Tổ chức dạy học chủ đề sinh trưởng và phát triển ở động vật cho học sinh ở trường THPT ngân sơn, tỉnh bắc kạn

Do yêu cầu nâng cao chất lượng dạy học sinh học nói chung, dạy học chủ đề sinh trưởng và phát triển ở động vật nói riêng Sinh học là một ngành khoa học tự nhiên nghiên cứu về giới tự nhi

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ MINH NGUYỆT

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “SINH TRƯỞNG

VÀ PHÁT TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT” CHO HỌC SINH

Ở TRƯỜNG THPT NGÂN SƠN, TỈNH BẮC KẠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ MINH NGUYỆT

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “SINH TRƯỞNG

VÀ PHÁT TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT” CHO HỌC SINH

Ở TRƯỜNG THPT NGÂN SƠN, TỈNH BẮC KẠN

Ngành: LL & PP dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN PHÚC CHỈNH

THÁI NGUYÊN - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn Tổ chức dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật”

cho học sinh ở trường THPT Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn được thực hiện từ tháng 5

năm 2018 đến tháng 8 năm 2019

Tôi xin cam đoan:

Luận văn sử dụng các thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, các thông tin đó đãđược chọn lọc, phân tích, tổng hợp, xử lí và đưa vào luận văn đúng quy định

Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiêncứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chưa được công bố, sử dụng trongbất kì công trình nghiên cứu của tác giả nào khác./

Thái Nguyên, ngày 15 tháng 11 năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Minh Nguyệt

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám hiệu, BanChủ nhiệm khoa cùng tất cả các thầy cô khoa Sinh học, Trường Đại học sư phạmThái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Phúc Chỉnh đã trực tiếp

hướng dẫn nhiệt tình, cẩn thận, đưa ra những định hướng quý báu để tôi hoàn thànhluận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu, các thầy cô giáo bộ môn, giáo viênmôn Sinh học cùng các em học sinh trường THPT Ngân Sơn, huyện Ngân Sơn, tỉnhBắc Kạn đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thực nghiệm đề tài

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp luôn độngviên và hỗ trợ trên mọi phương diện trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Dù đã có nhiều cố gắng, song do điều kiện thời gian còn hạn chế nên luận vănkhông tránh khỏi những thiếu sót Kính mong sự chỉ dẫn, đóng góp ý kiến của cácnhà khoa học, các thầy cô giáo, bạn bè, đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện

Tôi xin trân trọng cảm ơn./

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Minh Nguyệt

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nội dung nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Những đóng góp mới của đề tài luận văn 4

8 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1.1 Tổng quan về dạy học theo chủ đề 6

1.1.1 Trên thế giới 6

1.1.2 Ở Việt Nam 6

1.2 Cơ sở lí luận 7

1.2.1 Khái niệm dạy học theo chủ đề 7

1.2.2 Dạy học theo chủ đề và dạy học truyền thống 8

1.2.3 Mục tiêu của dạy học theo chủ đề 10

1.2.4 Vai trò của GV trong dạy học theo chủ đề 11

1.2.5 Vai trò của HS trong dạy học theo chủ đề 11

1.2.6 Đặc điểm dạy học theo chủ đề 12

1.2.7 Các loại chủ đề dạy học 13

1.2.8 Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học theo chủ đề 14

1.2.9 Phương tiện dạy học 15

1.2.10 Các bước chuẩn bị dạy học theo chủ đề 17

1.2.11 Tiến trình dạy học cụ thể cho chủ đề học tập 19

1.2.12 Kiểm tra đánh giá 21

1.2.13 Điều kiện tổ chức dạy học theo chủ đề 22

1.2.14 Ý nghĩa của dạy học theo chủ đề 23

1.2.15 Dạy học theo chủ đề và vấn đề phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh 23

1.3 Cơ sở thực tiễn 24

Kết luận chương 1 31

Chương 2 TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT” CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NGÂN SƠN, TỈNH BẮC KẠN 32

2.1 Cơ sở khoa học của dạy học theo chủ đề phần Sinh trưởng và phát triển ở động vật bậc THPT 32

2.1.1 Mục tiêu, chương trình, nội dung phần Sinh trưởng và phát triển ở động vật - THPT 32

2.1.2 Dạy học Sinh học theo chủ đề là tất yếu và cần thiết 36

2.1.3 Vận dụng ý tưởng thiết kế bộ câu hỏi định hướng vào dạy học theo chủ đề

38 2.2 Quy trình thiết kế các chủ đề dạy học “sinh trưởng và phát triển ở động vật”

40 2.2.1 Cấu trúc, nội dung từng bài trong phần “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” 40 2.2.2 Các mạch nội dung Chủ đề: “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” 41

2.3 Tổ chức dạy học cụ thể 42

2.3.1 Nguyên tắc xây dựng chủ đề 42

2.3.2 Các bước cần thực hiện khi thiết kế dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển” 44

2.3.3 Sử dụng phương pháp dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” 45

2.3.4 Tiêu chuẩn đánh giá kết quả học tập 47

2.4 Xây dựng một số giáo án dạy học theo chủ đề phần “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” - THPT 48

2.4.1 Các hình thức thiết kế chủ đề dạy học phần “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” 48

2.4.2 Tổ chức dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” 49 Kết luận chương 2 68

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 69

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 69

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 69

3.3 Nội dung thực nghiệm sư phạm 69

3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm 69

3.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 72

3.6 Kết quả thực nghiệm sư phạm 75

3.6.1 Kết quả định lượng 75

3.6.2 Kết quả định tính 81

3.6.3 Kết luận về kết quả thực nghiệm 81

Kết luận chương 3 83

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 84

1 Kết luận 84

2 Khuyến nghị 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86 PHỤ LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

TT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

1 CHBH Câu hỏi bài học

2 CHKQ Câu hỏi khái quát

3 CHND Câu hỏi nội dung

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH

Bảng 1.1 So sánh điểm khác biệt giữa dạy học truyền thống và dạy học theo

chủ đề 9

Bảng 1.2 Thực trạng các phương pháp dạy học phần “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” 25

Bảng 1.3 Ý kiến của GV về thực trạng tổ chức dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” - THPT 26

Bảng 1.4 Ý kiến của GV THPT về vai trò, ý nghĩa tổ chức dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật”- THPT 27

Bảng 1.5 Ý kiến của GV về những khó khăn khi Tổ chức dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” - THPT 28

Bảng 2.1 Các nội dung, chương trình Phần Sinh học sinh trưởng và phát triển của động vật 40

Bảng 3.1 Tiêu chí đánh giá cho các mức điểm của bài kiểm tra 73

Bảng 3.2 Đặc điểm của các lớp diễn ra thực nghiệm 75

Bảng 3.3 Kết quả điều tra phiếu hỏi học sinh lớp đối chứng 76

Bảng 3.4 Kết quả điều tra phiếu hỏi học sinh lớp thực nghiệm 77

Bảng 3.5 Bảng phân bố tần số kết quả điểm lớp TN và ĐC 79

Bảng 3.6 Bảng phân bố tần suất tích lũy điểm số bài kiểm tra 79

Bảng 3.7 Bảng phân loại kết quả học tập của học sinh 80

Hình: Hình 3.1 Đồ thị biểu diễn phân bố tần số tích lũy kết quả bài kiểm tra 79

Hình 3.2 Đồ thị phân loại kết quả học tập của học sinh 80

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ nhiệm vụ đổi mới PPDH

Ngày nay, cùng với sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ, khối lượngtri thức của nhân loại tăng lên nhanh chóng chỉ trong một thời gian ngắn khiến chocác phương pháp dạy học truyền thống trở nên không còn hiệu quả và không đáp ứngđược các nhu cầu của xã hội Chính điều đó đã đặt ra cho nền giáo dục nước nhà yêucầu cấp thiết phải có sự thay đổi sâu sắc và toàn diện, trong đó nâng cao chất lượngđào tạo là mục tiêu hàng đầu

Trong rất nhiều các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo thì giải phápđổi mới phương pháp dạy học được xem là khâu vô cùng quan trọng hiện nay ở tất cảcác cơ sở giáo dục Luật Giáo dục 2005 khẳng định phương pháp giáo dục phổ thôngphải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặcđiểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năngvận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thúhọc tập cho học sinh Thông báo kết luận số 242-TB/TW ngày 15/4/2009 của BộChính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 (khóa VIII), phương hướngphát triển giáo dục và đào tạo đến năm 2020 cũng nêu rõ tiếp tục đổi mới phươngpháp dạy và học, khắc phục cơ bản lối truyền thụ một chiều Phát huy phương phápdạy học tích cực, sáng tạo, hợp tác; giảm thời gian giảng lý thuyết tăng thời gian tựhọc, tự tìm hiểu cho học sinh, sinh viên; gắn bó chặt chẽ giữa học lý thuyết và thựchành, đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học, sản xuất và đời sống Như vậy, việcchuyển từ hình thức GV giữ vai trò trung tâm trong giờ học và có nhiệm vụ truyềnđạt thông tin cho HS sang hình thức HS giữ vai trò trung tâm, thì GV tổ chức hoạtđộng nhận thức cho HS qua đó phát huy tính tích cực, độc lập và sáng tạo của HS

