Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử cổ trung đại việt nam ở trường THPT tại tỉnh quảng ninh

LỜI CAM ĐOANTôi xin cam đoan đề tài: “Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh” là công trình nghiên cứu của riêng tôi.. Xuất

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LAM THỊ THANH HƯỜNG

SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN

MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT

NAM

Ở TRƯỜNG THPT TẠI TỈNH QUẢNG

NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LAM THỊ THANH HƯỜNG

SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN

MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐỖ HỒNG THÁI

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN h t t p : / / l r c t nu.edu v n

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: “Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Lịch sử

cổ trung đại Việt Nam ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh” là công trình nghiên cứu

của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực,không trùng lặp với các đề tài khác và chưa từng được ai công bố ở bất cứ tài liệunào Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan trên của mình

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2019

Tác giả

Lam Thị Thanh Hường

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Tôi xin cảm ơn Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Ninh; Ban lãnh đạo, giáo viênmôn Lịch sử và học sinh Trường TH, THCS & THPT Văn Lang, Trường THPT Minh

Hà, Trường THPT Đông Triều, Trường THPT Hòn Gai, Trường THPT Lương ThếVinh; Ban Quản lí Khu di tích núi Bài Thơ (Hạ Long - Quảng Ninh) đã nhiệt tình giúp

đỡ tôi trong quá trình điều tra và tiến hành thực nghiệm sư phạm

Cảm ơn người thân, bạn bè đã luôn động viên, khích lệ và giúp đỡ để bản thântôi hoàn thành khóa học nói chung và nghiên cứu đề tài nói riêng

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2019

Tác giả

Lam Thị Thanh Hường

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH v

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 10

6 Giả thuyết khoa học 11

7 Đóng góp mới của đề tài 11

8 Cấu trúc đề tài 11

Chương 1 SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 13

1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng KTLM trong dạy học Lịch sử ở trường THPT 13

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản .13

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc sử dụng KTLM trong dạy học lịch sử

15 1.1.3 Mối quan hệ giữa kiến thức lịch sử với kiến thức các môn học khác 22

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng KTLM trong dạy học Lịch sử ở trường THPT 27

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh 31

1.2.1 Về phía giáo viên 31

1.2.2 Về phía học sinh 34

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Chương 2 MỘT SỐ HÌNH THỨC, BIỆN PHÁP SỬ DỤNG KIẾN THỨC

LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

Ở TRƯỜNG THPT TỈNH QUẢNG NINH 37

2.1 Vị trí, mục tiêu và nội dung chính phần Lịch sử cổ trung đại Việt Namtrong

Sách giáo khoa lịch sử lớp 10 ở trường THPT 38

2.1.1 Vị trí 38

2.1.2 Mục tiêu 38

2.1.3 Nội dung cơ bản 40

2.1.4 Xác định những bài học sử dụng KTLM trong dạy học trên lớp Lịch sử cổ trung đại Việt Nam 41

2.1.5 Những yêu cầu khi sử dụng KTLM trong dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam (từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) - Lịch sử 10, chương trình chuẩn

49 2.2 Một số hình thức, biện pháp sử dụng KTLM trong dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh 53

2.2.1 Sử dụng KTLM trong dạy học trên lớp 53

2.2.2 Sử dụng KTLM trong dạy học di sản tại thực địa 68

2.3 Thực nghiệm sư phạm 77

2.3.1 Mục đích của thực nghiệm 77

2.3.2 Nội dung thực nghiệm 78

2.3.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 78

2.3.4 Tiến hành thực nghiệm 79

2.3.5 Kết quả thực nghiệm 80

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89 PHỤ LỤC

DANH MỤC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT

BCH : Ban Chấp hành

CNXH : Chủ nghĩa xã hội

GDCD : Giáo dục công dân

GDTX : Giáo dục thường xuyên

tế phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam 65 Bảng 2.3 Thống kê bài học lịch sử tích hợp dạy học di sản tại Quảng Ninh

phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam 70

Bảng 2.4 Bảng thống kê kết quả thực nghiệm dạy học trên lớp 80 Bảng 2.5 Bảng thống kê kết quả thực nghiệm dạy học di sản 82

Hình:

Hình 1.1 Biểu đồ so sánh kết quả thực nghiệm dạy học trên lớp 81

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nghị quyết số 29/NQ-TW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, ngày 4

tháng 11 năm 2013 “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo,đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã nhấn mạnh vấn đề căn cốt của đổi mới giáo dục là “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” [2] Theo đó, phương pháp dạy học phải

thay đổi căn bản theo hướng:Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theohướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹnăng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tậptrung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cậpnhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớpsang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa,nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trongdạy và học

