KHÁI NIỆM VÀ THUẬT NGỮ CƠ BẢN SỬ DỤNG TRONG CÁC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SỨC KHỎE ĐỊNH LƯỢNG

CH BIÊN: PGS.TS... 1 Grimes DA, Schulz KF.. An overview of clinical research: the lay of the land... Somerville đư tham gia vƠo th nghi m.

CH BIÊN:

PGS.TS HoƠng V n Minh, Tr ng i h c Y t Công c ng PGS.TS L u Ng c Ho t, Tr ng i h c Y Hà N i PGS.TS V n D ng, Tr ng i h c Y d c Thành ph H Chí Minh

TS Ph m Ng c Hùng, H c vi n Quân Y PGS.TS L u Nguyên H ng, Trung tam Y khoa Tr ng i h c Pittsburgh/ i h c

Vanderbilt, Hoa K PGS.TS Nguy n Thanh H ng, Tr ng i h c Y t công c ng

PGS.TS Nguy n V n Huy, Tr ng i h c Y Hà N i PGS.TS Ph m Minh Khuê, Tr ng i h c Y d c H i Phòng

TS V Duy Kiên, Tr ng i h c Y t Công c ng PGS.TS V Th HoƠng Lan, Tr ng i h c Y t Công c ng

ThS Bùi Ph ng Linh, Tr ng i h c Y t Công c ng ThS Tr n Hùng Minh, Trung tâm sáng ki n s c kh e và dân s

TS Ph m Ng c Minh, Tr ng i h c Curtin PGS.TS HoƠng V n Minh, Tr ng i h c Y t Công c ng ThS Tr n Thu Ngơn, Tr ng i h c Y t Công c ng PGS.TS Nguy n Ng c Quang, Tr ng i h c Y Hà N i

TS Bùi Th Tú Quyên, Tr ng i h c Y t Công c ng PGS.TS Nguy n Thúy Qu nh, Tr ng i h c Y t Công c ng

ng nghiên c u khoa h c đ nh l ng ch a đ c hi u m t cách chính xác, gây ra tình tr ng thi u nh t quán khi s d ng khái ni m và thu t ng này Vi c s d ng thu t ng m t cách không th ng nh t có th làm nh h ng đ n ch t l ng c a các công trình nghiên c u c ng nh gơy ra khó kh n khi bình duy t vƠ vƠ đánh giá các báo cáo, bài báo khoa h c

Cu n tài li u “KHỄI NI M VÀ THU T NG C B N S D NG TRONG CÁC NGHIÊN C U KHOA H C S C KH E NH L NG”, đ c biên so n và th ng

nh t b i nhóm gi ng viên và nghiên c u viên c a m t s c s đƠo t o y d c và

m t s c quan nghiên c u t i Vi t Nam c ng nh n c ngoài, nh m m c tiêu h

tr các nhà nghiên c u, gi ng viên, h c viên và sinh viên trong vi c tra c u ý ngh a

c a các khái ni m và thu t ng th ng dùng trong nghiên c u khoa h c s c kh e

đ nh l ng, qua đó th ng nh t v cách hi u và cách s d ng các khái ni m và thu t

ng nƠy vƠ h ng t i vi c chu n hóa v ph ng nghiên c u khoa h c s c kh e t i

Vi t Nam

Trong quá trình xây d ng cu n tài li u này, nhóm tác gi đư tham kh o và s d ng nhi u ngu n tài li u trong n c và qu c t có uy tín Ngoài ra, nhóm tác gi c ng

nh n đ c các ý ki n góp ý c a m t s chuyên gia và nhà khoa h c trong l nh v c

có liên quan M c dù đư đ c rà soát, th o lu n nhi u l n nh ng ch c ch n cu n tài

li u này s v n còn nh ng thi u sót Nhóm tác gi r t mong các đ ng nghi p và Quý

đ c gi đóng góp ý ki n đ cu n tài li u có ch t l ng ngày càng t t h n

Xin c m n vƠ chúc các b n đ c thành công!

T/M các tác gi

M C L C

M C L C iv

DANH M C CÁC B NG v

DANH M C CÁC HÌNH v

KHÁI NI M VÀ THU T NG C C B N THEO M C BÁO CÁO 7

T V N 7

T NG QUAN TÀI LI U 9

M C ệCH, M C TIÊU NGHIÊN C U 12

THI T K NGHIÊN C U 14

QU N TH , CH N M U, C M U 34

BI N S , CH S 49

THU TH P S LI U 52

M B O CH T L NG S LI U 56

QU N LÝ, X LÝ S LI U 59

PHÂN TÍCH S LI U 63

SAI S VÀ NHI U 91

O C NGHIÊN C U 96

K T QU NGHIÊN C U VÀ BÀN LU N 97

M T S KHÁI NI M VÀ THU T NG KHÁC 105

THU T NG TI NG VI T THEO TRÌNH T ABC 108

THU T NG TI NG ANH THEO TRÌNH T ABC 120

TÀI LI U THAM KH O 133

DANH M C CÁC B NG

B ng 1: T ng quan mô t và t ng quan h th ng 11

B ng 2: Thông tin s l c v quá trình th nghi m lơm sƠng giai đo n II và III c a 2 v c xin Cervaris và Gadasil 25

DANH M C CÁC HÌNH Hình 1: Các thi t k nghiên c u d ch t h c ph bi n 14

Hình 2: S đ nghiên c u b nh ch ng 16

Hình 3: S đ nghiên c u thu n t p 18

Hình 4: Nghiên c u thu n t p l ch s (thu n t p h i c u) 19

Hình 5: Nghiên c u thu n t p t ng lai 19

Hình 6: S đ l a ch n ca b nh/ch ng cho nghiên c u b nh - ch ng d a trên nghiên c u thu n t p 20

Hình 7: Các giai đo n ti n hành th nghi m lâm sàng m t lo i thu c m i 24

Hình 8: Tính giá tr khoa h c c a các thi t k nghiên c u 27

Hình 9: S đ thi t k b t chéo 28

Hình 10: S đ thi t k song song 29

Hình 11: S đ thi t k theo hình nêm 30

Hình 12: 6 c u ph n c t lõi c a h th ng y t (theo T ch c Y t th gi i) 33

Hình 13: Quan h gi a qu n th và m u 35

Hình 14: Các lo i ph ng pháp ch n m u th ng dùng 38

Hình 15: S đ ch n m u thu n ti n 39

Hình 16: S đ ch n m u ng u nhiên đ n 41

Hình 17: S đ ch n m u ng u nhiên h th ng 42

Hình 18: S đ ch n m u c m 43

Hình 19: S đ ch n m u ng u nhiên phân t ng 44

Hình 20: S đ ch n m u nhi u giai đo n 45

Hình 21: nh ch p m t ph n m u b nh án n i khoa s d ng t i b nh vi n 55

Hình 22: N i dài/ N i d c 60

Hình 23: N i r ng/N i ngang 60

Hình 24: Giá tr ngo i lai 62

Hình 25: Các lo i th ng kê ph bi n 64

Hình 26: Hình d ng c a phân ph i có đ l ch d ng vƠ đ l ch âm 67

Hình 27: Hình d ng phân ph i v i đ gù = 4.0, 3.0 và 2.7 68

Hình 28: Phân b chu n 68

Hình 29: Công th c tính giá tr d đoán ơm tính vƠ d ng tính 82

Hình 30: Các d ng đ ng cong ROC 83

Hình 31: Các d ng sai s th ng g p 92

Hình 32: Bi u đ Gantt 105

KHÁI NI M VÀ THU T NG C C B N THEO Đ M C BÁO CÁO

và các d t t não b m sinh, t đó lƠm c s cho các ng phó y t trên toàn

c u áp ng l i kêu g i nƠy, Fabienne Krauer vƠ CS đư ti n hành T ng quan h th ng “Nhi m virut Zika nh lƠ nguyên nhơn gơy b t th ng não

b m sinh và h i ch ng Guillain-Barré”

Tính kh thi (Feasibility)

Kh n ng có th th c hi n đ c m t nghiên c u ho c m t can thi p v i ngu n l c (nhân l c, tài chính, qu n lýầ) hi n có