GV dạy HS cách học thông qua quá trình dạy, rèn luyện kĩ năng học tập cho HSnhằm phát huy tính tích cực nhận thức, rèn luyện phương pháp tự học, độc lập sángtạo cho HS

Những định hướng trên đây đặt ra cho ngành giáo dục nói chung, giáo dục phổthông nói riêng nhiệm vụ quan trọng về việc nghiên cứu đổi mới phương pháp dạyhọc nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng dạy học

1.2 Xuất phát từ thực trạng hạn chế trong tổ chức dạy học ở Trường THPTNgân Sơn, tỉnh Bắc Kạn

Trước những yêu cầu mới của sự phát triển giáo dục trong thời kỳ công nghiệphóa, hiện đại hóa, việc đổi mới phương pháp dạy học ở tỉnh Bắc Kạn nói chung, ởhuyện Ngân Sơn nói riêng vẫn còn nhiều hạn chế Với đặc điểm là vùng dân tộc thiểu

số, vùng sâu vùng xa, điều kiện học tập còn nhiều thiếu thốn, phương pháp tổ chứchọc tập chưa thật sự phù hợp với đối tượng HS, do đó hiệu quả của việc dạy và họcchưa cao Bởi vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học ở các cơ sở giáo dục là cầnthiết Việc tăng cường sử dụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học tích cựccho HS là quan trọng, và một trong số các biện pháp đó là biện pháp dạy học theo chủ

đề, sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy và học đồng thời góp phần đào tạo nguồn nhânlực phục vụ nhu cầu phát triển của địa phương

1.3 Do yêu cầu nâng cao chất lượng dạy học sinh học nói chung, dạy học chủ

đề sinh trưởng và phát triển ở động vật nói riêng

Sinh học là một ngành khoa học tự nhiên nghiên cứu về giới tự nhiên hữu cơ.Nhiệm vụ của nó là tìm hiểu đặc điểm cấu tạo và hoạt động của các cơ thể sống, giảithích bản chất của các hiện tượng sống, cơ chế của các quá trình diến ra trong các tổchức sống, khám phá các qui luật phát sinh phát triển của sinh giới để không nhữnggiúp con người nhận thức đúng nguồn gốc tự nhiên của sự sống mà còn giúp conngười vận dụng có hiệu quả các qui luật đó vào thực tiễn; điều khiển, cải biến sinhvật phục vụ cho mục đích của mình Đối tượng của sinh học là sự sống, một dạng vậtchất phức tạp, vì vậy việc tổ chức dạy học sinh học cho HS một cách hợp lí, khoahọc, hiệu quả phù hợp với từng nội dung kiến thức là rất cần thiết

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cholớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt độnglớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung họctập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào họcsinh và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn

Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyếtnhững vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Các

em thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức Hướng tới các mục tiêu: chiếm lĩnhnội dung kiến thức khoa học, hiểu biết tiến trình khoa học và rèn luyện các kĩ năngtiến trình khoa học như: quan sát, thu thập thông tin, dữ liệu; xử lý (so sánh, sắp xếp,phân loại, liên hệ… thông tin); suy luận, áp dụng thực tiễn.

Đối với sinh học sinh trưởng phát triển là nội dung sinh học quan trọng mangtính trừu tượng, phản ảnh đặc tính sống ở các cấp độ tổ chức sống khác nhau Có hoạtđộng sống này thì các hoạt động sống khác mới thực hiện được Nghiên cứu chủ đềsinh trưởng và phát triển ở động vật cũng là một trong những chủ đề chính trongchương trình sinh học phổ thông, xác định được vấn đề cốt lõi của chủ đề và tổ chứchọc sinh học tập theo lôgic vận động và phát triển sẽ góp phần nâng cao chất lượngdạy học sinh học ở trường phổ thông hiện nay Tuy nhiên điều này có thể sẽ gây khókhăn cho nhiều GV khi xây dựng kế hoạch dạy học và tổ chức các hoạt động\dạy họcphù hợp dẫn tới chưa phát huy được tính sáng tạo của HS trong dạy học và giúp HSphát triển năng lực vận dụng kiến thức đã tiếp thu được trong quá trình học vào thựctiễn cuộc sống ở địa phương

Xuất phát từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu:

Tổ chức dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” cho học sinh ở trường THPT Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn.

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng chủ đề “sinh trưởng và phát triển ở dộng vật” và tổ chức dạy họcchủ đề “sinh trưởng và phát triển ở động vật” cho HS ở trường phổ thông Ngân Sơn,tỉnh Bắc Kạn”

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật”

và tổ chức dạy học cho HS ở trường phổ thông Ngân Sơn, tỉnh Bắc

Kạn

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học Sinh học ở lớp 11 (THPT)

4 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế được chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” và tổ chứcdạy học một cách hợp lý thì sẽ phát triển được kĩ năng tìm hiểu hay nghiên cứu thếgiới tự nhiên cho học sinh ở trường phổ thông, tỉnh Bắc Kạn

5 Nội dung nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận khoa học về dạy học theo chủ đề, phát triển nănglực cho HS trong dạy học

- Đề xuất biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ởđộng vật”, bậc THPT

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc vận dụng dạyhọc chủ đề đến sự phát triển kĩ năng tri thức khoa học cho HS ở trường phổ thôngNgân Sơn, tỉnh Bắc Kạn

6 Phương pháp nghiên cứu

* Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các văn bản có tính pháp lí của Đảng, Chính phủ, Bộ GD & ĐT

về chiến lược phát triển, đổi mới giáo dục, chiến lược đổi mới PPDH

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về PPDH Sinh học, việc xây dựng kế hoạch dạy học

và tổ chức dạy học sinh học ở trường phổ thông

- Nghiên cứu những tài liệu về dạy học chủ đề, phát triển năng lực

- Nghiên cứu các tài liệu như: Chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học,chuẩn kiến thức kĩ năng môn Sinh học… làm cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch dạyhọc và tổ chức dạy học sinh học ở trường phổ thông

* Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra thực trạng về vận dụng dạy học theo chủ đề, biện pháp phát triển kĩnăng tìm hiểu tri thức khoa học cho HS trung học phổ thông Bắc Kạn

- Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm tại trường trung học phổ thông NgânSơn, tỉnh Bắc Kạn

* Phương pháp phân tích số liệu thực nghiệm

Sử dụng thống kê toán học và phần mềm M Excel

7 Những đóng góp mới của đề tài luận văn

- Góp phần làm sáng tỏ lý thuyết dạy học theo chủ đề và phát triển kĩ năng tìmhiểu tri thức khoa học cho HS trung học phổ thông Bắc Kạn

- Xác định cấu trúc nội dung của chủ đề sinh trưởng và phát triển ở động vật

- Xây dựng con đường có hiệu quả để hướng dẫn học sinh nghiên cứu chủ đề sinh trưởng và phát triển ở động vật.

- Xác định cấu trúc năng lực tìm hiểu tri thức khoa học

- Xây dựng bảng tiêu chí và công cụ đánh giá kĩ năng tìm hiểu tri thức khoa học

8 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn nghiên cứu: Đề tài chỉ tập trung xây dựng chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” và đề xuất kế hoạch tổ chức dạy học chủ đề

- Phạm vi nghiên cứu: Thực nghiệm sư phạm được thực hiện ở trường trung học phổ thông Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn

Biên soạn nội dung dạy học dưới dạng các chủ đề mang tính khoa học tích hợp

và có tính thực tiễn cao đã giúp người học hiểu thấu vấn đề và phát triển được nhữngnăng lực cần thiết như: năng lực nhận thức thế giới tự nhiên, năng lực khám phá thếgiới tự nhiên và năng lực vận dụng kiến thức để cải tạo thế giới tự nhiên

1.1.2 Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, trong những năm gần đây đã có nhiều nhà nghiên cứu, nhiều giáoviên phổ thông đã chú ý đến việc thiết kế các chủ đề liên môn và tổ chức dạy học chohọc sinh các chủ đề này với những mục tiêu khác nhau Bên cạnh các công trình củacác nhà nghiên cứu, dạy học theo chủ đề nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh,hoặc để phát triển năng lực hợp tác, năng lực tự học, Vấn đề xây dựng các chủ đềhọc tập liên môn đã thu hút được đông đảo các giáo viên đang trực tiếp giảng dạy cácmôn khoa học ở trường phổ thông và nó đã trở thành phong trào rộng khắp trong cácnhà trường phổ thông của nước ta

Theo Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số32/2018/ TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT [1],sách giáo khoa môn Khoa học tự nhiên nói riêng và các môn học khác nói chungcũng đã được thống nhất biên soạn dưới dạng các chủ đề học tập

Dạy học theo chủ đề có điều kiện để giáo viên thực hiện tư tưởng và nguyêntắc dạy học tiếp cận năng lực: dạy học vì quyền lợi và vì sự phát triển của học sinh

Chính vì những lợi ích của dạy học theo chủ đề nên việc biên soạn sách giáo khoa,cấu trúc hóa nội dung dạy học dưới dạng các chủ đề và tổ chức dạy học theo chủ đề làvấn đề đã được khẳng định và trở nên rất cần thiết.

