KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA KẾT HỢP LỒNG GHÉP GIÁO DỤC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA KẾT HỢP LỒNG GHÉP GIÁO DỤC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA KẾT HỢP LỒNG GHÉP GIÁO DỤC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

MÔ TẢ SÁNG KIẾN

Mã số: ……….

1 Tên sáng kiến: “KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO

KHOA KẾT HỢP LỒNG GHÉP GIÁO DỤC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Bộ môn Lịch sử ở trường trung học cơ

sở

3 Mô tả bản chất của giải pháp

3.1 Tình trạng giải pháp đã biết

Bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng của nó có vai trò và tác động

to lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ hiện nay Tuy nhiên ngày nay việc học sinh không thích học cũng như tìm hiểu về lịch sử dân tộc ngày càng nhiều Nhiều

em cho rằng đây là một môn học thuộc lòng mất nhiều thời gian lại khô khan, nhàm chán Thiếu hiểu biết lịch sử là điều vô cùng nguy hiểm khi văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam hội nhập với văn hóa và con người của nhiều dân tộc trên thế giới

Vậy tại sao học sinh lại thiếu hiểu biết và không thích học Lịch sử? Cũng

có nhiều nguyên nhân Song không thể phủ nhận nguyên nhân xuất phát từ việc dạy và học Lịch sử của chúng ta từ trước đến nay còn nặng về cung cấp kiến thức gây ra tình trạng quá tải cho học sinh

Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn Lịch sử và yêu cầu đổi mới giáo dục, cũng như thực tiễn dạy học bộ môn, việc biên soạn sách giáo khoa Lịch sử Trung học cơ sở có nhiều đổi mới về nội dung và phương pháp Sách giáo khoa Lịch sử hiện nay được biên soạn không chỉ là tài liệu giảng dạy của giáo viên mà còn là tài liệu học tập ở lớp và ở nhà của học sinh theo định hướng mới Đó là học sinh không phải học thuộc lòng sách giáo khoa

mà cần tìm tòi, nghiên cứu những sự kiện có trong sách giáo khoa dưới dạng tổ chức giúp đỡ, hướng dẫn của giáo viên Tuy nhiên, trên thực tế đa số giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy nhưng còn chưa quan tâm khai thác kênh hình hoặc xem kênh hình là hình ảnh minh hoạ mà quên đi chính đó là tư liệu không thể thiếu được trong việc dạy học lịch sử Nhiều bài còn quá nặng kiến thức do vậy trong quá trình soạn giảng buộc giáo viên phải bù đầu vào nói sao cho đủ kiến thức trong chương trình, còn học sinh chỉ lo học thuộc lòng số lượng kiến thức trong 1 tiết nên không còn thời gian để suy ngẫm đưa ra câu hỏi tại sao? thế nào?

Vì vậy việc khai thác nội dung của kênh hình là vấn đề quan trọng trong việc thực hiện vấn đề tái tạo lịch sử, biểu tượng lịch sử Nhưng làm thế nào để

phát huy tính tích cực học tập của học sinh qua việc khai thác đồ dùng trực quan mới là điều quan trọng từ đó giúp các em nắm chắc, nhớ lâu được kiến thức, tự giác chủ động lĩnh hội kiến thức, tăng thêm sự hứng thú trong học tập

Bênh cạnh đó cũng do ảnh hưởng của những mặt trái của nền kinh tế thị trường cũng như xu thế toàn cầu hóa và đặc biệt một bộ phận thanh thiếu niên nói chung đang có những biểu hiện tiêu cực như chạy theo lối sống buông thả, thích hưởng thụ, ngại lao động, chuộng những sinh hoạt thiếu lành mạnh, không

có ý thức trong bảo vệ môi trường, xa vào tệ nạn xã hội thậm chí vi phạm pháp luật …Đó cũng là một vấn đề luôn được xã hội quan tâm Vì vậy Đảng ta đã xác định giáo dục đào tạo có một vị trí rất quan trọng, phải lấy giáo dục con người làm gốc

Như vậy việc khai thác kênh hình như thế nào để đạt hiệu quả tốt nhất và thông qua những hình ảnh đó người giáo viên lồng ghép giáo dục được những

gì Đó là một trong những vấn đề đòi hỏi chúng ta cần phải thực hiện Từ đó tôi chọn đề tài “Kỹ năng khai thác kênh hình sách giáo khoa kết hợp lồng ghép giáo dục học sinh trong dạy học Lịch sử”