Ví d : tìm hi u m i liên quan gi a ung th ph i và hút thu c lá, v i ngu n

l c h n ch c a các n c đang phát tri n, nhà nghiên c u quy t đ nh th c

hi n nghiên c u b nh ch ng trên nh ng ng i m c/không m c ung th ph i thay vì th c hi n nghiên c u thu n t p theo dõi nh ng ng i hút thu c/không hút thu c (có th kéo dƠi >30 n m, tiêu t n hàng tri u đô la M )

Tính m i (Novelty)

M t nghiên c u đ c p đ n nh ng v n đ ch a đ c tìm ra ho c ki m ch ng t các nghiên c u tr c đơy ho c áp d ng ph ng pháp m i, hi n đ i h n so v i các nghiên c u tr c đơy bi t đ c tính m i c a nghiên c u, nghiên c u viên c n

ph i tham kh o các tài li u, báo cáo, bài báo khoa h cầ

Ví d : Các b ng ch ng nghiên c u d ch t h c phân t đư ch rõ các lo i virus gây u nhú ng i (Human Papilloma virus ậ HPV) là nguyên nhân chính gơy ung th c t cung lo i xâm l n và tân sinh trong bi u mô c t cung Các lo i HPV vùng sinh d c đ c phân nhóm thƠnh nhóm nguy c

th p (ch y u các m n c m vùng sinh d c), nhóm nguy c cao (th ng liên quan t i ung th c t cung xâm l n) Tuy nhiên hi n ch a có m t s

đ ng thu n nào v vi c phân lo i m t s lo i HPV ít g p vào các nhóm nguy

c Do đó, m t tiêu chu n phân lo i rõ ràng các lo i HPV vƠo nhóm nguy c cao ho c th p là r t c n thi t

Xem thêm: http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMoa021641

c p đ n tính đúng đ n khi ch n ch đ nghiên c u hay ch ng minh r ng nghiên

c u nƠo đó đáng đ th c hi n Các nghiên c u viên th ng d a vào m t s tiêu chu n đ cân nh c tính xác đáng nh 1) T m c c a v n đ c n nghiên c u: T l

hi n m c, t su t m i m c, phân b c a v n đ c n nghiên c u; 2) Tính nghiêm

tr ng c a v n đ c n nghiên c u: T l t vong, di ch ng, tàn t t và kh n ng lơy lan c a m t v n đ s c kh e hay h u qu c a m t v n đ y h c n u không đ c nghiên c u, can thi p; 3) Kh n ng kh ng ch v n đ c n nghiên c u: Kh n ng

ch a kh i b nh, giá tr c a vi c khám phát hi n s m, kh n ng phòng b nh, chi phí khám, ch a và phòng b nh, tính s n có c a các ph ng ti n khám, ch a và phòng

b nh; 4) S quan tâm c a c ng đ ng: C ng đ ng có quan tâm, s n sàng chi tr cho các gi i pháp gi i quy t v n đ nghiên c u hay không

T NG QUAN TÀI LI U

Tài li u ch a đ c xu t b n chính th c (Grey literature)

Là các tài li u ho c báo cáo nghiên c u ch a đ c xu t b n thông qua các kênh phát hành chính th c c a các nhà xu t b n Hi u đ n gi n thì đơy lƠ nh ng tài li u

ho c báo cáo nghiên c u ch a đ c xu t b n trên các t p chí khoa h c đ c bình duy t, ph n bi n (peer-reviewed literature journals)

Ví d : Tài li u ch a đ c xu t b n chính th c t ng đ i đa d ng, có th bao

g m các báo cáo k thu t, bài trình bày h i th o, các b tiêu chu n, lu n án,

lu n v n, ti u lu n, b ng th ng kê, bài gi ng, bài thuy t trình, b n th o c a bài báo v.v

Kho ng tr ng trong nghiên c u (Research gap)

b nh nhơn đ ng máu cao, tr ng thành, không có thai, nh m giúp đ nh

h ng các nhân viên y t trong vi c l a ch n ph ng pháp đi u tr phù h p

nh t cho b nh nhơn đái tháo đ ng týp 2 c a h

Xem thêm: http://care.diabetesjournals.org/content/diacare/32/1/193.full.pdf

T ng quan tài li u (Literature review)

Là s t ng h p các tài li u và báo cáo nghiên c u v m t ch đ nƠo đó T ng quan tài li u th ng đ c trình bày ph n đ u c a m t đ c ng hay báo cáo nghiên

c u vƠ qua đó nghiên c u viên xác đ nh đ c kho ng tr ng trong nghiên c u đ

gi i thích lý do ti n hành nghiên c u c a mình T ng quan tài li u c ng giúp cho nghiên c u viên đánh giá đ c đi m m nh vƠ đi m y u trong ph ng pháp nghiên

c u tr c đó đ l a ch n ph ng pháp nghiên c u c a mình

T ng quan mô t (Narrative review)

Quá trình thu th p, tóm t t, t ng h p các tài li u và báo cáo nghiên c u v cùng m t

ch đ , t đó đ a ra các gi i thích và k t d a trên kinh nghi m c a nghiên c u viên, các lý thuy t vƠ mô hình đư có s n T ng quan mô t không d a trên quá trình tìm

ki m vƠ đánh giá các tƠi li u và báo cáo nghiên c u m t cách có h th ng mà

th ng d a trên các tài li u và báo cáo nghiên c u s n có ho c do tác gi t l a

ch n

Ví d : T ng quan mô t v các đ i m i trong ph ng pháp nghiên c u đ nh tính c a tác gi Rose Wiles (2011) s d ng 57 bài báo xu t b n trong giai

đo n 2000-2009 có đ c p đ n vi c s d ng ph ng pháp nghiên c u đ nh tính m i

Xem thêm: http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1468794111413227

T ng quan h th ng (Systematic review)

áp là nguyên nhân gây t vong m nhi u nh t (25-27%, 4 b s li u, 10.777

ca t vong)

Xem thêm: http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673606683979

D i đơy lƠ nh ng đi m khác bi t chính gi a t ng quan mô t và t ng quan h

Ngu n thông tin đa d ng vƠ đ y đ Chi n l c tìm ki m tài li u rõ ràng

Không c th Ngu n thông tin/chi n

l c tìm ki m tài li u

L a ch n d a trên các tiêu chí đ c xác đ nh, đ c áp d ng m t cách có

h th ng cho toàn b quá trình l a

tài li u

Theo h th ng Không hoàn toàn

Th ng chung chung

Báo cáo

M C ÍCH, M C TIÊU NGHIÊN C U

Câu h i nghiên c u (Research question)

Câu h i mà nghiên c u viên đ t ra và c n đ c tr l i thông qua các k t qu c a nghiên c u

Ví d : Hút thu c lá có lƠm t ng nguy c m c b nh ung th ph i hay không?

Gi thuy t c a nghiên c u viên ậ Ha/H1 (Alternative Hypothesis)

i u mà các nghiên c u viên mong mu n ki m đ nh, ch ng minh thông qua nghiên

c u Thông th ng, trong các nghiên c u so sánh truy n th ng (traditional comparative study), gi thuy t c a nghiên c u viên cho r ng có s khác bi t gi a các nhóm đ i t ng nghiên c u v giá tr bi n s /ch s nghiên c u

o Hi u qu c a thu c A t ng đ ng v i thu c B trong đi u tr b nh X

Gi thuy t Ho (Null hypothesis)

Gi thuy t đ i ngh ch v i gi thuy t c a nhà nghiên c u Trong các nghiên c u so sánh truy n th ng (traditional comparative study), gi thuy t Ho cho r ng không có s khác bi t gi a các nhóm đ i t ng nghiên c u v giá tr bi n s /ch s nghiên c u