1.2 Cơ sở lí luận

1.2.1 Khái niệm dạy học theo chủ đề

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và môhình dạy học hiện đại, nó là một trong nhiều chiến lược dạy học cụ thể hoá của môhình dạy - tự học và quan điểm “lấy người học làm trung tâm” GV không dạy họcchỉ bằng cách truyền thụ tri thức mà chủ yếu là hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thôngtin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là một trong các mô hình dạy học có khả năng đáp ứngđược mục tiêu giáo dục của thời kì đổi mới Mô hình dạy học mới này thay thế cho

mô hình dạy học truyền thống bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tínhchất tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào HS và nộidung được tích hợp thành những chủ đề mang tính thực tiễn

Dạy học theo chủ đề ở cấp THPT là sự cố gắng tăng cường sự tích hợp kiếnthức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều, là sự tích hợp vào nộidung học những ứng dụng kỹ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có

ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn

Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáokhoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáokhoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học phù hợp với việc

sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường

Theo Xaviers Roegirs: “Khoa sư phạm dạy học theo chủ đề là một quan

niệm về quá trình học tập, trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tương lai, hoặc nhằm hoà nhập HS vào cuộc sống lao động Dạy học theo chủ đề làm cho quá trình học tập

có ý nghĩa” (dẫn theo [11]).

Từ góc độ lí luận dạy học, theo Nguyễn Văn Khải: “Dạy học theo chủ đề tạo

ra các tình huống liên kết tri thức các môn học, đó là cơ hội phát triển các năng lực

của học sinh Khi xây dựng các tình huống vận dụng kiến thức, học sinh sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo Dạy học theo chủ đề các khoa học

sẽ làm giảm trùng lặp nội dung dạy học các môn học, việc xây dựng chương trình các môn học theo hướng này có ý nghĩa quan trọng làm giảm tình trạng quá tải của nội dung học tập, đồng thời hiệu quả dạy học được nâng lên Nhất là trong bối cảnh hiện nay, do đòi hỏi của xã hội, nhiều tri thức cần thiết mới đều muốn được đưa vào nhà trường” (dẫn theo [18]).

Dạy học theo chủ đề là hành động liên kết một cách hữu cơ, có hệ thống cácđối tượng nghiên cứu, học tập của một vài lĩnh vực môn học khác nhau thành nộidung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cậptrong các môn học đó nhằm hình thành ở HS các năng lực cần thiết

Định nghĩa về dạy học theo chủ đề trong dự thảo chương trình giáo dục phổthông tổng thể là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy độngtổng hợp kiến thức, kỹ năng, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệuquả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trìnhlĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất

là năng lực giải quyết vấn đề (xây dựng chủ đề thể hiện qua sự huy động, kết hợp,liên hệ các yếu tố có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải quyết có hiệu quảmột vấn đề và thường đạt được nhiều mục tiêu khác nhau)

Như vậy, có thể hiểu “dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi khái niệm, tư

tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn dược đề cập đến trong các môn học hoặc trong các học phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp từ những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung bài học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn”.

1.2.2 Dạy học theo chủ đề và dạy học truyền thống

Điểm tương đồng: Dạy học theo chủ đề và dạy học truyền thống vẫn coi trọngviệc lĩnh hội một nội dung kiến thức nền tảng, vì thế dạy học theo chủ đề là mô hìnhdạy học có thể vận dụng vào thực tiễn hiện nay dễ dàng hơn các mô hình khác

Điểm khác biệt:

Dạy học truyền thống Dạy học theo chủ đề

nhiều mục tiêu của môn học: chiếm lĩnh

kiến thức mới, bồi dưỡng phương thức tư

duy khoa học và phương pháp nhận thức

khoa học

4- Dạy theo từng bài theo một thời lượng cố

định dành cho từng bài

5- Kiến thức thu được chỉ có mối liên hệ

tuyến tính một chiều theo sự thiết kế chương

trình học

6- Trình độ nhận thức sau quá trình học tập

thường phát triển tuần tự và thường chỉ dừng

lại ở mức độ hiểu, biết và vận dụng

7- Kết thúc một chương, HS không có một

tổng thể kiến thức mới mà có kiến thức từng

phần riêng biệt, hoặc có hệ thống kiến thức

liên hệ tuyến tính theo trật tự các bài học

8- Kiến thức khá xa rời thực tiễn mà người

học đang sống do sự kém cập nhật của nội

dung trong SGK

9- Kiến thức, kỹ năng sau khi học chỉ giới

hạn trong chương trình, nội dung học

10- Không thể đạt tới nhiều mục tiêu

nhân văn quan trọng: rèn luyện kỹ năng sống

và làm việc, giao tiếp, hợp tác…

1- Các nhiệm vụ học tập được giao, HSquyết định chiến lược học tập với sự chủđộng, hỗ trợ và hợp tác của GV (HS là trungtâm)

2- Phù hợp với nhiều phong cách học khácnhau do HS được quyết định một phần chiếnlược học tập

3- Hướng đến các mục tiêu: phát triển hiểubiết vượt khỏi khuôn khổ nội dung, hiểu biếttiến trình khoa học và rèn luyện các kỹ năngtiến trình khoa học: quan sát, thu thập dữliệu, xử lý, suy luận và áp dụng thực tiễn.4- Dạy theo một chủ đề thống nhất được tổchức lại theo hướng tích hợp từ một phầnchương trình học

5- Kiến thức thu được là các khái niệm trongmối liên hệ mạng lưới với nhau

6- Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức

độ cao: phân tích, tổng hợp, đánh giá ngaytrong quá trình thực hiện các nhiệm vụ họctập

7- Kết thúc một chủ đề, HS có một tổng thểkiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và khácvới tổng thể nội dung trong sách giáo khoa

8- Kiến thức gần gũi với thực tiễn mà HSđang sống hơn do yêu cầu cập nhật thông tinkhi thực hiện chủ đề

9- Hiểu biết có được sau quá trình học luônvượt ra ngoài khuôn khổ nội dung cần học doquá trình tìm kiếm và xử lý thông tin ngoàinguồn tài liệu chính thức của HS

10- Đặt quan tâm và có thể hướng đến việcbồi dưỡng các kỹ năng sống: làm việc vớithông tin, giao tiếp, hợp tác…

Bảng 1.1 So sánh điểm khác biệt giữa dạy học truyền thống

và dạy học theo chủ đề

1.2.3 Mục tiêu của dạy học theo chủ đề [13], [6], [10]

Dạy học theo chủ đề cũng như các mô hình dạy học tích cực khác đều nhằmđáp ứng những yêu cầu về đổi mới PPDH (phương pháp dạy học) và qua đó cũng thựchiện đầy đủ các mục tiêu giáo dục môn học trong giai đoạn hiện nay Ngoài ra cũngnhư các chiến lược dạy học hiện đại khác, dạy học theo chủ đề còn đặt mối quan tâmnhiều hơn đến sự phát triển của HS có các phong cách học tập khác nhau, quan tâmđến sự chuẩn bị cho HS đương đầu một cách thành công với sự phát triển khôngngừng của thực tiễn Do đó, dạy học chủ đề còn hướng đến các mục tiêu tích cực khác:

- Phát triển hiểu biết về tiến trình khoa học và rèn luyện các kỹ năng của mộttiến trình khoa học

- Phát triển tư duy bậc cao, nhằm phát triển khả năng suy luận, tổ chức kiếnthức và tiếp nhận thông tin một cách chọn lọc, có phê phán

- Rèn luyện các kỹ năng sống và làm việc của con người trong thời đại ngàynay: giao tiếp, hợp tác, quản lí, tự quyết định, tự đánh giá, tự điều chỉnh,…

- Chú trọng mục tiêu phát triển nhân cách đa dạng của cá nhân hơn là việc đạttới các mục tiêu chung, cứng nhắc, bắt buộc, khuôn mẫu, áp đặt

Theo Xavier Roegier (dẫn theo [11]), nếu nhà trường chỉ quan tâm dạy chohọc sinh các khái niệm một cách rời rạc thì nguy cơ sẽ hình thành ở học sinh các suyluận khép kín, sẽ hình thành những con người “mù chức năng”, những người đã lĩnhhội kiến thức nhưng không có khả năng sử dụng các kiến thức đó hằng ngày Chính

vì vậy mục tiêu của dạy học theo chủ đề đó là:

Một là: Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn học tập với cuộc

sống hàng ngày, trong quan hệ với các tình huống cụ thể mà học sinh sẽ gặp sau này,hòa nhập thế giới học đường với thế giới cuộc sống

Hai là: Phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn cần tránh đặt tất cả các

quá trình học tập ngang bằng nhau Cái cốt yếu là những năng lực cơ bản cần cho họcsinh vận dụng vào xử lí những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống hoặc đặt cơ sởkhông thể thiếu trong quá trình học tập tiếp theo

Ba là: Xác lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học Trong quá trình học tập,

học sinh có thể lần lượt học những môn học khác nhau, những phần khác nhau trong

mỗi môn học nhưng học sinh phải biểu đạt các khái niệm đã học trong những mốiquan hệ hệ thống trong phạm vi từng môn học cũng như giữa các môn học khác nhau.Thông tin càng đa dạng, phong phú thì tính hệ thống phải càng cao, có như vậy thìcác em mới thực sự làm chủ được kiến thức và mới vận dụng được kiến thức đã họckhi phải đương đầu với một tình huống thách thức, bất ngờ, chưa từng gặp.

