáo – tộc người, chúng đang đặt ra

nhiều vấn đề cả về lý luận và thực tiễn trong sự phát triển bền vững vùng Tây Nam Bộ Có thể thấy, biến đổi văn ho trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ không chỉ là những vấn đề học thuật, lý thuyết và lịch sử văn ho , tôn giáo mà còn là vấn đề thực tiễn cấp bách của xã hội hiện tại trước những yêu cầu của sự phát triển bền vững Đặc biệt là đ nh gi , dự báo được những t c động của biến đổi văn hóa nói riêng và CĐTG nói chung đối với chiến lược phát triển bền vững kinh tế, văn hóa, xã hội vùng Tây Nam Bộ trong những năm tới Từ những

vấn đề cấp thiết về lý luận và thực tiễn trên, Chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ, Việt Nam”

làm luận án tiến sỹ văn hóa học, nhằm làm rõ các chiều kích văn hóa và những biến đổi văn hóa của một số trường hợp chuyển đổi tôn giáo trong các tộc người Việt, Hoa, Khmer ở Tây Nam Bộ hiện nay

2 Kết quả nghiên cứu có hai đóng góp mới

a Lựa chọn c c quan điểm, nguyên tắc tiếp cận, lý thuyết và phương ph p nghiên cứu cụ thể, phù hợp và hiệu quả đối với việc nghiên cứu, đ nh gi sự biến đổi văn hóa trong c c trường hợp chuyển đổi tôn giáo ở các tộc người Việt,

Khmer; Hoa ở Tây Nam Bộ

b Làm rõ những biến đổi vể văn hóa của nhóm người chuyển đổi tôn giáo từ

ba cộng đồng tộc người (Việt, Khmer, Hoa) ở Tây Nam Bộ

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Về lý luận, Lựa chọn, đề xuất mới những vấn đề lý luận, phương ph p nghiên cứu những biến đổi văn ho trong qu trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ,

Về thực tiễn, Làm rõ những biến đổi văn hóa, đặc điểm, tính đa dạng, phức tạp của chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ Bước đầu dự báo mức độ, xu hướng

và những vấn đề đặt ra về mặt ph p lý đối với những biến đổi văn ho trong qu trình chuyển đổi tôn giáo của cộng đồng các tộc người Việt, Hoa, Khmer ở Tây Nam Bộ, Kết quả của luận án có thể là tài liệu tham khảo đ ng tin cậy và mang nhiều thông tin hữu ích đối với người quan tâm và người làm công t c văn hóa, tôn giáo

4 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

Luận án có 2 mục đích:

Thứ nhất: Làm rõ những thay đổi về văn hóa trong qu trình chuyển đổi tôn

giáo của bộ phận người Khmer, người Hoa và người Việt ở Tây Nam Bộ

Thứ hai: Nhận định, dự b o t c động, ảnh hưởng của những biến đổi văn ho trong quá trình chuyển đổi tôn gi o đối với đời sống văn hóa – xã hội nhìn từ sự phát triển bền vững vùng Tây Nam Bộ

Luận án có bốn nhiệm vụ cơ bản sau:

- Phân tích, trình bày những vấn đề lý luận chung vể chuyển đổi tôn giáo đồng thời x c định, lựa chọn cách tiếp cận, lý thuyết và phương ph p nghiên cứu phù hợp với thực tế của những biến đổi văn ho trong qu trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ

- Phân tích, tường giải thực trạng đời sống văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo truyền thống của các tộc người ở Tây Nam Bộ

- Phân tích, khái quát tính chất, đặc điểm chung của những biến đổi văn ho trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở vùng văn hóa Tây Nam Bộ Những vấn đề

ph p lý đặt ra từ c c trường hợp chuyển đổi tôn giáo ở TNB

- Phân tích những biến đổi về văn hóa của nhóm người Khmer, người Hoa, người Việt chuyển đổi sang Tin Lành, Nhất Qu n Đạo, Thiên Khai Huỳnh Đạo

5 Đối tƣợng, phạm vi và địa bàn nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là những biến đổi về văn hóa trong qu trình chuyển đổi tôn giáo của 3 cộng đồng người Khmer, người Hoa, người Việt Phạm vi nghiên cứu là một số tỉnh ở Tây Nam Bộ (Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang, Kiên Giang, Vĩnh Long và Cần Thơ) Thời gian nghiên cứu từ 1990 đến