Ví d :

o Không có s khác bi t v nguy c m c ung th ph i ng i hút thu c

vƠ ng i không hút thu c

o Không có s khác bi t v hi u qu c a thu c A và thu c B trong đi u

tr b nh X

Trong nghiên c u t ng đ ng (equivalence study), gi thuy t Ho cho 2 nhóm đ i

t ng/bi n pháp can thi p có các giá tr bi n s /ch s không t ng đ ng

Ví d : M c đích c a d án “ ánh giá ho t đ ng c a Qu Phòng, ch ng tác

h i c a thu c lá” là nh m hi u rõ vƠ đi u ch nh các chính sách, c c u, cách

th c ho t đ ng c a Qu , t đó nơng cao hi u qu can thi p trên c ng đ ng

M c tiêu chung (General objective)

Là t ng h p c a các m c tiêu c th c a m t nghiên c u c th

Ví d : ánh giá quá trình tri n khai và k t qu đ t đ c sau 3 n m ho t đ ng (2013-2016) c a Qu Phòng, ch ng tác h i c a thu c lá

M c tiêu c th (Specific objective)

Là nh ng đi u c n đ t đ c khi k t thúc nghiên c u, ch ng trình, d án, can thi pầ M c tiêu c th có liên quan đ n m t ho c nhi u gi thuy t nghiên c u

Ví d : Các m c tiêu c th c a Nghiên c u đánh giá ho t đ ng Qu Phòng,

ch ng tác h i (PCTH) c a thu c lá bao g m:

(1) ánh giá quá trình tri n khai và k t qu c a các ho t đ ng xây d ng

c c u t ch c vƠ c ch ho t đ ng c a Qu PCTH c a thu c lá giai

đo n 2013-2016 (2) ánh giá quá trình tri n khai và k t qu c a các ho t đ ng phòng

ch ng thu c lá t i các b ngành, t ch c xã h i vƠ đ a ph ng đ c

h tr b i Qu Phòng, ch ng tác h i c a thu c lá

(3) Tìm hi u nh ng thu n l i, khó kh n, các y u t thúc đ y, rào c n và các bài h c kinh nghi m trong quá trình ho t đ ng c a Qu PCTH c a thu c lá đo n 2013-2016

THI T K NGHIÊN C U

Nghiên c u thu n t p b nh ch ng Nghiên c u Nghiên c u c t ngang

Nghiên c u quan sát (Observational study)

Là thi t k nghiên c u trong đó các nghiên c u viên ch quan sát và ghi nh n th c

tr ng đ c đi m/đ c tính và s ki n di n ra trong nghiên c u mƠ không có tác đ ng

đ n đ i t ng nghiên c u Nghiên c u quan sát bao g m nghiên c u quan sát mô

t và nghiên c u quan sát phân tích

Nghiên c u mô t (Descriptive study)

Thu c lo i hình nghiên c u quan sát trong đó các nghiên c u viên ch mô t th c

tr ng đ c đi m/đ c tính c a đ i t ng nghiên c u mà không đ c p đ n nguyên nhân/h u qu hay các y u t có liên quan

1 Grimes DA, Schulz KF An overview of clinical research: the lay of the land Lancet 2002 Jan 5;359(9300):57-61

Nghiên c u m t tr ng h p b nh (Case report)

Là vi c mô t m t tr ng h p b nh đ c bi t/b t th ng, ch a có trong y v n (nh

m t c n b nh m i ho c bi n ch ng b t th ng, s k t h p không ph bi n c a các

ca b nh, nguyên nhân ho c k t qu b t th ng c a m t ca b nh bao g m c s

ph c h i đáng ng c nhiên c a b nh nhân) Nghiên c u m t tr ng h p b nh có giá

tr g i ý gi thuy t nghiên c u ho c g i ý v vi c xu t hi n m t v n đ s c

kh e/b nh d ch m i trong c ng đ ng

Ví d : Nghiên c u tr ng h p m t ph n 34 tu i phá thai b ng thu c mifepristone và gemeprost Trong quá trình phá thai, b nh nhân m c viêm t y

c p tính nghiêm tr ng và ph i đi u tr c p tính trong 14 ngày

Nghiên c u hàng lo t các ca b nh (Case series)

Là vi c mô t đ c đi m lâm sàng, di n bi n c a b nh, đi u tr , ph i nhi m trên hàng

lo t các ca b nh Nghiên c u hàng lo t các ca b nh c ng có giá tr g i ý gi thuy t nghiên c u ho c g i ý v vi c xu t hi n m t v n đ s c kh e/b nh d ch m i trong

c ng đ ng M c đ hình thành gi thuy t trong nghiên c u chùm ca b nh ch c ch n

h n nghiên c u ca b nh

Ví d : Nghiên c u mô t b nh s vƠ đ c đi m lâm sàng c a 5 ng i đƠn ông

đ c nh p vi n t i trung tâm Y khoa c a i h c California Los Angeles vì

b nh ph i do Pneumocystic carinii ơy chính lƠ c s c a vi c phát hi n ra

b nh HIV/AIDS sau này

Nghiên c u phân tích (Analytical study)

Thu c lo i hình nghiên c u quan sát, có m c tiêu ki m đ nh các gi thuy t v m i liên quan, quan h nhân qu nƠo đó

Nghiên c u sinh thái/ Nghiên c u t ng quan (Ecological study or correlational study)

Là nghiên c u l y s li u th ng kê c a qu n th (không ph i s li u c p đ cá th ,

ví d nh trung bình, trung v , t l ph n tr mầ) đ mô t s t ng quan gi a hai

bi n s nghiên c u và r t có giá tr trong g i ý hình thành gi thuy t nghiên c u

Ví d : Nghiên c u v t l t vong do ung th và ch đ dinh d ng có nhi u

ch t béo các qu c gia trên th gi i

Nghiên c u c t ngang (Cross sectional study)

Thu c lo i hình nghiên c u quan sát Trong nghiên c u c t ngang, c thông tin v

b nh và thông tin v ph i nhi m đ c thu th p t i cùng m t th i đi m cho nên nghiên c u c t ngang th ng đ c dùng đ hình thành các gi thuy t nghiên c u

ch không cho phép ch ng minh gi thuy t nghiên c u Nghiên c u c t ngang còn

đ c g i là nghiên c u hi n m c (prevalence study) Nghiên c u c t ngang giúp chúng ta tính đ c t l hi n m c b nh (prevalence) và t s chênh hi n m c (prevalence odds ratio)

Ví d : i u tra hút thu c lá ng i tr ng thành (t l hút thu c và thói quen hút thu c) đ c ti n hƠnh vƠo n m 2015

Nghiên c u b nh- ch ng (Case control study)

Là nghiên c u quan sát phân tích trong đó nhóm b nh vƠ nhóm đ i ch ng đ c xác

đ nh d a trên tiêu chí là có b nh/tình tr ng s c kh e hay không có b nh/tình tr ng

s c kh e mà nghiên c u viên quan tơm Sau đó nghiên c u viên khai thác m c đ

ti p xúc v i y u t nguy c c nhóm b nh vƠ nhóm đ i ch ng trong quá kh đ so sánh s khác bi t v m c đ ph i nhi m hai nhóm này t đó phiên gi i v m i quan h nhân qu (Hình 2)

Không ph i nhi m c d

Hình 2 : S đ nghiên c u b nh ch ng

Ví d : M i liên quan gi a s d ng hormone estrogen vƠ ung th n i m c t cung đư đ c nghiên c u trên 188 ph n da tr ng tu i 40-80 m i đ c

ch n đoán ung th n i m c t cung vƠ 428 tr ng h p ch ng là nh ng ph

n cùng đ tu i nh p vi n trong giai đo n t tháng 1, 1970 đ n tháng 6, 1975

do u không ác tính c n ph u thu t Các s li u v s d ng thu c và các bi n

s liên quan đ n sinh s n đ c trích xu t t h s b nh án c a m i đ i

t ng nghiên c u Có 39% tr ng h p b nh vƠ 20% tr ng h p ch ng đư

s d ng hormone estrogen trong quá kh

Ghép c p (Matching)

Là k thu t th ng đ c dùng trong nghiên c u phân tích (nghiên c u b nh ch ng, thu n t p hay nghiên c u can thi p có nhóm đ i ch ng) đ phân b đ u các y u t nhi u vào hai nhóm nghiên c u ơy lƠ m t trong nh ng k thu t đ c dùng đ h n

ch y u t nhi u ti m tàng Xem thêm v Nhi u (confounding): Trang 91.