Thứ tư: Góp phần giảm tải học tập cho học sinh Dạy học theo chủ đề giúp

phát triển các năng lực, đặc biệt là trí tưởng tượng khoa học và năng lực tư duy của

HS, vì nó luôn tạo ra các tình huống để HS vận dụng kiến thức gần với cuộc sống Nócũng làm giảm sự trùng lặp các nội dung giữa các môn học, góp phần giảm tải nộidung học tập

1.2.4 Vai trò của GV trong dạy học theo chủ đề

Dạy: dạy cho mọi người biết cách tự học, tự nghiên cứu, tự đào tạo

Trong dạy học theo chủ đề, GV tổ chức và hướng dẫn quá trình dạy - tự học.Thầy không còn là nơi độc quyền cung cấp kiến thức cho người học mà thầy luôn tạo

ra cơ hội cho phép người học tự do theo đuổi những tư tưởng, khái niệm, kỹ năng,dưới sự tư vấn của thầy và thầy là người luôn tin cậy và tôn trọng họ, dạy họ cách tìm

ra chân lí

Thầy không nhất thiết phải dạy toàn bộ nội dung trên lớp mà cố gắng khai tháctối đa kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng sẵn có của HS, giúp họ tự mình lĩnh hội kiếnthức Ngoài ra, GV trong chiến lược dạy học này không phải là người quyết định toàn

bộ chiến lược học tập của HS, vì nhiều nhiệm vụ học tập được giao cho HS mà HSphải tự quyết định cách thức thực hiện nhiệm vụ đó

Trong dạy học theo chủ đề, HS giữ vị trí trung tâm, nhưng không vì thế màvai trò của GV bị giảm sút, nó chỉ thay đổi ý nghĩa: GV trở thành người cộng tác, tổchức, hướng dẫn HS, là người trọng tài sáng suốt giúp HS xác định được chân lí,phát triển nhân cách và biết mình phải làm gì và tự giải quyết những vấn đề trongcuộc sống

1.2.5 Vai trò của HS trong dạy học theo chủ đề [13], [6], [11]

Người học là một chủ thể tích cực, chủ động tự mình tìm ra kiến thức bằnghành động của chính mình, tự thể hiện mình và hợp tác với các bạn, học bạn, học

thầy, học mọi người Trong dạy học theo chủ đề cũng như các chiến lược dạy học tíchcực khác, quan niệm “lấy người học làm trung tâm” không chỉ thể hiện ở chỗ họ đượcquan tâm, giúp đỡ, được tạo mọi điều kiện thuận lợi cho việc học tập, phát triển màcòn thể hiện ở chỗ: HS được quyết định một phần (hay toàn bộ) chiến lược học tập,đồng thời HS cũng phải chịu trách nhiệm một phần với kết quả học tập của mình(trách nhiệm với sự phát triển hiểu biết, phát triển của chính mình).

1.2.6 Đặc điểm dạy học theo chủ đề [13], [6], [11]

Ở cấp THPT, môn Sinh học được chia thành các chủ đề lớn như: Trao đổi chất

và chuyển hoá năng lượng ở sinh vật; Cảm ứng ở sinh vật; Sinh trưởng và phát triển ởsinh vật; Sinh sản ở sinh vật; Dinh dưỡng khoáng - tăng năng suất cây trồng và nôngnghiệp sạch; Một số bệnh dịch ở người và cách phòng trừ; Vệ sinh an toàn thựcphẩm; Sinh trưởng và phát triển ở động vật; Di truyền phân tử ; Di truyền nhiễm sắcthể; Di truyền gene ngoài nhân; Di truyền quần thể; Di truyền học người,… Trong đónội dung được sắp xếp theo một trật tự tuyến tính đảm bảo những nguyên tắc chung:tính hệ thống, tính khoa học, tính sư phạm,… bỏ qua trật tự thời gian và tính cá nhân(tác giả) của kiến thức làm cho hiệu quả học tập cao hơn Tuy nhiên, xu hướng tíchhợp ngày càng cao làm cho chương trình, nội dung học và cách học của chúng tangày càng nặng tính lý thuyết, hàn lâm và xa rời thực tiễn mà người học đang sống,

xa rời nhu cầu của đa số người học tạo nên áp lực ngày càng nặng nề, đồng thời nócòn tạo ra tiền đề vững chắc cho sự duy trì kiểu dạy học truyền thống đang ngày tiếntriển theo hướng tiêu cực như hiện nay

Dạy học theo chủ đề mang tính phức hợp Nội dung tích hợp có sự kết hợp trithức của nhiều lĩnh vực hoặc nhiều môn khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mangtính phức hợp Dạy học theo chủ đề vượt lên trên các nội dung của môn học, thiết lậpcác mối quan hệ theo một logic nhất định những kiến thức, kỹ năng khác nhau đểthực hiện một hoạt động phức hợp

Dạy học theo chủ đề làm cho quá trình học tập mang tính mục đích rõ rệt.Phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn vì dạy học tích hợp phải lựa chọn kiếnthức kĩ năng quan trọng và dành thời gian cùng các giải pháp hợp lý với quá trình họctập của học sinh

Dạy học theo chủ đề là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng caonăng lực của người học, không đặt ưu tiên truyền đạt kiến thức, thông tin đơn lẻ, màphải hình thành ở học sinh năng lực tìm kiếm, quản lý, tổ chức sử dụng kiến thức đểgiải quyết vấn đề trong tình huống có ý nghĩa, giúp đào tạo những người có đầy đủphẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện tại.

Dạy học theo chủ đề còn là tư tưởng, lý thuyết giáo dục hướng vào sự pháttriển toàn diện người học theo mục tiêu giáo dục

1.2.7 Các loại chủ đề dạy học

- Chủ đề đơn môn: Là các chủ đề được xây dựng bằng cách cấu trúc lại nộidung kiến thức theo môn học trên cơ sở nghiên cứu chương trình SGK hiện hành đảmbảo các yêu cầu về chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ

- Chủ đề liên môn: Bao gồm các nội dung dạy học gần giống nhau, có liênquan chặt chẽ với nhau (có thể đang trùng nhau) trong các môn học của chương trìnhhiện hành, biên soạn thành chủ đề liên môn

Xét nội dung của chủ đề liên môn, điều kiện về đội ngũ giáo viên để đưa chủ

đề liên môn vào kế hoạch dạy học của một môn học nào đó do hiệu trưởng nhàtrường quyết định (trên cơ sở trao đổi, thống nhất với giáo viên bộ môn liên quan, có

sự tương trợ của nhóm/ tổ chuyên môn, Hội đồng bộ môn để không dạy lại nội dungtrùng lặp đã tích họp trong chủ đề liên môn)

- Chủ đề tích hợp, liên môn: Có nội dung giáo dục liên quan đến các vấn đềthời sự của địa phương, đất nước Ví dụ: Tích hợp môn Sinh học, Hóa học, Vật lý…

Bảo vệ và sử dụng hiệu quả các nguồn năng lượng, tài nguyên nước, tàinguyên khoáng sản; biển đổi khí hậu và phòng chống thiên tai; bảo vệ và phát triểnbền vững môi trường sống; giới và bình đẳng giới; an toàn giao thông; sử dụng di sảnvăn hóa trong dạy học; nhằm tăng cường năng lực thực hành, vận dụng kiến thứcvào thực tiễn, giáo dục đạo đức và giá trị sống, rèn luyện kỹ năng sống, hiểu biết xãhội, thực hành pháp luật

