Đề tài tranh tụng tại phiên tòa một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Đề tài tranh tụng tại phiên tòa một số vấn đề lý luận và thực tiễn

MO DAU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Những năm qua, tình hình vi phạm pháp luật ở nước ta xảy ra nghiêm

trọng, diễn biến phức tạp, có chiều hướng gia tăng ảnh hưởng đến quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Cùng với sự nỗ lực của toàn xã hội, các

cơ quan tiến hành tố tụng đã có nhiều cố gắng trong công tác tư pháp nên đã góp

phần quan trọng vào việc giữ vững an ninh - chính trị, trật tự, an toàn xã hội Tuy

nhiên, chất lượng công tác tư pháp nói chung và công tác xét xử nói riêng còn chưa ngang tầm với yêu cầu và nhiệm vụ mà Đảng và nhân dân giao phó, còn bộc lộ nhiều yếu kém, bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, xâm phạm đến các quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của xã hội và công dân (theo số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, tuy số lượng án oan có giảm dần, nhưng

vẫn còn: năm 2002 toàn bộ ngành Tòa án có 23 trường hợp bị kết tội oan, năm

2003 chỉ còn 7 trường hợp, năm 2004 còn 5 trường hợp), gây nhiều hậu quả đáng

tiếc cho người bị kết án oan, người thân và xã hội Có người vì bị kết tội oan nên đang là chủ doanh nghiệp tư nhân mà sau khi bị kết án phải làm thợ mộc để kiếm sống qua ngày, trường hợp khác đã ở tù một thời gian, bị người thân xa lánh, đầy mặc cảm với xã hội, đến khi kẻ phạm tội đích thực nhận tội mới được trở về; còn có người vì bị kết án oan nên không biết bao nhiêu năm, tháng miệt mài

đưa đơn đi tìm công lý Những điều đó đã tạo nên dư luận xã hội không tốt,

khiến nhân dân thiếu lòng tin vào tòa án và nền công lý xã hội chủ nghĩa

Nghị quyết 08/NQ-TW của Bộ Chính trị ra đời vào ngày 02/01/2002 được xem như sự mở đầu cho công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta Nghị

quyết này đề cập nhiều nội dung khác nhau của công tác tư pháp từ hoạt động

điều tra, truy tố, xét xử cho đến việc đào tạo cán bộ tư pháp, nhưng tăng cường yếu tố tranh tụng trong quá trình xét xử vụ án hình sự được coi là điểm nhấn của cải cách tư pháp và là vấn đề trọng tâm của Nghị quyết Theo đó, việc

phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, phải đảm bảo để bản án, quyết định của Tòa án là hiện thân của công lý,

công bằng xã hội Như vậy, một vấn đề cấp bách được đặt ra đối với các cơ

quan tư pháp là làm thế nào để đạt được những yêu cầu đó Trong nỗ lực

chung, thì việc nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của hoạt động tranh

tụng tại phiên tòa là cần thiết

Đã có nhiều bài viết, bài nghiên cứu và sách chuyên khảo đề cập đến vấn đề tranh tụng trong tố tụng hình sự như: "Tranh tụng trong tố tụng hình

su" ca tac gia Nguyễn Đức Mai trong cuốn kỷ yếu: "Những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách của tố tụng hình sự Việt Nam" - Viện kiểm sát nhân dân tối cao năm 1995; bài "Về tranh tụng tại phiên tòa hình sự" của tác giả Tống Anh

Hào trong Tạp chí Tòa án nhân dân số 5/2003; bài "Bàn về vấn đề tranh tụng

trong tố tụng hình sự" đăng trong Tạp chí Kiểm sát, tháng 9/2003 của tác giả

Trần Đại Thắng; bài viết của nhiều tác giả trong Đặc san nghề luật số 5/2003

về chuyên đề mở rộng tranh tụng; cuốn chuyên khảo "Cải cách tư pháp ở Việt

Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" do TSKH Lê Cảm và

TS Nguyễn Ngọc Chí đồng chủ biên, có nhiều bài viết của các tác giả (Nxb

Đại học quốc gia, 2004) Nhưng những bài viết đó chỉ để cập đến một số vấn

đề nhất định liên quan tranh tụng và còn khá nhiều ý kiến trái ngược nhau

xung quanh ý tưởng đổi mới hoạt động xét xử của ngành Tòa án Việt Nam theo hướng tranh tụng

Trước yêu cầu của thực tế, đảm bảo sự dân chủ, bình đẳng trong hoạt động tố tụng hình sự tránh bỏ lọt tội phạm làm oan người vô tội; đồng thời

góp phần làm sáng tỏ về mặt lý luận, tác giả chọn đề tài: " Tranh tụng tại phiên tòa - một số vấn đề lý luận và thực tiễn " làm luận văn thạc sĩ của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Nghiên cứu đề tài này, tác giả hướng tới mục đích làm rõ thêm cơ sở

lý luận và thực tiễn, bản chất, nội dung của tranh tụng tại phiên tòa, chỉ ra những bất cập còn tồn tại của việc tranh tụng tại phiên tòa ở nước ta hiện nay, thông qua đó đề xuất những giải pháp thiết thực nâng cao hiệu quả hoạt động

tranh tụng tại phiên tòa hướng tới xây dựng một phiên tòa hình sự thực sự

công bằng, dân chủ góp phần thực hiện quá trình cải cách tư pháp

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, nhiệm vụ của luận văn được đặt ra là:

1- Nghiên cứu cơ sở lý luận của hoạt động tranh tụng tại phiên tòa như: khái niệm, đặc điểm, điều kiện, yêu cầu của tranh tụng tại phiên tòa; Cơ

sở pháp lý quy định về tranh tụng tại phiên tòa; ý nghĩa của tranh tụng tại phiên tòa

2- Sơ lược về lịch sử các qui định của luật tố tụng hình sự Việt Nam về tranh tụng tại phiên tòa

3- Phân tích, đánh giá thực trạng tranh tụng tại phiên tòa ở Việt Nam những năm gần đây, qua đó rút ra những mặt tích cực cũng như những tồn tại, hạn chế trong hoạt động tranh tụng tại phiên tòa

4- Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và những đánh giá về thực trạng tranh tụng tại phiên tòa luận văn nêu ra các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động tranh tụng tại phiên tòa xét xử vụ án hình sự ở nước ta trước yêu cầu cải

Với phạm vi nghiên cứu này, luận văn nghiên cứu về tranh tụng tại phiên tòa dưới góc độ lý luận, phân tích những quy định của pháp luật về tranh tụng tại phiên tòa, và chỉ ra vướng mắc trong hoạt động thực tiễn của những chế định này, trên cơ sở khảo sát thực trạng xét xử từ ngày 01/01/1989 (ngày có hiệu lực thi hành của Bộ luật tố tụng hình sự 1988) đến hết ngày 31/6/2004 (ngày hết hiệu lực thi hành của Bộ luật tố tụng hình sự 1988) và chất lượng phiên tòa

hình sự từ sau ngày Nghị quyết 08/NQ-TW ra đời Từ đó đưa ra những quan

điểm, kiến nghị góp phần thực hiện tốt Nghị quyết 08/NQ-TW, nâng cao chất lượng của hoạt động xét xử nói riêng và của các cơ quan tư pháp nói chung

4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Để hoàn thành luận văn, tác giả đã dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử), tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta

về pháp luật, về cải cách tư pháp

Đồng thời, luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể

sau: Phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp thống kê, so sánh; phương pháp lịch sử; phương pháp đàm thoại (trao đổi ý kiến với những chuyên gia

đầu ngành, những người làm công tác thực tiễn lâu năm); phương pháp khảo

sát thực tiễn tranh tụng tại những phiên tòa hình sự

5 Những điểm mới của luận văn

Là công trình đầu tiên đề cập và giải quyết vấn đề tranh tụng tại phiên tòa, luận văn có những điểm mới sau:

1- Lầm sáng tỏ cơ sở lý luận về tranh tụng tại phiên tòa, góp phần nâng

cao nhận thức về nội dung, bản chất của hoạt động tranh tụng tại phiên tòa

2- Luận văn khảo cứu các quy định pháp luật về tranh tụng tại phiên tòa, đánh giá thực trạng áp dụng các quy định đó khi xét xử và chỉ ra những

hạn chế tồn tại trong hoạt động tranh tụng tại phiên tòa hình sự, cũng như làm

rõ nguyên nhân và điều kiện của tồn tại đó

3- Các giải pháp về hoàn thiện pháp luật, về cơ chế tổ chức, về đội ngũ cán bộ nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động tranh tụng tại phiên tòa hình sự

mà luận văn đưa ra sẽ giúp ích cho các cơ quan tiến hành tố tụng nói chung và Tòa án nói riêng nâng cao hiệu quả hoạt động tranh tụng tại phiên tòa

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn bao gồm ba chương với kết cấu như sau:

Chương I: Tranh tụng tại phiên tòa trước yêu cầu cải cách tư pháp ở

nước ta hiện nay

Chương 2: Thực trạng tranh tụng tại phiên tòa xét xử vụ án hình sự

Chương 3: Các giải pháp nâng cao hiệu quả tranh tụng tại phiên tòa

Chuong 1

TRANH TUNG TAI PHIEN TOA TRƯỚC YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

1.1 TRANH TUNG TAI PHIEN TOA TRONG TO TUNG TRANH TUNG

1.1.1 Đặc điểm của tố tụng tranh tụng

Trên thế giới đang tồn tại hai hệ thống tố tụng chủ yếu là: tố tụng tranh tụng và tố tụng xét hỏi Tố tụng xét hỏi được sử dụng phổ biến ở các

nước theo hệ thống luật CIVIL LAW (các nước Pháp, Italia, Đức, ), còn tố

tụng tranh tụng là thủ tục tố tụng được áp dụng rộng rãi ở các nước theo hệ

thống luật án lệ COMMON LAW (các nước Anh, Mỹ, Ấn Độ, Austraylia, New Zealand ) Theo các nhà nghiên cứu về nhà nước và pháp luật thì tố tụng tranh tụng đã xuất hiện rất sớm, ngay từ thời Hy Lạp cổ đại, sau đó du nhập

vào La Mã với tên gọi là thủ tục hỏi đáp liên tục (Procédure des questions perpétuelles) và trở nên phổ biến tại Anh và nhiều nước khác

Trong tố tụng tranh tụng tùy theo tính chất, mức độ của từng vụ mà có

những thủ tục tố tụng tương ứng: Nếu là vi phạm nhỏ, tội ít nghiêm trọng

(thông thường những tội có mức hình phạt cao nhất dưới 5 năm tù) sau khi

phát hiện có vi phạm pháp luật hình sự, cảnh sát có thể trực tiếp truy tố bị cáo

ra tòa chỉ có một Thẩm phán Nếu là tội nghiêm trọng và bị cáo nhận tội, vụ

án sẽ được chuyển cho cơ quan công tố để truy tố ra tòa xét xử theo thủ tục rút gọn hoặc thủ tục xét xử không có Bồi thẩm đoàn

Trường hợp bị cáo không nhận tội và đề nghị xét xử bằng thủ tục có Bồi thẩm đoàn, vụ án sẽ được cơ quan công tố truy tố ra tòa với một Thẩm phán và Bồi thẩm đoàn Tại phiên tòa xét xử, Thẩm phán có nhiệm vụ điều

hành mọi hoạt động tố tụng để cho các bên buộc tội (Công tố viên nhân danh

Nhà nước) và gỡ tội (bị cáo, Luật sư bào chữa cho bị cáo) tự xét hỏi, đưa ra

chứng cứ, người làm chứng, tự đối chất, phản bác nhau và tự bảo vệ quan điểm

của mình; đồng thời cũng hướng dẫn cho Bồi thẩm đoàn những quy tắc tố tụng, chứng cứ và luật nội dung Đáng chú ý, Thẩm phán có vai trò điều khiển

các bên tham gia phiên tòa để đảm bảo những thông tin về chứng cứ đưa ra không tạo nên định kiến (prejudice) đối với Bồi thẩm đoàn Việc quyết định bị cáo có tội hay không hoàn toàn thuộc quyền hạn của Bồi thẩm đoàn Nếu bị cáo bị tuyên có tội, lúc đó chỉ có Thẩm phán tiếp tục vụ án với vai trò là người quyết định hình phạt, lượng hình Nếu bị cáo được tuyên vô tội, vụ án sẽ chấm