2017 X c định địa bàn nghiên cứu chuyển đổi sang Tin Lành của người Khmer, chúng tôi tập trung khảo sát, nghiên cứu những biến đổi văn hóa trong c c trường hợp chuyển đổi sang Tin Lành ở một số xã thuộc huyện Mỹ Xuyên tỉnh Sóc Trăng và huyện Châu Thành tỉnh Trà Vinh, Tỉnh Kiên Giang Lựa chọn địa bàn nghiên cứu chuyển đổi sang Nhất Qu n Đạo của bộ phận người Hoa trong một số quận, huyện ở Cần Thơ, Vĩnh Long, hai quận Ninh Kiều và quận C i Răng, thành phố Cần Thơ Tây Nam Bộ Địa bàn nghiên cứu trường hợp chuyển đổi sang Thiên Khai Huỳnh Đạo của một bộ phận ngườn Việt Tây Nam Bộ là ở hai tỉnh:

An Giang và Kiên Giang Đặc biệt là hai huyện Tri tôn và Tịnh Biên

6 Lịch sử nghiên cứu đề tài

6.1 Các công trình nghiên cứu lý thuyết về chuyển đổi tôn giáo

Nguyên tắc tiếp cận và các lý thuyết về chuyển đổi tôn giáo là vấn đề được quan tâm hàng đầu trong chương trình nghiên cứu đời sống tôn giáo của các học giả trong và ngoài nước Chẳng hạn công trình nghiên cứu:“Religious Conversion

in 40 Countries” của nhóm tác giả Robert J Barro, Jason Hwang, và Rachel M McCleary, xuất bản tại đại học Harvard năm 2001; công trình: “Conversion of a continent : contemporary religious change in Latin America.” Của hai học giả Timothy J Steigenga và Edward L Cleary, xuất bản năm 2007 tại New Jersey, London; cuốn gi o trình: “Theory conversion” của Lewis R Rambo công bố năm

2001, của Nhà Xuất bản Thomas Nelson New York; cuốn s ch “Religious Conversion Contemporary Practices and Controversies” của hai học giả

Christopher Lamb và M Darrol Bryant do Wellington House , London, New York xuất bản và công bố năm 1999; Chương” "Conversion to New Religious Movements," do hai học giả R Machalek and D Snow viết trong cuốn sách: Cults and Sects in America” của đồng chủ biên D G Bromley và J K Hadden năm 1993; Công trình” Religions Coversion and transforma tion of society” của tác giả Wilson Monica Xuất bản tại đại học Cambrigde năm 1971; Hai nhà nhân học tôn giáo là Andrew Buckser và Stephen D Glazier đồng chủ biên giáo trình:

“The Anthropology of Religious Conversion” in ấn và công bố của nhà xuất bản Rowman & Littlefield năm 2003; cuốn:” Conversion Motifs – A social scientific

of Religion” của John Lofland và Norman SKonovd Xuất bản năm 1981 tại đại học Cambridge

Công trình tiêu biểu được giới nghiên cứu về chuyển đổi tôn giáo vận dụng

và thường trích dẫn trong nghiên cứu của họ là cuốn “Tìm hiểu về sự chuyển đổi tôn gi o” của Lewis R Rambo, cuốn s ch này được coi như gi o trình về “Mô hình lý thuyết chuyển đổi tôn gi o”, chúng tôi rất ấn tượng và chia sẻ những quan điểm, lý thuyết cơ bản của Lewis R Rambo là:

1 Khẳng định chuyển đổi tôn giáo là một hiện tượng văn hóa xã hội (Rambo, Lewis R , 1993,7)

2 Phân tích, tường giải các chiều kích văn hóa của chuyển đổi tôn gi o như: chiều kích kinh tế, chiều kích chính trị, chiều kích ngôn ngữ, sự thay đổi bản sắc văn hóa và đạo đức; vấn đề bình đẳng giới v.v

