NGHỆ THUẬT xây DỰNG NHÂN vật TRONG TRUYỆN NGẮN PHONG điệp

Với Phong Điệp, chị đã rấtthành công trong việc xây dựng nhân vật của mình, điềuđó được thể hiện qua ba điểm cơ bản sau: - Xây dựng những tình huống kịch tính... Có thể nóinhững hoàn cản

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN PHONG ĐIỆP

Truyện ngắn Phong Điệp thành công ở nhiều phươngdiện nghệ thuật như cốt truyện, kết cấu truyện chặt chẽ;ngôn ngữ phong phú, giản dị, đầy thuyết phục; xây dựngkhông gian và thời gian nghệ thuật đặc sắc; ….Song,thành công hơn cả có lẽ là nghệ thuật xây dựng nhân vậttrong các tập truyện ngắn của chị Như chúng ta đã biếtcon người là một thực thể đầy sinh động và bất ngờ Nếunhư người thợ nhiếp ảnh gia thu được hình ảnh con ngườiqua một khoảng khắc, nhà điêu khắc tạo dựng con ngườitrong một tư thế bất biến,…thì nhà văn lại xây dựng conngười luôn trong quá trình vận hành Ở đó, họ được thểhiện đa dạng các mối quan hệ qua lời ăn, tiếng nói, suynghĩ, hành động Có lẽ vì thế mà việc xây dựng nhân vậttrong tác phẩm văn học chính là một nghệ thuật mangnhững nét đặc thù riêng Và mỗi nhà văn lại có cách xâydựng nhân vật khác nhau Với Phong Điệp, chị đã rấtthành công trong việc xây dựng nhân vật của mình, điều

đó được thể hiện qua ba điểm cơ bản sau:

- Xây dựng những tình huống kịch tính.

Đọc truyện ngắn của Phong Điệp, ta bắt gặp một thếgiới nhân vật đông đúc, đa dạng và đặc sắc Chúng ta rất

dễ có thể điểm danh họ: họ có thể là người có tên như: CôTiếu, Phong, Linh, Đào, Tuyết, Trần Hạnh Phúc, ….haynhững người không tên như bố mẹ Thiên An, mẹ Phong,

bà chủ trọ,… Tuy nhiên tất cả họ đều được Phong Điệpdày công khắc họa khiến cho họ trở nên đặc sắc, sinhđộng hơn Một điểm chung nữa về nhân vật trong truyệnngắn Phong Điệp đó là hầu hết dọ đều được đặt vào mộthoàn cảnh cụ thể, có tính cách rõ ràng và đặc biệt là họluôn có ý thức vượt lên hoàn cảnh Để khắc họa tính cáchtừng nhân vật, mỗi nhân vật Phong Điệp vẽ cho họ mộthoàn cảnh khác nhau để họ tự bộc lộ mình Có thể nóinhững hoàn cảnh mà Phong Điệp đặt ra đều là những tìnhhuống đầy kịch tính, nhân vật của chị phải tự vượt qua đểkhảng định chính mình Đi sâu tìm hiểu chúng ta sẽ thấy

rõ điều đó

Trong Tàn tro, không phải ngẫu nhiên nhà văn đặt

ba chị em Linh, Đào, Tuyết trong một hoàn cảnh bấthạnh, rồi lại đưa họ vào một môi trường mới để nhân vật

tự bộc lộ khả năng và khao khát sống mãnh liệt Chị đãcho người đọc thấy rằng đô thị chính là môi trường đem

đến cho con người cơ hội đổi đời Ngoài ra, trong Biên

bản bão, Phong Điệp đã đăt nhân vật Toàn và Trung vào

hai hoàn cảnh rất đặc biệt: “Toàn xấu trai, thọt chân, độc

thân, đen nhúc ở với bố già bị parkinson kèm theo bệnh hen ba ngày năm cơn nên không ra phố làm thuê được Nếu anh ta cũng ra phố theo đám trai làng chờ chân cửu vạn, kiếm cơm qua ngày thì khi về đến nhà bố đã bị kiến đục ruỗng rồi Toàn chết điếng trước thân thể mềm nhũn của bố Chân thọt cà nhắc cà nhắc, lập bập chạy vào rong nhà Toàn lật tung cả nhà lão chủ máy xát tìm được vài bộ quần áo sạch, một tấm chăn cũ, vừa xé áo cầm máu cho bố, nước mắt nước mũi vừa ộc ra xót đắng Cánh tay ông lão nát bấy, vương vãi những mẩu thịt rơi nơi lồng máy nghiền Sờ lồng ngực vẫn còn thấy tim thoi thóp.” [14, tr 89] Còn Trần Xuân Trung thì sinh ra trong