Sự bùng nổ thông tin trong thời đại toàn cầu hóa, đặc biệt ảnh hưởng của cuộccách mạng 4.0 đã làm cho kiến thức của nhân loại tăng lên vô cùng nhanh chóng Đểngười học lĩnh hội một cách chủ động, linh hoạt và chọn lọc khối lượng tri thứckhổng lồ của nhân loại và hình thành những năng lực căn cốt thích ứng với cuộcsống, các nhà giáo dục không còn cách nào khác ngoài việc phải thay đổi chươngtrình, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học dạy học Đây cũng là biện pháp ưutiên hàng đầu, là con đường duy nhất đúng cho sự chuyển đổi mục tiêu giáo dục từtrang bị nội dung kiến thức sang phát hiện, phát triển năng lực của người học

1.2 Là một bộ môn thuộc nhóm ngành khoa học xã hội, việc dạy học Lịch sửtrong các trường trung học phổ thông không nằm ngoài những yêu cầu chung củangành giáo dục trong bối cảnh hiện nay Hơn nữa, vấn đề đổi mới phương pháp dạyhọc để thu hút sự say mê, hứng thú của học sinh, nâng cao hiệu quả giáo dục Lịch sử

đã được đề cập đến rất nhiều trong thời gian gần đây Vai trò, thế mạnh của môn Lịch

sử trong giáo dục tư tưởng, thái độ, nhận thức của học sinh quan trọng như thế nào là

điều chúng ta không cần bàn cãi Không phải ngẫu nhiên, Xi xê rông - một chính trịgia nổi tiếng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

của La Mã thời cổ đại đã khẳng định“Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống” Nhưng hiện tượng “chán” Lịch sử lại ngày càng phổ biến Việc lí giải nguyên nhân cũng đã

được đưa ra và mấu chốt vẫn xoay quanh phần lớn ở phương pháp dạy học hiện nay

Theo đó, kiến thức lịch sử không đơn thuần gói gọn trong việc nghiên cứu, tìmhiểu, hệ thống những sự kiện, hiện tượng, nhân vật trong bộ môn lịch sử, mà cần có

sự hỗ trợ của các môn khoa học liên ngành Vì thế, việc sử dụng kiến thức liên môntrong dạy học lịch sử sẽ góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy họcchuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực

1.3 Khóa trình Lịch sử cổ trung đại Việt Nam thể hiện lịch sử dân tộc từ nguồngốc đến giữa thế kỉ XIX Tuy nhiên, nội dung này đưa vào chương trình lịch sử lớp 10hiện hành chỉ có thời lượng trên lớp là 15 tiết học, sắp xếp từ bài 13 đến bài 28 là 14tiết học kiến thức mới (tiết 19 đến tiết 34 trong phân phối chương trình chuẩn), và tiếtthứ 15 là kiểm tra 45 phút Như vậy, để có thể giúp học sinh tiếp cận và thấu hiểuđược lịch sử dân tộc thời kì này, giáo viên phải thực sự quan tâm đến đổi mới phươngpháp một cách phù hợp, hiệu quả nhất, giúp học sinh vừa có được kiến thức trọngtâm, chi tiết lại vừa có cái nhìn tổng thể quá trình dựng nước, giữ nước của cha ông.Những kiến thức liên môn nếu được khai thác và sử dụng phù hợp sẽ góp phần nângcao hiệu quả dạy học khóa trình lịch sử trên đây

Xuất phát từ những lí do đó, tôi chọn đề tài “Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam ở trường trung học phổ thông tỉnh Quảng Ninh” cho luận văn thạc sĩ của mình để góp phần nâng cao chất lượng dạy

học bộ môn Lịch sử nói chung, dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam nói riêngtrong các trường THPT tại Quảng Ninh

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Việc sử dụng KTLM nói chung và KTLM trong dạy học lịch sử nói riêng đã vàđang được các nhà lý luận dạy học, các nhà giáo dục lịch sử trong và ngoài nướcnghiên cứu, đề cập đến trong các công trình nghiên cứu Trong quá trình sưu tầm, tìmhiểu tư liệu phục vụ đề tài, tôi đã tiếp cận được những nguồn tài liệu về vấn đề sửdụng KTLM sau:

2.1 Tài liệu nước ngoài

2.1.1 Tài liệu giáo dục học

Các nhà giáo dục Xô Viết trước đây rất coi trọng các mối liên hệ giữa các mônhọc, hơn nữa là sự phối kết hợp giữa các giáo viên của những bộ môn khác nhau trong

nhà trường Nhà giáo dục học T.A.I Lina trong cuốn “Giáo dục học” (NXB Giáo dục

Hà Nội, 1973) cho rằng: “Ngày nay, không một khoa học nào được giảng dạy mà lại không sử dụng những số liệu của các khoa học tiếp cận khác, những tài liệu, những

sự kiện và những thí dụ lấy từ trong cuộc sống hàng ngày và từ các lĩnh vực tri thức khác nhau” [50; tr.245] Trong phần nhiệm vụ của việc giảng dạy kĩ thuật tổng hợp tác giả viết: “Việc xác lập mối liên hệ giữa các bộ môn nhằm vạch ra cho học sinh thấy mối liên hệ qua lại của các khoa học” [50; tr.253] Những nghiên cứu trên cho

chúng ta thấy, sự liên hệ giữa các môn học trong trường phổ thông cũng gắn bó mậtthiết, tác động qua lại như các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống

Cùng quan điểm trên, nhà giáo dục học nổi tiếng người Nga,

M.T.Ogơrôtnhicôp nhấn mạnh: “…giải thích những tài liệu nghiên cứu bằng những môn học khác nhau xung quanh môn học đó” [39; tr.43].

Trong cuốn “Phương pháp và kĩ thuật lên lớp trong trường phổ thông” (Tập

1), NXB Giáo dục, 1975, tác giả N.M.Iacôplép đã nhấn mạnh vai trò của dạy học liên

môn “…là hệ thống công tác liên hệ hữu cơ giữa các giáo viên các bộ môn khác - tức

là mối liên hệ giữa các bộ môn” [42; tr.35].

L.F.Kharlamốp trong tác phẩm “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào?” (NXB Giáo dục, 1979) đã chỉ rõ tác dụng, ý nghĩa của việc vận dụng kiến thức các môn học: “Việc giáo viên có khả năng tìm được mối liên hệ giữa các vấn đề mà các nhà bác học đã nghiên cứu với điều mà các em đã học ở nhà trường thuộc một môn học nào đó cũng gây cho học sinh niềm hứng thứ đặc biệt với việc học tập tài liệu mới” [27; tr.102] Rõ ràng, sự liên hệ kiến thức liên môn vừa giúp làm

sáng tỏ nội dung đang học lại vừa tạo hứng thứ cho các em trong học tập

Tác giả M Alêcxêep trong tác phẩm “Phát triển tư duy học sinh”(NXB Giáo dục, 1976) cũng bàn đến vấn đề logic trong quá trình dạy học “Bất cứ một yếu tố nào trong hệ thống tri thức ở nhà trường bao giờ cũng đòi hỏi học sinh phải biết một yếu tố tri thức khác thì mới hiểu được, mặt khác nó lại là cơ sở để hiểu một yếu tố tri

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

thức khác nữa… Toàn bộ hệ thống tri thức học tập trong nhà trường đều có mối liên

hệ móc

xích như vậy, giữa các yếu tố của mình Trong việc dạy học nhất thiết phải tính đến mối liên hệ này” [37; tr.19].

Cuốn “Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi” của Giselle Kniep có đề cập đến qui trình xây dựng các đơn vị bài học tích hợp là gì nêu “Tích hợp nội dung là hình thức kết nối với nội dung trong nội bộ môn học và giữa các môn học với nhau” [19; tr.27] Việc giáo viên Khoa học xã hội sử dụng nghệ thuật, văn

O.Martin-học, địa lí để giúp học sinh hiểu rộng hơn một vùng văn hóa là một ví dục về tích hợpnội dung trong phạm vi lớp học Hay khi một giáo viên Khoa học xã hội và một giáoviên tiếng Anh dạy một đơn vị bài học về văn hóa do hai người cùng xây dựng làm lu

mờ ranh giới giữa hai bộ môn thì cũng là ví dụ cho sự tích hợp nội dung giữa các môn

học “Cả hai hình thức tích hợp nội dung trên đều được gọi là chương trình liên môn” [19; tr.27].

Trong các công trình nghiên cứu của mình, Linđa đã chỉ ra vai trò của người

thầy là vô cùng quan trọng “Thầy giáo là người có kiến thức toàn diện và có trình độ văn hóa cao Ngoài kiến thức chuyên môn của mình, các thầy giáo cần phải hướng vào một vài lĩnh vực khác của khoa học và kĩ thuật mà hiện nay thanh niên ta bất cứ ngành nào cũng yêu thích” [49; tr.229].

Bàn về những phẩm chất của người giáo viên, James H.Stronge trong cuốn

“Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả” (NXB Giáo dục, 2011) do Lê Văn Canh dịch đã nhận định: “Giảng dạy là nơi gặp gỡ của nhiều ngành học phức hợp và liên quan đến việc tương tác với nhiều học sinh đa dạng và phức hợp” [25; tr.93].

Tác giả Robert J.Marzano, với cuốn sách “Nghệ thuật và khoa học dạy học”

do GS.TS Nguyễn Hữu Châu dịch, cũng khẳng định: “Trong thực tế, không có một chiến thuật dạy học riêng lẻ nào đáp ứng được yêu cầu của việc xử lí tích cực kiến thức trong quá trình trải nghiệm với kiến thức trọng tâm mới” [48; tr.47].