3.2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến

a) Mục đích của giải pháp

Trong cuộc sống của mỗi con người, mỗi dân tộc là sự chuyển biến liên tục từ quá khứ đến hiện tại và đến tương lai Hiện tại còn in hình bóng của quá khứ và đi lên từ quá khứ Chúng ta xây dựng chủ nghĩa xã hội bằng sức lực ngày nay nhưng cũng bằng sức lực của những ngày đã qua, bằng vốn có từ trước của dân tộc và của các nước trên thế giới Vì vậy đề tài này hướng đến chính là khơi dậy khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh, thông qua đồ dùng trực quan về các bản đồ, sơ đồ, về các nhân vật lịch sử cũng như về các sự kiện lịch sử của Việt Nam và thế giới, học sinh được khắc sâu và ghi nhớ những nội dung của bài học Từ đó các em có những hiểu biết nhất định về lịch sử của nhân loại, thêm yêu quý và tự hào về những trang sử hào hùng của dân tộc, tôn thờ và ngưỡng mộ những danh nhân thế giới nói chung và danh nhân Việt Nam nói riêng Đặc biệt trong xu thế toàn cầu hoá, ảnh hưởng của nền kinh tê thị trường, môi trường, xã hội, biến đổi khí hậu, lối sống thực dụng của thanh niên hiện nay… Chính vì thế chúng ta cần phải học lịch sử Từ đó thế hệ mai sau biết quý trọng những gì mình đang có, cũng như biết mình phải làm gì cho đất nước Do đó, để đạt mục tiêu trên cần hướng dẫn học sinh khai thác triệt để nội dung kênh hình sách giáo khoa để học sinh khắc sâu, nắm chắc kiến thức qua nội dung bài học là phương tiện thông tin có hiệu quả nhất về quá khứ lịch sử vừa là phương tiện làm việc của học sinh Nó là chiếc “cầu nối” giữa quá khứ xa xôi với hiện tại Nhưng trong một tiết học làm thế nào để học sinh hoạt động là chính, giáo viên chỉ là người tổ chức hướng dẫn các hoạt động của học sinh, lựa chọn phương pháp phù hợp với nội dung bài dạy để truyền đạt - học sinh lĩnh hội và từ đó giáo viên lồng ghép giáo dục học

sinh cho phù hợp với nội dung kênh hình một cách tự nhiên, nhẹ nhàng mà không nặng nề quá tải Đó chính là mục đích chính của đề tài này

Không những thế, đề tài “Kỹ năng khai thác kênh hình sách giáo khoa kết hợp lồng ghép giáo dục học sinh trong dạy học Lịch sử” còn có những mục đích sau:

- Góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử trong trường Trung học cơ sở;

- Nhằm tạo sự say mê hứng thú cho các em đối vối lịch sử dân tộc và cả lịch sử thế giới;

- Khắc phục tình trạng học vẹt, ghi nhớ máy móc;

- Phát triển năng lực nhận thức, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, hình thành nhân cách đạo đức học sinh thông qua việc lồng ghép giáo dục ;

- Nhằm rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho bản thân;

- Thu thập được kinh nghiệm của quí đồng nghiệp thông qua việc tiếp thu ý kiến

b) Nội dung của giải pháp

* Những điểm khác biệt, tính mới của giải pháp

Kênh hình không những minh hoạ, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh, vì một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để bỏ ngỏ, yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ để tìm tòi, khám phá những kiến thức mới, cần thiết liên quan đến nội dung bài học Hiện nay, nhiều giáo viên đã khai thác đồ dùng trực quan sách giáo khoa để đổi mới phương pháp dạy học bằng nhiều phương tiện khác nhau và phương pháp khác nhau nhưng kết quả đạt được ở những mức độ không đồng đều Thực tế như sau:

- Không ít giáo viên hiểu chưa hết nội dung, ý nghĩa của các kênh hình, nên chưa vận dụng đúng đắn vào trong bài giảng, vì vậy hiệu quả bài giảng không cao;

- Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị ý nghĩa của kênh hình nhưng lại ngại sử dụng, sợ mất thời gian hoặc sử dụng mang tính chất hình thức, minh hoạ cho bài giảng;