một gia đình nghèo, không có điều kiện cho Trung đi họcnên hàng ngày anh phải tận dụng mọi thời gian để làmthêm kiếm tiền Nhưng chàng trai tốt bụng và chịu khó ấy

bị rơi vào bi kịch chỉ vì tin bạn Mặc dù cả Toàn và Trungđều rơi vào hoàn cành hết sức bi đát nhưng cả hai đềukhông hề khuất phục trước số phận, vẫn luôn khao khátvươn lên, hoàn thiện bản thân và cố gắng để có cuộc sống

tốt đẹp hơn Hay hoàn cảnh của Phong trong Dốc gió

cũng rất đặc biệt, sinh ra trong gia đình khó khăn, bố thìgái gú, mọi gánh nặng đặt lên vai người mẹ khốn khổ.Tuy mới mười ba tuổi nhưng Phong rất thương mẹ, xót xacho những đứa em đói dại của mình, anh đã quyết địnhdấn thân vào đời để kiếm tiền giúp mẹ Quyết định đi bãiThịnh Sơn của Phong như là một sự phản kháng, dườngnhư Phong không chấp nhận số phận, mà đã vùng dậy đểkiếm tìm một cuộc mới, luôn khao khát một cuộc sống no

đủ hơn, hạnh phúc hơn! Phong đã đáng thương nhưng

hoàn cảnh của Lan trong Bức chân dung duy nhất càng xót xa hơn: “Càng lớn Lan càng chẳng giống ai Mặt nó

dài, hơi gãy Đã thế tóc còn bị bò liếm, khiến cho khuân mặt càng ngẳng ra, câng câng Da nó đen nhẻm Chân đi chữ bát Kinh nhất là cái mùi tanh trên cơ thể nó ngày càng nồng nặc hơn Chẳng ai thích chơi với một con bé

tanh tưởi và xáu xỉ như Lan Hễ gặp Lan ở đâu là đám trẻ con lại hét lên: “Nhìn con cá ươn kìa chúng mày ơi Con mèo nhà tao cũng đế vào thèm cơ.” (Bức chân dung duy nhất) [16, tr.158] Ngay từ khi vừa sinh ra, Lan đã bị

chính người trong gia đình mình ghẻ lạnh khiến Lan côđơn, tủi thân vô cùng Cô chỉ muốn nhận được sự cảmthông từ mọi người, chỉ muốn sống thật với chính mình,chỉ muốn được chơi với bạn bè, với em như biết bao đứatrẻ khác Thế nhưng, ước mơ nhỏ nhoi của một cô bé tộinghiệp cũng không thành hiện thực Vì sao thế? Vì tìnhngười lạnh nhạt, vì xã hội đầy bất công đã đẩy cô đếnbước đường cùng Ngay cả khi chết đi, cô cũng không cólấy một tấm ảnh thờ theo đúng nghĩa – một bức chândung cúi gằm mặt, nom rất tội nghiệp

Như vậy, bất cứ nhân vật nào của Phong Điệp cũngđược đặt trong một hoàn cảnh riêng với những số phậnkhác nhau nhưng tất cả đều nằm trong sự chuyển độngchung của thời đại Đó là sự chuyển biến từ nền kinh tếnông nghiệp sang nền kinh tế thị trường Kéo theo đó lànhững thay đổi về cách cảm, cách nghĩ về con người

Phong Điệp đã đặt nhân vật của mình vào mỗi mỗi hoàncảnh khác nhau để thử thách, để nhân vật tự bộc lộ mình.Qua đó, nhà văn như khắc họa được một bức chân dungthật sống đông và chân thực về con người và xã hội thờihiện đại Cái xã hội mà người nhìn người sao lắm toantính, sao phần “con” lại lấn lướt phần “người” nhiều thế.

- Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại, độc thoại

Người ta thường nói, văn học là phản ánh hiện thực, làtiếng nói của con người Có lẽ vì thế, một trong những yếu

tố không thể thiếu của văn học, đặc biệt văn xuôi, đó lànhân vật Nhân vật trong tác phẩm văn chương thườngđược khắc họa bằng ngoại hình và được phân tích, cắtnghĩa bằng ngôn ngữ trần thuật Một trong những yếu tốlàm cho nhân vật không phải là những “ma-nơ-canh” vôhồn mà trở nên sống động, mang hơi thở thật của conngười đó chính là ngôn ngữ Đối thoại, độc thoại là mộttrong những phương diện quan trọng của ngôn ngữ nghệthuật Nó không chỉ khắc họa nên diện mạo, tính cách nhân

vật mà còn góp phần thể hiện tư tưởng, tình cảm của tácgiả Phong Điệp là một cây bút trẻ đầy tài năng trong vănhọc đương đại Các truyện ngắn của chị với dung lượngvừa phải, luôn hé mở tới độc giả bức chân dung sống độngcủa nhiều mảnh đời với nhiều số phận khác nhau thông quanghệ thuật xây dựng ngôn ngữ đối thoại và độc thoại Quangôn ngữ nhân vật, người đọc có thể cảm nhận được nhữngsuy nghĩ thầm kín trong tâm hồn họ

Lời đối thoại là lời trong cuộc giao tiếp song phương

mà lời này xuất hiện như một phản ứng đáp lại lời nóitrước Đối thoại chỉ có thể diễn ra khi và chỉ khi có ngườinói, người nghe và mỗi phát ngôn đều hướng vào nhau vàxoay quanh một chủ đề nhất định Trong các tập truyệnngắn của Phong Điệp, đối thoại được chị sử dụng khôngnhiều nhưng khá thành công

Trong tập truyện ngắn Nhật kí nhân viên văn phòng,

người đọc dễ dàng nhận thấy những dòng đối thoại củanhân vật mang tính khẩu ngữ được lồng trong hình thứcnhật kí Điều này đã góp phần làm nổi bật lên tính cách của

nhân vật Có thứ ngôn ngữ tục tĩu, vỉa hè, thiếu văn hóa:

“Nhanh lên tí Hết mẹ nó giờ của người ta rồi” [16, tr.140];

“Tao đ thèm chơi nữa Cả ngày mai, ngày kia, ngày kìa,

ngày kĩa, ngày kịa” [16, tr.52]; “Mẹ kiếp! Tự nhiên lại nhắc lại chuyện này làm chó gì Ăn mất cả ngon Thằng chó này!” [16, tr.124];…Nhờ đó mà tính khách quan, chân thật

của cuộc sống được đẩy lên cao

Ngoài ra, khi viết về những nhân viên văn phòng lạmdụng công nghệ thông tin, chuyên sống ảo, hay buônchuyện, Phong Điệp đã xây dựng một loạt những đoạn hộithoại ngắn gọn nhưng hết sức độc đáo, chân thực và phảnánh đúng lối sống của giới trẻ đô thị hiện nay:

“- Á à, yêu rồi nhá.

Lúc nào mà chả yêu Không yêu có mà chết à

Việt kiều chứ gì Biết tỏng rồi nhá Bao giờ xuất ngoại báo cho mọi người biết với nhá.

À, cái ấy thì….cũng chưa biết được….(Nho xanh và cáo già) [14, tr.146-147]

“- Người đẹp mà đi cái dép rách thế này hả? Để anh

làm lại cho nhé.

Em nó là gái có chồng rồi, cậu đừng trêu ghẹo kẻo

mà tội nghiệp.

Em nói thật lòng mà chị bảo trêu ghẹo gì Chị cho em

số điện thoại của cái thằng tên là chồng để em nói chuyện Trẻ thế này, xinh thế này, sao lấy chồng sớm thế em? Chồng đâu mà phải lọ mọ một mình cho khổ Về phố với anh không em?

Chị nói thật, chồng nó ghen lắm Đàn bà con gái có chồng rồi, khổ lắm Thôi em tha cho nó

Ơ, cái chị này Ai mạnh người ấy được, em nhỉ?” (Tàn tro) [14, tr.20-21]

Hay khi viết về một số bộ phận giới trẻ thanh niên đôthị đang suy thoái về nhân phẩm và đạo đức, Phong Điệp

đã đưa nhân vật vào những cuộc đối thoại để nhân vật tụbộc lộ tính cách của mình:

“- Sao bà không bảo tôi sớm hơn Việc gì phải nhờ hàng xóm nhổ vào mặt tôi thế?” (Mẹ và con và trần thế)

Chỉ qua vài lời đối thoại ngắn gọn trong Mẹ và con

và trần thế, Phong Điệp đã để nhân vật của mình tự thú

nhận về mình, một đứa con bất hiếu, vô ơn Qua đó, ngòibút của chị cũng phần nào lên án, tố cáo lỗi sống buôngthả của một số bộ phận thanh niên hiện nay

Ngoài ra, qua ngôn ngữ đối thoại, Phong Điệp cũngkhiến người đọc cảm mến tấm lòng tốt bụng của bà chủ

nhà trong Cửa sổ sáng đèn:

“- Nếu cậu muốn, tôi sẽ nấu cơm cho cả cậu nữa.