đứt ngay và cơ quan công tố cũng không được quyền kháng nghị phúc thẩm vì

nguyên tắc (Hiến pháp) không cho phép xét xử hai lần (Double jeopardy) đối với một bị cáo về cùng một tội Việc phúc thẩm chỉ đặt ra đối với cả hai bên

khi bị cáo bị tuyên có tội liên quan đến việc định tội hoặc lượng hình Các thủ

tục tố tụng như hỏi cung, khám nghiệm, hay các thủ tục tố tụng tại phiên tòa đều phải được ghi âm hoặc ghi hình và nếu có tranh chấp hay mâu thuẫn giữa

các bên về tính đúng đắn và chính xác thì các bản ghi âm sẽ được đưa ra để Tòa án và các bên cùng xem lại [39]

Qua nghiên cứu thì tố tụng tranh tụng có những đặc điểm sau:

Thứ nhất, điều tra tại phiên tòa là điều tra chính thức và chủ yếu: Tố tụng tranh tụng là hệ thống tố tụng mà Tòa án là cơ quan xét xử và tiến hành tố tụng chính, sự tập trung nhất của hệ thống tố tụng Các hoạt động khác như điều tra của cảnh sát, truy tố của công tố viên chỉ là những hoạt động mang tính hành chính - tư pháp không được điều chỉnh bởi Luật tố tụng hình sự [15, tr 256] Chỉ

có Tòa án mới là chủ thể tiến hành tố tụng với ý nghĩa đầy đủ nhất theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Vì vậy, mọi điều tra của Luật sư và của cảnh sát có

thể được tiến hành theo nhiều cách khác nhau, với những phương pháp thu thập chứng cứ khác nhau, nhưng đều phải được kiểm chứng tại phiên tòa và thông qua

sự xem xét đánh giá của Hội đồng xét xử thì mới được công nhận về mặt pháp lý

và được phục vụ cho vụ án, khi đó chứng cứ do các bên cung cấp mới có ý nghĩa đối với phán quyết của Tòa án Chính vì việc điều tra tại phiên tòa là chủ yếu,

thông qua việc xem xét đánh giá chứng cứ do các bên đưa ra nên phiên tòa theo thủ tục tố tụng tranh tụng thường rất dài và triệu tập nhiều nhân chứng

Thứ hai, trong tố tụng tranh tụng hình thành hai bên với những lợi ích đối kháng rõ rệt - bên buộc tội và bên bị buộc tội: Trong tố tụng tranh tụng, Viện công tố và Luật sư hoàn toàn bình đẳng nhau, họ được pháp luật trao những quyền tương ứng với chức năng để có thể điều tra độc lập và thu thập chứng cứ phục vụ cho công việc của mình Viện công tố dưới danh nghĩa là người đại điện cho quyên lợi của nhà nước đưa ra các quan điểm, các lập luận, các chứng cứ để buộc tội bị cáo Còn bên bị buộc tội là bị cáo và những Luật

sư cũng dùng mọi lý lẽ, dùng mọi phương tiện được luật pháp cho phép để

phản bác lại Hai bên sẽ trực tiếp, liên tục chất vấn và trả lời chất vấn nhau công khai tại phiên tòa để làm rõ những vấn đề Khác với tố tụng xét hỏi, tố

tụng tranh tụng đặc biệt coi trọng nguyên tắc bằng miệng, công khai, tất cả các

tình tiết, các chứng cứ mà Tòa án áp dụng để ra bản án đều phải được các bên tranh tụng tại phiên tòa Với khoa học công nghệ phát triển như hiện nay các thủ tục tố tụng tại phiên tòa đều phải được ghi âm hoặc ghi hình, việc xét xử

công khai trực tiếp có thể được tiến hành qua điện thoại hội nghị (Conference

call) và cầu truyền hình trực tiếp Tòa án tiến hành xét xử một vụ án ở một nơi có thể nghe lời khai trực tiếp của một người làm chứng ở một nơi khác [41, tr 5-7]

Thứ ba, Thẩm phán giữ vai trò của người trọng tài: Do thủ tục tranh tụng không có giai đoạn điều tra nên các chứng cứ đều do các bên trực tiếp đưa ra trong quá trình tranh tụng giữa công tố viên và bị cáo, Luật sư Thẩm

phán ở các nước theo thủ tục này không có trách nhiệm làm rõ bị cáo phạm tội

hay không phạm tội Đây cũng là điểm khác so với tố tụng xét hỏi nơi mà trước khi mở phiên tòa các chứng cứ đã được điều tra, thu thập đầy đủ và thể

hiện trong hồ sơ vụ án Tại phiên tòa, Thẩm phán chỉ kiểm tra lại tính hợp

pháp và tính có căn cứ của các chứng cứ này Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng xét hỏi không phải là một bên trung lập mà là người có vai trò chính trong việc làm sáng tỏ nội dung vụ án tại phiên tòa, Thẩm phán có thể sẽ trực

tiếp chất vấn nếu như lời khai của bị cáo còn có mâu thuẫn hay bị cáo chối tội Trong tố tụng xét hỏi, mọi hành vi của những người tiến hành tố tụng và

những người tham gia tố tụng đều chịu sự điều khiển của Chủ tọa phiên tòa,

các bên muốn đặt câu hỏi cho bên kia hoặc những người tham gia tố tụng khác đều phải thông qua Chủ tọa phiên tòa Trong khi đó, tại phiên tòa theo tố tụng

tranh tụng mỗi bên có quyền đặt câu hỏi trực tiếp cho bên kia cũng như cho

những người tham gia tố tụng khác Trong nhiều trường hợp họ có quyền ngắt lời bên kia, phản đối lại các ý kiến mà bên kia vừa đưa ra

Thứ tư, tố tụng tranh tụng có ba hệ quy tắc chỉ phối toàn bộ các hoạt động tố tụng: Quy tắc tố tụng (rule of procedures), quy tắc chứng cứ (rule of evidence) và quy tắc về ứng xử của Luật sư (rule of counsel) Trong ba hệ quy tắc này, quy tắc về chứng cứ có ảnh hưởng lớn nhất vì nó kiểm soát loại chứng

cứ nào có thể được đưa ra trước những người có thẩm quyển quyết định

(decision maker) hay nói cách khác, nó quyết định chứng cứ có được chấp

thuận hay không Ngay cả Thẩm phán cũng không được tự do lựa chọn chứng

cứ mà họ thấy thích hợp nhất mà phải tuân theo các quy tắc chứng cứ đã được

quy định Quy tắc về chứng cứ được đặt ra nhằm đảm bảo sự công bằng trong tranh tụng qua việc cấm sử dụng những nguồn chứng cứ không đáng tin cậy, sai lệch hoặc có thể dẫn đến định kiến cho những người có thẩm quyền phán

quyết Nếu coi tố tụng tranh tụng là một cuộc đấu giữa hai bên có tranh chấp, thì nó đòi hỏi các bên tham gia tố tụng, nhất là cơ quan cảnh sát và công tố

phải triệt để tuân thủ các quy tắc đã được luật quy định đó và trao thẩm quyền

cho Tòa án là cơ quan phải đảm bảo yêu cầu đó trong quá trình xét xử

Tố tụng tranh tụng được thực hiện trực tiếp, bằng lời nói nên nhiều tài

liệu trong tố tụng xét hỏi được xem là những chứng cứ quan trọng của vụ án

thì trong tố tụng tranh tụng lại không được công nhận là chứng cứ Tuy nhiên,

để làm rõ các tài liệu liên quan đến vụ án, chủ nhân của nó sẽ được mời tham gia tố tụng và trực tiếp trình bày trước tòa

Thứ năm, ở tố tụng tranh tụng thường có sự tham gia của Bồi thẩm đoàn: Do vai trò của Thẩm phán trong tố tụng tranh tụng là người trọng tài

nên thông thường phải có Bồi thẩm đoàn tham gia tố tụng Đoàn bồi thẩm không tham gia vào quá trình tranh tụng nhưng họ có quyền biểu quyết bị

cáo có tội hay không có tội, trên cơ sở đó Thẩm phán sẽ quyết định về vụ án

Đây là điểm khác biệt so với tố tụng thẩm vấn, trong tố tụng thẩm vấn Hội

thẩm nhân dân tham gia phiên tòa và quyết định cả về việc bị cáo có tội hay không có tội, quyết định cả về việc lượng hình đối với bị cáo, ở thủ tục tố

tụng thẩm vấn Thẩm phán Chủ tọa phiên tòa có địa vị pháp lý ngang với Hội

sát và cơ quan công tố thỏa thuận để bị cáo nhận tội, khai báo hay cung cấp

thông tin về bị cáo khác Đổi lại, bị cáo có thể được miễn truy tố về một hoặc

một số tội hay được giảm hình phạt sau này khi Tòa án lượng hình (ví dụ, nếu

bị cáo nhận tội trong giai đoạn đầu, mức giảm là một phần ba mức hình phạt thông thường) Việc thỏa thuận thú tội được diễn ra giữa cơ quan cảnh sát, viện công tố và bị cáo cùng Luật sư của họ Thông thường, cảnh sát và cơ quan công tố thông báo cho bị cáo biết đã có những bằng chứng gì về hành vi phạm tội của họ, trên cơ sở đó bị cáo sẽ tham khảo ý kiến Luật sư và cân nhắc

có nhận tội hay tiếp tục không khai báo hoặc chỉ khai báo trong phạm vi nhất

định để sau này ra Tòa sẽ phản bác lại việc buộc tội Tòa án không tham gia

vào thủ tục này vì Tòa án chỉ có thẩm quyên xét xử những vụ án và bị cáo do

cơ quan công tố hay cảnh sát đưa ra truy tố Cơ chế này tác động tới trình tự tố tụng vì khi bị cáo nhận tội dù ở bất cứ giai đoạn tố tụng nào, toàn bộ thủ tục

đối với bị cáo sẽ được thay đổi theo hướng không còn "tranh tụng" nữa và lúc

đó chỉ còn là trách nhiệm của Thẩm phán phải thẩm tra lại hồ sơ vụ án và đưa

ra hình phạt thích hợp Tòa án không có trách nhiệm đối với việc cơ quan

Công tố bỏ lọt người hay lọt tội, không truy tố một tội phạm mà chỉ xét xử những tội phạm do cơ quan Công tố truy tố ra tòa [39, tr 26-29] Tất nhiên,

với vai trò không những là cơ quan áp dụng pháp luật và thực thi pháp luật mà

còn là cơ quan bảo vệ công lý, bảo vệ quyền tự do dân chủ của công dân chống lại những lạm dụng quyền lực, bất công, đảm bảo niềm tin của công chúng vào công bằng và bình đẳng Tòa án sẽ có trách nhiệm đối với việc đưa

ra các bản án một cách đúng đắn chứ không chỉ đơn thuần dựa vào tài liệu trong hồ sơ trong các vụ án không xét xử bằng Bồi thẩm đoàn Nhưng rõ ràng

là ở những trường hợp đó, trách nhiệm của Tòa án trong thủ tục tố tụng tranh tụng không nặng nề bằng Tòa án ở các nước theo thủ tục tố tụng xét hỏi với tư cách là khâu phán quyết thẩm tra cuối cùng của giai đoạn tố tụng, Tòa án ở những nước này có quyền khởi tố ngay tại phiên tòa, có quyền xét xử bị cáo theo khoản khác với khoản mà Viện kiểm sát đã truy tố trong cùng một điều

luật hoặc về một tội khác bằng hoặc nhẹ hơn tội mà Viện kiểm sát đã truy tố

(ở Việt Nam) Và như vậy, Tòa án sẽ là cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng nếu bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội

Hệ tố tụng xét hỏi nhấn mạnh phương pháp điều tra, thẩm vấn trong toàn bộ quá trình tố tụng từ khi khởi tố đến xét xử Hệ tranh tụng lại chú trọng vào hoạt động đối tụng giữa các bên trong giai đoạn xét xử với các quy tắc

nghiêm ngặt về chứng cứ để đảm bảo rằng bị cáo được xét xử một cách công

bằng Nếu như ở hệ tố tụng tranh tụng vai trò của Tòa án là thụ động, quá

trình thẩm vấn của Thẩm phán ngay tại phiên tòa cũng chỉ mang tính chất

gián tiếp thì Tố tụng xét hỏi luôn đề cao vai trò chủ động của Thẩm phán trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử Trong hệ tố tụng tranh tụng

không có sự phân chia thành các giai đoạn tố tụng rõ rệt như trong hệ tố tụng

xét hỏi nên chứng cứ trong tố tụng tranh tụng phải tuân theo quy tắc chứng cứ

(rule of evidence) ngay cả Thẩm phán cũng không được tự do lựa chọn chứng

cứ mà họ thấy thích hợp nhất

Viện công tố ở những nước theo thủ tục tố tụng tranh tụng có quyền hạn không lớn bằng ở những nước theo thủ tục tố tụng xét hỏi nên trong quá trình giải quyết vụ án nghĩa vụ của các bên đặt ra ngang nhau Phiên tòa trong

tố tụng tranh tụng là một cuộc đấu giữa hai bên buộc tội - bên gỡ tội, Thẩm

phán và Bồi thẩm đoàn là trọng tài; nhưng phiên tòa trong tố tụng xét hỏi

nhiều khi rơi vào tình trạng diễn lại những gì đã được thực hiện trước đó, trên

cơ sở đó Hội đồng xét xử khẳng định lại các tình tiết, các chứng cứ để ra bản

án Các nước theo thủ tục tranh tụng gọi phiên tòa của tố tụng xét hỏi là các phiên họp Vai trò của Luật sư và những người tham gia tố tụng khác đều bị

chi phối thông qua vai trò của Thẩm phán [41, tr 5-7] Thẩm phán trực tiếp

xét hỏi và phát triển sự kiện theo cách của mình còn các bên chủ yếu chỉ tranh luận để giải thích những gì liên quan đến các cứ liệu của vụ án

1.1.2 Tranh tụng tại phiên tòa

1.1.2.1 Đặc điểm phiên tòa trong tố tụng tranh tụng

Tranh tụng tại phiên tòa là quá trình đấu tụng diễn ra giữa hai bên

buộc tội và bên gỡ tội xung quanh việc bảo vệ quan điểm giải quyết vụ án của mình trong quá trình xét xử từ khi mở phiên tòa cho đến khi kết thúc phiên tòa Theo đó, dưới sự chủ trì của Hội đồng xét xử các bên đưa ra những lý lẽ

và chứng cứ nhằm bảo vệ quan điểm của mình Việc tranh luận được diễn ra

công khai trực tiếp, liên tục và bằng miệng Kết quả của việc đấu tụng đó có ý nghĩa quyết định đến việc giải quyết vụ án Vì vậy, so với phiên tòa của hệ tố tụng xét hỏi thì phiên tòa trong tố tụng tranh tụng có những đặc điểm sau:

Phiên tòa là trung tâm và duy nhất của hoạt động tố tụng: Tố tụng

tranh tụng không chia thành các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử mà

sau khi phát hiện vi phạm pháp luật hình sự cơ quan công tố sẽ truy tố bị cáo

ra tòa với một tội danh, nếu bị cáo thuê Luật sư bảo vệ quyền lợi thì Luật sư sẽ tham gia tranh tụng khi xét xử Đây là giai đoạn duy nhất có sự tham gia đầy

đủ của cả bên buộc tội, bên gỡ tội và cơ quan xét xử có thẩm quyền Thông

qua sự tập trung một cách công khai minh bạch, các chứng cứ, lý lẽ của hai

bên gỡ tội và buộc tội chuẩn bị trước đó mới được Tòa án kiểm chứng và thừa

nhận Tòa án là cơ quan tiến hành tố tụng duy nhất [15, tr 256-257], nên mọi hoạt động tố tụng được tập trung nhất vào phiên tòa Và như thế, chỉ có thể thông qua quá trình hỏi đáp, chất vấn, tranh luận tại phiên tòa, Tòa án mới xem xét và đánh giá bị cáo có tội hay không ở mức độ nào mà có phán quyết

Hình thành lợi ích đối kháng rõ rệt giữa hai bên tại phiên tòa: Như trên đã phân tích, tại phiên tòa các bên sẽ phải đưa ra các chứng cứ, lý lẽ để

bảo vệ cho luận điểm của mình Bên buộc tội là Viện công tố đại diện cho Nhà nước và bên gỡ tội là bị cáo và người bảo vệ quyên lợi cho họ sẽ phải chất

vấn, tranh luận với nhau để Tòa án nhận định Bên nào đưa ra được những

chứng cứ, lý lẽ thuyết phục hơn thì sẽ được Tòa án chấp nhận, đây là cuộc đấu theo đúng nghĩa của nó - không có sự nhượng bộ và như thế quyền lợi của hai bên tại phiên tòa là đối lập nhau

Tại phiên tòa Thẩm phán giữ vai trò là người trọng tài: Trong cuộc

đấu giữa hai bên buộc tội và gỡ tội, Tòa án sẽ không can thiệp trừ khi việc tranh luận ra ngoài nội dung của vụ án Đây là quá trình tranh luận cam go và

có tính quyết định nên việc để cho các bên tranh luận tự do là để đảm bảo cho quyền tranh tụng của họ, đảm bảo mọi tình tiết của vụ án đều được đề cập đến; Tòa án trực tiếp tham gia xét hỏi sẽ bị coi là thiên vị một bên nào đó Vai

trò của Tòa án tại phiên tòa là trung lập, xem xét đánh giá những chứng cứ, lập luận của mỗi bên để có quyết định cụ thể

Phiên tòa trong tố tụng tranh tụng thường rất dài, triệu tập nhiêu nhân

chứng: Trong tố tụng tranh tụng khi đã phải mở phiên tòa có Bồi thẩm đoàn thì cũng có nghĩa là tính chất phức tạp của vụ án đã thấy rõ Tại phiên tòa Bồi

thẩm đoàn và Thẩm phán mới được biết chứng cứ, cũng như là các luận chứng

mà mỗi bên đưa ra Vừa do tính phức tạp, vừa do phải thẩm tra đánh giá chứng

cứ một cách tỷ mỉ và công nhận từng phần nên phiên tòa thường kéo dài, cá

biệt có trường hợp phiên tòa tới một năm Tại phiên tòa việc điều tra mới

chính thức được Tòa án tiến hành nên nhân chứng đã được cảnh sát lấy lời khai vẫn phải ra tòa làm chứng, đây là những người không thể thiếu trong phiên tòa của tố tụng tranh tụng, khác hẳn với tố tụng xét hỏi là Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thể căn cứ lời khai của người làm chứng tại cơ quan điều

tra để quyết định, vì vậy tại phiên tòa sự tham gia của người làm chứng thường

là đông, có phiên tòa triệu tập tới 600 người [ 13, tr 6]

Bồi thẩm đoàn và Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có vị trí ngôi khác nhau cũng như chức năng công việc: Trong tố tụng xét hỏi, tại phiên tòa Thẩm

phán và Hội thẩm nhân dân ngồi cùng một bàn và họ ngang quyền với nhau

khi xét xử cũng như khi đưa ra những phán quyết Nhưng trong tố tụng tranh

tụng, Bồi thẩm đoàn ngồi ở vị trí khác với Thẩm phán chủ tọa họ chỉ có quyền nghe và công nhận bị cáo có tội hay không có tội, còn việc định tội danh và

quyết định hình phạt là của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa

1.1.2.2 Điêu kiện để tranh tụng tại phiên tòa

Để xác định sự thật khách quan của vụ án thì phiên tòa phải đảm bảo nguyên tắc tranh tụng, và như thế cần phải có những cơ chế, điều kiện nhất

định để thực hiện:

Trước hết, tham gia vào quá trình tranh tụng bao giờ cũng phải có ba

chủ thể của quan hệ tranh tụng Một bên là Công tố viên nhân danh Nhà nước

thực hành quyền công tố (bên buộc tội) và một bên là Luật sư, bị cáo (bên gỡ tội) và bên kia là thẩm phán và bồi thẩm đoàn Quá trình tranh tụng phải được

diễn ra và tiến hành theo đúng những quy định của pháp luật tố tụng hình sự

cả về hình thức, nội dung cũng như về không gian và thời gian Trong quá trình này từ khi bắt đầu phiên tòa đến khi kết thúc phiên tòa, vai trò trung tâm

và quyết định luôn luôn thuộc về Hội đồng xét xử, Thẩm phán Chủ tọa phải

đóng vai trò là người điều khiển, không can thiệp vào nội dung tranh tụng nhưng phải đánh giá, nhận định và xem xét để quyết định chính xác và đúng

đắn Theo tác giả, quá trình tranh tụng chỉ có ý nghĩa đây đủ nhất khi có đầy

đủ và đồng thời các chủ thể của quan hệ tranh tụng trong tố tụng hình sự và được thể hiện bằng phán quyết cuối cùng của Tòa án

Thứ hai, để việc tranh tụng đạt kết quả cao thì các bên buộc tội và gố tội phải có trình độ năng lực cũng như đạo đức nghề nghiệp, có sự chuẩn bị kỹ càng Trong quá trình tranh tụng dân chủ tại phiên tòa, trình độ năng lực của

những người tham gia tranh tụng có ảnh hưởng rất lớn, nếu trình độ năng lực

chênh lệch giữa bên buộc tội và bên gỡ tội thì hiển nhiên tranh tụng không

mang lại hiệu quả cao Công tố viên là bên buộc tội vì vậy không chỉ việc chuẩn bị chu đáo các tài liệu, nghiên cứu kỹ càng vụ án mà trình độ tư duy lý

luận cao là đòi hỏi quan trọng Quá trình nghiên cứu hồ sơ cũng chưa hoàn

toàn đánh giá được hết tính chất mức độ vụ án và càng không thể căn cứ vào

đó để có lời luận tội; chỉ có thể qua quá trình thẩm vấn, tranh luận tại phiên tòa mà Kiểm sát viên buộc tội một cách khách quan, thuyết phục, vì vậy đòi hỏi Kiểm sát viên phải có trình độ cũng như kinh nghiệm tham gia tranh tụng

Vai trò của Luật sư, người bào chữa trong tranh luận là hết sức quan trọng, bởi tính chất công việc của Luật sư là một bên trong quá trình tranh tụng, đồng

thời Luật sư có được những quyền tố tụng cho phép để điều tra thu thập chứng

cứ, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho bị cáo Vì vậy, không chỉ năng lực trình độ

của Luật sư, mà đạo đức nghề nghiệp của họ cũng có ảnh hưởng lớn đến việc

tận lực cho công việc bào chữa, đến quá trình tranh tụng

Nếu trong suốt quá trình trước khi mở phiên tòa xét xử cả hai bên

Công tố viên và bị cáo - Luật sư bào chữa cho bị cáo không có sự chuẩn bị

kỹ, không dự trù trước những tình huống có thể xảy ra trong quá trình tranh tụng thì đến khi tranh luận họ sẽ có thể bị đuối lý và tất nhiên phán quyết của Tòa án sẽ trên cơ sở của bên thuyết phục Vì vậy, tự bản thân hai phía

buộc tội và gỡ tội sẽ phải có sự chuẩn bị cho quá trình tranh tụng của mình

và luật pháp cũng có những quy định để đảm bảo cho quá trình chuẩn bị thu

thập chứng cứ của các bên, đảm bảo cho việc tranh tụng đạt kết quả cao nhất

Hai bên buộc tội và gỡ tội không chỉ chuẩn bị kỹ càng về lý lẽ, về chứng cứ

được thu thập trong suốt quá trình trước khi mở phiên tòa mà còn tự đánh giá xem những luận điểm nào còn yếu, dự trù những tình huống có thể xảy đến trong quá trình tranh luận để đến khi ra tranh tụng đạt được kết quả theo mong muốn

Thứ ba, để quá trình tranh tụng đạt kết quả tốt thì cần có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và các điều kiện cơ sở vật chất đảm bảo Hệ thống pháp

luật hoàn chỉnh có vai trò rất lớn trong việc tạo ra điều kiện cho quá trình tranh

tụng, ở những nước áp dụng hệ thống tố tụng tranh tụng - theo nhiều chuyên

gia - là những nước có nền văn hóa pháp lý cao của toàn xã hội [6, tr 246-251];

và thực tế cũng cho thấy, để áp dụng được tranh tụng tại phiên tòa cần có sự

đồng bộ của các ngành luật riêng lẻ, đầy đủ và chặt chẽ để tạo ra cơ chế cho

tranh tụng

Bên cạnh đó, về cơ sở vật chất như phòng xử án phải đáp ứng các điều kiện về tính trang nghiêm, đảm bảo các phương tiện kỹ thuật như ánh sáng,