3 Làm rõ quan điểm tương đối luận khi sử dụng hệ thống các lý thuyết nghiên cứu chuyển đổi tôn giáo với nguyên tắc là không có bất kỳ lý thuyết nghiên cứu nào là duy nhất và có thể bao qu t được mọi trường hợp chuyển đổi tôn giáo

4 Đ nh gi hậu quả của một trường hợp chuyển đổi tôn giáo là phụ thuộc vào người trong cuộc (người chuyển đổi) hay người ngoài cuộc; phụ thuộc vào mục đích, vị thế của người nghiên cứu (Rambo, Lewis R 1993, tr 12 – 18)

Trên quan điểm tương đối luận, Lewis R Rambo thường nhấn mạnh tính riêng biệt, tính không thể so s nh và tính đa nguyên về giá trị của mỗi trường hợp chuyển đổi Chúng tôi cho rằng đây là quan điểm không hoàn toàn phù hợp với những trường hợp chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ, do vậy cần xem xét quan điểm tương đối luận trong chuyển đổi tôn giáo của L Rambo một cách thận trọng khi vận dụng vào việc nghiên cứu chuyển đổi tôn giáo ở vùng Nam Bộ (John R Hinells.(ed) 2005, 271) (Luthe H Martin 2005, 476)

Công trình “C c mô hình của chuyển đổi” của John Lofland và Norman Skonovd, được xem là nền tảng lý thuyết để phân loại đ nh gi tính chất các loại hình của sự chuyển đổi tôn gi o và c c giai đoạn trong một quá trình chuyển đổi tôn gi o (John Lofland and Norman Skonovd 1981, 15) Đóng góp lớn của John

Lofland và Norman Skonovd trong công trình nghiên cứu này là xem chuyển đổi tôn gi o như một quá trình với nhiều giai đoạn Một công trình nghiên cứu có tính

lý luận cơ bản là cuốn s ch “Nhân học chuyển đổi tôn gi o” do hai t c giả Andrew Buckser và Stephen D Glazier chủ biên Theo các ông, tìm hiểu biến đổi văn hóa tộc người trong quy mô của quá trình chuyển đổi với c c quan điểm nhân học văn hóa, thì việc nghiên cứu chuyển đổi tôn giáo cần chú ý đến yếu tố văn hóa, động lực văn hóa đã, đang tham gia chủ yếu vào quá trình chuyển đổi tôn

gi o, đặc biệt là ở những khu vực hoặc quốc gia đa dân tộc và đa văn hóa (Andrew Buckser và Stephen D Glazier (ed) 2003, 17) Ngoài ra, còn khá nhiều các công trình nghiên cứu lý thuyết về chuyển đổi tôn gi o như: “C c lý thuyết nghiên cứu chuyển đổi tôn gi o ” của L Rambo (Lewis R Rambo 2001); “Con người, sức mạnh của chuyển đổi tôn giáo và sự thay đổi, biến đổi xã hội của hai học giả Luther P Gerlach và Virginia H Hine (Luther P Gerlach và Virginia H Hine 1970); cuốn: “Chuyển đổi tôn giáo trong thời đại của chủ nghĩa đa nguyên” (Guiseppe Giordan 2009); “Hiện tượng học của chuyển đổi tôn gi o” (Rambo, Lewis R và Lawrence A Reh 1992); Chuyển đổi sang Ki tô giáo: Những quan điểm lịch sử, Nhân học về chuyển đổi tôn giáo (Hefner R W 1993) v.v

6.2 Các công trình nghiên cứu về lịch sử của chuyển đổi tôn giáo

Chúng tôi đặc biệt chú ý đến những công trình nghiên cứu về chuyển đổi tôn giáo trong lịch sử sau:

- Cuốn s ch “Những tranh luận về chuyển đổi sang Islam: C c tường thuật về những biến đổi tôn gi o trong đế chế Ottoman cận đại” của tác giả Tijana Krstics Tác giả cuốn s ch đã mô tả, tường giải toàn bộ lịch sử chuyển đổi của cư dân ở

b n đảo Ả Rập sang Islam cho đến thời đế chế Ottoman Islam hùng mạnh Đứng trên quan điểm người trong cuộc (tác giả là người chuyển đổi sang đạo Islam), Tijana Krstics đã tranh luận với các học giả Phương Tây về trường hợp chuyển đổi sang đạo Islam, góp phần làm rõ hơn về tính chất của các thể loại chuyển đổi, như: chuyển đổi liên tục, chuyển đổi triệt để, chuyển đổi bị ép buộc, chuyển đổi thật sự v.v