Các chủ đề tích hợp, liên môn này được bổ sung vào hoạt động giáo dục nào

đó do hiệu trưởng nhà trường quyết định

1.2.8 Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học theo chủ đề

Trong dạy học theo chủ đề nói chung, các phương pháp và kĩ thuật dạy họctích cực được sử dụng là động lực thúc đẩy sự tìm tòi, khám phá, kích thích khả năng

tư duy của học sinh Để tổ chức các hoạt động nhận thức tích cực, thường sử dụngphương pháp dạy học giải quyết vấn đề và dạy học dự án

a Dạy học giải quyết vấn đề

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là PPDH trong đó GV xây dựng cáctình huống có vấn đề, điều khiển HS phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác, chủ động,sáng tạo để giải quyết vấn đề và thông qua đó người học chiếm lĩnh tri thức, hìnhthành kĩ năng và đạt được các mục đích học tập khác

Việc để HS phát hiện và giải quyết vấn đề đối với một bộ phận nội dung họctập, có thể có sự giúp đỡ của GV ở các mức độ khác nhau tùy vào sự phức tạp củavấn đề giúp HS được học không chỉ ở việc tìm ra kết quả mà điều quan trọng hơn cả

là quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề

Trong dạy học, PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề có khả năng được ápdụng rộng rãi trong dạy học nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS

dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện

Hoạt động nhóm là hình thức cơ bản của dạy học dự án Với dạy học dự án,

người học là trung tâm của quá trình dạy học, dự án tập trung vào những mục tiêu họctập quan trọng gắn với các chuẩn kiến thức được hình thành, có tính liên hệ thực tế,đòi hỏi sự đánh giá đa dạng và thường xuyên và thông qua sản phẩm cũng như quátrình thực hiện người học thể hiện sự hiểu biết, kĩ năng tư duy, khả năng công nghệ…

Dạy học theo chủ đề và nhiều mô hình dạy học tích cực khác đều đặt trọng tâmphát triển tư duy cho HS Chính vì thế dạy học phải chú trọng đến các phương pháptạo cơ hội, tạo điều kiện cho người học tích cực, chủ động, đặc biệt là quan điểm kiến

tạo trong dạy học, còn quá trình học là quá trình giải quyết các vấn đề thực tiễn trên

cơ sở kiến thức được học (Học thuyết kiến tạo cho rằng: mọi người, không phân biệtlứa tuổi, học tốt nhất bằng cách: thu thập thông tin mới, suy nghĩ về nó, và làm việctheo nhiều cách khác nhau Những hướng dẫn trực tiếp được giảm tối thiểu, thay vào

đó là tạo cơ hội cho người học thăm dò, thí nghiệm, chia sẻ ý kiến Tạo cơ hội vàcung cấp các tài liệu khác nhau để HS xây dựng hiểu biết của mình)

Trong dạy học theo chủ đề, người ta không dành nhiều thời gian cho việc cungcấp kiến thức mà thời gian học chủ yếu dành cho việc giải quyết vấn đề, thực hiệncác nhiệm vụ học tập của các nhóm HS Kiến thức mới có thể được cung cấp mộtcách đúng lúc trong quá trình HS giải quyết vấn đề thực tiễn được giao, hoặc đượcgiới thiệu trong một khoảng thời gian ngắn thích hợp theo cách dạy truyền thốngtrước khi HS giải quyết vấn đề, hoặc thông qua tài liệu hỗ trợ do GV cung cấp, chỉdẫn Nói cách khác, các mô hình dạy học tích cực phổ biến hiện nay thường ưu tiênviệc sử dụng kiến thức (thông tin) vào giải quyết vấn đề thực tiễn đặt ra, HS học đượctiến trình khoa học và kỹ năng tiến trình khoa học từ việc giải quyết vấn đề chứkhông phải từ việc tham gia xây dựng kiến thức như quan niệm dạy học truyền thốngquen thuộc

Hình thức tổ chức dạy học [13]: Dạy học theo chủ đề vẫn là sự kết hợp cách tổchức học theo lớp truyền thống với học theo nhóm hợp tác, nhưng chủ yếu là theonhóm Dạy học theo nhóm với đặc trưng là HS hợp tác, cùng nhau “khám phá” lại trithức của nhân loại, HS có cơ hội chia sẻ những suy nghĩ của mình với bạn học; vớiphương thức học thầy, học bạn sẽ phát huy tính năng động, tư duy sáng tạo của HS,đồng thời khắc phục được hoạt động độc diễn của thầy trong lớp đông HS

Không gian không bó hẹp trong lớp học mà mở ra ngoài thực tiễn (cả khônggian ảo: thế giới online)

Thời gian học một chủ đề không nhất thiết trong một, hai tiết học mà có thểkéo dài trong một, vài tuần tùy ý nghĩa, mức độ quan trọng và khó khăn của chủ đề

1.2.9 Phương tiện dạy học [13]

Sử dụng kết hợp các phương tiện dạy học như: phấn, bảng, thiết bị, dụng cụ thínghiệm, máy vi tính, máy chiếu, băng hình, các phần mềm hỗ trợ dạy học,… haynhững vật dụng trong cuộc sống hàng ngày đáp ứng được yêu cầu về mặt dạy học

Tích hợp công nghệ vào dạy và học, các nguồn thông tin và phương tiện hỗ trợkhai thác, xử lý, lưu giữ, chuyển tải thông tin được coi là phương tiện dạy và học đặcbiệt và quan trọng của các mô hình dạy học hiện đại (đây cũng là những kỹ năng cơbản, cần thiết cho sự thành công của tất cả mọi người sống và làm việc trong thế kỷXXI mà HS cần được rèn luyện ngay trong nhà trường phổ thông).

Ứng dụng CNTT vào dạy học theo chủ đề với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin Ngày nay, với sự phát triển có tính chất bùng nổ của công nghệ thông tin, máy

tính đã và đang được sử dụng trong quá trình dạy học để cải tiến và nâng cao tính tíchcực và chất lượng đào tạo toàn diện Nhiều chương trình đã được thiết kế nhằm hỗ trợcho việc giảng dạy của GV, việc tự học, tự ôn tập của HS; trong đó các yếu tố kíchthích hứng thú, phát huy tính tích cực, tự lực cũng như phát triển trí tuệ của HS đượchết sức chú trọng Việc kiểm tra, đánh giá với sự hỗ trợ của máy tính cũng đã và đangđược thử nghiệm trong lĩnh vực dạy học nhằm đảm bảo tính khách quan, chính xáccao

Tùy điều kiện cơ sở vật chất, hình thức tổ chức học tập mà việc ứng dụng côngnghệ thông tin trong dạy học được triển khai một cách khác nhau Dạy học theo chủ

đề cũng như các chiến lược dạy học khác hoàn toàn có thể sử dụng công nghệ thôngtin để nâng cao chất lượng và hiệu quả của quá trình dạy học

Internet là nguồn tài nguyên thông tin vô tận, khai thác mạng Internet cũng làmục tiêu kỹ năng mà chúng ta hướng tới Internet giúp HS tìm kiếm, thu thập thôngtin dễ dàng hơn đáp ứng yêu cầu tự tìm hiểu thông tin của HS (nhiệm vụ đầu tiên vàquan trọng dẫn đến thành công của chủ đề học tập)

HS có thể sử dụng các phần mềm để xử lý thông tin, trao đổi thông tin vớingười khác Đồng thời công nghệ thông tin cũng góp phần giúp HS thể hiện các ýtưởng sáng tạo của mình và phát huy tối đa khả năng tư duy thông qua các sản phẩmlàm ra Vì thế, dạy học theo chủ đề cùng với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin sẽgiúp hình thành ở HS những kỹ năng cần thiết cho người chủ tương lai của đất nước:

kỹ năng thu thập, tìm kiếm, xử lí, trao đổi thông tin,…

Các phần mềm hiện nay cũng hỗ trợ cho GV rất nhiều trong việc thiết kế bàigiảng, thiết kế các Website hỗ trợ dạy học, các thí nghiệm mô phỏng,… Giúp GV sửdụng công nghệ máy tính để phát triển trí tưởng tượng của HS, tạo ra môi trường học

tập cho phép HS tiếp thu bài một cách ý nghĩa nhất và cuối cùng là dẫn dắt các em tớimột phương pháp học tập hiệu quả hơn Đồng thời công nghệ thông tin còn yêu cầu

GV phải luôn nỗ lực phấn đấu học tập để tự hoàn thiện mình

1.2.10 Các bước chuẩn bị dạy học theo chủ đề

Bước 1 Chọn nội dung có thể tổ chức dạy học theo chủ đề.

Không phải tất cả nội dung trong chương trình học hiện nay của chúng ta đều

có thể phù hợp với kiểu dạy học chủ đề Cách làm là tùy theo từng phần nội dung, đốichiếu nó với mục tiêu của dạy học theo chủ đề, nếu có sự phù hợp thì có thể tổ chứclại nội dung cho phù hợp với dạy học theo chủ đề

Bước 2 Tổ chức lại nội dung học phù hợp với dạy học theo chủ đề.