- Có giáo viên lại sưu tầm nhiều hình ảnh sinh động, có nội dung liên quan đến kênh hình trong sách giáo khoa, nhưng chỉ mang tính giới thiệu, chứ chưa mang tính chất khai thác để nâng cao chất lượng dạy học;

- Giáo viên chỉ hướng dẫn khai thác kênh hình để học sinh lĩnh hội kiến thức mà quên đi việc lồng ghép giáo dục để góp phần định hướng hình thành nhân cách cho học sinh;

- Người dạy giáo dục một cách nặng nề không phù hợp với nội dung kiến thức thông qua đồ dùng trực quan

Ở đây, điểm mới của đề tài chính là việc khắc phục những hạn chế nêu trên thông qua một số kĩ năng hướng dẫn khai thác đồ dùng trực quan một cách hiệu quả mà nội dung giáo dục học sinh lại nhẹ nhàng, phù hợp Đồng thời sẽ tạo nên một không gian sinh động trong giờ học, giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức và học sinh sẽ nhớ kĩ, hiểu sâu hơn những kiến thức đã học, đã được giáo dục nhắn nhủ của người thầy Bên cạnh đó, còn góp phần phát triển kĩ năng quan sát, phân tích, nhận xét, đánh giá, tổng hợp, suy luận so sánh và tư duy ngôn ngữ cho học sinh …từ đó góp phần hình thành nhân cách đạo đức, tư tưởng và lối sống cho các em trở thành những con người hoàn thiện

Tuy nhiên, làm thế nào để khai thác tốt, nhằm phát huy đúng vị trí, vai trò của đồ dùng trực quan trong sách giáo khoa Lịch sử và trong một thời gian ngắn các em có khả năng nắm được kiến thức từ kênh hình kết hợp với kênh chữ để hiểu bài học, không những thế mà còn mở rộng, hệ thống hoá được các kiến thức đã học và vận dụng vào thực tế thì kĩ năng hướng dẫn khai thác đồ dùng trực quan và lựa chọn nội dung để lồng ghép giáo dục cho phù hợp của giáo viên đóng vai trò quyết định Vì vậy nắm được những kỹ năng cơ bản để khai thác đồ dùng trực quan hướng tới việc giáo dục phục vụ cho việc giảng dạy - giáo dục là

sự cần thiết về chuyên môn của giáo viên nói chung và giáo viên Lịch sử nói riêng hiện nay Đây là điểm khác biệt và điểm mới của đề tài nhằm phát huy tính tích cực chủ động của học sinh

* Cách thức, các bước thực hiện của giải pháp

Người giáo viên khi lên lớp trong bất kì 1 giáo án nào đều cũng có mục tiêu của nó gồm có kiến thức cần đạt, kỹ năng và giáo dục tư tưởng Tuy nhiên nếu từ kênh hình mà chúng ta khai thác tốt để từ đó lồng ghép giáo dục một nội dung thích hợp thì nó có giá trị nhiều lần so với các phương pháp giáo dục khác

Để khai thác kênh hình có hiệu quả cần thực hiện một số yêu cầu sau:

- Về phía giáo viên:

+ Nắm chắc nội dung chương trình;

+ Xác định rõ kiến thức, nội dung trong bài mà học sinh cần lĩnh hội qua kênh hình;

+ Chuẩn bị một số câu hỏi phù hợp với trình độ học sinh gợi ý để các em biết tự giác khai thác kiến thức từ đồ dùng trực quan;

+ Giáo viên phải đặt ra tình huống có vấn đề, hướng dẫn, tổ chức học sinh khai thác tìm ra;

+ Kịp thời động viên, khuyến kích và đánh giá học sinh và tổ chức cho học sinh tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau;

+ Giáo viên phân tích tổng hợp và kết luận hoạt động của học sinh

+ Người dạy phải xác định nội dung cần lồng ghép, thời điểm lồng ghép, cách lồng ghép như thế nào cho phù hợp với bài dạy… Cần phải chọn lọc, linh hoạt vận dụng nội dung giáo dục phù hơp qua đồ dùng trực quan đó để lồng

ghép vào bài dạy Khi áp dụng phải chú ý đến thời gian phân bố trong tiết học Không được “tham” kiến thức, sa đà, ảnh hưởng thời gian lên lớp