âm thanh, đảm bảo phòng cách ly nhân chứng, bị cáo, thậm chí có cả Camera

để đảm bảo tính công khai dân chủ Quá trình chuẩn bị phiên tòa phải tốt, bởi

lẽ chỉ khi triệu tập đầy đủ những người tham gia tố tụng đến phiên tòa thì mới

có điều kiện đầy đủ để tiến hành việc tranh tụng được tốt Trường hợp vắng

mặt một số người tham gia tố tụng sẽ gây nên tốn kém, làm cho phiên tòa phải hoãn hoặc phải xử dài ngày, làm ảnh hưởng đến quá trình xét xử

1.1.2.3 Yêu cầu của tranh tụng tại phiên tòa

Tranh tụng tại phiên tòa phải đảm bảo tính dân chủ, công khai nhưng

vẫn thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật Đây là yêu cầu xuyên suốt quá

trình tranh tụng, nếu thiếu yêu cầu này thì quá trình tranh tụng không thể đưa

đến việc xác định sự thật khách quan của vụ án Chỉ đạt được yêu cầu về dân chủ thì mới đảm bảo sự ngang bằng giữa các bên tham gia đấu tụng, trong đó quyền công tố của Nhà nước được đặt ngang với quyền bào chữa của bị cáo -

Luật sư, họ có toàn quyền tranh luận về mọi vấn đề trong vụ án để làm sáng tỏ những tình tiết còn chưa rõ, qua đó Hội đồng xét xử và những người tham gia

phiên tòa sẽ xác định được sự thật khách quan của vụ án Việc tranh tụng đó phải diễn ra công khai để thể hiện tính minh bạch của pháp luật, của quá trình

xét xử vụ án Chỉ có những trường hợp pháp luật quy định phải xử kín để đảm bảo bí mật Nhà nước đảm bảo quyền của công dân, còn mọi trường hợp khác đều phải xử công khai Tranh tụng tại phiên tòa phải đạt yêu cầu công khai dân chủ, nhưng vẫn phải theo quy định của pháp luật Đó chính là thể hiện sự nghiêm minh cần thiết của pháp luật, nếu thiếu đi sự nghiêm minh đó thì tranh

luận giữa phiên tòa là sự tranh luận vô tổ chức mạnh ai người ấy nói, phiên tòa

trở thành cuộc cãi nhau giữa các bên

Mục đích của tranh tụng tại phiên tòa là làm sáng tỏ sự thật khách

quan của vụ án thông qua sự cọ xát giữa các lập luận, ý kiến Vì vậy, yêu cầu

của nó là hai bên tranh luận đi vào từng chi tiết của vụ án, sự đối đáp giữa hai bên phải diễn ra liên tục, Công tố viên, bị cáo, Luật sư, bị hại và tất cả

những người tham gia tố tụng khác phải tranh luận từng vấn đề rõ ràng, mạch lạc, dứt khoát, không tranh luận chung chung, dàn trải, lạc đề Công tố viên

là bên buộc tội, Luật sư là bên gỡ tội vì vậy họ phải có sự chủ động trong tranh luận tại phiên tòa, cần hỏi những người tham gia tố tụng nhiều hơn bất

cứ ai để làm rõ mọi tình tiết của vụ án, đặc biệt là các vấn đề, tình tiết mà bị cáo, người làm chứng đưa ra tại phiên tòa có mâu thuẫn với những kết quả điều tra trước đó của Viện công tố để trên cơ sở đó có lời luận tội, lời bào chữa khách quan, chính xác Trong tranh luận tại phiên tòa không thể có

trường hợp Công tố viên chỉ phát biểu quan điểm là giữ nguyên quan điểm

như đã truy tố mà không đưa ra lý lẽ, dẫn chứng nào khác có sức thuyết phục

để bảo vệ quan điểm đó Do vậy, đây cũng là vấn đề mà trên thực tế đòi hỏi

Chủ tọa các phiên tòa phải định hướng để các bên tham gia tranh luận chất vấn và trả lời chất vấn những nội dung chính của vụ án, có như vậy tranh tụng mới đạt hiệu quả

1.1.2.4 Nội dung của tranh tụng tại phiên tòa

Xuất phát từ bản chất, mục đích của tố tụng tranh tụng nên tại phiên tòa phải giải quyết các nội dung sau:

Thứ nhất, dưới sự chủ trì của Chủ tọa phiên tòa các bên hỏi và trả lời câu hỏi để làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án Tại phiên tòa để làm sáng tỏ sự thật vụ án thì tranh tụng là quá trình quan trọng, nó bao gồm việc chất vấn liên tục, tranh luận giữa một bên đại diện cho Nhà nước thực hành

quyền công tố - bên buộc tội, còn bên kia là bên gỡ tội - bị cáo và Luật sư,

người bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho bị cáo Công tố viên nhân danh Nhà

nước sẽ là người đưa ra những chứng cứ, những lập luận để bảo vệ lời buộc tội

(cáo trạng), và đến lượt bị cáo và người bào chữa thể hiện ngay thái độ của họ

đối với lời buộc tội đó Sau khi xem xét chứng cứ do bên buộc tội đưa ra, Hội

đồng xét xử xem xét đến chứng cứ do bên gỡ tội đưa ra và những lý lẽ để bào

chữa Đây là quá trình mà mỗi bên đều dùng những lý lẽ, chứng cứ để chứng minh cho luận điểm của mình nên có thể nói những lý lẽ đó hoàn toàn trên cơ

sở ý chí chủ quan của mỗi bên, và chứng cứ là để phục vụ cho ý chí đó Vì vậy, cần thiết phải có người đứng ra là trọng tài giữa việc tranh tụng đó, chỉ có Tòa án mà ở đây là Hội đồng xét xử đảm nhiệm công việc đó là khách quan và chính xác nhất xét cả về phương diện lý luận cũng như thực tiễn Chủ tọa phiên tòa không chỉ là người điều khiển phiên toà nói chung mà họ cũng là phần quan trọng không thể thiếu của quá trình tranh tụng Chủ tọa phiên tòa

với vai trò chủ trì, điều khiển phiên tòa có toàn quyên quyết định nội dung

việc xét hỏi, hướng cho hai bên hỏi và trả lời câu hỏi đi vào trọng tâm của vấn

đề, nhằm giải quyết vụ án Chủ tọa phiên tòa tạo điều kiện cho các bên tranh luận không hạn chế nhưng cũng tránh cho các bên đi vào những tình tiết vụn

vặt không có giá trị làm sáng tỏ nội dung vụ án hoặc Chủ tọa phiên tòa dừng việc hỏi và đáp giữa hai bên hướng sang vấn đề khác nếu nội dung đó đã được làm sáng tỏ Trong quá trình đó Hội đồng xét xử luôn thể hiện sự khách quan, tập trung lắng nghe việc tranh tụng của các bên để thấy được sự thật khách

quan của vụ án, có tội hay không có tội ở những chứng cứ nào; nếu có tội thì ở mức độ như thế nào, những tình tiết, chứng cứ nào thể hiện mức độ tăng nặng, những tình tiết, chứng cứ nào là giảm nhẹ Những chứng cứ nào là hợp pháp,

những chứng cứ nào không được công nhận là hợp pháp Nếu có vật chứng thì

xem xét vật chứng để thấy sự phản ánh dấu vết tội phạm trên đó ở mức độ như thế nào Từ đó để thấy những tình tiết chứng cứ nào còn chưa rõ những vấn đề

còn mâu thuẫn, Chủ tọa phiên tòa cho hai bên tranh luận rõ hơn, chất vấn

nhau nhiều hơn để thấy bật ra được vấn đề, đồng thời dựa trên sự đánh giá

khách quan toàn diện những chứng cứ, tình tiết, quá trình tranh luận trên mà

Hội đồng xét xử sau đó có phán quyết công bằng

Để tranh tụng tại phiên tòa đạt được kết quả, Thẩm phán - Chủ tọa phiên tòa có quyền áp dụng quy định của phát luật tố tụng hình sự điều khiển

phiên tòa theo đúng tiến trình tranh tụng Cũng trên cơ sở của Luật tố tụng

hình sự, họ có thể cho phép mọi người liên quan đến quá trình tranh tụng

được vào phiên tòa; trong trường hợp cần thiết, Chủ tọa phiên tòa cách ly bị cáo, nhân chứng để đảm bảo việc tranh tụng tại phiên tòa diễn ra khách quan, có hiệu quả

Thứ hai, áp dụng những quy định của pháp luật để giải quyết vụ án

Để phục vụ cho quá trình tranh tụng tại phiên tòa, hai bên buộc tội và gỡ tội đều đã chuẩn bị cho mình những tài liệu chứng cứ cần thiết để bảo vệ lý lẽ của

mình Trong quá trình đó cả hai bên đều đã phải vận dụng những quy định của

pháp luật không chỉ về luật hình thức mà còn cả luật nội dung Đó là quá trình dựa vào chứng cứ đã được thu thập, căn cứ vào các điều khoản được quy định

trong luật và các văn bản khác để đối chiếu so sánh tìm ra những tình tiết buộc tội và gỡ tội, và như thế bên gỡ tội thì tận dụng tối đa những chi tiết dù là nhỏ nhất để phản bác lại sự buộc tội của bên kia, còn bên buộc tội sẽ cố gắng truy

tố với những chứng cứ chặt chế nhất nhằm không bỏ lọt tội phạm vì vậy họ cũng không bỏ qua những chỉ tiết dù là nhỏ nhất

Tới khi ra phiên tòa, cả hai bên đều trình bày sao cho có sức thuyết phục nhất trước Hội đồng xét xử và những người tham dự phiên tòa Vì vậy cả hai bên sẽ cố gắng đề cập đến mọi tình tiết có lợi nhất của vụ án một cách trực tiếp, liên tục Họ chất vấn nhau nhưng không phải vô tổ chức mà dưới sự điều

khiển của Thẩm phán - Chủ tọa phiên tòa Họ có quyền phản đối quan điểm của bên kia đặt câu hỏi, đưa ra những chứng cứ để chứng minh cho luận điểm của mình phản bác lại bên kia Trong quá trình đó họ toàn quyền tranh luận về

những vấn đề để làm sáng tỏ vụ án, việc tranh luận không bị hạn chế nếu như

không đi ra ngoài nội dung vụ án Có quyền vận dụng những quy định của

pháp luật để dé nghị Chủ tọa phiên tòa có những quyết định tại phiên tòa

thuận lợi cho việc tranh tụng và chứng minh sự thật của vụ án Đây là cuộc

đấu giữa hai bên buộc tội và gỡ tội nên nó có sự đối kháng rõ rệt và phần

thắng sẽ thuộc về bên nào có những chứng cứ thuyết phục, lý lẽ sắc bén hơn

để Hội đồng xét xử và người tham dự phiên tòa chấp nhận

Thứ ba, đảm bảo việc đưa ra xem xét các chứng cứ, tài liệu mình chứng cho luận điểm của môi bên Trong quá trình tranh tụng, chứng cứ là căn cứ quan trọng để làm sáng tỏ sự thật của vụ án Tranh tụng tại phiên tòa là trung

tâm của hoạt động tố tụng, ở thủ tục tố tụng tranh tụng không chia thành các giai đoạn rõ rệt nên cũng không có giai đoạn điều tra riêng biệt mà chỉ có sự

thu thập chứng cứ chuẩn bị của hai bên buộc tội và gỡ tội Trên cơ sở sự chuẩn

bị ấy, tranh tụng được diễn ra tại phiên tòa Thông qua phiên tòa Hội đồng xét

xử có phán quyết đối với bị cáo - có tội hay không có tội, ở mức độ nào, hình

phạt ra sao Quá trình xem xét đánh giá chứng cứ được xác định qua hoạt

động tranh tụng, chứng cứ được đánh giá không đúng làm ảnh hưởng đến việc

xác định sự thật khách quan của vụ án và như vậy hoạt động tranh tụng không

còn ý nghĩa Chủ tọa phiên tòa sẽ đảm bảo cho việc đưa ra chứng cứ của mỗi bên, thông qua quá trình hỏi đáp, chất vấn liên tục giữa hai bên buộc tội và gỡ tội Hội đồng xét xử và những người tham dự phiên tòa có thể thấy được những điểm còn mâu thuẫn của lý lẽ giữa các bên, thấy được sự không thuyết phục

của chứng cứ mà bên nào đó đưa ra Từ đó xem xét đánh giá chứng cứ được

chính xác Đây là một cuộc đấu chủ yếu diễn ra giữa hai bên buộc tội và gỡ tội nhưng để cuộc đấu đó được khách quan và có chất lượng thì phải đảm bảo