Dạy học theo chủ đề có mục tiêu quan trọng là hướng tới phát triển tư duy bậccao thể hiện ở việc yêu cầu HS trả lời những câu hỏi có mức độ khái quát nhất định,

mà để trả lời được những câu hỏi đó kiến thức phải được tổ chức sao cho thuận lợicho quá trình học tập Việc tổ chức lại nội dung học có thể dẫn đến sự xóa nhòa ranhgiới giữa các bài trong chương trình học được biên soạn như hiện nay

Bước 3 Xây dựng bộ câu hỏi định hướng.

Sau khi chọn được nội dung trong chương trình phù hợp với mục tiêu dạy họctheo chủ đề và tổ chức lại hệ thống kiến thức của chủ đề học tập GV bắt đầu xâydựng bộ câu hỏi định hướng cho việc dạy và học một chủ đề Đây là một nhiệm vụquan trọng của dạy học theo chủ đề, các câu hỏi này sẽ là kim chỉ nam dẫn dắt nộidung và phương pháp cho toàn bộ chủ đề học tập Bộ câu hỏi định hướng bao gồm:Câu hỏi khách quan, câu hỏi nội dung và câu hỏi bài tập

Bước 4 Thiết kế tài liệu hỗ trợ.

Dạy học chủ đề đặt quan tâm chủ yếu đến việc sử dụng kiến thức vào thựchiện các nhiệm vụ học tập để lĩnh hội hệ thống kiến thức có sự tích hợp cao, tin hgiản và có tính công cụ cao, đồng thời hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục tích cựckhác (mục tiêu “tự học”) Do đó, GV không dạy toàn bộ nội dung học mà HS phải tựtìm hiểu qua SGK, tài liệu, sách báo,… GV có thể tạo ra các tài liệu hỗ trợ hoặc công

cụ tổ chức để hướng dẫn học tập cho HS, giúp HS tránh đi quá xa so với câu hỏi đặt

ra khi tìm thấy “sự thật” về một vấn đề nào đó Các tài liệu hỗ trợ nên được sử dụng

như một cơ cấu tạm thời để giúp HS hiểu về một quá trình hoặc một khái niệm Đầutiên HS sẽ sử dụng các tài liệu hỗ trợ do GV cung cấp Sau đó các em có thể chỉnhsửa các tài liệu này cho phù hợp với nhu cầu của mình và cuối cùng sẽ học cách tựtạo ra tài liệu hỗ trợ cho riêng mình để có thể trở thành một người học độc lập.

Các tài liệu hỗ trợ có thể giúp đỡ cho HS và cả GV trong quá trình thực hiệnchủ đề Các tài liệu này bao gồm:

• Tài liệu hỗ trợ cho HS: Tuỳ theo từng chủ đề cụ thể mà GV cung cấp cho HScác tài liệu hỗ trợ như: tài liệu hoặc các nguồn tư liệu do GV cung cấp, các công cụ tựđánh giá bản thân, thiết kế các Website hỗ trợ dạy học, hướng dẫn HS tìm tài liệu trênmạng (cung cấp cho HS các địa chỉ Website), tìm tài liệu trong các sách báo ở thưviện, nhà sách,…

Trong tài liệu hỗ trợ HS, thì bài trình bày nội dung tổng quan về chủ đề họctập có vai trò quan trọng, giúp HS hình dung sơ bộ nội dung của cả chủ đề, địnhhướng cho HS tự đọc tài liệu giúp HS không bị áp lực của việc tự đọc sách, tìm kiếmthông tin

• Bộ công cụ đánh giá: đó là những tiêu chí đưa ra giúp GV và HS đánh giáviệc thực hiện các nhiệm vụ học tập của HS một cách tương đối chính xác, kháchquan và công bằng Kết quả đánh giá sẽ được thể hiện qua điểm số đạt được tươngứng với các yêu cầu, tiêu chí đặt ra đối với các nhiệm vụ học tập Các tiêu chí đượcđưa ra trước khi HS bắt đầu thực hiện chủ đề học tập Sau khi thực hiện xong chủ đềthì GV và HS sẽ điểm lại các tiêu chí này để cùng đánh giá kết quả mà HS đã thựchiện Bộ công cụ đánh giá bao gồm:

- Bộ công cụ để quan sát, kiểm soát được quá trình học tập của HS có thể gồmcác loại sau: phiếu giao nhiệm vụ, phiếu theo dõi quá trình thảo luận các CHND,CHBH, phiếu theo dõi kiểm tra, đánh giá quá trình học tập, thảo luận nhóm Cácphiếu này được thiết kế thích hợp cho từng nhiệm vụ học tập và với các chủ đề khácnhau bộ phiếu này có thể khác nhau tùy theo quan niệm của GV và các điều kiện cóthể của quá trình học tập

- Bộ công cụ để đánh giá kết quả học tập theo chủ đề của HS bao gồm: các bàikiểm tra nhỏ sau mỗi buổi học để GV kịp thời nắm bắt được kết quả học tập của HS

và bài kiểm tra đánh giá tổng hợp cuối chủ đề

• Kế hoạch bài dạy: giúp GV định hình được toàn bộ công việc phải làm.Trong kế hoạch bài dạy, GV trình bày về bộ câu hỏi định hướng cho chủ đề học tập

và nêu rõ vai trò của HS khi tham gia vào chủ đề Đồng thời liệt kê được các trợ giúpcần thiết khi HS thực hiện chủ đề

• Kế hoạch thực hiện bài dạy: là bản kế hoạch chi tiết về thời gian mà GV và

HS phải thực hiện để chủ đề học tập đi đúng tiến độ mà không bị chậm trễ

• Tài liệu trợ giúp GV: bao gồ m các kế hoạch thực hiện chủ đề học tập, cácWebsite, các phần mềm, tranh ảnh liên quan đến chủ đề học tập, các phiếu giaonhiệm vụ, phiếu theo dõi học tập, các bài kiểm tra

Bước 5: Tổ chức dạy học và đánh giá

Đây là giai đoạn triển khai nhiệm vụ và nội dung học tập Giai đoạn này cầnxây dựng môi trường học tập cho toàn thể học sinh theo chủ đề học tập

Thông qua đánh giá, giáo viên kiểm tra được năng lực của học sinh sau chủ đềđồng thời kiểm tra lại tính khả thi, hợp lý của nội dung dạy học từ đó có điều chỉnh đểhoàn thiện hơn về chủ đề

Tóm lại, yêu cầu tự tìm hiểu thông tin không đòi hỏi HS phải thực hiện hoànhảo vì thông tin cần tìm hiểu là mới, chỉ cần HS có quan tâm và cố gắng thực hiệntrong điều kiện có thể, nhưng nếu HS không thực hiện được các nhiệm vụ để tìm hiểunội dung học thì GV không có cơ sở để triển khai dạy học theo kiểu này Do đó, GVcần có kế hoạch chuẩn bị tài liệu hỗ trợ cho HS (tài liệu in, thiết kế các Website…)phù hợp với chủ đề học tập nhằm giúp đỡ, khuyến khích và kiểm soát được việc tựlực thực hiện các nhiệm vụ học tập của HS

1.2.11 Tiến trình dạy học cụ thể cho chủ đề học tập [6], [11]

Bước 1: Giới thiệu tổng quan về chủ đề học tập

Để chuẩn bị tốt cho chủ đề học tập, GV cần hệ thống toàn bộ nội dung kiếnthức, cho HS thấy được tổng quan về chủ đề học tập của mình Giới thiệu tổng quan

về chủ đề học tập trước khi bước vào nghiên cứu nó là việc cần phải làm để kíchthích tính tò mò, sự ham hiểu biết của HS, giúp HS hiểu được ý nghĩa, nội dung cơbản của chủ đề, nắm được sơ bộ mối quan hệ tất yếu giữa các phần nội dung khácnhau của chủ đề Nắm được tổng quan về chủ đề học tập giúp HS định hướng sự tựhọc, tự đọc sách, tự tìm kiếm thông tin, giúp HS vượt qua những áp lực tâm lí khiphải tự đọc, tự học

Bước 2: Nêu bộ câu hỏi định hướng.

GV nêu bộ câu hỏi định hướng cho việc dạy và học chủ đề nhằm định hướng

và tạo hứng thú học tập và làm việc cho HS Tiếp theo, hướng dẫn HS tự tìm hiểu nộidung học qua các tài liệu hỗ trợ bằng cách giao các nhiệm vụ học tập cho HS, thểhiện cụ thể qua các phiếu giao việc và giao cho từng nhóm HS, yêu cầu các nhómphân công công việc cho từng thành viên Đồng thời giới thiệu bộ công cụ đánh giá

để HS có thể định hướng các công việc mà mình cần phải làm

Bước 3: Tổ chức quá trình học tập trên lớp.