- Về phía học sinh: Khi hướng dẫn học sinh khai thác nội dung đồ dùng

trực quan qua tranh ảnh lịch sử, giáo viên cần chú ý rèn luyện cho học sinh những kỹ năng sau:

+ Kỹ năng quan sát, nhận xét;

+ Kỹ năng mô tả;

+ Kỹ năng phân tích, nhận định, đánh giá (tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau)

+ Kỹ năng tự liên hệ bản thân

** Các bước khai thác kênh hình sách giáo khoa

- Hướng dẫn học sinh tham gia một chuyến du lịch bằng cách giới thiệu

sơ lược và hấp dẫn những hình ảnh trong hệ thống kênh hình:

+ Cho học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát nội dung tranh ảnh cần khai thác;

+ Nêu mục đích làm việc với tranh ảnh;

+ Đưa ra những câu hỏi gợi ý để cho học sinh có cơ sở khai thác kiến thức

từ tranh ảnh;

+ Tổ chức cho học sinh trả lời câu hỏi trên cơ sở các em tự phát hiện; + Tạo cơ hội cho học sinh nhận xét, bổ sung trước khi đi đến kết luận Dạy học tích cực thực chất là quá trình hướng dẫn học sinh cách học, quá trình đó không chỉ là do người truyền thụ mà quan trọng hơn phải là do chính các em tìm tòi khám phá, giải quyết Việc khai thác vốn kiến thức sẵn có của học sinh trong dạy học lịch sử có nhiều cách tùy thuộc vào khả năng của mỗi giáo viên, vào đối tượng học sinh, vào thiết bị và phương tiện dạy học Song có thể sử dụng một cách phổ biến sau:

- “Đặt câu hỏi cho học sinh trả lời” với cách này câu hỏi đưa ra phải tạo

cơ hội cho học sinh bộc lộ sự hiểu biết vốn có của mình, tránh trường hợp chỉ cần đọc tài liệu là trả lời được và để học sinh tự liên hệ bản thân qua gợi ý của giáo viên

- Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ tranh ảnh chính là cách khai thác vốn hiểu biết sẵn có của học sinh để các em tự nói lên những hiểu biết vốn

có của mình làm được như vậy học sinh sẽ hiểu bài sâu và nhớ lâu những kiến thức đã học

** Kỹ năng khai thác kênh hình sách giáo khoa

Để đạt hiệu quả cao khi khai thác đồ dùng trực quan trong sách giáo khoa

Lịch sử nhằm phục vụ cho việc giảng dạy, giáo viên nên yêu cầu học sinh quan sát và tìm hiểu thông tin liên quan đến kênh hình của bài học mới ở nhà Đồng

thời phải có kế hoạch cụ thể công việc của thầy và trò trong quá trình làm việc trên lớp

Trước hết để khai thác tốt đồ dùng trực quan và đạt mục tiêu giáo dục lồng ghép trong phục vụ cho việc giảng dạy bộ môn lịch sử, bằng những kinh

nghiệm thực tế, xin trình bày một số kỹ năng cơ bản sau:

Thứ 1: Nắm được phương pháp cơ bản khai thác các loại đồ dùng trực

quan

- Về cơ bản, hệ thống đồ dùng trực quan lịch sử hiện nay, gồm có hai loại

chính sau: Lược đồ, biểu đồ và hình ảnh lịch sử

Trong loại hình ảnh lịch sử lại có hai nhóm chính:

Nhóm 1: Hình ảnh minh họa tình hình quân sự, kinh tế, văn hoá, chính trị, khoa học kĩ thuật

Nhóm 2: Hình ảnh về nhân vật lịch sử

Do mỗi loại kênh hình thể hiện một nội dung khác nhau, nên phương pháp khai thác cũng khác nhau và phải phù hợp, cụ thể là:

- Loại lược đồ, biểu đồ: Phương pháp là khai thác từng bước những vấn

đề lịch sử đặt ra để đi đến hoàn thiện ;

- Nhóm hình ảnh minh hoạ: Phương pháp là khai thác những chi tiết của hình ảnh để đi đến đến hoàn thiện ;

- Nhóm hình ảnh nhân vật lịch sử Phương pháp là tìm hiểu hoạt động của nhân vật lịch sử để đi đến hoàn thiện