2.1.2 Tài liệu giáo dục lịch sử

Trong cuốn sách “Lịch sử là gì”, tác giả N.A.E Rô-phê-ép (NXB Giáo dục, 1981) chỉ ra: “Không có bộ môn khoa học nào có thể phát triển một cách đơn độc”

[40; tr.147] Tác giả đã nêu được mối quan hệ giữa lịch sử với các khoa học nghiên

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

cứu xã hội khác nhau, như xã hội học, dân tộc học, tâm lí xã hội,… rất khăng khít

“Sở dĩ

các khoa học này xích lại gần nhau vì chúng cùng nghiên cứu một đối tượng như nhau”

[40; tr.147]

Cuốn sách “Bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử” của tác giả I.Ia.Léc-ne

(Viện Khoa học Giáo dục, 1968) đề cập đến mối liên hệ giữa các tri thức khác nhau có

mối quan hệ với nhau: “Ở chỗ nào nến tài liệu cho phép, chỗ nào có những vấn đề gần gũi với nhau thì khả năng đó phải được sử dụng” [24; tr.149] “Bất kì tri thức lịch sử nào là thông tin lĩnh hội đầu tiên được thực hiện nếu như nó được tổng hợp với các tri thức khác nhau của chúng Cần dần dần dạy cho học sinh hiểu được tính

đa diện, đa dạng của các quan hệ đó” [24; tr.177] Khẳng định này chỉ rõ, trong quá

trình dạy học giáo viên cần chú ý đến tính đa dạng, đa chiều của mỗi vấn đề

Nhà giáo dục N.G.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử” (NXB Giáo

dục,

1973) cũng chỉ ra: “Để có một giờ học tốt, người giáo viên phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, quan trọng nhất là tham khảo các tài liệu để làm cho nội dung bài giảng phong phú, chính xác,…” [41; tr.23] “Phải sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ” [41; tr.76] Tác giả đã cho ta thấy

được tầm quan trọng của việc sử dụng các nguồn tài liệu khác nhau để chuẩn bị mộtgiờ học bởi chính việc tham khảo nhiều nguồn tài liệu khác nhau sẽ giúp bài giảngthêm sinh động, giúp học sinh hứng thú hơn

Như vậy có thể thấy, thông qua các công trình nghiên cứu trên, vấn đề sử dụngKTLM trong dạy học đã được bàn tới ở nhiều khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, tất cảđều có xu hướng chung về quan điểm thừa nhận vai trò, ý nghĩa, tác dụng của KTLMtrong việc nâng cao hiệu quả giờ dạy, bài học cũng như góp phần thu hút và gây hứngthú cho học sinh

2.2 Tài liệu trong nước

Thể hiện sự tương đồng với những nghiên cứu của các học giả nước ngoài,nhiều tài liệu của các nhà giáo dục học Việt Nam cũng đề cập tới sự cần thiết của việc

sử dụng KTLM trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

2.2.1 Tài liệu tâm lí học và giáo dục học

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong tập 1, cuốn “Giáo dục học” (NXB Giáo dục,

1987) đã nêu một cách khái quát và tương đối đầy đủ về vai trò, ý nghĩa của việc sử

dụng kiến thức liên môn: “Tiềm năng giáo dục thế giới quan cho học sinh đặc biệt

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

được khai thác trong mối liên hệ giữa các môn học Các mối liên hệ giữa các môn học,

phản ánh bản chất biện chứng của nhận thức khoa học, giúp xem xét một sự vật hay một hiện tượng từ nhiều quan điểm khác nhau” [45; tr.123] Đồng thời, các tác giả cũng đưa ra phương hướng hoàn thiện nội dung dạy học và nhấn mạnh: “Tăng cường mối liên hệ giữa các môn học” [45; tr.200].

Đặng Thành Hưng trong cuốn “Dạy học hiện đại - lí luận, biện pháp, kĩ thuật” (NXB Đại học Quốc gia, HN, 2002) cho rằng: “Trong khoa học giáo dục còn có những bộ môn, chuyên ngành, liên môn lấy những quan hệ qua lại làm đối tượng”

[23; tr.15] Tác giả đã đề cập đến những khả năng khác của vấn đề sử dụng KTLMtrong dạy học là ngành học nghiên cứu cụ thể mối liên hệ qua lại giữa các ngành học

Trần Bá Hoành với cuốn “Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa” (NXB ĐHSP Hà Nội, 2006) nhấn mạnh phương pháp học tích cực

trong đó đề cập đến vấn đề giáo dục theo mục tiêu với nội dung “xuyên môn” và “liênmôn”

Cuốn giáo trình triết học Mác - Lênin (NXB Chính trị Quốc gia, 2006) có đoạn

viết: “Tùy theo khoa học cụ thể mà có thể tích hợp các môn khoa học khác lại với nhau như: Lí-Hóa-Sinh; Văn-Sử-Địa Ở mức độ cao, sự tích hợp này sẽ hình thành những môn học mới, chứ không phải là một sự lắp ghép thông thường các môn riêng

rẽ lại với nhau Các môn vẫn giữ vị trí độc lập với nhau, chỉ tích hợp những phần gần nhau Ở mức độ thấp, việc tích hợp được kiến thức hiện tượng trong mối quan hệ liên môn đến các bộ môn khác, không trình bày trùng lặp trong biên soạn sách giáo khoa

và quá trình dạy học mà chỉ khai thác, vận dụng các kiến thức có liên quan đến các

bộ môn

khác” [6].