Lớp học thường được chia thành các nhóm nhỏ cùng nhau làm việc thảo luận,suy luận, tranh luận với tinh thần tập t hể cao để trả lời các CHND tương ứng vớitừng CHBH, và trả lời CHBH Cụ thể:

- Mỗi HS báo cáo lại thông tin mình thu thập được về nhiệm vụ được giao vàtrình bày kết quả thu nhận của mình trước nhóm học tập

- Sau đó cả nhóm thảo luận, so sánh, sắp xếp, phân loại thông tin và cùng nhausuy luận, tranh luận, phân tích, đánh giá để xây dựng các câu trả lời cho các nhiệm vụđược giao

- Các nhóm trình bày câu trả lời của nhóm mình trước lớp để các nhóm khác

bổ sung, điều chỉnh, chất vấn, đánh giá

- Cuối cùng, GV chính thống hoá thông tin HS thu được và cả những suy luậnxác đáng của họ thành kiến thức mới bằng một bài trình chiếu và có khi phải thựchiện một vài thí nghiệm nếu cần thiết

- Sau mỗi CHBH, HS sẽ làm bài kiểm tra nhỏ để GV kịp thời nắm bắt đượckhả năng lĩnh hội kiến thức của các em Cuối chủ đề có một bài kiểm tra đánh giátổng hợp

Bước 4: Đánh giá tổng hợp của GV.

Các công việc mà HS thực hiện trong quá trình học tập được đánh giá bằng bộcông cụ đánh giá mà GV đã giới thiệu từ đầu chủ đề

- Đánh giá thông qua các phiếu được thiết kế thích hợp cho từng nhiệm vụ họctập, phiếu theo dõi, kiểm tra, đánh giá của các nhóm trưởng và qua sự quan sát sưphạm của GV trên lớp

- Đánh giá qua các bài kiểm tra nhỏ sau mỗi buổi học và bài kiểm tra đánh giátổng hợp cuối chủ đề.

GV tập hợp các phiếu HT và đánh giá để tiến hành đánh giá cho điểm quá trìnhcho từng cá nhân và nhóm HS Kết quả đánh giá quá trình được tính vào điểm kiểmtra miệng hay 15’ tuỳ theo chủ đề học tập và theo phân phối chương trình của bộ

Kết quả học tập của một chủ đề có được sau quá trình HS tham gia trả lời cáccâu hỏi từ cụ thể đến khái quát bằng cách sử dụng tư duy phân tích, tổng hợp, là mộttổng thể kiến thức mới Tổng thể kiến thức này thường không giống với trật tự nộidung kiến thức trình bày trong SGK và sẽ khác nhau ở những HS khác nhau tùy vàokhả năng tư duy của các em HS sau khi học chủ đề sẽ trả lời được nhiều câu hỏi từ

cụ thể đến các câu hỏi có mức khái quát khác nhau Qua đó HS được phát triển tư duybậc cao đồng thời từng bước HS được rèn luyện khả năng tự học, tự nghiên cứu giảiquyết vấn đề

1.2.12 Kiểm tra đánh giá

Kết hợp giữa kiểu đánh giá cuối cùng theo kiểu dạy học truyền thống (các mụctiêu truyền thống của chương trình học) với đánh giá quá trình (đánh giá chất lượng

và hiệu quả công việc của HS trong quá trình làm việc theo nhóm qua các phiếu họctập thông qua đó đánh giá quá trình phát triển của HS: đánh giá các mục tiêu nhânvăn của chương trình học)

Kết hợp đánh giá của GV và tự đánh giá của HS

Việc tổ chức dạy học theo chủ đề được thực hiện linh hoạt tùy theo điều kiệntrang thiết bị, cơ sở vật chất, trình độ HS và thời gian cho phép

Sau khi tổ chức dạy học chủ đề tích hợp, GV cần đánh giá các khía cạnh sau:+ Tính phù hợp thực tế dạy học với thời lượng dự kiến

+ Mức độ đạt được mục tiêu của HS, thông qua kết quả đánh giá các hoạt độnghọc tập

+ Sự hứng thú của HS với chủ đề, thông qua quan sát và qua phỏng vấn HS.+ Mức độ khả thi với điều kiện cơ sở vật chất

Việc đánh giá tổng thể chủ đề có ý nghĩa đối với GV, giúp GV điều chỉnh, bổsung và hoàn thiện chủ đề cho phù hợp hơn

1.2.13 Điều kiện tổ chức dạy học theo chủ đề

Bên cạnh các cách thức tổ chức dạy học ở trên, để tổ chức dạy học theo chủ đềthành công cần có các điều kiện như sau:

- Chương trình đào tạo: Chương trình đào tạo cần được xây dựng theo hướng

mô đun hóa và định hướng đầu ra là năng lực của học sinh

- Phương pháp dạy học: Các phương pháp dạy học được áp dụng theo địnhhướng hành động, tích hợp giữa truyền thụ kiến thức (lí thuyết, thực hành) với hìnhthành kĩ năng thực hành, nhằm tạo điều kiện cho người học chủ động tham gia vàhình thành năng lực cho người học

- Phương tiện dạy học: Phương tiện dạy học bao gồm cả phương tiện truyềnthống và phương tiện hiện đại được phát triển phù hợp với các mô đun dạy học

- Giáo viên: Phải có kĩ năng xây dựng nội dung dạy học tích hợp thông quacác hoạt động như đưa nội dung tích hợp vào bài dạy trên lớp, tổ chức tham quanngoại khóa tích hợp nội dung môn học, lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp, rènluyện kĩ thuật dạy học tích hợp, khả năng bao quát và điều hành hoạt động người học

- Học sinh: Học sinh luôn phải chủ động, tích cực, độc lập, có tinh thần hợptác.Với các điều kiện được đảm bảo, người dạy có thể tổ chức dạy học theo chủ đềtheo quy trình như sau:

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa để xây dựng mục tiêu dạy học,trong đó có các mục tiêu dạy học theo chủ đề

- Xác định các nội dung giáo dục cần tích hợp Căn cứ vào mối liên hệ giữakiến thức môn học và các nội dung giáo dục cần tích hợp, GV lựa chọn tư liệu vàphương án chủ đề, cụ thể, GV phải trả lời các câu hỏi: chủ đề nào được lựa chọn?Liên kết các kiến thức như thế nào? Thời lượng là bao nhiêu?

- Lựa chọn các phương pháp dạy học, phương tiện dạy học phù hợp, trong đócần quan tâm sử dụng các PPDH tích cực, các PTDH có hiệu quả cao để tăng cườngtính trực quan và hứng thú học tập của HS (các thí nghiệm, phương tiện CNTT, )

- Xây dựng tiến trình DH cụ thể Để tránh sự trùng lặp các nội dung chủ đềcũng như sự quá tải cho bài học, khi thực hiện qui trình này cần có sự trao đổi, phốihợp giữa các GV cùng bộ môn, đôi khi với cả các GV của bộ môn liên quan

1.2.14 Ý nghĩa của dạy học theo chủ đề

Góp phần hình thành ở HS những năng lực chung cũng như năng lực chuyênbiệt (Ví dụ: hình thức học tập trong dạy học theo chủ đề được sử dụng chủ yếu đó làhoạt động nhóm, trong quá trình học tập, HS sẽ học được cách phát hiện vấn đề, đềxuất các kiến thức có thể sử dụng để giải quyết vấn đề, giúp HS hình thành và pháttriển được năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề Qua làm việc nhóm giúp HShình thành và phát triển năng lực hợp tác và hành động có hiệu quả,…)

Chủ đề các bộ môn trong dạy học không những làm cho người học có tri thứcbao quát, tổng hợp hơn về thế giới khách quan, thấy rõ hơn mối quan hệ và sự thốngnhất của nhiều đối tượng nghiên cứu khoa học trong những chỉnh thể khác nhau,đồng thời còn bồi dưỡng cho người học các phương pháp học tập, nghiên cứu có tínhlogic biện chứng làm cơ sở đáng tin cậy để đi đến những hiểu biết, những phát hiện

có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn hơn

Dạy học theo chủ đề còn có tác dụng tiết kiệm thời gian công sức vì loại bỏđược nhiều điều trùng lặp trong nội dung và phương pháp dạy học của những bộ môngần nhau

1.2.15 Dạy học theo chủ đề và vấn đề phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh

Dạy học theo chủ đề là một quan điểm dạy học nhằm hình thành và phát triển

ở học sinh những năng lực cần thiết trong đó có năng lực vận dụng kiến thức đượccung cấp đầy đủ trong học tập để giải quyết có hiệu quả các tình huống thựctiễn Thông qua dạy học theo chủ đề, học sinh có thể vận dụng kiến thức để giải quyếtcác bài tập hàng ngày, đặt cơ sở nền móng cho quá trình học tập tiếp theo; cao hơn là

có thể vận dụng để giải quyết những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống hàngngày Vì vậy nếu chúng ta tổ chức tốt quá trình dạy học theo chủ đề thì sẽ hình thành

và phát triển được năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh đặc biệt là nănglực tổng hợp để chuẩn bị tâm thế cho người học bước vào cuộc sống lao động - nănglực vận dụng kiến thức nhất là vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống

Nhiều nghiên cứu và thực tế giáo dục trên thế giới đã chỉ ra rằng có rất nhiềuphương thức dạy học khác nhau để đạt được mục tiêu giáo dục đề ra trong đó dạy học

theo chủ đề là phương thức dạy học duy nhất có thể đạt được mục tiêu giáo dục là

phát triển năng lực cho người học để nhằm phục vụ cho các quá trình học tập sau này hoặc nhằm hoà nhập học sinh vào cuộc sống lao động.