Thứ 2: Phải nắm được kiến thức cơ bản của các loại đồ dùng trực quan

Việc nắm được kiến thức cơ bản của các loại đồ dùng trực quan đóng một

vai trò rất quan trọng, giúp giáo viên chủ động, linh hoạt trong quá trình tổ chức

khai thác các loại đồ dùng trực quan trên lớp

Để nắm được kiến thức cơ bản của các loại đồ dùng trực quan, bên cạnh những tài liệu như các loại sách tham khảo, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách chuẩn kiến thức kỹ năng thì Internet đang trở thành công cụ đắc lực và được phổ biến trong việc khai thác thông tin, tìm tài liệu hiệu quả nhất Hầu hết cách các loại đồ dùng trực quan và những thông tin liên quan đều đã có trên một số trang Web của Internet, nên việc tìm thông tin trên Internet, có nhiều lợi ích, như:

- Hình ảnh màu, sắc nét và sinh động hơn hình ảnh trong sách giáo khoa;

- Thông tin phong phú và có những đánh giá về vấn đề lịch sử mang tính hiện đại, phù hợp với quan điểm hiện nay hơn;

- Tiết kiệm được thời gian tìm kiếm thông tin

Thứ 3: Xác định mục đích cần hướng đến khi khai thác đồ dùng trực quan

Việc xác định mục đích cần hướng đến khi khai thác các loại đồ dùng trực quan là nhằm tránh sự chệch hướng trong quá trình khai thác và để đạt hiệu quả cao nhất là phải giáo dục được gì sau khai thác

Thứ 4: Thiết kế câu hỏi hợp lý, trọng tâm

Câu hỏi hợp lý, trọng tâm, có ý nghĩa rất quan trọng, nó không những

phát huy được tính tích cực, phát triển khả năng tư duy của học sinh mà còn giúp học sinh hiểu sâu, nhớ kĩ những kiến thức được tìm hiểu và thấm nhuần nội dung giáo dục cần hướng đến, tránh giáo dục không phù hợp

** Nguyên tắc khai thác đồ dùng trực quan

Giáo viên đứng lớp cần phải có sự chuẩn bị chu đáo cẩn thận, nghiên cứu

kỹ trước nội dung các loại đồ dùng trực quan trước khi lên lớp Chuẩn bị lời nói ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu và gây hứng thú cho học sinh Chính yêu cầu đó sẽ giúp người giáo viên nâng cao ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm trong các giờ lên lớp và xác định nội dung lồng ghép giáo dục là gì : giáo dục tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, học tập tấm gương phong cách đạo đức Hồ Chí Minh, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu, pháp luật, dân số, lòng yêu nước, tinh thần dũng cảm, cần cù lao động

Ngoài ra, khi sử dụng kênh hình trong dạy học giáo viên chủ yếu đóng vai trò hướng dẫn, chỉ đạo, còn học sinh phải tự quan sát nghiên cứu để rút ra kiến thức Giáo viên phải khắc phục khó khăn sưu tầm các tài liệu có liên quan đến

đồ dùng trực quan, trao đổi chuyên môn tổ, cụm chuyên môn để có cách sử dụng các loại đồ dùng trực quan trong sách giáo khoa một cách hiệu quả nhất

Bên cạnh đó học sinh học sinh phải tự giác tìm hiểu các loại đồ dùng trực quan dưới sự hướng dẫn gợi mở của giáo viên, tiếp nhận kiến thức một cách chủ động

Để nâng cao hiệu qủa sử dụng các loại đồ dùng trực quan cần đảm bảo các nguyên tắc sau:

Một là: Sử dụng đúng mục đích

Trong quá trình dạy học giáo viên phải đề ra được đúng mục đích dạy học, tiến trình các hoạt động lên lớp Hoạt động của giáo viên cũng như việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa quy định mục đích học tập của học sinh Mục đích của mỗi bài chính là học sinh lĩnh hội được tri thức, hình thành và phát triển kỹ năng, nhân cách Mỗi một loại đồ dùng trực quan trong sách giáo khoa có một chức năng riêng nên chúng phải được nghiên cứu cụ thể để sử dụng đúng mục đích, phù hợp với yêu cầu bài học