Ghép c p theo nhóm (Group matching/Frequency matching)

LƠ ph ng pháp ch n nhóm ch ng có t l m t s đ c đi m nh t đ nh gi ng v i t

l đó nhóm b nh/ph i nhi m

Ví d : N u 30% nhóm ung th ph i (nhóm b nh) là nam, nhà nghiên c u c ng

s đ m b o nhóm không b ung th ph i (nhóm ch ng) có 30% nam gi i

Ghép c p m c cá th (Individual matching/Matched pairs)

ng i Kinh vào nhóm không b ung th ph i (nhóm ch ng)

Ph ng pháp ghép c p theo đi m xu h ng (Propensity score matching-PSM)

Là ph ng pháp ghép c p nhóm can thi p vƠ nhóm đ i ch ng d a trên đi m xu

h ng, đ c tính toán t các đ c đi m c a các đ i t ng nghiên c u Ph ng pháp ghép c p theo đi m xu h ng giúp chúng ta lo i b đ c các sai l ch l a

ch n

Nghiên c u thu n t p (Cohort study)

Là nghiên c u theo dõi m t hay nhi u nhóm có hay không có y u t ph i nhi m (exposure) t i khi x y ra k t qu nghiên c u (outcome)

Ví d : tìm hi u m i liên h gi a hút thu c lá và b nh m ch vành, nghiên

c u viên ch n 3.000 ngu i hút thu c lá và 5.000 ngu i không hút thu c lá C hai nhóm lúc b t đ u nghiên c u đ u không có b nh tim m ch vƠ đ c theo dõi d xem xét s phát tri n b nh Sau m t th i gian, k t qu phát hi n đ c

84 ngu i hút thu c phát tri n b nh và 87 ngu i không hút thu c lá phát tri n

thu c đư đ c thu th p tr c đó (1 nhóm hút thu c và 1 nhóm không hút thu c lá), sau đó phân tích s khác bi t v t su t m i m c ung th ph i c a

Ví d : N m 2003, nhƠ nghiên c u mu n tìm hi u m i quan h c a hút thu c

lá và vi c m c ung th ph i Do đó nhƠ nghiên c u đư th c hi n m t nghiên

c u trên ng i dân Chí Linh (H i D ng), chia nhóm theo đ c đi m hút thu c lá (1 nhóm hút thu c và 1 nhóm không hút thu c) t n m 2003 và ghi

nh n t l m c m i ung th ph i c a 2 nhóm Gi đ nh r ng các đ i t ng không thay đ i hành vi hút thu c trong th i gian th c hi n nghiên c u Sau 10

n m, nhà nghiên c u th c hi n phân tích s khác bi t v t su t m i m c ung th ph i gi a 2 nhóm

Hình 4: Nghiên c u thu n t p l ch s (thu n t p h i c u)

Hình 5: Nghiên c u thu n t p ế ng lẬi

Nghiên c u thu n t p t lúc sinh (Birth cohort study)

Là lo i hình nghiên c u thu n t p theo dõi dài h n nh ng ng i sinh ra trong cùng

m t n m ho c m t th i đi m xác đ nh nƠo đó trong n m Vi c theo dõi th m chí có

th b t đ u t khi bà m mang thai

Ví d : Nghiên c u thu n t p t lúc sinh m i nh t c a Anh ậ Nghiên c u thu n th p thiên niên k (The Millennium Cohort Study), đang theo dõi 19,000

tr sinh trong n m 2000-2001 t i Anh Ngoài các d li u v s c kh e c a

nh ng tr này và cha m chúng, nghiên c u c ng xem xét đ n hành vi và s phát tri n nh n th c c a tr cùng m t lo t các y u t xã h i liên quan

Nghiên c u b nh - ch ng d a trên nghiên c u thu n t p (Nested case-control studies)

Là m t d ng c a thi t k nghiên c u b nh ch ng mà đó vi c l a ch n nhóm b nh

và nhóm ch ng đ c ti n hành trên n n m t nghiên c u thu n t p

Hình 6 : S đ nghiên c u b nh - ch ng d a trên nghiên c u thu n t p

Ví d :

xác đ nh m i liên quan gi a nhi m H pylori (HP) và ung th đ ng tiêu hóa, Parsonnet và c ng s (N Engl J Med 1991 Oct 17;325(16):1127-31) theo dõi 128,992 ng i (ch a m c ung th tiêu hóa) t gi a nh ng th p k

60 Qua th i gian, có 189 ng i phát tri n ung th tiêu hóa đ c đ a vƠo nhóm b nh 189 ng i không có b nh đ c l a ch n ng u nhiên t nh ng

Nghiên c u th c nghi m (Experimental study)

Là nghiên c u v hi u qu c a m t can thi p nƠo đó thông qua vi c so sánh ch

s /bi n s nghiên c u c a nhóm can thi p vƠ nhóm đ i ch ng Trong nghiên c u

th c nghi m, can thi p đ c đ a vƠo lƠ ch đ ng i u này khác v i nghiên c u thu n t p, tình tr ng ph i nhi m c a các đ i t ng nghiên c u là t có

Th nghi m ng u nhiên có đ i ch ng (Randomized controlled trials - RCTs)

Là lo i hình nghiên c u th c nghi m trong đó đ i t ng nghiên c u đ c phân b

ng u nhiên vào nhóm can thi p vƠ nhóm đ i ch ng M c tiêu lƠ đ không ch sai

l ch l a ch n (sai s có h th ng)

Ví d : Nghiên c u ch đ nh ng u nhiên 10.101 ph n sau mãn kinh trên 55

tu i, có ti n s ho c có nguy c cao m c b nh m ch vành vào nhóm can thi p (dùng 60 mg raloxifene hàng ngày) ho c nhóm ch ng (dùng gi d c) Sau đó nhƠ nghiên c u theo dõi t l gưy x ng c a 2 nhóm đ i t ng trong

5 n m

Xem thêm:

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17892376?ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2 PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_RVDocSum

Th nghi m ng u nhiên có đ i ch ng theo c m (Cluster randomized controlled trials)

Là lo i hình nghiên c u th c nghi m trong đó các nhóm đ i t ng nghiên c u (các

c m thay vì các cá nhân) đ c phân b ng u nhiên vào nhóm can thi p và nhóm

đ i ch ng

Ví d : Trong nghiên c u tác d ng c a đi u tr giun sán lên cân n ng và chi u cao c a 3.935 tr em t 1-5 tu i, nhà nghiên c u ch đ nh ng u nhiên tr em

25 vùng vào nhóm ch ng (ch nh n vitamin A) và tr em 25 vùng khác vào nhóm b nh (nh n c vitamin A vƠ albedazone) nh k 6 tháng trong vòng 24 tháng c p vitamin và thu c, nghiên c u viên ti n hành đo cơn n ng

và chi u cao c a tr

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2291568/

Ph ng pháp lƠm mù (Blinding/Masking)

Nghiên c u th c nghi m trong đó có m t ho c nhi u nhóm ng i tham gia nghiên

c u (các đ i t ng nghiên c u, các nhân viên y t , nhà nghiên c u) không đ c

bi t v tình tr ng can thi p

P h ng pháp lƠm mù đ n (Single-blind study)

Nghiên c u th c nghi m trong đó đ i t ng nghiên c u không bi t mình thu c nhóm nào (nhóm can thi p hay nhóm đ i ch ng) ơy lƠ ph ng pháp lƠm mù ph

bi n nh t

Ví d : S d ng gi d c (placebo) v i hình d ng, mùi, v , cách đóng gói nh thu c đ c th nghi m đ đ i t ng tham gia nghiên c u khó phát hi n

đ c mình đang thu c nhóm can thi p hay nhóm ch ng (làm mù), tránh nh

h ng t i tâm lý và vi c tuân th quy trình nghiên c u

P h ng pháp lƠm mù đôi (Double-blind study)

Nghiên c u th c nghi m trong đó đ i t ng nghiên c u và/ho c ng i ti n hành can thi p, ng i đánh giá k t qu không bi t v phân nhóm can thi p/ch ng