- Công trình “Chuyển đổi tôn giáo: Thực tiễn đương đại và tranh luận” của nhiều học giả được chủ biên bởi Christopher Lamb và M Darrol Bryant Cuốn sách giới thiệu c c trường hợp chuyển đổi điển hình sang các tôn giáo truyền thống, chủ lưu như: chuyển đổi sang Do Thái giáo từ lịch sử đến hiện tại; những trường hợp điển hình trong lịch sử chuyển đổi sang Kitô giáo, chuyển đổi sang Phật giáo, chuyển đổi sang Islam, chuyển đổi sang các giáo phái Tin Lành v.v (Christopher Lamb and M Darrol Bryant 1999 25 – 147) Ngoài ra còn khá nhiều sách, tạp chí trình bày chuyên khảo về lịch sử chuyển đổi sang một tôn giáo

cụ thể ở một quốc gia hoặc khu vực cụ thể như: chuyển đổi sang Công giáo ở Trung Quốc (Brown, G Thompson 1986), chuyển đổi sang Công giáo ở Philipin (Clymer, Kenton J 1986.), chuyển đổi sang Tin Lành ở Ấn Độ (Daniel, K G

1989), lịch sử chuyển đổi sang Hồi giáo thời Trung cổ (Bulliet, Richard W 1979), lịch sử chuyển đổi sang Công giáo và Tin Lành ở Nam Phi, ở châu Mỹ La tinh (Arens, W 1975; Beidelman, Thomas O 1974.) v.v

6.3 Các công trình nghiên cứu về văn hóa trong chuyển đổi tôn giáo

Chúng tôi tìm thấy những quan điểm, lý thuyết của văn hóa học nghiên cứu những biến đổi văn hóa trong chuyển đổi tôn gi o, đ ng kể nhất là gi o trình: “ Sự giải thích các nền văn hóa” của Geertz, Clifford Tác phẩm này khẳng định tôn

gi o là văn hóa, và chịu sự nhào nặn của văn hóa, Geertz, Clifford đòi hỏi mọi sự thay đổi trong đời sống tôn giáo phải đặt trong một nền văn hóa, do đó xem xét, tìm hiểu một vận động tôn giáo phải xuất phát từ c c cơ sở vật chất, tinh thần của văn hóa Chuyển đổi tôn gi o cũng không phải là ngoại lệ, chúng cũng phụ thuộc vào tính chất, giá trị của một nền văn hóa (Geertz, Clifford 1973) Một công trình khá nổi tiếng về những biến đổi văn hóa trong lịch sử chuyển đổi sang Kitô giáo

do tác giả Robert W Hefner chủ biên Bằng các cứ liệu lịch sử cổ, trung đại Phương Tây, lịch sử truyền đạo và chuyển đổi sang Kitô giáo, Robert W Hefner cùng c c đồng nghiệp đã làm rõ phương diện văn hóa và nhân học (Robert W Hefner (ed).1993) Công trình của Terence Ranger lại làm rõ những biến đổi về văn hóa trong c c giai đoạn của một quá trình cải đạo hoặc chuyển đổi từ các hình thức tín ngưỡng đa thần sang Kitô giáo ở Nam Phi (Terence Ranger.1993), Công trình nghiên cứu chuyển đổi tôn giáo của William L Merrill ở Mexico (William L Merrill 1993), Công trình nghiên cứu chuyển đổi tôn giáo của John Barker ở Papua New Guinea (John Barker 1993, 199), ở Australia (Aram A Yengoyan

1993, 233)

Ngoài ra còn rất nhiều c c công trình có liên quan đến phương diện văn hóa (hiểu theo nghĩa rộng) của chuyển đổi tôn gi o như: “Con người, sức mạnh của chuyển dổi tôn giáo và sự biến đổi xã hội” của hai tác giả Luther P Gerlach và Virginia H Hine (Luther P Gerlach and Virginia H Hine 1970), và công trình:

“Năm yếu tố quan trọng của sự tăng trưởng và lây lan trong một phong trào tôn giáo hiện đại” (Luther P Gerlach ; Virginia H Hine 1968); v.v Các công trình trên đã làm rõ động lực và phương diện văn hóa của quá trình chuyển đổi tôn giáo nói chung Đây là những tài liệu tham khảo bổ ích, có thể được vận dụng vào việc nghiên cứu những vấn đề văn hóa học của chuyển đổi tôn giáo ở vùng Tây Nam

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ “Sự chuyển đổi tôn giáo của các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Nam Bộ” thực hiện do TS Phú Văn Hẵn là chủ nhiệm, Đề tài đã làm rõ được một số nội dung cơ bản về thực trạng của sự chuyển đổi tôn gi o, đặc biệt là chuyển đổi sang Tin Lành của các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nam Bộ, (Phú Văn Hẵn (c.n) 2014, tr.5) Một báo cáo của Trần Hồng Liên bàn luận trực tiếp đến: “Sự chuyển đổi tôn giáo trong cộng đồng người Khmer ở Trà Vinh” (Trần Hồng Liên 2013, tr.94), vấn đề then chốt của chuyển đổi sang Tin Lành đã được tác giả đề cập đến những nguyên nhân, động lực của trường hợp chuyển đổi này, là sự truyền đạo và cải đạo không bình thường, là dự b o xu hướng tiến triển của chúng trong bối cảnh biến động của đời sống tôn giáo Báo cáo của Trịnh Thuý Quỳnh và Nguyễn Thanh Lam về: “Thực tiễn quá trình chuyển đổi tôn giáo của người Khmer Nam Bộ” (Trịnh Thuý Quỳnh; Nguyễn Thanh Lâm 2013, tr.103) đã tập trung mô tả, phân tích nguyên nhân của hiện tượng chuyển đổi sang Công giáo và Tin Lành của người “Khmer Nam Bộ” và bước đầu đưa ra những nguyên nhân, t c động, dự báo thực trạng và một số kiến nghị về sự chuyển đổi này

Một bài viết đề cập đến những vấn đề lý luận về chuyển đổi tôn giáo trong cộng đồng tộc người thiểu số ở Nam Bộ của Trần Hữu Hợp: “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn chuyển đổi tôn giáo các dân tộc thiểu số vùng Nam Bộ.” Bài viết

đã đưa ra c c số liệu thống kê và nhấn mạnh đến những nỗ lực truyền giáo của tổ chức giáo hội trong quá trình chuyển đổi (Trần Hữu Hợp 2013 tr.181) Đề tài trọng điểm Đại học Quốc Gia Hồ Chí Minh: « Hiện tượng chuyển đổi tôn giáo ở Nam Bộ, Việt Nam - Lý Luận và thực tiễn » của nhóm nghiên cứu do Trương Văn Chung là chủ nhiệm Đề tài có mục đích: « Nghiên cứu, làm rõ Bối cảnh, tác nhân, thực trạng, đặc điểm và c c giai đoạn của c c trường hợp điển hình của chuyển đổi tôn giáo ở vùng Nam Bộ hiện nay và đ nh gi t c động của CĐTG đối với cộng đồng dân tộc – tôn giáo và dự b o xu hướng của chuyển đổi tôn gi o” (Trương Văn Chung (c.n) mã số B2016 – 18b - 01)

Có thể thấy các nghiên cứu về chuyển đổi tôn giáo ở Nam bộ đã mô tả đúng thực trạng những biến đổi lớn trong đời sống tôn giáo Nam Bộ, đã cố gắng truy tìm nguyên nhân, động lực và dự b o xu hướng cũng như diễn tiến của chúng Song chưa chú trọng đến phương diện văn hóa và những biến đổi về văn hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ

6.5 Các công trình nghiên cứu về văn hóa, văn hóa tộc người ở Nam Bộ

Cuốn s ch “Đặc trưng tín ngưỡng, tôn giáo và sinh hoạt văn ho của cộng đồng dân cư Nam Bộ” trong bộ sách 13 tập: “Vùng đất Nam bộ” do Ngô Văn Lệ chủ biên là một nghiên cứu mang tính chuyên khảo, khá toàn diện về tín ngưỡng, tôn giáo và sinh hoạt văn ho trong c c cộng đồng tộc người ở Nam Bộ công trình này đã làm rõ nhiều vấn đề về tình hình, đặc trưng, sinh hoạt tín ngưỡng, tôn

gi o và văn ho truyền thống của các tộc người ở Nam Bộ (Việt, Khmer, Hoa,

Chăm v.v (Ngô Văn Lệ (c.b) 2017) Công trình chuyên khảo của Ngô Văn Lệ

về “Văn hóa tộc người – truyền thống và biến đổi” cung cấp một phương diện lý luận về bối cảnh vi mô và những nhân tố bên trong của sự chuyển đổi đời sống tín ngưỡng tôn giáo của cộng đồng cư dân Nam Bộ, lịch sử, truyền thống và sự tiến triển của đời sống sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tôn giáo của họ (Ngô Văn Lệ 2010)

Công trình chuyên khảo về văn hóa Tây Nam Bộ của Trần Ngọc Thêm (chủ biên) và tập thể các nhà nghiên cứu khoa Văn hóa học, trường đại học KHXH&NV ĐHQG – HCM đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu văn hóa người Việt vùng Tây Nam Bộ Bằng cách tiếp cận các thành tố của nền văn hóa và gi trị học (Axiology) công trình đã không chỉ khắc họa rõ các phương diện của văn hóa nhận thức, văn hóa ứng xử và văn hóa tổ chức mà còn rút ra được đặc trưng tính c ch văn hóa của người Việt Tây Nam Bộ (Trần Ngọc Thêm (cb) 2013) Đây là công trình có ý nghĩa phương ph p luận quan trọng cho việc nghiên cứu c c phương diện văn hóa trong qu trình chuyển đổi tôn giáo của một bộ phận người Việt, Hoa, Khmer ở Tây Nam Bộ Một số bài viết nghiên cứu khá sâu về một hiện tượng đặc sắc trong đời sống văn hóa - tôn giáo Nam Bộ, như hiện tượng “Ông Đạo” của các tác giả Phan An (2010), Phan Lạc Tuyên (2004), Huỳnh Thiện Phong (2016) đã phân tích và nhận định, hiện tượng ông đạo không chỉ là một nét đặc sắc trong tôn giáo, mà còn là một trong những đặc điểm chung của các tôn giáo nội sinh trong cộng đồng người Việt ở Tây Nam Bộ

Từ các công trình nghiên cứu về văn hóa, văn hóa tộc người ở Nam Bộ, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến các công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa, phong tục, tín ngưỡng, tôn giáo của ba cộng đồng: người Khmer, người Hoa và người Việt ở Nam Bộ

Về văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo truyền thống của người Khmer, chúng tôi

có được những tư liệu mang tính khái quát về c c lĩnh vực trong đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của tộc người khmer trong công trình nghiên cứu : “Người Khmer ở Nam Bộ” của Phan An, trong cuốn sách này, tác giả nhấn mạnh vào đời sống tín ngưỡng và tôn giáo truyền thống của người Khmer Nam Bộ Cuốn sách:

“Phum sóc Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long” của Nguyễn Khắc Cảnh (1998)

và cuốn sách: “Nhà ở trang phục ăn uống của các dân tộc vùng đồng bằng sông Cửu Long” của Phan Thị Yến Tuyết đã mô tả đầy đủ diện mạo đời sống vật chất

và tổ chức cộng đồng của người Khmer Nam Bộ (1991) Công trình:“Những vấn

đề về công tác an ninh trong cộng đồng người Khmer ở Việt Nam – thực trạng và giải ph p” của Phan Đức Dư thuộc Bộ Công An đã cung cấp một cái nhìn dân tộc

và tôn giáo và làm rõ những vấn đề lịch sử “ chứa đựng nhiều vấn đề hết sức phức tạp và các thế lực thù địch luôn luôn lợi dụng và khai th c để tiến hành các hoạt động chống phá cách mạng Việt Nam” (Phan Đức Dư 2001) Liên quan đến văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo truyền thống của người Khmer, chúng tôi còn có các công trình nghiên cứu rất có giá trị như: “Nhà ở của nông dân Khmer trong mối

giao hoan văn hóa với người Việt và Hoa ở Đồng bằng sông Cửu Long”(Phan Thị Yến Tuyết 1991); “Kh i qu t về người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long của Thạch Voi (Thạch Voi 1973)