Bác không phải bận tâm như thế đâu Cháu thì ăn uống bất thường, gặp đâu ăn đó

Ờ, sao lại thế Cậu còn khỏe, phải biết cách mà ăn uống cho điều độ Đừng có phí phạm sức khỏe của mình như thế Hơn nữa…tôi cũng chỉ có một mình Con cái lớn rồi bay hết đi, thành thử…

Cháu chỉ sợ phiền bác.

Ôi dào, có gì mà phiền Mấy nữa cậu có tuổi rồi khắc hiểu mà Cậu cứ gửi tiền Nhiều thì ăn thịt cá Ít thì ăn rau đậu Tôi sống cũng đơn giản Cậu đừng lo.” (Cửa sổ ánh đèn – Phòng trọ) [17, tr 43-44]

Hay chỉ qua ba, bốn câu đối thoại của cô nhân viên

tạp vụ và bà hàng nước trong Chàng trông xe hạnh phúc

mà người đọc cảm nhận được cả một xã hội vô tâm đếnthiếu tình người trong truyện ngắn Qua đó tác giả cũngphản ánh thực trạng xã hội hiện nay:

“- Anh ấy không nói gì cả, chỉ nhờ tôi cầm hộ chìa khóa rồi đi Thế thôi.”

“- Thái độ anh ấy thế nào?”

“- Chẳng thế nào cả Vẫn như mọi ngày.” (Chàng trông xe hạnh phúc – Biên bản bão) [14, tr.122]

Đọc truyện ngắn Phong Điệp, ta có thể dễ dàng nhậnthấy, chị không viết nhiều về những đoạn hội thoại, đó chỉ

là những câu thoại ngắn, có lúc rời rạc không có chủ đề

Có nhiều câu hỏi đặt ra mà không thấy câu trả lời Dườngnhư nhà văn đưa ra câu hỏi là để đối thoại với độc giả, chođộc giả những định hướng, suy nghĩ và đưa ra một câu trảlời phù hợp nhất Vừa là một nhà văn vừa là một nhà báo,phải chăng chị hòa hợp giữa viết văn và làm báo tạo ranhững kiểu đối thoại ngắn gọn, linh hoạt, dồn nén mà hàmsúc Đây là một điểm mới đáng ghi nhận của Phong Điệptrong văn xuôi Chị đã đưa độc giả vào mỗi truyện ngắncủa mình để họ tự cảm nhận, tự chiêm nghiệm và suy nghĩ

để có những hành động tích cực hơn…

Trong truyện ngắn Phong Điệp, nhân vật của chịkhông chỉ bộc lộ tính cách của mình qua ngôn ngữ đốithoại, mà còn được khắc họa rõ nét qua ngôn ngữ độcthoại Có thể thấy ngôn ngữ độc thoại chiếm một dunglượng khá lớn trong truyện ngắn của chị Đó có thể lànhững băn khoăn, day dứt của con người hiện đại hoặc cóthể là những tâm tư, nguyện vọng của họ cần được chia

sẽ, thấu hiểu Chẳng hạn như trong Nhật kí nhân viên văn

phòng nhà văn đã để cho cô gái kể lại câu chuyện cuộc đời

mình dưới hình thức nhật kí Qua đoạn trần thuật ấy,người đọc cảm nhận rõ nét được cuộc sống ngột ngạt xung

quanh cô: “ Trong lúc ông réo máy rèn rẹt thì thằng cha

ấy lại đến Cái mặt hiền hiền một kiểu rất khó chịu Vớ vẩn thế chứ Hoặc là lưu manh, lưu manh hẳn Hoặc chất phác chất phác hẳn Đây lại là một cái mặt bì bì như đất, giữa đám ấy nứt ra một khe hở mà người ta gọi là cười.