Ph ng pháp lƠm mù này không áp d ng đ c đ i v i các can thi p ngo i khoa

Ví d : Trong nghiên c u v đƠo t o k n ng ph u thu t b ng công ngh th c

t o, 16 bác s n i trú ngo i khoa đ c đánh giá kh n ng tơm lý v n đ ng khi b t đ u tham gia nghiên c u, sau đó đ c ch đ nh ng u nhiên vào nhóm can thi p (đ c các chuyên viên n i soi b ng nhi u kinh nghi m đƠo t o

b ng công ngh th c t o t i khi thành th o nh chuyên gia, n=8) ho c nhóm ch ng (không đ c đƠo t o b ng công ngh th c t o, n=8) T t c các đ i t ng nghiên c u th c hi n c t túi m t n i soi cùng v i 1 bác s ngo i khoa, ng i bác s nƠy không bi t đ i t ng thu c nhóm nào (làm mù 1) Các

ca ph u thu t c t túi m t nƠy đ c quay video vƠ đánh giá đ c l p b i 2 đi u tra viên theo thang đi m k thu t s n có Nh ng đi u tra viên này không bi t

đ i t ng nghiên c u thu c nhóm nào (làm mù 2) Nh v y vi c theo dõi can thi p vƠ đánh giá k t qu đ u đ c làm mù

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1422600/

P h ng pháp lƠm mù ba (Triple-blind study)

Nghiên c u th c nghi m trong đó đ i t ng nghiên c u, ng i ti n hành can thi p

và nghiên c u viên đ u không bi t v phân nhóm can thi p/ch ng Ph ng pháp làm mù này không áp d ng đ c đ i v i các can thi p ngo i khoa

Ví d : M t th nghi m lâm sàng có 85 b nh nhân H.pylori (+), không có tri u

ch ng, đi u tr theo phác đ kháng sinh 3 lo i k t h p đ c 1 tu n tìm

hi u hi u l c c a men vi sinh trong vi c làm gi m tác d ng ph c a kháng sinh, nhà nghiên c u ch đ nh ng u nhiên các đ i t ng vào 4 nhóm: nhóm 1

(n = 21) dùng Lactobacillus GG, nhóm 2 (n=22) dùng Saccharomyces

boulardii , nhóm 3 (n=21) dùng k t h p Lactobacillus spp và biphidobacteria,

nhóm 4 (n=21) dùng gi d c Men vi sinh và gi d c đ c đ ng trong các túi, đóng h p nh nhau vƠ có đánh s nên b nh nhân không bi t mình thu c nhóm nƠo (lƠm mù 1) Ng i theo dõi vƠ đánh giá tình tr ng b nh vƠ ng i

x lý s li u c ng không bi t b nh nhân thu c nhóm đi u tr nào (làm mù 2 và làm mù 3)

Xem thêm: http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002927002054801

Th nghi m m (Open trial)

Nghiên c u th c nghi m trong đó ph ng pháp lƠm mù không đ c áp d ng M i

ng i đ u bi t ai đ c nh n can thi p và ai thu c nhóm đ i ch ng

Ví d : Nghiên c u so sánh t l tái phát t i ch trên b nh nhơn ung th tr c tràng đ c ch đ nh ng u nhiên m n i soi b ng (nhóm can thi p) ho c m

m (nhóm ch ng) T t c các đ i t ng tham gia nghiên c u, bác s ph u thu t và nghiên c u viên đ u bi t b nh nhân trong nhóm nào

Xem thêm: http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1414882#t=article

Th nghi m c ng đ ng (Community trial)

Nghiên c u th c nghi m trong đó các nhóm nh n đ c can thi p là các c ng đ ng ch không ph i là các cá th D ng nghiên c u này thích h p đ dánh giá hi u qu c a các can thi p thay đ i hành vi, c i thi n đi u ki n kinh t , v n hóa, xã h i, môi tr ngầ

Ví d : M t th nghi m đ c th c hi n trên 3 thành ph t i Bang Massachusetts, M , trong đó Somerville là thành ph đ c can thi p, 2 thành

ph còn l i có đ c đi m dân s xã h i gi ng v i Somerville đ c l a ch n làm ch ng 1.178 tr em l p 1-3 t i các tr ng ti u h c công l p t i

Somerville đư tham gia vƠo th nghi m Nhóm nghiên c u th c hi n các

ch ng trình giáo d c s c kho , gi i thi u và cung c p các món n lƠnh

m nh cho tr khi h c t i tr ng, nhà và n i công c ng v i m c tiêu làm

gi m BMI c a tr Có r t nhi u nhóm và cá nhân trong c ng đ ng c ng tham gia vào th nghi m này bao g m tr em, các ph huynh, th y cô giáo, nhân viên c p d ng c a tr ng, các phòng ban c a thành ph , các nhà ho ch

đ nh sách, nhân viên y t , nhƠ hƠng, các đ n v truy n thông

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17495210

Nghiên c u bán th c nghi m (Quasi-experimental)

Nghiên c u th c nghi m trong đó có ít nh t m t đ c tính c a nghiên c u th c nghi m kinh đi n không đ t đ c, ví d nh đ i t ng nghiên c u không đ c phân b ng u nhiên ho c không có nhóm đ i ch ng

Ví d : Nghiên c u đánh giá tác đ ng c a ch ng trình can thi p v t ng

c ng vai trò c a ng i cha lên b n thơn ng i cha và con c a h Nhóm nghiên c u so sánh các ch s tr c và sau khi tham gia can thi p c a các

đ i t ng nghiên c u t i 4 đ a đi m can thi p so v i các đ i t ng không tham gia nghiên c u vùng có cùng đ c đi m đ a lý và dân s

Xem thêm: http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0885200699000083

Th nghi m lâm sàng (Clinical trial)

Nghiên c u th c nghi m v hi u l c, hi u qu lâm sàng c a can thi p Th nghi m lâm sƠng th ng đ c ti n hành t i c s y t ho c phòng thí nghi m Trong nghiên c u

m t lo i thu c m i, th nghi m lơm sƠng th ng có 4 giai đo n I, II, III và IV (Hình 7)

v ph n ng

ph hi m

g p vƠ các tác đ ng

ti m tƠng

4,5 n m 8,5 n m 1,5 n m

Hình 7 : Cốc giẬi đo n ti n hành th nghi m lâm sàng m t lo i thu c m i

Th nghi m lâm sàng giai đo n I: D c lỦ lơm sƠng vƠ đ c tính (Phase I trial)

Giai đo n này nghiên c u tính an toàn ch không ph i tính hi u qu c a thu c và sau

đó xác đ nh li u s d ng thu c thích h p Th nghi m ti n hành trên nh ng ng i tình nguy n C m u nghiên c u c a giai đo n nƠy th ng kho ng 15-30 ng i

Th nghi m lơm sƠng giai đo n II (Phase II trial)

Giai đo n này nghiên c u v hi u l c và tính an toàn c a thu c hay v c xin trên m t

c m u nh (<100 ng i tình nguy n)

Th nghi m lơm sƠng giai đo n III (Phase III trial)

Giai đo n này nghiên c u đ y đ v hi u l c và tính an toàn c a thu c hay v c xin trên m t c m u l n (100-1000 ng i tình nguy n)

Th nghi m lơm sƠng giai đo n IV: Nghiên c u thu c trên th tr ng (Phase IV trial)

Giai đo n này đ c ti n hƠnh sau khi c quan qu n lý đư phê duy t đ ng ký thu c/v c xin và thu c/v c xin đó đư đ c đ a vƠo th tr ng M c tiêu chung là nghiên c u v t l ph n ng ph hi m g p vƠ các tác đ ng ti m tàng c a vi c s

d ng lâu dài lo i thu c đó trong th c t vƠ c ng tìm thêm b ng ch ng v hi u qu

m t qu n th r ng h n qu n th đư đ c nghiên c u trong th nghi m lâm sàng giai đo n 3 Nghiên c u trong giai đo n nƠy c ng có th phát hi n ra các công d ng

ti m n ng m i c a thu c

B ng 2: Thợng ếin Ế l c v quá trình th nghi m lâm Ếàng giẬi đo n II và III c a 2

v c xin Cervaris và Gadasil

225 µg aluminum hydroxyl-

phosphate sulfate

225 µg aluminum hydroxyl-phosphate sulfate

c t cung c p đ

2 (CIN2+)