Các công trình nghiên cứu về văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo người Hoa ở Nam Bộ cũng mang lại những tri thức quan trọng đối với luận n Đặc biệt là công trình: “ Người Hoa ở Nam Bộ” của Phan An (2006) đã mô tả chân thực và toàn cảnh diện mạo đời sống vật chất và tinh thần của người Hoa ở Nam Bộ Ngoài ra còn rất nhiều trang Web, bài viết trên Internet về nhiều vấn đề trong lịch

sử di dân, ngôn ngữ, tộc người , văn hóa, phong tục và tín ngưỡng, tôn giáo của cộng đồng người Hoa Nam Bộ

Về văn ho , tín ngưỡng, tôn giáo của cộng đồng người Việt, chúng tôi đã tham khảo, nghiên cứu phân tích, tổng hợp c c công trình: “Đức Phật Thầy Tây An” (Vương Kim – Đào Hưng, 1953) “Đức Cố Quản Hay Cuộc Khởi Nghĩa Bảy Thưa” (Nguyễn Văn Hầu, 1956), “Bửu Sơn Kỳ Hương” (Vương Kim, 1966) Công trình chuyên khảo về lịch sử: “Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa của Người Việt Nam

Bộ (1867-1975)” (Đinh Văn Hạnh, 1996) Tư liệu: Thi Văn Gi o Lý Phật Giáo Hoà Hảo (Ban trị sự Phật giáo Hòa Hảo 1964); “Sấm Giảng Giáo Lý Phật Giáo

Hoà Hảo” của Đức Huỳnh Giáo chủ biên soạn và rao giảng (Ban trị sự Phật giáo

Hòa Hảo, 1976); Một chuyên khảo của Nguyễn Văn Hầu về “nhận thức Phật giáo Hoà Hảo” (1974); Luận n cũng chú trọng đến c c tôn gi o địa phương này vì , những tôn gi o địa phương này có thể là một quá trình chuyển đổi tôn giáo và có

sự liên quan nào đó với các tôn giáo mới có nguồn gốc từ tín ngưỡng, tôn giáo bản địa ở vùng Tây Nam Bộ hiện nay

6.6 Các tài liệu, văn bản, thông tin liên quan đến chuyển đổi tôn giáo Tây Nam Bộ

Liên quan đến chủ đề chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ có rất nhiều tư liệu công trình nghiên cứu từ các nguồn luận văn, luận án, các trang web về chủ đề văn ho , tín ngưỡng, tôn giáo ở Nam Bộ cùng với các số liệu, báo cáo tình hình hàng năm của các ban ngành trực thuộc tỉnh, thành phố (Ban Tôn giáo, Sở Nội vụ,

Sở Văn ho - thông tin - du lịch.v.v…) Đặc biệt là c c văn bản điền dã, văn bản phỏng vấn sâu, ghi chép những câu chuyện tự kể của nhiều người chuyển đổi tôn giáo vùng Tây Nam Bộ trong phụ lục của các công trình nghiên cứu, các báo cáo, thống kê của ban tôn giáo một số tỉnh miền Tây Nam Bộ mà chúng tôi may mắn được chia sẻ Đặc biệt có giá trị là c c văn bản báo cáo, tổng kết tình hình hoạt động tôn giáo ở tỉnh Sóc Trăng, Cần Thơ, An Giang và Trà Vinh, Kiên Giang v.v là những tư liệu rất quí giá, góp phần quan trọng đối với việc nghiên cứu thực hiện luận án của chúng tôi

7 Quan điểm, nguyên tắc tiếp cận, lý thuyết nghiên cứu

7.1 Quan điểm

Thứ nhất: quan điểm thống nhất giữa quyết định luận và tương đối luận; Thứ hai: quan điểm về sự thống nhất giữa tính phổ biến và tính đặc thù lịch sử;