Nó làm em ngứa ngáy, khó chịu Ông không biết đấy thôi,

em bị dị ứng bẩm sinh Không phải dị ứng lông chó mèo hay dị ứng thức ăn Cũng không phải dị ứng thời tiết Em

bị dị ứng người Ông hiểu không? Dị ứng người Con

người làm em dị ứng Em bức bối, khó chịu, muốn rủa xả muôn gây hấn mà vẫn phải cố đon đả, cười cợt Vì em là nhân viên văn phòng Hàng ngày em phải tiếp đủ mọi loại người Sự chịu đựng của em khiến em mệt mỏi đến cực độ Tưởng đên phát điên Bệnh dị ứng ngày một trầm trọng

mà không có thuốc chữa Em chỉ thấy cơ thể mình đang mòn dần, mục ruỗng dần Cái thứ mà em tuôn ra đằng mồm, cái kiểu mà em nhe răng ra, em không hiểu nó là thứ gì nữa Nó không phải là thứ em muốn Nó là thứ đã được lập trình, và em chỉ cần nhấn enter.” [16, tr.98].

Cuộc sống văn phòng đấy áp lực khiến cô trở nên khóchịu, cô không được sống thật với bản thân mình, cái vănphòng chật hẹp, ngột ngạt đã biến cô thành một cỗ máy đãđược lập trình, khiến cô lúc nào cũng cáu gắt và dị ứng với

cả đồng nghiệp của mình Và dường như, nhà văn đangviết về thực trạng bây giờ, con người bị cuốn vào guồngcủa công việc mà quên đi tình người, quên đi sự đồngcảm, sẻ chia của con người với con người Qua đó thấyđược sự cảm thông sâu sắc của tác giả đối với những nhânviên văn phòng nơi đô thị chật hẹp, đầy bon chen

Hay đó còn là những cuộc độc thoại trực tiếp, tiếngnói nột tâm mang giọng điệu nghệ thuật của chính nhân

vật: “Sao tận bây giờ anh mới cảm thấy cần thiết điều đó?

Mũi tên bay đi rồi có lấy lại được không? Con chim có sống nổi sau cả một mùa băng giá? Tại sao em luôn sợ tình yêu của em không đủ đền đáp cho anh Mà như thế sẽ không công bằng Em sẽ thành kẻ lừa dối trong tình yêu.

Và em sẽ đau khổ gấp ngàn lần anh Con người, bao giờ cũng có hai xu hướng, hòa nhập vào cộng động hoặc tách mình ra Nỗi cô đơn đẩy em đi Một mình Chỉ một mình

mà thôi E sợ một chút san sẻ cũng sẽ lại lấy đi của em những niềm hy vọng nhỏ nhoi, những khao khát yên bình

Em nhạy cảm quá!

Con người có bao nhiêu công việc để lo toan tất bật.

Em luôn có quá nhiều điều khác, ngoài tình yêu, phải day dứt Mà có ai được tất cả đâu Tình yêu của em sẽ không trọn vẹn cho anh Em sẽ không còn làm em nếu buông tay trôi theo dòng sông ngọt ngào dường ấy

Anh đau khổ lắm Em cũng quầng mắt sau hàng đêm mất ngủ Giấc ngủ nếu có, cũng hết sức chật vật giữa những cơn mơ đau đáu Con người phóng túng nơi em lại thành ngựa cho mình cưỡi Những mảng màu siêu tưởng cháy rụi trong nỗi đau không lời.” (Tạm biệt mẹ) [15,

tr.29-30]

Bên cạnh đó, câu độc thoại ngắn gọn nhất của cô bé

dở Hoài Thu trong Tiếng ru đã làm cho người đọc hết sức xúc động: “À ơi…con cò mày đi ăn đêm…”(Tiếng ru) [12,

tr.41] Một đứa dở người sau mười mấy năm chỉ biết cười,vậy mà khi bản năng của người mẹ trỗi dậy, nó đã biết cấtlên tiếng ru ngọt ngào Dường như sau khi đã mệt mỏi vớicuộc sống đô thị ồn ào đầy dối trá, ngòi bút của tác giảbỗng trở về với sự nhân hậu vốn có Câu hát ru đã chạmđến bao trái tim bạn đọc Nó đã có từ rất xưa rồi, em đãđược nghe và bây giờ cất lên thành lời ru cho một đứa trẻlớn khôn thành người

Có thể thấy, những đoạn độc thoại nội tâm thường lànhững đoạn trần thuật rất dài và phần nhiều là của nhân