Hai là: Sử dụng đúng lúc

Nghĩa là kênh hình lúc nào cũng phải được sử dụng hợp lý nhất, trong trình bày kiến thức mới hay là củng cố kiến thức đã học hoặc ra bài tập về nhà Tóm lại cần được đưa ra khi học sinh cần được minh họa, cần tìm hiểu nhất về nội dung bài học, tránh đưa ra đồng loạt phân tán sự chú ý của học sinh và nội dung giáo dục phù hợp với kiến thức của kênh hình

Ba là: Sử dụng đúng mức độ, cường độ

Tùy vào từng nội dung, mục đích sử dụng mà giáo viên đưa ra những yêu cầu khác nhau đối với học sinh Trong giờ giảng bài mới nếu điều kiện thời gian không cho phép thì giáo viên chỉ tập trung giới thiệu, thuyết minh một số hình

vẽ, sơ đồ, lược đồ, tranh ảnh điển hình nhất (nếu bài nhiều tranh ảnh) Với những hình ảnh khác giáo viên chỉ dừng lại ở việc cho học sinh quan sát sơ lược

để học sinh nắm được những biểu tượng ban đầu mà thôi Hoặc với những đồ dùng để minh họa cho bài giảng giáo viên không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình về đồ dùng trực quan đó vì điều đó vượt quá sức của học sinh, giáo viên có thể giao cho học sinh tìm hiểu thêm ở nhà Hơn nữa cần phải bố trí thời gian ở những đồ dùng trực quan một cách hợp lý mà không bỏ qua phần cơ bản

là kênh chữ

Bốn là: Kết hợp sử dụng đồ dùng trực quan trong sách giáo khoa với các

đồ dùng được trang bị

Như bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh phóng to, các tài liệu thành văn có liên quan Với những kênh hình khó quan sát, mờ hoặc chưa cụ thể, giáo viên có thể phóng

to, sưu tầm ảnh màu trên Internet hoặc cụ thể hóa để các em dễ nhận biết và tiếp thu hơn

Năm là: Nội dung thuyết minh đồ dùng trực quan phải sinh động, hấp dẫn, kết hợp với những lời nói truyền cảm thì mới có sức thuyết phục cao đối

với học sinh

Sáu là: Phương pháp thường hay sử dụng để khai thác các loại đồ dùng

trong sách giáo khoa lịch sử: Hướng dẫn học sinh quan sát (từ tổng thể đến chi

tiết), kết hợp miêu tả, phân tích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở của giáo viên để học sinh tự rút ra được ý nghĩa của đồ dùng đó Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm, cá nhân hoặc toàn lớp…

Hiệu quả sử dụng đồ dùng trực quan còn phụ thuộc vào sự ham muốn của học sinh, giáo viên phải là người đưa ra tình huống có vấn đề để kích thích sự hiểu biết của học sinh, khơi dậy niềm đam mê của học sinh đối với môn học

Phải lấy kiến thức lịch sử làm nội dung chính và từ đó lồng ghép giáo dục phù hợp hướng việc dạy học lịch sử vào các chức năng, nhiệm vụ giáo dục học sinh để làm cho hiệu quả dạy học có chất lượng cao hơn chứ không làm cho việc dạy học bộ môn thêm nặng nề, quả tải làm hiệu quả giáo dục không cao

** Ví dụ cụ thể

Ví dụ về việc sử dụng khai thác lược đồ sách giáo khoa

Khi tổ chức các hoạt động dạy học có sử dụng lược đồ, bản đồ nhất thiết phải lưu ý sử dụng và khai thác các kĩ năng sau: vẽ lược đồ, tường thuật, miêu

tả, quan sát, so sánh, nhận định đánh giá, rút ra quy luật, bài học lịch sử và nội dung lồng ghép giáo dục Quá trình khai thác việc đầu tiên cần thực hiện là hướng dẫn học sinh đọc tên lược đồ, bản đồ; xác định ranh giới, chú giải bản đồ, lược đồ, sau đó thực hiện các bước theo trình tự như đã nêu trên

- Hình 33 – Lược đồ chiến thắng Bạch Đằng – năm 1288 (sách giáo khoa Lịch sử 7 trang 64)