2.2.2 Tài liệu giáo dục lịch sử

Đầu tiên phải kể đến cuốn sách “Bồi dưỡng thường xuyên chu kì 1992 - 1996, dùng cho giáo viên phổ thông cấp II” bàn về phương pháp lịch sử cũng đã khẳng định: “Thực hiện nguyên tắc liên môn trong dạy-học lịch sử Điều này không chỉ làm cho việc tiếp thu của các em được toàn diện, sâu sắc mà còn gây hứng thú học tập.

Bộ môn lịch sử liên quan đến kiến thức của nhiều môn học về khoa học xã hội cũng như khoa học tự nhiên cho nên việc đưa những kiến thức môn học khác có liên quan

sẽ nâng cao chất lượng học tập, mà cũng tiết kiệm được thời gian học” [4; tr.74].

Cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” do Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị chủ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

biên (NXB Giáo dục, 1998) đã đề cập đến một số nguyên tắc dạy học thường xuyêncó

mặt trong quá trình dạy học lịch sử Những nguyên tắc này làm cho việc sử dụng hệthống phương pháp sinh động, cụ thể, có hiệu quả sư phạm cao như nguyên tắc dạy

học liên môn, nguyên tắc dạy học nêu vấn đề…: “Dạy học liên môn và tính kế thừa trong việc học tập các khóa trình lịch sử làm cho các em nhận thức sự phát triển của

xã hội một cách liên tục, thống nhất, mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, hiểu được tính toàn diện của lịch sử Điều này khắc phục được tnh trạng rời rạc, tản mạn trong kiến thức của học sinh Nắm được mối liên hệ kiến thức giữa các môn học, tính hệ thống của các tri thức lịch sử sẽ giúp các em có khả năng phân tích các sự kiện, tm ra bản chất qui luật chi phối sự phát triển của lịch sử” [31;

tr.165]

Tác giả Phan Ngọc Liên và Trịnh Đình Tùng (Chủ biên) trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trung học cơ sở” (NXB Giáo dục,

1998), một lần nữa khẳng định vai trò của việc sử dụng kiến thức của các môn học

khác nhau trong quá trình dạy và học lịch sử: “Trong học tập lịch sử, học sinh phải tích cực tiến hành nhiều biện pháp sư phạm để cụ thể hóa thời gian, địa điểm, diễn biến của sự kiện xảy ra trong quá khứ với nhiều nguồn tư liệu khác nhau (tài liệu lịch

sử, văn học, tài liệu địa phương, hiện vật, tài liệu truyền miệng,…) Thông qua quan sát bản đồ, đọc kí hiệu, nội dung lịch sử được biểu diễn trên bản đồ, việc sử dụng bản

đồ lịch sử còn góp phần phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ, đặc biệt là kĩ năng đọc bản đồ, củng cố thêm về kiến thức địa lí…” [32;

tr.81]

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập 1 (NXB Đại học sư phạm Hà

Nội, 2010) do tác giả Phan Ngọc Liên (chủ biên) cũng đã khẳng định dạy học liên môn

là một trong những nguyên tắc quan trọng của dạy học ở trường phổ thông nói

chung, môn lịch sử nói riêng “Một số nước đã tiến hành tích hợp ở nhiều mức độ khác nhau… Ở nước ta, nguyên tắc liên môn được chú trọng nhiều, nhằm làm cho kiến thức các môn học bổ sung cho nhau, hiểu sâu sắc hơn các sự kiện đang học… Việc dạy học theo nguyên tắc liên môn đòi hỏi giáo viên lịch sử không chỉ có kiến thức vững chắc về bộ môn mà còn phải nắm vững nội dung, chương trình các môn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

học được giảng dạy ở trường phổ thông, trước hết là Văn học, Địa lý, Giáo dục công dân Học sinh có vai trò tích cực, chủ động trong việc học tập theo nguyên tắc liên môn, vì ở đây các em huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện một

sự kiện Các em được ôn tập,

củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức cao hơn và biết vận dụng thông minh trong học tập” [33; tr.343].