Nhi m HPV type 6/11/16/18, nhi m virus duy trì, b nh

c t cung ho c

b nh c quan sinh

d c ngoài

Nhi m HPV type 6/11/16/18, Nhi m virus duy trì ho c tân sinh trong bi u mô c

t cung c p đ 1 (CIN1+) và th ng t n

c quan sinh d c ngoài

Ch tiêu

lâm sàng

ph /th

c p

Nhi m virus duy

trì, tân sinh trong

t cung c p đ 1 (CIN1+), bi n c

b t l i c a thu c

Bi n c b t l i c a thu c

Bi n c b t l i c a thu c

a Phân tích t m th i v các th nghi m d ki n theo dõi trong 4 n m

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2631230/

Y h c d a vào b ng ch ng (Evidence-based medicine or EBM)

Là s ph i h p gi a kinh nghi m lâm sàng c a nhân viên y t , b ng ch ng khoa

h c c p nh t và có giá tr nh t và tôn tr ng đ n giá tr c a b nh nhân Trong y h c

d a vào b ng ch ng, giá tr c a b ng ch ng đ c đánh giá d a trên thi t k nghiên

c u (Hình 8)

Nghiên c u tr ng h p b nh

Nghiên c u tr ng h p b nh

Nghiên c u c t ngang Nghiên c u b nh ch ng Nghiên c u thu n t p Nghiên c u bán th c nghi m

th ng vƠ phân tích

g p

T ng quan h

th ng vƠ phân tích

Nghiên

c u th c nghi m

Nghiên

c u quan sát

Nghiên

c u quan sát

Hình 8: Tính giá tr khoa h c c a các thi t k nghiên c u

Nghiên c u theo dõi d c (Longitudinal study)

Là lo i hình thi t k nghiên c u quan sát, trong đó các bi n s /ch s nghiên c u

c a t ng đ i t ng nghiên c u đ c đo l ng l p l i nhi u l n qua th i gian

Theo dõi (Follow-up)

c p đ n vi c theo dõi s thay đ i các bi n s /ch s nghiên c u c a t ng đ i

t ng nghiên c u qua th i gian qua th i gian

Ví d : Trong nghiên c u v tác đ ng c a ph u thu t lên đau n a đ u, nhóm nghiên c u thu th p thông tin c a t t c b nh nhơn tr c và ngay sau khi

ph u thu t, m t n m sau khi ph u thu t bao g m nh t ký v tình tr ng đau

đ u, t n s các c n đau n a đ u hàng tháng, m c đ đau (t 1 đ n 10), s ngƠy đau đ u trong tháng, các bi n ch ng sau m , ch t l ng cu c s ngầ

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19644260

Thi t k b t chéo (Cross-over assignment/study)

Là lo i hình thi t k nghiên c u can thi p có đ i ch ng trong đó m t n a s đ i

t ng nghiên c u đ c phân b ng u nhiên vào nhóm s d ng đi u tr A, sau đó

đ c đ i sang nhóm nh n đi u tr B trong khi nhóm tr c đó đ c nh n đi u tr B

s quay sang s d ng đi u tr A Thi t k b t chéo ch thích h p trong nghiên c u v

Ví d : Trong m t nghiên c u đánh giá tác d ng c a trà Gi o c lam lên tính

nh y c m insulin trên b nh nhơn đái tháo đ ng m i đ c ch n đoán vƠ

ch a dùng thu c đi u tr , b nh nhân nhóm A (n=8) dùng 6g trà Gi o c lam

m i ngày trong vòng 4 tu n, sau đó ngh 2 tu n (washout period), r i chuy n sang dùng gi d c trong 4 tu n ti p theo Trong khi đó, nhóm b nh nhân B (n=8) dùng gi d c trong 4 tu n tr c, r i ngh 2 tu n, và dùng trà Gi o c lam trong 4 tu n cu i

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20213586

Thi t k m t nhóm (Single group design)

Là lo i hình thi t k nghiên c u can thi p không có nhóm đ i ch ng D ng thi t k này không kh ng đ nh đ c hi u qu c a can thi p

Thi t k song song (Parallel assignment/design)

Là lo i hình thi t k nghiên c u can thi p trong đó các đ i t ng nghiên c u đ c phân b ng u nhiên vào hai ho c nhi u nhóm đ c nh n hai hay nhi u can thi p khác nhau (Hình 10)

i u tr C

Phơn b

ng u nhiên

Hình 10 : S đ thi t k song song

Ví d : Th nghi m lơm sƠng đ c th c hi n trên 459 b nh nhân có huy t áp tơm thu d i 160 mmHg và huy t áp tơm tr ng 80-95 mmHg Các đ i t ng

đ c phân b ng u nhiên vào 1 trong 3 nhóm: nhóm ch ng (ch đ n ít rau, hoa qu và s n ph m t s a, hƠm l ng ch t béo trung bình), nhóm can thi p 1 (ch đ n nhi u rau, hoa qu ), nhóm can thi p 2 (ch d n nhi u rau, hoa qu , s n ph m t s a ít béo, gi m ch t béo nói chung và ch t béo bão hoà) Trong vòng 8 tu n, nghiên c u viên s theo dõi và ghi nh n s huy t áp, s tuân th theo ch đ n đư ch đ nh, l y m u n c ti u 24h,

ki m tra các tri u ch ng, ho t đ ng th l c c a các đ i t ng

Xem thêm: http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJM199704173361601#t=abstract

Thi t k theo "hình nêm" (Stepped wedge design)

Là lo i hình thi t k nghiên c u can thi p có nhóm đ i ch ng theo c m trong đó can thi p đ c th c hi n d n d n t i các c m theo th i gian đ đ n khi k t thúc nghiên

c u, t t c các c m đ u nh n đ c can thi p (Hình 11)

1 2 3 4 5 6 1

Hình 11 : S đ thi t k theo hình nêm

Ví d : Trong nghiên c u HEADS-UP, 7 khoa c a 2 b nh vi n l n l t đ c

ch đ nh dùng m t công c h i ch n m i đ nh m làm gi m sai sót h th ng trong y khoa, t ng c ng s t ng tác vƠ h c h i l n nhau liên ngành gi a các bác s

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4479997/

Nghiên c u tri n khai (Implementation research)

Là lo i hình thi t k nghiên c u có liên quan đ n vi c th c hi n/tri n khai m t ho t

đ ng/can thi p/ch ng trình nƠo đó M c tiêu chính c a nghiên c u tri n khai là xác

đ nh/tìm hi u xem ho t đ ng/can thi p/ch ng trình có đ c tri n khai đúng nh k

ho ch, đ t đ c đ u ra, hi u qu , tác đ ng mong mu n hay không và lý do, y u t

có nh h ng, liên quan đ n vi c tri n khai đ ng/can thi p/ch ng trình đó (t i sao

vƠ nh th nào) c ng nh đ a ra vƠ th nghi m các gi i pháp c i thi n vi c tri n khai ho t đ ng/can thi p/ch ng trình đó

hi u rõ nghiên c u tri n khai và s khác bi t gi a nghiên c u này v i nghiên

c u d ch t h c, nghiên c u v hi u l c lâm sàng, nghiên c u v hi u qu c a can thi p, hưy c ng nhìn vƠo ví d v tình tr ng thi u k m và b nh tiêu ch y Câu h i nghiên c u t ng ng v i m i lo i nghiên c u nh d i đơy:

Nghiên c u d ch t h c: M i liên quan gi a thi u kém và m c đ tr m tr ng

c a b nh tiêu ch y là gì? (WHAT)

Nghiên c u v hi u l c lâm sàng: Hi u qu c a vi c s d ng k m đ h

tr đi u tr tiêu ch y? (WHAT)

Nghiên c u v hi u qu c a can thi p: Hi u qu c a ch ng trình thúc đ y

s d ng k m trong h tr đi u tr tiêu ch y? (WHAT)