được sự minh bạch khách quan của các chứng cứ thông qua việc đưa ra xem xét công khai tại phiên tòa theo quy tắc về chứng cứ và được Hội đồng xét xử

chấp nhận

1⁄2 CƠ SỞ CỦA VIỆC ĐỔI MỚI HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

NƯỚC TA THEO HƯỚNG TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA

1.2.1 Thực trạng phiên tòa trước khi có Nghị quyết 08/NQ-TW Theo những đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu xã hội và pháp luật thì trong suốt những năm tháng của công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, các cơ quan tư pháp của chúng ta đã đạt được nhiều kết quả, góp phần quan

trọng vào việc giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ lợi ích

của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân; nhưng hoạt

động của các cơ quan đó đã bộc lộ nhiều điểm hạn chế mà thể hiện là còn nhiều trường hợp bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, vi phạm các quyền tự

do, dân chủ của công dân, làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với các cơ quan tư pháp Những thiếu sót tồn tại đó thể hiện ở tất cả các khâu trong hoạt động tố tụng, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án Những bất cập và hạn chế không chỉ tồn tại ở các cơ quan tiến hành tố tụng mà các hoạt động bổ trợ tư

pháp (bào chữa tư vấn pháp luật, công chứng, giám định ) cũng chưa đáp ứng

yêu cầu

Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng công tác xét xử ở nước ta còn có nhiều sai sót như: xét xử oan do đánh giá không đúng chứng cứ buộc tội Một

số bản án áp dụng không đúng các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, đánh giá

không đúng về tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội hoặc nhân thân của bị cáo nên xét xử quá nặng hoặc quá nhẹ, định sai về tội danh, áp dụng không đúng hình phạt, khung hình phạt và cho hưởng án treo trái với

quy định của pháp luật Theo báo cáo tổng kết của ngành Tòa án từ năm 1992 đến 2002 thì mặc dù số lượng án oan, hủy có giảm nhưng vẫn còn, việc xét xử tại phiên tòa còn có lúc có nơi chưa đảm bảo tính dân chủ, công khai, chưa

nghiêm minh Ngoài những trường hợp oan, sai phát hiện được trong giai đoạn

xét xử thì ngay tại hoạt động điều tra, truy tố vẫn liên tục xảy ra tình trạng lạm

dụng bắt khẩn cấp, bắt không đủ căn cứ, phải trả tự do; chất lượng điều tra, kiểm sát điều tra còn yếu kém, hồ sơ phải trả đi trả lại nhiều lần dẫn đến giải

quyết án quá hạn luật định và đó cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng oan, sai trong hoạt động xét xử

Trong hoạt động của các cơ quan điều tra thì tình trạng vi phạm tố tụng hình sự nói chung và tình trạng vi phạm quyền lợi chính đáng của bị can,

bị cáo nói riêng còn phổ biến Việc dùng nhục hình để bức cung người bị tạm

giữ, bị can, bị cáo dẫn đến việc bị can, bị cáo chết trong trại giam vẫn còn

Điều tra viên không đủ năng lực, trình độ hoặc do thói quen lề lối làm việc

nên còn phổ biến việc mớm cung, dụ cung, ép cung

Theo báo cáo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao tại kì họp thứ 2 Quốc hội khóa XI, trong giải quyết vụ án hình sự vẫn còn hiện tượng để quá hạn điều tra, truy tố, xét xử; dùng nhục hình và làm sai lệch hồ

sơ vụ án Cũng theo báo cáo này, trong năm 2002, tội xâm phạm hoạt động tư

pháp khởi tố 178 vụ, trong đó có 3 vụ dùng nhục hình, 2 vụ làm sai lệch hồ sơ

vụ án, 2 vụ thiếu trách nhiệm để người bị giam trốn

Trong hoạt động tố tụng hình sự ở nước ta, tuy không phải là phổ biến nhưng đã từng tồn tại rất nhiều những vụ việc dùng thủ đoạn phi nhân tính để

ép cung bị can, thậm chí có những trường hợp dùng nhục hình dẫn đến chết

người Vì vậy cho nên ép cung, dùng nhục hình, không tôn trọng quyền của bị

can, bị cáo, không để cho bị can, bị cáo có cơ hội tự bảo vệ mình cần phải

được loại bỏ trong xã hội ngày nay thông qua các quy định cụ thể của pháp luật và việc tạo ra một cơ chế để triệt tiêu hoàn toàn những khả năng có thể phát sinh ra những vi phạm đó

Mặc dù Bộ luật tố tụng hình su nam 1988 da dành hẳn một chương

quy định về vấn đề tranh luận tại phiên tòa, nhưng do nghĩa vụ chứng minh tội phạm vẫn là một trách nhiệm của Tòa án nên còn có Thẩm phán - Chủ tọa phiên tòa sa đà nhiều quá trong việc xét hỏi, thẩm vấn mà không dành nhiều thời gian cho việc tranh luận Nội dung thẩm vấn và cách đặt câu hỏi của Tòa

án chủ yếu dựa vào kết luận điều tra và cáo trạng, ngôn phong thẩm vấn thể hiện sự truy bức khiến bị cáo vốn đã có địa vị pháp lý thấp kém lại càng thêm lúng túng khi trình bày trước tòa Có những trường hợp thay vì phải kiểm tra tính hợp pháp của các chứng cứ một cách công khai tại tòa, Chủ tọa phiên tòa

lại nhắc hoặc công bố lời khai của bị cáo tại cơ quan điều tra và cho rằng bị

cáo không thành khẩn khai nhận [35, tr 4-7] Do việc xét xử phần lớn và chủ yếu vẫn dựa vào những tài liệu do cơ quan điều tra thu thập, xây dựng vì vậy chất lượng xét xử phụ thuộc rất nhiều vào kết quả xây dựng hồ sơ của các cơ quan điều tra Theo báo cáo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao tại kì họp thứ 2 Quốc hội khóa XI, công tác điều tra của chúng ta còn rất

nhiều khiếm khuyết và thiếu sót, điều này đã làm cho công tác xét xử gặp rất nhiều khó khăn, có khi gây ra những tranh luận không đáng có, thậm chí còn

có thể dẫn đến những kết luận về vụ án không đúng bản chất, không đúng thực tế [30, tr 5] Quan niệm án tại hồ sơ là một quan niệm lưu cữu, đã hằn

sâu trong nhận thức của nhiều người tiến hành tố tụng khiến nhiều vụ án đã

thoát ly khỏi diễn biến khách quan phát sinh tại phiên tòa

Cũng chính vì quan niệm án tại hồ sơ nên việc tranh luận tại phiên tòa

rất mờ nhạt, điều đó đã làm cho các Luật sư chưa thể tạo được chỗ đứng cho mình tại mỗi phiên tòa Trên thực tế văn bản pháp luật Việt Nam hiện hành

tuy có một pháp lệnh quy định về cơ chế làm việc của Luật sư và rất nhiều

những điều luật quy định về quyền và nghĩa vụ của Luật sư nhưng trong khi

tại phiên tòa Kiểm sát viên dùng những lý lẽ đanh thép để buộc tội thì Luật sư

dường như lại chẳng có gì để nói, hâu hết việc tranh cãi chỉ xoay quanh quan

điểm định tội danh hoặc tìm ra những chỗ chưa hoàn chỉnh của công tác điều

tra để bắt bẻ chứ rất hiếm khi đưa ra được những bằng chứng phản bác dat giá chưa kể sự mâu thuẫn, căng thẳng trong khi tranh cãi thay vì phải xuất phát từ sự cọ xát về chứng cứ, về luận điểm thì đôi lúc chỉ vì thái độ, ngôn ngữ

mang tính hình thức Nhiều Luật sư ra đến phiên tòa cũng chẳng đưa ra được những lý lẽ có sức thuyết phục, những chứng cứ có sức nặng mà chỉ chốt lại ở cuối giai đoạn tranh luận là để nghị Hội đồng xét xử xem xét những tình tiết giảm nhẹ thuộc về nhân thân, thái độ khai báo v.v bị cáo để giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo Thực tế còn không ít những trường hợp Luật sư có năng lực,

trình độ hạn chế, không đủ khả năng để cãi lý với Kiểm sát viên thì tìm cách giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo bằng con đường không trong sáng

Những quy định về tranh luận tại phiên tòa đã không được các bên tuân thủ nên nhiều trường hợp yêu cầu của bị cáo, Luật sư bào chữa đã không

được Kiểm sát viên trả lời Có không ít trường hợp Kiểm sát viên chẳng thèm cãi lý với Luật sư mà chỉ nhắc đi nhắc lại mãi cái điệp khúc tôi vẫn bảo lưu quan điểm của mình Lại có những Kiểm sát viên ra phiên tòa trong suốt thời

gian xét hỏi không xét hỏi một câu nào mà chỉ đọc bản cáo trạng rồi ngồi

xem, đùn đẩy toàn bộ trách nhiệm thẩm vấn lên Hội đồng xét xử, khi kết thúc

phần xét hỏi thì đọc bản luận tội Có những trường hợp trả lời câu hỏi của Luật

sư thì lại không đi vào trọng tâm vấn đề, khi bác bỏ luận điểm của Luật sư thì không đưa ra được căn cứ thuyết phục khiến những phiên tòa với sự đối ứng chan chát, những pha cãi nhau nảy lửa với những đột biến gay cấn, ly kỳ chỉ

có thể được chúng ta mục kích trên phim ảnh nước ngoài

Những thiếu sót và sai lầm như trên không khỏi khiến cho những

người làm công tác pháp luật và những chuyên gia nghiên cứu pháp luật phải băn khoăn suy nghĩ

1.2.2 Đổi mới pháp luật trước yêu câu hội nhập quốc tế

Cách thức của sự phát triển luôn là sự phủ định cái cũ để tìm đến cái

mới ưu việt hơn, pháp luật cũng vậy những quy định đã lỗi thời cần phải được

thay thế bởi những quy định phù hợp hơn với thực tế cuộc sống Tuy nhiên, sự phủ định ấy không phải là sự phủ định sạch trơn mà trên cơ sở kế thừa cái cũ Theo nhiều nhà nghiên cứu thì hiện nay tồn tại hai hệ thống tố tụng cơ bản đó

là hệ thống tố tụng xét hỏi và hệ thống tố tụng tranh tụng Hệ thống tố tụng xét hỏi thường tồn tại ở những nước theo hệ thống luật dân sự Civil Law - Việt Nam chúng ta cũng được nhận định là theo hệ tố tụng này; hệ thống tố tụng

tranh tụng được áp dụng rộng rãi ở các nước theo truyền thống luật án lệ

Common law (Anh là đại diện điển hình) Mỗi hệ thống tố tụng có những đặc

điểm riêng với những ưu điểm và nhược điểm của nó Khi so sánh giữa các ưu điểm và nhược điểm của hai loại hình tố tụng, nhiều quan điểm (như Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Chí) cho rằng, tố tụng tranh tụng có nhiều ưu điểm hơn bởi so với các kiểu tố tụng khác thì tố tụng tranh tụng đề cao quyên con người hơn,

và biểu hiện của việc phát huy tối đa tinh thần dân chủ trong hoạt động tố tụng, cơ chế vận hành của nó hạn chế đến mức tối đa các trường hợp kết án oan người không có tội, nó là biểu hiện của một nền văn hóa pháp lý cao ở một quốc gia [6] Tiến sĩ Nguyễn Hồng Hải còn cho rằng, theo quá trình lịch

sử, tố tụng xét hỏi đã tồn tại hàng thế kỷ dưới tác động của các tư tưởng tiến

bộ đã dân chuyển sang kiểu tố tụng xét hỏi - tranh tụng và cuối cùng là tố tụng tranh tụng Như thế tố tụng xét hỏi sẽ tất yếu bị thay thế bởi hệ thống tố

tụng tranh tụng bởi tính ưu việt của nó [15] Tuy nhiên, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Chí thì cho rằng, vào thời điểm này chúng ta không thể chuyển hoàn toàn sang kiểu tố tụng tranh tụng được mà chỉ có thể tiếp thu những điểm tiến bộ, phù

hợp với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, pháp lý của nước ta Điều này cũng tương đồng với những cải cách tư pháp của nhiều nước trên thế giới như Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc Cùng với sự hội nhập, giao lưu quốc tế, những giao lưu về kinh tế, chính trị, văn hóa cũng đã mở ra cho các quốc gia những xu

hướng tiếp thu những tỉnh hoa về mọi mặt của các quốc gia khác, trong đó có

pháp luật Pháp là một nước điển hình của hệ thống pháp luật Civil Law với hệ

tố tụng thẩm vấn truyền thống nhưng cũng nhận thấy sự lạc hậu của hệ tố tụng

này mà đưa những hạt nhân hợp lý của hệ tố tụng tranh tụng vào hệ tố tụng xét hỏi từ năm 2000 Trung Quốc thì đã mạnh dạn sửa đổi Bộ luật tố tụng hình sự theo hướng đưa nội dung của tố tụng tranh tụng vào tố tụng xét hỏi từ năm