Bên cạnh đó, quan điểm về dạy học liên môn trong bộ môn Lịch sử ở trườngphổ thông còn được đề cập đến trong các bài viết trên các tạp chí Giáo dục, Nghiên

cứu lịch sử… Tiêu biểu như bài của các tác giả Nguyễn Quang Vinh “Dạy học theo quan điểm liên môn” (đăng trên Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 10/1986), Trần Văn Cường “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề về văn hóa trong sách giáo khoa lịch sử THPT” (tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 12/1997), tác giả Trần Viết Thụ với bài “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa trong SGK lịch sử”, Trần Đức Minh “Vận dụng quan điểm liên môn - một yếu tố nâng cao tính tích cực học tập của học sinh” (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 4/1999) Mỗi bài viết

khai thác, phân tích một khía cạnh, nội dung cụ thể nhưng đền thể hiện sự cần thiếtcũng như vai trò, ý nghĩa của nguyên tắc liên môn trong việc nâng cao hiệu quả bàihọc cũng như chất lượng bộ môn

Vấn đề sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học cũng đã được nghiên cứuqua một số đề tài khóa luận của sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh như:

- Tác giả Phạm Văn Thiện: “Sử dụng kiến thức văn học, địa lí, chính trị trong giờ học lịch sử ở trường THPT theo nguyên tắc liên môn”, luận văn thạc sĩ khoa học

Nhung năm 2012, trường Đại học Giáo dục

- Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Trinh: “Sử dụng kiến thức liên môn

để giáo dục truyền thống yêu nước cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1945 -

1954) THPT - Chương trình chuẩn”.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

- Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục của tác giả Nguyễn Thị Kim Dung: “Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - thế kỉ XV) lớp 7 trường THCS”, năm 2016.

Ngoài ra, hưởng ứng cuộc thi vận dụng kiến thức liên môn trong dạy - học ởtrường phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động, nhiều khía cạnh cụ thểcủa

việc sử dụng kiến thức liên môn đã được các tác giả dự thi (gồm cả giáo viên và họcsinh) đề cập tới tương đối phong phú, cụ thể và sinh động.

Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học và nhiệm vụ giáo dục trung học năm

2014 - 2015; 2015 - 2016 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đặt việc dạy học tích hợp liên môn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của môn học, năm học

Đáng chú ý, chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 đã nhấn mạnh

việc sử dụng KTLM trong dạy học ở trường phổ thông: “Dạy học tích hợp là quá trình dạy học trong đó giáo viên tổ chức hoạt động để học sinh huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới từ đó phát triển năng lực cần thiết” [18;

tr.67]

Việc tm tòi, nghiên cứu các nguồn tài liệu trên đã hỗ trợ cho bản thân tôi cóđược những tư liệu tham khảo quan trọng, quí giá trong việc xác định, lựa chọn vànghiên cứu đề tài của mình Tuy nhiên, bản thân tôi nhận thấy, chưa có tài liệunào đề cập một cách hệ thống vấn đề sử dụng kiến thức liên môn trong dạy họcLịch sử cổ trung đại Việt Nam nói chung và ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh Vì vậy,trên cơ sở kế thừa thành quả những công trình trước đó, đề tài tập trung đi sâunghiên cứu cơ sở lí luận, thực tiễn và đề xuất một số biện pháp cụ thể sử dụngKTLM trong dạy học phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam theo thực tiễn các trườngTHPT ở tỉnh Quảng Ninh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Là quá trình vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử cổ trung đại Việt

Nam trong sách giáo khoa Lịch sử 10 - chương trình chuẩn, ở trường THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu cơ sở, biện pháp sử dụng kiến thức liên môn trong các bàihọc nội khóa, ngoại khóa thuộc phần lịch sử cổ trung đại Việt Nam trong sách giáokhoa Lịch sử 10 - chương trình chuẩn, tại các trường THPT ở tỉnh Quảng Ninh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lí luận, thực tiễn của việc sử dụng kiến thức liên môn trong dạy họcLịch sử, đề tài đề xuất những biện pháp ứng dụng cụ thể việc sử dụng kiến thức liênmôn trong dạy học trên lớp và dạy học di sản tại thực địa phần lịch sử cổ trung đạiViệt Nam ở các trường THPT tỉnh Quảng Ninh.