Nghiên c u tri n khai: Làm th nƠo đ v t qua các rào c n trong vi c m

r ng ch ng trình s d ng k m trong h tr đi u tr tiêu ch y đ ch ng trình này có th ti p c n t i t t c các tr b tiêu ch y? (HOW)

Nghiên c u th m dò (Exploratory study)

Là nghiên c u có quy mô nh vƠ đ c ti n hành trong m t kho ng th i gian ng n

Th ng đ c áp d ng đ tìm hi u v nh ng v n đ m i và t o đi u ki n đ thi t k các nghiên c u có quy mô l n h n

Ví d : Nghiên c u th m dò tác d ng c a k t h p đo l ng kh n ng ho t

đ ng th ch t cùng v i đánh giá tình tr ng thi u c trong vi c d đoán kh

n ng ti p nh n vƠ hoƠn thƠnh phác đ đi u tr trên b nh nhơn ung th ph i t bào không nh

Xem thêm: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28721555

Nghiên c u đánh giá/ ánh giá ch ng trình (Evaluation research/Program evaluation)

Là nghiên c u có m c tiêu đánh giá ch ng trình có đ t đ c ti n đ hay m c tiêu

đ ra hay không Ba lo i hình nghiên c u đánh giá th ng g p lƠ đánh giá quá trình (process evaluation), đánh giá k t qu (outcome evaluation) vƠ đánh giá tác đ ng (impact evaluation)

ánh giá quá trình (Process evaluation)

Là nghiên c u có m c tiêu đánh giá xem ch ng trình có đ t đ c ti n đ và có các

ho t đ ng, s n ph m c a các ho t đ ng đúng nh k ho ch đư đ ra hay không

ánh giá k t qu (Outcome evaluation)

Là nghiên c u có m c tiêu đánh giá xem ch ng trình có đ t đ c k t qu nh m c tiêu c a ch ng trình đó đư đ ra hay không

ánh giá tác đ ng (Impact evaluation)

Là nghiên c u có m c tiêu đánh giá tác đ ng dài h n c a ch ng trình

Ví d : S d ng r u bia quá m c gây ra nhi u v n đ v s c kh e con

ng i, kinh t và tr t t an toàn xã h i Nh n th c đ c th c tr ng này, tháng 5 n m 2010, H i Y t Công c ng (YTCC) Vi t Nam đư th nghi m xây

d ng m t m ng l i g m 55 h i viên YTCC ng i cao tu i (NCT) tham gia vƠo ch ng trình can thi p phòng ch ng tác h i r u bia Ph ng Công,

m t xã nông thôn thu c huy n Ti n H i, t nh Thái Bình

N m 2012, nghiên c u đánh giá k t qu ch ng trình can thi p gi m

m c đ s d ng r u bia thông qua vi c tham gia c a h i viên y t công

c ng ng i cao tu i đ c ti n hành

o ánh giá k t qu c a ch ng trình lƠ so sánh s l ng nam gi i

s d ng r u bia m c an toƠn tr c và sau khi th c hi n can thi p

o ánh giá tác đ ng c a ch ng trình s đ c ti n hành 1-2 n m sau khi ch ng trình k t thúc đ xem mô hình có ti p t c đ c

th c thi không và s l ng nam gi i s d ng r u bia m c an toàn so v i tr c và ngay sau khi k t thúc can thi p

Nghiên c u h th ng y t (Health system research)

Là nghiên c u có m c tiêu đánh giá các thƠnh ph n đ u vào, quá trình ho t đ ng,

đ u ra vƠ tác đ ng c a h th ng y t Nghiên c u h th ng y t th ng t p trung vào 6 c u ph n đ u vào (building blocks) g m: lưnh đ o và qu n tr (leadership and governance), cung c p d ch v (service delivery), nhân l c y t (health workforce),

h th ng thông tin y t (health information system), v t ph m y t , v c xin và công ngh y t (medical products, vaccines and technologies) và tài chính y t (health system financing) (Hình 12)

Tính đáp ng

B o v ng i dơn tr c r i ro tƠi chính vƠ xư h i

Nơng cao hi u qu

S ti p

c n bao

ph d ch v

ánh giá nhanh (Rapid assessment)

Là nghiên c u có quy mô nh vƠ đ c ti n hành trong m t kho ng th i gian ng n

nh m đáp ng ngay nhu c u v thông tin và b ng ch ng v m t v n đ s c kh e nƠo đó, th ng là các v n đ s c kh e c p thi t ví d nh đánh gia nhanh v thi t

h i và m c đ lây lan c a m t v d chầ ôi khi các nghiên c u th m dò c ng đ c coi lƠ các đánh giá nhanh

ánh giá nhu c u (Needs assessment)

Nghiên c u có m c tiêu xác đ nh nh ng gì c n thi t đ gi i quy t “kho ng cách”

gi a tình tr ng hi n t i v i tình tr ng mong mu n

Quy trình nghiên c u (Research protocol)

Quy trình nghiên c u là mô t chi ti t các b c và quy trình th c hi n m t nghiên

c u hay m t can thi p

QU N TH , CH N M U, C M U

Qu n th nghiên c u (Study population)

Là t p h p các cá th nghiên c u viên quan tơm đ a vào nghiên c u đ tr l i cho câu h i nghiên c u Qu n th nghiên c u bao g m toàn b các đ i t ng nghiên

c u Nghiên c u viên c n xác đ nh rõ qu n th nghiên c u đ t đó ch n ra m u nghiên c u

Ví d : Trong nghiên c u v b nh loưng x ng và các y u t liên quan t i thành ph H Chí Minh, qu n th nghiên c u mà nhà nghiên c u quan tâm là

t t c các nh ng ng i b b nh loưng x ng vƠ không b b nh loưng x ng đang sinh s ng t i thành ph HCM

Khung m u (Sampling frame)

Là danh sách c a t t c các đ n v m u (có th là cá nhân hay h gia đình) có trong

qu n th Khung m u lƠ c s c a quá trình ch n m u

Ví d : Nhà nghiên c u l p danh sách ng i tr ng thành (>18 tu i) hi n đang c trú t i H Chí Minh

n v m u (Sampling unit)

Có th lƠ cá nhơn đ i t ng nghiên c u ho c nhóm đ i t ng nghiên c u (h gia đình, lƠng, xưầ) đ c s d ng đ ch n m u nghiên c u Trong ch n m u c m (chùm), c n phân bi t 1) n v ch n m u b c 1 (Primary sampling units =PSU): Chính là các c m (chùm) nh xư, lƠng, h gia đình; 2) n v ch n m u b c 2 (Secondary sampling units =SSU): Là h gia đình ho c các cá nhơn đ i t ng nghiên c u

M u (Sample)

Là m t ph n c a qu n th , đ c coi lƠ đ i di n cho qu n th , bao g m nh ng cá

th mà chúng ta s nghiên c u M u có th đ c ch n ng u nhiên ho c không

ng u nhiên t qu n th (Hình 13)

Ví d : Trong m i ph ng, nhà nghiên c u ch n ng u nhiên 80 ng i tr ng thành

M u

Qu n th

Cá th

Hình 13: Quan h gi a qu n th và m u

M u liên ti p (Consecutive sample)

Ch n liên ti p nh ng ng i đáp ng tiêu chu n vào nghiên c u, ti p c n đ c M u liên ti p gi m thi u đ c sai s do vi c tham gia tình nguy n

M u đ i di n (Representative sample)

M u đ i di n là m u có các đ c đi m gi ng v i qu n th Tính đ i di n c a m u ph thu c k thu t ch n m u và c m u

Tiêu chu n l a ch n (Inclusion criteria)

Các tiêu chu n đ đ a m t đ i t ng trong qu n th vào m u nghiên c u

Ví d : Tiêu chu n l a ch n vào nghiên c u v t l loưng x ng lƠ ng i

tr ng thành (>18 tu i), sinh s ng trên đ a bàn thành ph H Chí Minh

Tiêu chu n lo i tr (Exclusion criteria)

Các tiêu chu n đ lo i ra m t đ i t ng ra kh i m u nghiên c u (th ng là sau khi

đư đ m b o tiêu chu n l a ch n)