1997, và thực tế đã cho thấy việc giải quyết án của các nước này đã tạo ra sự dân chủ thực sự và hạn chế oan sai rất nhiều Như thế xu hướng xích lại gần nhau của các quốc gia trong giai đoạn toàn cầu hóa đã dẫn đến sự xích lại gần nhau trong lĩnh vực pháp luật mà thể hiện là sự tiếp thu những nhân tố hợp lý của hệ tố tụng tranh tụng vào hệ tố tụng xét hỏi và ngược lại Đây là một xu hướng tất yếu của quá trình phát triển, và chúng ta - một thành viên của ngôi nhà chung thế giới - cũng cần phải có sự đổi mới phù hợp về mặt pháp luật nói

chung và pháp luật tố tụng hình sự nói riêng

1.2.3 Nghị quyết 08/ ÑNQ-TW của Bộ Chính trị và vấn đề tranh tụng tại phiên tòa

1.2.3.1 Bản chất của hệ tố tụng hình sự Việt Nam trước khi có Nghị quyết 08/NQ-TW

Trước khi có Nghị quyết 08/NQ-TW của Bộ Chính trị về một số

nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới, ở Việt Nam đã có

rất nhiều ý kiến của các chuyên gia khác nhau bàn về bản chất của hệ tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay

Hầu hết ý kiến của các chuyên gia đều thống nhất cho rằng, hệ tố tụng

hình sự ở Việt Nam tuy có chứa đựng yếu tố tranh luận nhưng không mang đặc trưng của tố tụng tranh tụng bởi lẽ phán quyết của Tòa án không dựa trên

kết quả tranh tụng giữa các bên và quyền lực tại phiên tòa cũng không được

san sẻ cho những ngời tham gia tố tụng Theo nhận định của tiến sĩ Lê Hữu Thể thì cần phải thống nhất một số vấn đề cơ bản sau:

Thứ nhất, hệ tố tụng hiện nay ở nước ta thuộc hệ tố tụng thẩm vấn (tất nhiên là so với các quốc gia cũng theo hệ tố tụng thẩm vấn khác, thì ở Việt

Nam có những đặc thù riêng)

Thứ hai, mặc dù hệ tố tụng ở nước ta là hệ tố tụng thẩm vấn, nhưng bản thân nó có chứa đựng những hạt nhân hợp lý của hệ tố tụng tranh tụng

Tiến sĩ Lê Hữu Thể cho rằng, sẽ là không có cơ sở nếu khẳng định hệ

tố tụng hình sự ở nước ta không phải là hệ tố tụng thẩm vấn mà cũng chẳng

phải là hệ tố tụng tranh tụng [40]

Không đồng tình với quan điểm của tiến sĩ Lê Hữu Thể, thạc sĩ Ngô

Huy Cương lại có một cách nhìn nhận khác về bản chất của hệ tố tụng hình sự tại Việt Nam Ông cho rằng, các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đều là các tầng nấc khác nhau và cao hơn liên tiếp của hoạt động buộc tội Song ở đây cần phải lưu ý rằng, Thẩm phán của Việt Nam chưa phải là nhân vật quan trọng dẫn đầu như vị thế của các đồng nghiệp của họ ở các nước theo

hệ tố tụng thẩm vấn khác, bởi vì hoạt động của họ bị giám sát hay kiểm sát bởi Viện kiểm sát - nơi mà các quan chức tư pháp giữ quyền công tố trong phiên xét xử do chính họ là Chủ tọa Do vậy, thạc sĩ cho rằng, tố tụng hình sự

của Việt Nam không có các đặc trưng quan trọng của tố tụng tranh tụng và cả

tố tụng thẩm vấn mà thực chất đây là một hệ tố tụng riêng biệt có tên gọi là tố

tụng buộc tội [8]

Dung hòa giữa hai quan điểm trên, theo ý kiến của bản thân, tác giả cho rằng nếu chỉ dựa vào một số điều luật quy định không rõ ràng và quá sơ

sài mà đã cho rằng hệ tố tụng Việt Nam có chứa đựng những hạt nhân hợp lý

của hệ tranh tụng thì thực sự là chưa thỏa đáng và chưa thuyết phục Bản chất của hệ tố tụng hình sự Việt Nam là hệ tố tụng thẩm vấn nhưng chỉ có điều biểu hiện của nó lại không hoàn toàn giống như các nước theo hệ tố tụng thẩm vấn khác, mà thực tiễn xét xử cho thấy các cơ quan tiến hành tố tụng ở Việt

Nam đều có chức năng của một cơ quan buộc tội Điều này không chỉ được chiêm nghiệm trong thực tế mà cụ thể hơn nó còn được quy định trong chính các văn bản quy phạm pháp luật (ví dụ: những quy định trong Hiến pháp về cơ quan Tòa án, Viện kiểm sát, những quy định về chức năng nhiệm vụ trong

Luật tố chức Tòa án, Viện kiểm sát, Pháp lệnh điều tra hình sự, quy định về nghĩa vụ chứng minh tại Điều 11 Bộ luật tố tụng hình sự 2003) Cho dù có theo quan điểm nào thì một sự thật mà chúng ta không thể phủ nhận là trong

những năm qua, hệ tố tụng hình sự ở nước ta đã dẫn đến tỉ lệ xét xử oan sai quá lớn, nhiều bê bối làm nhân dân giảm lòng tin nghiêm trọng với hệ thống

tư pháp Do đó, việc đổi mới hoạt động xét xử theo nguyên tắc tranh tụng là cần thiết

1.2.3.2 Vấn đề tranh tụng tại phiên tòa trong Nghị quyết 08/NQ-TW của Bộ Chính trị

Trong những bất cập của hoạt động tư pháp, ngày 2/1/2002 Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết 08/NQ-TW về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới Nghị quyết 08/NQ-TW của Bộ Chính trị để cập đến

rất nhiều nội dung khác nhau của công tác tư pháp, từ hoạt động điều tra, truy

tố, xét xử cho đến việc đào tạo cán bộ tư pháp Nhưng đúng như TS Hoàng

Thế Liên đã phát biểu, trong Nghị quyết 08/ NQ-TW đẩy mạnh tranh tụng

được coi là điểm nhấn của cải cách tư pháp và là vấn đề trọng tâm của trọng tâm

Nói tới vấn đề tranh tụng thì Nghị quyết số 08/NQ-TW đã dé cập đến một số nội dung như: “Nâng cao chất lượng hoạt động và đề cao trách nhiệm

của các cơ quan và cán bộ tư pháp”, trong đó có nhiệm vụ cụ thể là "nâng cao chất lượng công tố của kiểm sát viên tại phiên tòa, đảm bảo tranh tụng dân

chủ với Luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác” "Khi

xét xử, các Tòa án phải bảo đảm cho mọi công dân đêu bình đẳng trước pháp luật, , việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh

tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đây đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của kiểm sát viên, người bào chữa, bị cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn và những người có quyền lợi ích hợp pháp Các cơ quan tư pháp có trách nhiệm tạo điều kiện để Luật sư tham gia vào quá trình tố tụng: tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hô sơ vụ án, tranh luận dân chủ tại phiên tòa”

Điều dễ nhận thấy là ngay sau khi Nghị quyết 08/NQ-TW của Bộ Chính trị được ban hành, khi để cập đến hoạt động tư pháp, nhiều nhà khoa học va thực tiễn luật luôn đề cập đến vấn đề tăng cường tranh tụng trong hoạt động tố tụng nhưng cho đến nay vẫn còn tồn tại khá nhiều cách hiểu khác nhau về vấn

đề tranh tụng được nhắc tới trong Nghị quyết 08/NQ-TW và tựu trung lại thì

các ý kiến đó tập trung vào hai quan điểm sau:

Quan điểm thứ nhất cho rằng, để thực hiện yêu cầu của Nghị quyết

08/ NQ-TW của Bộ Chính trị thì cần phải chuyển hoạt động xét xử sang hệ tố

tụng tranh tụng Quan điểm này đã tồn tại mặc dù không thu hút được đông

đảo ý kiến đồng tình Sở dĩ ý kiến này chỉ chiếm thiểu số vì bản thân các câu

chữ của Nghị quyết 08/NQ-TW cũng không hề đề cập tới việc chúng ta sẽ chuyển sang hệ tố tụng tranh tụng Mặt khác, nếu chúng ta thực hiện việc chuyển đổi hoạt động tố tụng hình sự sang hệ tranh tụng thì đòi hỏi phải có sự thay đổi lớn về hệ tố tụng, về nguyên tắc và thủ tục tố tụng, về tổ chức các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử Điều này đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và cần có sự nghiên cứu sâu sắc, đồng bộ chứ không thể một sớm một chiều mà thực hiện ngay được

Quan điểm thứ hai mà các nhà nghiên cứu đưa ra là Nghị quyết 08/NQ-TW của Bộ Chính trị yêu cầu nhiệm vụ trung tâm là nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án qua việc nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa giữa các chủ thể tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án, đảm bảo cho việc xét xử được đúng người, đúng tội; quan điểm này xem ra được đa số các nhà nghiên cứu ủng hộ vì nó sát với câu chữ của Nghị quyết 08/NQ-TW hơn và có vẻ cũng dễ thực hiện hơn

Theo tác giả khóa luận thì quan điểm thứ hai hợp lý hơn vì: Như trên

đã nêu ngay trong nghị quyết không hề đề cập đến việc chuyển đổi hệ tố tụng

hiện hành sang hệ tố tụng tranh tụng, đồng thời trong giai đoạn hiện nay với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, pháp lý nước ta không thể chuyển sang hoàn toàn kiểu tố tụng tranh tụng được

Cùng với việc nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án thì Nghị quyết

cũng đã đề cập đến việc nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp và bổ trợ tư pháp như cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, cơ quan giám

định, tổ chức Luật sư bởi chất lượng và hiệu quả của việc tranh tụng tại phiên

tòa phụ thuộc rất nhiều ở kết quả giám định, thu thập chứng cứ, điều tra và kiểm sát hoạt động điều tra, hoạt động bào chữa gỡ tội

Tuy nhiên, việc thực hiện Nghị quyết 08/NQ-TW như thế nào để đảm

bảo thực sự nâng cao được hiệu quả hoạt động của các cơ quan đó, hay nói một cách khác là cơ chế để tạo ra sự chuyển biến rõ nét trong hoạt động của

các cơ quan tư pháp mới là vấn đề quan trọng, và điều này cần có giải pháp

đồng bộ từ việc hoàn thiện pháp luật để tạo ra cơ chế, đến việc nâng cao chất lượng hiệu quả hoạt động của những người tham gia vào quá trình tranh tụng

đó như Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và cả những cơ quan mà hoạt động

nghiệp vụ của họ có liên quan trực tiếp đến việc giải quyết vụ án như cơ quan điều tra, cơ quan giám định