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận về phương pháp dạy học phát triển năng lực nói chung

và vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử nói riêng nhằm nâng cao chấtlượng bộ môn, đáp ứng yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục

- Điều tra, phân tích thực trạng giảng dạy lịch sử ở trường THPT tại QuảngNinh, lấy đó làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp vận dụng kiến thức liên môn

để nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam

- Xác định những bài học nội khóa sử dụng kiến thức liên môn để nâng cao chất

lượng bộ môn nói chung và phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam nói riêng

- Đề xuất cụ thể các biện pháp vận dụng kiến thức liên môn trong các bài nộikhóa, dạy học thực địa thuộc phần lịch sử cổ trung đại Việt Nam trong sách giáokhoa Lịch sử 10 - chương trình chuẩn

- Tiến hành thực nghiệm, xử lí kết quả, phân tích để rút ra kết luận về vấn đềnghiên cứu

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Đề tài dựa theo nguyên lý phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin, tưtưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục nóichung, nghiên cứu và giảng dạy Lịch sử nói riêng trong các trường THPT trong điềukiện đất nước mở cửa, hội nhập

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết: dựa vào những nguồn tài liệu tâm

lí học, giáo dục học, giáo dục lịch sử để khái quát những cơ sở lí luận của đề tài

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

+ Phân tích, khảo sát đánh giá điều kiện thực tế tại địa phương và thực trạngdạy học lịch sử cổ trung đại Việt Nam trong các trường THPT tỉnh Quảng Ninh đểtổng quan cơ sở thực tiễn của việc sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học

+ Điều tra cơ bản qua sử dụng phiếu hỏi, phỏng vấn trực tiếp đối tượng liênquan đề tài là giáo viên lịch sử, học sinh tại một số trường trên địa bàn Quảng Ninh(tập trung trước hết tại trường TH, THCS & THPT Văn Lang cùng một số trường trênđịa bàn thành phố Hạ Long) Thống kê các số liệu, dữ liệu từ kết quả điều tra và phântích, đánh giá vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm nhằm kiểm chứng tínhkhả thi của các biện pháp sư phạm mà luận văn đề xuất, làm căn cứ rút ra kết luậnkhoa học của đề tài

6 Giả thuyết khoa học

Vận dụng kiến thức liên môn vào các bài học trên lớp và dạy học di sản tạithực địa trong chương trình Lịch sử cổ trung đại Việt Nam ở các trường THPT tỉnhQuảng Ninh đúng với phương pháp dạy học hiện đại phù hợp điều kiện thực tiễn sẽgóp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn tại địa phương

7 Đóng góp mới của đề tài

Về mặt lí luận: thông qua quá trình tổng hợp, nghiên cứu, thực nghiệm, đề tài

góp phần làm phong phú hơn lí luận và phương pháp dạy học theo hướng phát triểnnăng lực người học nói chung và phương pháp vận dụng kiến thức liên môn nói riêngtrong bộ môn Lịch sử ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh

Về mặt thực tiễn: đề tài góp phần đề xuất và tổ chức các giờ học vận dụng

kiến thức liên môn trong chương trình Lịch sử cổ trung đại Việt Nam ở các trườngTHPT tại Quảng Ninh; cung cấp thêm các hình thức, biện pháp nâng cao hiệu quả giờdạy mà giáo viên Lịch sử THPT có thể ứng dụng; bổ sung chủ đề, nội dung, phươngpháp giáo dục về các di tích lịch sử văn hóa của tỉnh nhà qua hoạt động trải nghiệm

ở các nhà trường; làm phong phú hơn hình thức tổ chức dạy học bộ môn Lịch sử ởcấp THPT tỉnh Quảng Ninh

Những kết quả nghiên cứu lí luận và thực tiễn trên của đề tài sẽ góp phầnthúc đẩy sự đổi mới mục tiêu giáo dục, tiếp cận và phát triển toàn diện các năng lựccủa học sinh THPT của địa phương

8 Cấu trúc đề tài

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

Chương 1

SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC

TIỄN 1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng KTLM trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1.1 Khái niệm “kiến thức”

Trong cuộc sống, khái niệm “kiến thức” được chúng ta sử dụng thường xuyên

và phổ biến ở nhiều phương diện, lĩnh vực khác nhau Vì vậy, khi xét về bản chất khái

niệm “Thế nào là kiến thức?” lại có khá nhiều quan niệm phong phú, đa dạng.

Với ngành giáo dục học, “Kiến thức là sự thông hiểu và lưu trữ trong trí nhớ những sự kiện cơ bản của khoa học và những qui tắc kết luận và qui luật xuất xứ từ những sự kiện ấy” [26; tr.14] Tác giả Trần Viết Vượng, trong cuốn Giáo dục học cho rằng, “kiến thức là hệ thống những khái niệm, phạm trù, những qui tắc, lí thuyết của từng môn học mà học sinh cần phải nắm vững Kết quả học tập môn học được đánh giá bằng khả năng nhận thức của học sinh với số lượng và chất lượng kiến thức đó”

[58; tr.84-85]

Với các nhà sinh lí học, “kiến thức” chẳng quan là một dạng nhất định của

những mối liên hệ tạm thời, được tạo trên vỏ các bán cầu đại não do ảnh hưởngnhững kích thích bên ngoài và hoạt động tư duy tích cực của chủ thể nhận thức Như

vậy,“kiến thức” chỉ mang tính “tạm thời”, không tồn tại mãi Nếu không thường xuyên “nhắc lại”, “kiến thức” đã hình thành trên vỏ đại não đó sẽ bị lu mờ, thậm chí

biến mất và bị thay thế bởi điều mới mẻ hơn

Theo từ điển Tiếng Việt, “kiến thức” được định nghĩa “là những điều hiểu biết

do học tập, tm hiểu mà có” [47; tr.635].