Kiến thức cơ bản được khai thác

Nhìn vào lược đồ ta thấy, Bạch Đằng là con sông lớn do sông Đá Bạc, sông Giá và nhiều sông nhánh khác đổ vào Lòng sông rộng mênh mông, bên phải có dãy núi đa vôi Tràng Kênh ăn sát ra bờ sông, bên trái là rừng cây um tùm Nắm được kế hoạch rút quân của địch, Trần Quốc Tuấn huy động nhân dân lên rừng đẵn gỗ (lim, táu), đẽo nhọn làm cọc, rồi bịt sắt ở đầu cọc, đem cắm xuống lòng sông, tạo thành trận địa cọc ngầm khổng lồ Thủy quân của ta mai phục trong các nhánh và vũng sông; bộ binh giấu kín trong núi đá Tràng Kênh

và rừng rậm bên trái sông Bạch Đằng; Đại quân do Vua Trần và Trần Quốc Tuấn chỉ huy sẵn sàng tiếp ứng cho trận quyết chiến chiến lược

Bãi cọc ngầm trên sông Bạch Đằng

Sáng sớm ngày 9-04-1288, đoàn thuyền giặc do Ô Mã Nhi chỉ huy, có bộ binh hộ tống từ Vạn Kiếp tiến ra cửa sông Bạch Đằng về nước Một đội thuyền của ta ra khiêu chiến, rồi vờ thua chạy Ô Mã Nhi ra lệnh cho quân đuổi theo Khi quân giặc lọt vào trận địa mai phục, quân ta bất ngờ quay lại phản công Cùng lúc đó nước triều rút xuống, thuyền địch bị dồn về bãi cọc ngầm, một số bị

va vào cọc nhọn bị vỡ và đắm Quân ta từ hai bờ sông đổ ra đánh, những bè lửa được phóng vào đốt cháy thuyền địch Đồng thời, hàng trăm chiếc thuyền của ta

từ các nhánh sông nhất loạt lao tới Quân giặc không kịp trở tay, chết rất nhiều Chiều tối, toàn bộ quân thủy địch bị tiêu diệt, Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp… bị bắt sống Chiến thắng Bạch Đằng làm quân giặc khiếp sợ, phải từ bỏ mộng xâm lược nước ta

Phương pháp sử dụng

Lược đồ chiến thắng Bạch Đằng – năm 1288 được sử dụng khi dạy mục III, ý 3 – Chiến thắng Bạch Đằng Để tiện cho học sinh theo dõi, giáo viên phóng to lược đồ hoặc sử dụng bản đồ có sẵn (nếu có) Khi sử dụng, trước hết giáo viên giới thiệu hệ thống kí hiệu trên lược đồ, yêu cầu HS quan sát, kết hợp với nội dung theo dõi SGK và gợi mở một số câu hỏi:

Câu 1 Nhìn trên lược đồ em có nhận xét gì về sông Bạch Đằng ?

Câu 2 Đoán được âm mưu rút quân của địch bằng đường thủy qua sông Bạch Đằng, Trần Quốc Tuấn đã làm gì ?

Câu 3 Khi thuyền địch đến gần bãi cọc quân ta đã làm gì ? Kết quả của

trận đánh ra sao ?

Câu 4 Để trận địa cọc ngầm Bạch Đằng có thể phát huy tác dụng, góp phần đánh bại thủy quân Nguyên, quân ta cần lưu ý đến yếu tố tự nhiên nào?

Sau khi HS thảo luận, giáo viên tường thuật chốt lại nội dung trận đánh (như trên) Kết thúc tường thuật, giáo viên yêu cầu học sinh trả lời:

Câu 5 Kế hoạch đánh giặc của Trần Quốc Tuấn chủ động và độc đáo ở điểm nào?

Câu 6 Nêu ý nghĩa chiến thắng Bạch Đằng năm 1288?

Yêu cầu thảo luận: Cách đánh quân Nguyên ở trận Bạch Đằng?

Nội dung giáo dục được lồng ghép: biết phát huy mặt lợi - hại của chế độ thủy triều đối với vùng ven biển, con người đã khai thác lợi thế môi trường tự nhiên vào mục đích chiến lược quân sự, góp phần bảo vệ độc lập dân tộc

Ví dụ về việc hướng dẫn khai thác sử dụng tranh vẽ, hình ảnh

- Hình 8 –Tranh khắc trên tường đá một lăng mộ ở Ai Cập thế kỉ XIV TCN (Sách giáo khoa Lịch sử 6 trang )