*

Tố tụng tranh tụng và tranh tụng tại phiên tòa là những khái niệm rộng

và phức tạp, việc nghiên cứu về nó đã rút ra được những đặc điểm, yêu cầu, điều kiện của tranh tụng tại phiên tòa Điều này có ý nghĩa quan trọng khi

thực trạng tư pháp nước ta còn có những yếu kém nhất định, cần tiếp thu những yếu tố tích cực của tố tụng tranh tụng Trong quá trình tố tụng, phiên tòa là giai đoạn trung tâm, chỉ có đến giai đoạn này thì mới có sự tập hợp đầy

đủ và đồng thời của các bên, chỉ có thể thông qua quá trình tranh luận công khai, minh bạch tại phiên tòa thì mọi tình tiết của vụ án mới được làm sáng tỏ

thông qua sự cọ xát về luận điểm của mỗi bên Cũng qua đó mà những chứng

cứ đã được các bên thu thập theo quy định của pháp luật được công khai phơi

bày và kiểm chứng Nếu tranh tụng tại phiên tòa được các bên tham gia

nghiêm túc thực hiện thì hiệu quả giải quyết vụ án sẽ rất cao, khắc phục được việc xét xử oan, sai, bỏ lọt tội phạm, tình trạng yếu kém của hệ thống tư pháp Như vậy tranh tụng tại phiên tòa có giá trị rất lớn trong việc làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị cáo và những người tham gia tố tụng khác Cũng chính vì lẽ đó, Bộ Chính trị đã có Nghị quyết 08/NQ-TW ngày 2/1/2002 "Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư

pháp trong thời gian tới", trong đó nhiệm vụ nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án là khâu trung tâm, đột phá, thông qua việc nâng cao tính dân chủ khách quan trong tranh tụng tại phiên tòa Đi đôi với nhiệm vụ đó thì việc nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và các

cơ quan bổ trợ tư pháp cũng là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để sao cho

"nâng cao chất lượng công tố của Kiểm sát viên tại phiên tòa, bảo đảm

tranh tụng dân chủ với Luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố

tụng khác khi xét xử các Tòa án phải đảm bảo cho mọi công dân đều bình

đẳng trước pháp luật, thực sự dân chủ, khách quan; Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy

đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, của người bào chữa, bị

cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn và những người có quyền, lợi ích hợp

pháp ” Tuy nhiên, để nghị quyết đi được vào thực tế áp dụng pháp luật thì cần có một cơ chế đồng bộ cả về phương diện hoàn thiện pháp luật, ý thức của

những người người tiến hành và tham gia tố tụng, trình độ năng lực của những

bên tham gia vào quá trình tranh tụng Những đòi hỏi này của thực tiễn không phải là đơn giản, vì vậy thực tế tranh tụng tại phiên tòa hiện nay phải

chăng đã hoàn toàn đáp ứng được những yêu cầu đó?

Kể từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai

sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ngày 2/9/1945, nhiều văn bản pháp

luật có hàm chứa quy phạm tố tụng hình sự đã được Nhà nước ban hành, nhưng

phải đến những năm 1960 thì những quy định về pháp luật tố tụng hình sự mới được hình thành một cách cơ bản, trong đó có hàm chứa những quy định về xét xử tại phiên tòa Sau khi Nhà nước ta đã thông qua một số Luật tổ chức các cơ quan có trách nhiệm tiến hành tố tụng như: Luật tổ chức Tòa án nhân dân ngày 14/7/1960, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân ngày 15/7/1960 và Pháp lệnh ngày 16/7/1962 quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Cảnh sát nhân dân Trong các văn bản đó có rất nhiều quy phạm pháp luật điều chỉnh việc tổ chức phiên tòa và tiến hành tố tụng tại phiên tòa của Tòa án nhân dân Nhìn chung các quy phạm tố tụng trong giai đoạn này chủ yếu điều chỉnh quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan và người có trách nhiệm tiến hành tố tụng tại phiên tòa, một số nguyên tắc cơ bản của pháp luật tố tụng trong việc tiến hành

và tổ chức các phiên tòa của Tòa án như: quyền dùng tiếng nói chữ viết của công dân, quyền bào chữa, việc xét xử công khai và xử kín, việc mở phiên tòa tại trụ sở hay xử lưu động Đồng thời các quy phạm pháp luật tố tụng về tổ

chức và tiến hành tố tụng tại phiên tòa trong giai đoạn này thường mang tính đại cương, thiếu cụ thể Thực tiễn xét xử mang nặng tính chất thời chiến, tạm

thời, thiếu thống nhất giữa các Tòa án và chịu ảnh hưởng nhiều về hình thức

và khuôn mẫu của các phiên tòa trong chế độ cũ Nhìn chung thì hình thức tổ

chức và việc thực hiện các quy định của pháp luật tố tụng trong thời kỳ này

chỉ có thể chấp nhận trong giai đoạn chiến tranh và thời kỳ mới độc lập

Sau khi Nhà nước ta ban hành Hiến pháp 1959 và các luật tổ chức Tòa

án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân, đến năm 1964 căn cứ vào các quy

định của pháp luật, những kinh nghiệm thực tiễn của gần 20 năm thực tiễn tiến hành tố tụng và việc tham khảo học tập pháp luật tố tụng của Liên Xô và nhiều nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu, Tòa án nhân dân tối cao đã hệ thống

lại các quy định của pháp luật tố tụng lúc bấy giờ thành Bản đề án về trình tự xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, trong đó có quy định tương đối cụ thể về hình

thức và thủ tục tiến hành tố tụng tại phiên tòa của Tòa án nhân dân, để gửi về các Tòa án nhân dân địa phương thống nhất áp dụng Bản đề án đã trở thành tài liệu hướng dẫn thống nhất áp dụng pháp luật tố tụng tại phiên tòa cho tất cả các Tòa án, xác định những hành vi tố tụng cần thiết mà Thẩm phán và Hội thẩm phải tiến hành kể từ khi thụ lý vụ án cho đến khi mở phiên tòa, kết thúc phiên tòa Tuy nhiên, qua 10 năm thực hiện Bản đề án, Tòa án nhân dân tối

cao đã có báo cáo tổng kết chỉ ra nhiều nhược điểm, tồn tại của Bản đề án này

Ví dụ như trong việc tổ chức phiên tòa, nhiều Thẩm phán đã khoán trắng cho Thư ký việc triệu tập và tổ chức phiên tòa, tiến hành mở phiên tòa trong khi chưa có đủ điều kiện cho phép, tại phiên tòa một số Thẩm phán chưa nắm

vững những yêu cầu của việc xét hỏi là phải kiểm tra lại toàn bộ chứng cứ tại

phiên tòa hoặc vi phạm các nguyên tắc xét xử công khai, trực tiếp và liên tục Đặc biệt, do Bản đề án chưa hướng dẫn cụ thể dẫn đến tình trạng một số Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân chỉ tin vào chứng cứ đã có trong hồ sơ mà coi nhẹ việc thẩm vấn và tranh luận tại phiên toà công khai, hậu quả là Toà án ra các

quyết định không phù hợp với thực tế khách quan

Để khắc phục nhược điểm này, ngày 27/9/1974 Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành bản hướng dẫn về trình tự tố tụng sơ thẩm (kèm theo Thông

tư số 16-TATC), trong đó có phần thứ 3 quy định về trình tự tố tụng chuẩn bị cho việc xét xử tại phiên tòa và phần thứ 4 quy định về trình tự tố tụng xét xử tại phiên tòa của Tòa án nhân dân

Tại phần chuẩn bị cho việc xét xử trước phiên tòa Thông tư số 16-TATC

đã hướng dẫn cụ thể các hoạt động tố tụng của Tòa án trong các khâu nghiên

cứu hồ sơ, họp trù bị với Viện kiểm sát, những việc phải làm để đưa vụ án ra

xét xử như: ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, triệu tập bị cáo và những người tham gia phiên tòa, chuẩn bị kế hoạch thẩm vấn, xử công khai hay xử kín v.v

Trong phần trình tự tố tụng xét xử tại phiên tòa Thông tư số 16-TATC cũng hướng dẫn rất chi tiết về việc thực hiện các quy định của pháp luật tố

tụng về nguyên tắc và điều kiện chung về xét xử tại phiên tòa, việc chuẩn bị

các điều kiện để xét hỏi và tiến hành xét hỏi tại phiên tòa, tranh luận tại phiên

tòa, nghị án, tuyên án

Thông tư 16-TATC đã có bước phát triển cao hơn về tri thức hoàn

thiện pháp luật tố tụng so với giai đoạn trước đó, nó đã tổng kết được những

kinh nghiệm thực tiễn của nhiều chục năm trước đây và đặc biệt đã có những quy định thể hiện nội dung tranh tụng trong quá trình xét xử Thông tư là sự kết hợp tốt giữa thực tiễn xét xử với việc nghiên cứu lý luận và làm nền tảng

vững chắc, nội dung chủ yếu của Bộ luật tố tụng hình sự sau này

Tuy nhiên, điều dễ nhận thấy với pháp luật ở giai đoạn này: do thời kỳ

chiến tranh, ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Pháp và các nước xã hội chủ

nghĩa nên khái niệm tranh tụng trong khoa học pháp lý không có, những quy

định mang tính chất tranh tụng rất ít

2.1.1.2 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 với những quy định về

tranh tụng tại phiên tòa

Qua hàng chục năm chuẩn bị Bộ luật tố tụng hình sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã được Quốc hội thông qua ngày 28/6/1988,

lần đầu tiên những quy định về xét xử tại phiên tòa được hệ thống hóa và có tính pháp lý cao với tư cách là những quy phạm của một Bộ luật

Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 1988 tranh tụng tại phiên tòa chưa được nhà làm luật nước ta ghi nhận với tính chất là một nguyên tắc cơ

bản của luật tố tụng hình sự nhưng những dấu hiệu về tranh tụng cũng đã được

quy định rải rác ở một số điều luật Ví dụ như một vài điều ở chương XVII

quy định về thủ tục tố tụng tại phiên tòa, một số điều tại chương XVIII thủ tục bắt đầu phiên tòa, chương XX thủ tục xét hỏi tại phiên tòa, chương XXI tranh

luận tại phiên tòa

Tại Điều 159 quy định về việc xét xử phải trực tiếp, bằng lời nói và liên tục, đây thực chất cũng là một trong những nội dung của tranh tụng Theo

Điều 159 thì Tòa án phải trực tiếp xác định các tình tiết của vụ án bằng cách hỏi và nghe ý kiến của bị cáo, nghe lời bào chữa Bản án chỉ được căn cứ vào những chứng cứ đã được xem xét tại phiên tòa Và để đảm bảo cho quyền bào chữa của bị cáo, đảm bảo cho việc xét xử được khách quan Điều 162 quy định

bị cáo phải có mặt tại phiên tòa theo giấy triệu tập của Tòa án, nếu vắng mặt không có lý do chính đáng thì bị áp giải, nếu bị cáo vắng mặt có lý do chính đáng thì phải hoãn phiên tòa Tòa án chỉ xử vắng mặt bị cáo nếu bị cáo trốn tránh và việc truy nã không có kết quả, bị cáo đang ở nước ngoài và không thể triệu tập đến phiên tòa, sự vắng mặt của bị cáo không trở ngại cho việc xét xử

và họ đã được giao giấy triệu tập hợp lệ Tránh cho việc thông cung hoặc ảnh

hưởng đến quá trình tranh tụng, bị cáo đang bị tạm giam khi ra phiên tòa chỉ được tiếp xúc với người bào chữa, việc tiếp xúc với những người khác phải được sự đồng ý của Chủ tọa phiên tòa Tại phiên tòa bên buộc tội là Kiểm sát viên bắt buộc phải có mặt nếu không phải hoãn phiên tòa theo điều 164 Bộ

luật tố tụng hình sự Người bào chữa cho bị cáo là bên gỡ tội cũng có nghĩa vụ

phải tham gia phiên tòa trừ trường hợp có gửi trước bản bào chữa Trong một số

trường hợp người bào chữa vắng mặt thì phải hoãn phiên tòa theo quy định tại

Điều 165 Bộ luật tố tụng hình sự Ngoài ra, để đảm bảo cho quá trình tranh

luận, xác định sự thật vụ án, đảm bảo cho phán quyết của Tòa án khách quan

sự có mặt của người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc những người đại diện hợp pháp của họ,

sự có mặt của người làm chứng, người giám định cũng được quy định tại các

điều 166, 167, 168 Bộ luật tố tụng hình sự

Bước vào quá trình tranh tụng, trước hết Kiểm sát viên sẽ đọc cáo

trạng, sau đó Hội đồng xét xử sẽ xét hỏi theo thứ tự xét hỏi hợp lý Khi xét hỏi từng người, Chủ tọa phiên tòa hỏi trước rồi đến các Hội thẩm nhân dân, sau đó