Thứ ba: quan điểm phát triển bền vững vùng Tây Nam Bộ

7.2 Nguyên tắc tiếp cận

Chúng tôi sử dụng 2 nguyên tắc tiếp cận chủ yếu sau:

- Nguyên tắc tiếp cận đa ngành (multidisciplinary Approach)

- Nguyên tắc tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary Approach)

7.3 Lý thuyết nghiên cứu

Từ thực tế và mục đích đề tài về chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ, từ quan điểm và nguyên tắc tiếp cận, luận án sẽ sử dụng 2 lý thuyết cơ bản để nghiên cứu những biến đổi văn hóa trong c c trường hợp chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ là:

- Lý thuyết Địa – Văn hóa, (Theory of Geography – Culture)

Lý thuyết địa – văn ho , nhằm giải quyết mối quan hệ tương t c giữa địa lý, môi trường tự nhiên với văn ho (hiểu văn hóa theo nghĩa rộng sẽ bao gồm cả tôn giáo) Bắt nguồn từ thực tế lịch sử địa lý tự nhiên, văn ho , tôn gi o, c c nhà nghiên cứu địa lý nhân văn xem mọi nền văn ho đều xuất phát từ hoàn cảnh địa

lý, tự nhiên, khí hậu, tài nguyên, sông ngòi và môi trường tự nhiên vốn có mà con người không được quyền lựa chọn, vì thế mọi nền văn ho đều bị chi phối, ảnh hưởng bởi môi trường tự nhiên, tuy nhiên, đến lượt mình, nền văn ho lại có ảnh hưởng nhất định đến môi trường địa lý, tự nhiên (E Routleglge 1994 37) Sử dụng lý thuyết Địa – Văn hóa giúp chúng tôi phân tích, giải thích được thực trạng đời sống văn hóa, tôn gi o truyền thống của cộng đồng các tộc người ở TNB và những biến đổi về văn hóa của người chuyển đổi tôn giáo trong bối cảnh kinh tế,

xã hội chung ở TNB

- Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa (Acculturational theory)

Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa giúp chúng tôi nghiên cứu quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa trong cộng đồng các tộc người ở Tây Nam bộ, phân tích, lý giải được sự tiếp xúc, tiếp nhận, điều chỉnh, biến đổi yếu tố, giá trị văn hóa truyền thống của một bộ phận tộc người đang chuyển đổi tôn giáo Chúng tôi sẽ sử dụng

lý thuyết này nhằm phân tích và chứng minh quá trình chuyển đổi tôn giáo của bộ phận các tộc người ở Tây Nam Bộ

Ngoài ra, luận n cũng sẽ sử dụng bổ sung thêm 2 lý thuyết là:

- Lý thuyết thế tục hóa tôn giáo (Theory of Religious Secularization)

- Lý thuyết lựa chọn hợp lý (Retional Choice Theory)

8 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

8.1 Hệ các phương pháp nghiên cứu định lượng (Quantitative reasach methods)

Luận án sử dụng phương ph p nghiên cứu định lượng để thu thập các dữ liệu,

số lượng, thống kê liên quan đến tôn giáo và chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ

để lượng giá Tuy nhiên, hiện tượng chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ có đặc điểm là mới xuất hiện trong một bộ phận người, chưa phổ biến, còn mang tính nhỏ lẻ trong các cộng đồng dân tộc ở Tây Nam Bộ Do vậy, đề tài này sẽ ít thực hiện dạng điều tra và lập bảng hỏi Thay vào đó, chúng tôi sẽ sử dụng chủ yếu phương ph p nghiên cứu thực nghiệm (Exprimental Method)

8.2 Hệ các phương pháp nghiên cứu định tính (Qualitative research methods)

Luận án sẽ áp dụng hệ thống c c phương ph p nghiên cứu định tính chủ yếu sau:

- Phương ph p điền dã (Field work Method)

- Phương ph p nghiên cứu trường hợp (Key studies method)

- Phương ph p quan s t tham dự (Participant Observation methods)

- Phương ph p mô tả dày (Thick description methods)

- Phương ph p thông diễn học (Hermeneutic Research Method)

- Phương ph p phỏng vấn sâu (Deph - Interview)

- Phương ph p tự chuyện (Narrative method)

9 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận n có 3 chương, 12 tiết