Ví d : Tiêu chu n lo i tr c a nghiên c u v t l loưng x ng lƠ ng i có

m c b nh lý có th nh h ng đ n chuy n hoá x ng nh suy gan, suy

th n, b nh lý n i ti t, hô h p, mi n dch, ung th , ho c n m li t gi ng trong

1 tháng qua, mãn kinh s m (<45 tu i), đư ph u thu t c t t cung, ti n s gãy

x ng

i t ng nghiên c u (Study participant/subject/respondent)

Là ng i, s v t, hi n t ng có các bi n s /ch s đ c nghiên c u C n phân bi t

đ i t ng nghiên c u v i ngu n cung c p s li u

Ví d : Nghiên c u v cân n ng c a tr s sinh thông qua ph ng v n bà m và các đ c đi m v bà m không đ c nghiên c u thì đ i t ng nghiên c u là tr

s sinh vƠ ngu n cung c p s li u là bà m Nêu các đ c đi m v bà m c ng

đ c nghiên c u thì đ i t ng nghiên c u là c tr s sinh vƠ bƠ m

T l tr l i/T l tham gia (Response rate)

S đ n v m u (ng i, h gia đình, lƠng) đ c nghiên c u (hoàn thành) trên t ng s

đ n v m u đ c l a ch n vào nghiên c u

Ví d :Sau khi xác đ nh đ c khung m u và ch n đ c m u, nhà nghiên c u

g i th m i 500 ng i t i trung tâm nghiên c u đ tham gia vào nghiên c u

Cu i cùng có 400 ng i đư đ ng ý và b t đ u quy trình nghiên c u Nh v y

t l tr l i/tham gia là 80%

C m u (Sample size)

S đ n v m u (ng i, h gia đình, lƠng) đ c l a ch n vào nghiên c u C m u

th ng đ c tính toán d a trên công th c tính c m u v i các tham s phù h p

C m u c n đ l n đ chúng ta có th ngo i suy t k t qu tìm ra trong m u ra thành các tham s c a qu n th

Ví d : C m u c a đi u tra ban đ u v s c kh e và các y u t liên quan t i

c s th c đ a Chililab (Chí Linh, H i D ng) lƠ 6.000 h gia đình, trên t ng

s 18.000 h gia đình trên đ a bàn

Công th c tính c m u (Sample size formula/equation)

Công th c tính c m u dùng đ xác đ nh s đ n v m u t i thi u c n thi t cho m t nghiên c u Công th c tính c m u ph thu c m c tiêu nghiên c u, thi t k nghiên

H s thi t k (Design effect - DE)

H s thi t k đ c p đ n tác đ ng c a ph ng pháp ch n m u đ i v i k t qu phân tích th ng kê H s thi t k trong nghiên c u s d ng ph ng pháp ch n

m u c m là t s gi a ph ng sai c a bi n s nghiên c u tính đ c theo ph ng pháp ch n m u c m và ph ng sai c a bi n s nghiên c u tính đ c theo ph ng pháp ch n m u ng u nhiên đ n H s thi t k đ c đ a vƠo kh ng ch s gi ng nhau c a các đ n v m u trong các c m (chùm) vƠ qua đó đ m báo tính đa d ng

c a m u

Ví d : H s thi t k =2 th ng đ c đ a vƠo công th c tính c m u 1 t l khi nghiên c u s d ng ph ng pháp ch n m u c m

H s t ng quan n i c m (Intraclass correlation coefficient ậ ICC)

H s t ng quan n i c m đ c tính toán đ th hi n s gi ng nhau gi a các đ n

v m u trong cùng m t c m H s t ng quan n i c m có giá tr t 0 đ n 1 H s

t ng quan n i c m càng g n v i 1 th hi n s gi ng nhau gi a các đ n v m u trong cùng m t c m

L c m u (Power)

Xác su t ch p nh n gi thuy t Ho khi nó sai (hay nói cách khác là xác su t đ đ a

ra k t lu n không có s khác bi t gi a 2 nhóm nghiên c u trong khi s khác bi t

th c s t n t i) L c m u th ng đ c ch n m c 80% tr lên

Ch n m u (Sampling)

Ch n m u là quá trình l a ch n các đ i t ng t qu n th vào m u nghiên c u

Ch n m u có th đ c th c hi n theo ph ng pháp xác su t ho c không xác su t (Hình 14)

Hình 14: Các lo i ph ng phốp ch n m u ếh ng dùng

Các ph ng pháp ch n m u (Sampling methods)

Ch n m u không xác su t

(Non-probability sampling)

Ch n m u xác su t (Probability sampling)

Ch n m u dây chuy n

có ki m soát (Respondent driven sampling)

Ch n m u xác su t t

l v i kích c qu n th (PPS sampling)

Ch n m u c m (Cluster sampling)

Ch n m u ng u nhiên phân t ng (Stratified random sampling)

Ch n m u hòn tuy t l n (Snowball sampling)

Ch n m u không xác su t (Non-probability sampling)

Xác su t (c h i) đ c l a ch n vào m u nghiên c u c a các đ i t ng là không

gi ng nhau Nghiên c u viên th c hi n ch n m u d a trên các tiêu chí, mong mu n

c a h ho c d a trên s thu n ti n nƠo đó Các ph ng pháp ch n m u không xác

su t bao g m ch n m u thu n ti n, ch n m u ch tiêu, ch n m u có ch đích

Ch n m u thu n ti n (Convenient sampling/Haphazard sampling)

LƠ ph ng pháp ch n m u d a trên các đ i t ng nghiên c u s n có và thu n ti n cho nghiên c u viên (Hình 15)

ph ng v n các b nh nhơn đ n khám/đi u tr trong ngƠy hôm đó

Ch n m u ch tiêu (Quota sampling)

LƠ ph ng pháp ch n m u trong đó nghiên c u viên xác đ nh s l ng đ i t ng nghiên c u c n có c a m i nhóm (ví d 100 nam gi i và 100 n gi i) và ch n đ n khi đ thì d ng l i

Ví d : M u ch tiêu c a m t nghiên c u v nhu c u s d ng d ch v ch m sóc ng i già t i nhƠ nh sau

a bàn M u Lo i đ i t ng M u Nhóm thu nh p M u

Hà N i 400 ang s d ng d ch v 200 < 5 tri u/tháng 50

5-10 tri u/tháng 50 10-15 tri u/tháng 50

>15 tri u/tháng 50

Có nhu c u s d ng d ch v 200 ầ

Ch n m u ch đích (Purposive sampling/Judgment sampling)

Là ph ng pháp ch n m u trong đó nghiên c u viên ch n các đ n v m u vào nghiên c u theo ý ki n ch quan (ch đích) c a h , đôi khi ch đích c a nghiên c u viên đ c đ a ra d a trên tính thu n ti n ho c d a vào ch tiêu

Ví d : Trong nghiên c u v các hành vi tình d c không an toàn, nghiên c u viên ch đích ch n đ i t ng nghiên c u là gái m i dâm

Ch n m u hòn tuy t l n (Snowball sampling)

ơy lƠ ph ng pháp ch n m u áp d ng cho các nghiên c u v các qu n th nghiên

c u " n", khó ti p c n, ví d nh ng i nghi n chích ma túy, ng i đ ng tínhầCác

đ i t ng nghiên c u đ c l a ch n s gi i thi u nh ng ng i có th đáp ng

đ c tiêu chu n l a ch n mà h bi t vào nghiên c u

Ví d : Trong nghiên c u v hành vi tình d c trong nhóm nh ng ng i đ ng tính nam, nghiên c u viên s nh đ ng đ ng viên gi i thi u 1 s đ i t ng đ

ph ng v n Sau khi ph ng v n m i đ i t ng này, nghiên c u viên s nh h

gi i thi u ti p nh ng ng i khác và c ti p t c nh v y cho đ n khi đ t đ s

m u c n thi t

Ch n m u xác su t (Probability sampling)

Xác su t (c h i) đ a l a ch n vào m u nghiên c u c a các đ i t ng là gi ng nhau Ch n m u xác su t do đó th ng đ c nhìn nh n là có giá tr h n so v i

ch n m u không xác su t