đến Kiểm sát viên, người bào chữa Những người tham gia phiên tòa cũng có quyền đề nghị với Chủ tọa phiên tòa hỏi thêm về những tình tiết cần làm sáng

tỏ Trong quá trình xét hỏi, Hội đồng xét xử xem xét những vật chứng có liên

quan trong vụ án Tiếp đó, Kiểm sát viên (bên buộc tội) sẽ luận tội, bị cáo, người bào chữa cho bị cáo (bên gỡ tội) cũng trình bày quan điểm của mình, trong quá trình tranh luận đó người tham gia tranh luận có quyền đáp lại ý

kiến của người khác nhưng chỉ được phát biểu một lần đối với mỗi ý kiến mà mình không đồng ý Chủ tọa phiên tòa không được hạn chế thời gian tranh luận, nhưng có quyền cắt những ý kiến không liên quan đến vụ án Sau khi

những người tham gia tranh luận không còn trình bày gì thêm, Chủ tọa phiên

tòa tuyên bố kết thúc tranh luận Bị cáo được nói lời sau cùng Đến đây giai đoạn tranh tụng tại phiên tòa đã cơ bản hoàn thành Kết quả của quá trình tranh tụng tại phiên tòa được xác định bởi phán quyết của Hội đồng xét xử và

đó cũng đánh dấu sự kết thúc của quá trình tranh tụng tại phiên tòa

Như vậy, mặc dù chưa đầy đủ nhưng Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988

đã có một số quy định mà bản chất của nó là tranh tụng Tuy nhiên, những

quy định này vẫn quá sơ sài vẫn chưa thể tạo ra cơ chế tranh luận dân chủ và khách quan tại phiên tòa, chưa tạo ra sự bình đẳng giữa Luật sư và Viện kiểm sát với tư cách là hai bên của quá trình tranh tụng, trách nhiệm chứng minh tội

phạm đặt nặng lên vai Hội đồng xét xử, không có quy định bắt buộc phải

tranh luận của Kiểm sát viên v.v và những hạn chế ảnh hưởng đến chất lượng xét xử như vậy đã là những cơ sở để Bộ luật tố tụng hình sự mới ra đời

2.1.2 Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ khi có Nghị quyết

08/NQ-TW ngày 2/1/2002

2.1.2.1 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003

Kể từ khi có Nghị quyết 08/NQ-TW, giới chuyên môn cũng như

những người làm công tác pháp luật chờ đợi sự ra đời của một văn bản pháp luật mà nó là cơ sở pháp lý quan trọng nhất để những hành vi tố tụng của tất

cả những cá nhân và tổ chức có liên quan phải tuân theo, nhằm đáp ứng được yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tư pháp nói chung và

nâng cao hiệu quả tranh tụng tại phiên tòa nói riêng Bộ luật tố tụng hình sự

mới đã được Quốc hội khóa XI thông qua ngày 26/11/2003

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã có những quy định mới, theo đó

tạo điều kiện hơn cho việc tranh tụng giữa các bên Tại điều 50 đã ghi nhận bị

cáo có quyền trình bày ý kiến và tranh luận tại phiên tòa, được giải thích về quyền và nghĩa vụ và để thực hiện quyền đó thì Bộ luật cũng đã mở rộng hơn các quyền của người bào chữa, tạo điều kiện cho họ hoàn thành tốt nhiệm vụ bào chữa, gỡ tội Tại Điều 58 quy định: trường hợp bắt người theo Điều 81 và 82

thì người bào chữa được tham gia tố tụng từ khi có quyết định tạm giữ Luật sư

có quyền đề nghị Cơ quan điều tra báo trước về thời gian và địa điểm hỏi cung

bị can để có mặt khi hỏi cung bị can Có quyền thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết

liên quan đến việc bào chữa từ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người thân thích

của những người này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân nếu không thuộc bí

mật nhà nước, bí mật công tác (đây là những tiền đề để người bào chữa có thể thu thập chứng cứ, chuẩn bị cho quá trình tranh tụng tại phiên tòa) Điều 209

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 cũng đã quy định về xét hỏi đối với bị cáo

theo hướng cụ thể hơn với các bên tranh tụng: Kiểm sát viên hỏi về những tình

tiết buộc tội, người bào chữa hỏi về tình tiết gỡ tội

Đặc biệt tại Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 khi quy định về tranh

luận và đối đáp tại phiên tòa đã có những quy định mới đảm bảo cho việc luận tội của Viện kiểm sát tại phiên tòa được khách quan - Điều 217: "Luận tội của

Kiểm sát viên phải căn cứ vào những tài liệu, chứng cứ đã được kiểm tra tại

phiên tòa và ý kiến của bị cáo, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương

sự và những người tham gia tố tụng khác tại phiên tòa" Và để đảm bảo cho quá

trình tranh tụng tại phiên tòa được khách quan, sau khi nghe lời luận tội bị

cáo, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác có quyền: "Trình

bày ý kiến về luận tội của Kiểm sát viên và đưa ra đề nghị của mình, Kiểm sát

viên phải đưa ra những lập luận của mình đối với từng ý kiến" - Điều 218 Bộ luật tố tụng hình sự Chủ tọa phiên tòa không được hạn chế thời gian tranh luận, tạo điều kiện cho những người tham gia tranh luận trình bày hết ý kiến

Chủ tọa phiên tòa có quyên đề nghị Kiểm sát viên phải đáp lại những ý kiến

có liên quan đến vụ án của người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác mà những ý kiến đó chưa được Kiểm sát viên tranh luận

Như vậy, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã có những tiến bộ hơn

so với Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 trong việc tạo điều kiện để các bên tranh luận tại phiên tòa Theo những quy định đó thì Bộ luật đã bước đầu tạo

ra sự khách quan trong quá trình tranh luận cũng như những tiền dé dé quá trình tranh tụng tại phiên tòa đạt hiệu quả Tuy nhiên, theo tác giả thì những

quy định đó trong Bộ luật tố tụng hình sự 2003 vẫn còn chưa cụ thể và chưa

tạo ra cơ chế hoàn toàn đầy đủ cho quá trình tranh tụng của các bên: trách nhiệm chứng minh tội phạm vẫn đặt nặng lên vai Hội đồng xét xử; Kiểm sát

viên và Luật sư vẫn chưa có vị thế bình đẳng với nhau, những quy định chưa

tạo ra được sự trung lập trọng tài của Hội đồng xét xử, những cơ chế bắt

buộc Kiểm sát viên và Luật sư phải chủ động chứng minh tội phạm và chứng minh sự vô tội, những quy định để Luật sư có thể thực hiện quyền gỡ tội một cách dễ dàng nhất Và như thế quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo cũng như những bên tham gia vào quá trình tranh tụng chưa hoàn toàn được đảm

bảo Bộ luật mà chúng ta mong chờ sau bao lâu cũng vẫn chưa thể hiện được

một cách triệt để tinh thần tranh tụng của cải cách tư pháp, cần có sự quy

định trong Bộ luật tố tụng sâu rộng hơn nữa về tranh tụng tại phiên tòa và những điều kiện để đảm bảo thực hiện

2.1.2.2 Những văn bẩn khác

Sau khi có Nghị quyết 08/NQ-TW ngày 2/1/2002 của Bộ Chính trị,

Ban chỉ đạo cải cách tư pháp đã có văn bản gửi kèm Công văn số

13-CV/BCĐCCTP ngày 4/11/2002, trong đó đưa ra một số gợi ý về việc tổ

chức phiên tòa hình sự theo tỉnh thần Nghị quyết số 08 Trong đó nêu rõ mục đích tổ chức phiên tòa hình sự theo tinh thần Nghị quyết 08 phải đảm bảo sự tôn nghiêm, dân chủ và văn minh của pháp luật, bảo đảm phán quyết của Tòa

án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của đại diện Viện kiểm sát giữ quyển công tố tại phiên tòa, của người bào chữa, bị cáo, người làm chứng, người bị

hại, người giám định, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc những người đại diện hợp pháp

của họ, góp phần nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án, nâng cao chất lượng công tố của Kiểm sát viên tại phiên tòa Các bản án, quyết định của Tòa án phải đúng pháp luật, không để xảy ra oan, sai

Yêu cầu của việc tổ chức phiên tòa: Đảm bảo tính uy nghiêm, tính công bằng, dân chủ và nghiêm minh của pháp luật trên cơ sở thực hiện nghiêm túc các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, chú ý đảm bảo cho những người tham gia tố tụng thực hiện đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý của họ Thể hiện văn hóa pháp lý nơi xét xử thông qua Chủ tọa phiên tòa với vai trò người

điều khiển mọi hoạt động tố tụng tại phiên tòa phải công minh, không được để cảm xúc cá nhân chi phối; đồng thời có biện pháp nhằm duy trì văn hóa pháp

lý trong phòng xử án Chủ tọa và Hội đồng xét xử phải luôn luôn ý thức được mình là nhân danh quyền lực Nhà nước để phán xét đối với bị cáo và các

đương sự khác Khi nghị án phải đảm bảo đúng pháp luật và dựa trên kết quả của quá trình xét xử, tránh hình thức Bản án được viết ra nhất thiết phải đánh giá xác thực những quan điểm, luận cứ của đại diện Viện kiểm sát giữ quyền công tố tại phiên tòa, của bị cáo và người bào chữa, nếu bác bỏ quan điểm của bên nào thì phải có lập luận thuyết phục Bản án được tuyên phải làm cho người bị kết án "tâm phục, khẩu phục", phải có tính giáo dục đối với người

phạm tội và được những người đến dự phiên tòa đồng tình

Bên cạnh đó, Ban chỉ đạo cải cách tư pháp còn có những gợi ý về tổ

chức phiên tòa như cách xưng hô, trang phục của Hội đồng xét xử, có khu vực

dành riêng cho báo chí và có nơi cách ly người làm chứng, người bị hại, nơi quản

lý bị cáo Có trang phục riêng đối với bị cáo đang bị tạm giam, có quy định về

cách ăn mặc của những người đến dự phiên tòa, lối đi của Kiểm sát viên và Hội đồng xét xử phải khác nhau, thời điểm bước vào phòng xét xử cũng khác nhau, có cảnh sát hỗ trợ tư pháp để bảo vệ trật tự và tôn nghiêm của Tòa án

Cũng trong văn bản này, Ban chỉ đạo cải cách tư pháp đã đưa ra những gợi ý có tính chất định hướng đối với những người tham gia vào quá trình

tranh tụng cũng như những người tham dự phiên tòa khác Theo đó Chủ tọa - người điều khiển việc tranh tụng tại phiên tòa, phải đặt ra câu hỏi, xác định

những vấn đề để các bên tranh luận với nhau, hướng cho việc tranh luận đi vào đúng vấn đề Bên cạnh đó, Hội thẩm nhân dân cũng phải chủ động nêu vấn đề

để các bên tranh luận làm sáng tỏ nội dung sự việc Mọi hành vi tố tụng phải

theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Các bên tranh luận có quyền yêu cầu bên kia giải thích những vấn đề chưa rõ, Chủ tọa phiên tòa phải là người

quyết định bên bị yêu cầu có phải trả lời yêu cầu đó hay không Đối với đại

diện Viện kiểm sát phải bảo vệ cáo trạng của Viện kiểm sát truy tố bị cáo tại phiên tòa, chứng minh mọi luận điểm trong cáo trạng bằng việc chủ động xét hỏi, thẩm vấn cùng Hội đồng xét xử và chú ý đưa ra những chứng cứ để chứng

minh tội phạm Những chứng cứ gián tiếp phải đi sâu xem xét tính lôgíc, sự