Như vậy, để dạy học theo chủ đề thành công chúng ta phải vận dụng quanđiểm tích hợp từ khâu xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa đến khâu tổchức dạy học (nhất là lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức dạy học) đưa họcsinh vào trong những tình huống thực để các em tìm tòi và tự phát hiện, giải quyếtvấn đề qua đó phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho các em

1.3 Cơ sở thực tiễn

Trên cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề trong phần Sinh trưởng và phát triển

ở động vật cho HS ở trường THPT, chúng tôi tiến hành điều tra đánh giá thực tiễn dạyhọc theo chủ đề trong phần Sinh trưởng và phát triển ở động vật cho HS ở trường

THPT.

a) Mục đích khảo sát

- Tìm hiểu ý kiến của GV về phương pháp dạy học theo chủ đề

- Tìm hiểu ý kiến của GV về thực trạng dạy học theo chủ đề trong phần Sinhtrưởng và phát triển ở động vật cho HS ở trường THPT

- Tìm hiểu ý kiến của GV về vai trò, ý nghĩa dạy học theo chủ đề trong phần Sinh

trưởng và phát triển ở động vật cho HS tại trường THPT Ngân Sơn, tỉnh Bắc

Kạn

- Thực trạng những khó khăn khi dạy học theo chủ đề trong phần Sinh trưởng

và phát triển ở động vật cho HS ở trường THPT huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn

- Sự cần thiết hướng dạy học theo chủ đề trong phần Sinh trưởng và phát triển

ở động vật cho HS ở trường THPT.

b) Đối tượng điều tra và phương pháp điều tra

Nghiên cứu khảo sát tại 02 lớp của trường THPT Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn Cụthể số phiếu khảo sát như sau:

Tên lớp Số lượng phiếu

11A2 6

c) Kết quả điều tra

Bảng 1.2 Thực trạng các phương pháp dạy học phần

“Sinh trưởng và phát triển ở động vật”

Diễn giảng - minh hoạ 10 80,0 2 20,0 0 0,0Vấn đáp, đàm thoại 2 20,0 10 80,0 0 0,0Phát hiện, giải quyết vấn đề 3 24,0 9 76,0 0 0,0Vận dụng công nghệ thông tin 3 24,0 2 20,0 7 56,0Phương pháp thảo luận 5 40,0 7 60,0 0 0,0Phương pháp dạy theo chủ đề 0 0,0 2 20,0 10 80,0Phương pháp dạy học tình huống 2 16,0 1 12,0 9 72,0

Kết quả khảo sát cho thấy, đa số GV chưa vận dụng các phương pháp dạy họctích cực khác vào dạy chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” Hiện tại cácphương pháp chủ yếu là diễn giải, đàm thoại, Mặc dù vậy, việc thực hiện đổi mớiPPDH trong chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật” có một số chuyển biếnbước đầu như:

+ Đối với bài giảng kiến thức mới: GV có quan tâm đặt vấn đề, dùng hệ thốngcâu hỏi dẫn dắt học sinh thông qua đàm thoại, gợi mở củng cố kiến thức bằng bài tập,chú trọng câu hỏi và hướng dẫn học sinh bằng tình huống gợi mở

+ Đối với giờ luyện tập, dạy học sinh giải bài tập: học sinh được chuẩn bịtrước ở nhà, một vài học sinh trình bày trên bảng cách giải, giáo viên hướng dẫn cảlớp nhận xét; GV tổng kết ưu khuyết điểm về lời giải và đưa ra lời giải mẫu với hìnhthức giờ dạy toán có sinh động hơn

Song về bản chất các giờ dạy đó vẫn theo kiểu thầy truyền đạt trò tiếp nhận.Cách dạy đó chưa phản ánh được những đặc thù trong dạy học môn Sinh học, chưaphản ánh được các hoạt động văn hóa trong quá trình hình thành, đặc trưng, tính cấutrúc, sự đa dạng, sự tương tác, tính hệ thống, quy luật vận động và biến đổi cũngnhư vận dụng kiến thức trong thực tiễn

Khi học, học sinh chủ yếu là nghe giảng, xem giáo viên làm mẫu, học sinh họcthụ động, luôn luôn phụ thuộc vào giáo viên Học sinh chưa được tự giác, tự do, tựkhám phá kiến thức, nhiều học sinh sau khi học, hiểu kiến thức một cách máy móc,hình thức.

Có thể thấy, đa số GV có tâm huyết với nghề, có hiểu biết sâu sắc về bộ môn,

có tay nghề vững, có nhiều giờ dạy tốt Song phải kết quả khảo sát cho thấy GV vẫndạy theo phương pháp truyền thống, các PPDH được GV thường xuyên sử dụng làPPDH nêu vấn đề, vấn đáp, dạy học trực quan Đây chủ yếu là những PPDH truyềnthống Còn những PPDH như dạy học tình huống, dạy học theo hợp đồng, dạy học dự

án ít được GV sử dụng Trong khi những PPDH này giữ vai trò rất quan trọng trongphát huy vai trò chủ thể tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của HS trong phát triểncác năng lực đáp ứng yêu cầu xã hội hiện đại

Bảng 1.3 Ý kiến của GV về thực trạng tổ chức dạy học chủ đề

“Sinh trưởng và phát triển ở động vật”

Kết quả khảo sát cho thấy, đa số GV (83,34% GV lựa chọn) đã tổ chức dạy

học tích hợp thông qua hình thức “Chủ đề trong nội bộ môn học” và “Chủ đề đa

môn” Có thể các hình thức tổ chức dạy học theo chủ đề của GV chủ yếu ở mức độ

đơn giản, ít có sự đầu tư, gia công về sư phạm khi tổ chức dạy học tích hợp cho HS.Trong đó, số GV tổ chức dạy theo chủ đề qua các hình thức như: Chủ đề liên môn;

Chủ đề xuyên môn chiếm tỷ lệ thấp, đặc biệt hình thức “Chủ đề xuyên môn” chưa có

GV sử dụng Tại hình thức này, GV phải xử lý các nội dung kiến thức trong mối liênquan với nhau, bảo đảm cho HS vận dụng được tổng hợp các kiến thức đó một cáchhợp lý để giải quyết các vấn đề trong học tập, trong cuộc sống, đồng thời tránh việc

HS phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau.Chủ đề liên môn là những chủ đề có nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiềumôn học, thể hiện ở sự ứng dụng của chúng trong cùng một hiện tượng, quá trìnhtrong tự nhiên hay xã hội.

Thực tế cho thấy, ở mức độ này, là hình thức cao nhất của dạy học theo chủ đềtuy nhiên áp dụng hình thức sẽ phát triển năng lực học tập cho học sinh với hiệu quảcao Tuy nhiên, hình thức này đòi hỏi năng lực cũng như sự gia công sư phạm củangười giáo viên rất cao bởi tiến trình dạy học là tiến trình “không môn học”, nghĩa lànội dung kiến thức trong bài không thuộc riêng về một môn học mà thuộc về nhiềumôn học khác nhau, do đó, các nội dung thuộc chủ đề tích hợp sẽ không cần dạy ởcác môn học riêng rẽ Ở mức độ xuyên môn, giáo viên phối hợp các quá trình học tậpnhững môn khác nhau bằng các tình huống thích hợp, xoay quanh các mục tiêu chungcho nhóm môn, tạo thành các chủ đề thích hợp

Bảng 1.4 Ý kiến của GV THPT về vai trò, ý nghĩa tổ chức dạy học

chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở động vật”- THPT

Số lượng Tỷ lệ %

Giúp học sinh nhớ bài lâu hơn 3 25,00Tăng cường tính thực tiễn của bài giảng 8 66,67Kích thích hứng thú tìm tòi, yêu thích bộ môn 6 50,00Tạo không khí học tập sinh động, tránh sự nhàm chán 6 50,00Giúp học sinh hiểu bài sâu sắc hơn 6 50,00Rèn luyện kĩ năng suy luận logic 10 83,33Rèn luyện kĩ năng giao tiếp, khả năng học hỏi lẫn nhau 3 25,00Tăng cường khả năng vận dụng tri thức 6 50,00Rèn luyện cho học sinh kĩ năng giải quyết vấn đề 4 33,33Rèn luyện cho học sinh thái độ học tập tích cực 11 91,67