Như vậy có thể thấy, tùy theo góc độ tiếp cận mà mỗi ngành khoa học sẽ đưa

ra những định nghĩa cụ thể khác nhau về “kiến thức” song tất cả đều đi tới điểm chung khẳng định “kiến thức” là kết quả của quá trình nhận thức “Kiến thức” chính

là những kinh nghiệm có được trong quá trình lao động, sản xuất, nghiên cứu, học

tập nhằm chinh phục tự nhiên, phát triển cuộc sống của con người Vì vậy, “kiến

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

thức” trở thành công cụ hữu ích, trang bị cho con người trong quá trình phát triển.

Ngược lại, qua thực

tiễn, “kiến thức” lại được kiểm chứng, bổ sung làm cho phong phú, chân xác hơn Và cuối cùng, một cách bao quát nhất có thể xác định, “kiến thức” là những hiểu biết về

tự nhiên, xã hội mà con người có được do quá trình học tập, tìm hiểu mà có

1.1.1.2 Khái niệm “kiến thức lịch sử”

Kiến thức lịch sử thuộc phạm trù ý thức xã hội Việc nắm vững kiến thức lịch

sử là cơ sở đầu tiên giúp chúng ta hiểu đúng hiện thực lịch sử một cách chính xác,khách quan Kiến thức lịch sử là nền tảng cho sự nhận thức, tìm hiểu, nghiên cứu quiluật phát triển trong tương lai

Kiến thức lịch sử phát triển theo nhận thức của con người “Một trong những mặt quan trọng của lịch sử là sưu tầm và nghiên cứu các sự kiện, những tế bào cơ bản của hiện thực Sự kiện có thể coi là nguyên liệu để hình thành tri thức khoa học”[43; tr.5] Khi khoa học lịch sử ra đời, kiến thức lịch sử được sắp xếp, khái quát,

trừu tượng hóa để từ đó rút ra qui luật phát triển xã hội

Kiến thức lịch sử ghi lại lịch sử chân thật của con người, phản ánh quá trìnhphát sinh, phát triển khách quan của tự nhiên và xã hội theo trình tự thời gian Vì vậy

nó có tác động lớn trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm và hình thành thế giớiquan khoa

Như vậy, kiến thức lịch sử là sự phản ánh mọi mặt đời sống xã hội, là kết quảnghiên cứu của ngành khoa học lịch sử, được sử dụng vào nhận thức và hoạt động xãhội giúp con người hiểu một cách đầy đủ về quá trình phát triển của lịch sử loàingười

1.1.1.3 Khái niệm về kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

Môn học Lịch sử ở trường phổ thông có chức năng cung cấp cho học sinhnhững tri thức về sự phát sinh, phát triển của mọi mặt đời sống xã hội loài người.Theo đó, kiến thức lịch sử không tách biệt, riêng lẻ mà là sự tổng hòa những kiếnthức giữa ngành khoa học xã hội và khoa học tự nhiên Đặc điểm này đặt ra yêu cầuvới người

giáo viên dạy Lịch sử là phải chọn lọc, tổng hợp những khái niệm, nội dung từ nhữngmôn học khác nhau trong chương trình giáo dục phổ thông để làm nổi bật kiến thứclịch sử học sinh cần lĩnh hội Xác định những điểm đồng tâm trong tri thức các bộmôn ở trường phổ thông với kiến thức lịch sử để đạt tới mục tiêu giáo dục toàn diệnchính là biểu hiện của việc sử dụng KTLM trong dạy học lịch sử.

Đối với học sinh, KTLM giúp các em nhận thức được sự phát triển của xã hộimột cách liên tục, thống nhất, hiểu được tính toàn diện của lịch sử Điều này gópphần khắc phục tnh trạng rời rạc, tản mạn trong kiến thức của học sinh Khi học lịch

sử có sử dụng KTLM, học sinh sẽ phát huy được vai trò chủ động của người học khihuy động những kiến thức đã học ở các bộ môn khác để lí giải sự kiện, hiện tượngtrong lịch sử Điều này sẽ trực tiếp giúp học sinh tự củng cố kiến thức đã biết, mởrộng kiến thức mới và vận dụng giải quyết những tình huống phát sinh trong quátrình học tập Như vậy, phương pháp sử dụng KTLM sẽ trực tiếp góp phần nâng caohiệu quả giờ học, phát huy năng lực tư duy, sáng tạo cho học sinh, giúp các em cókhả năng phân tích các sự kiện, tìm ra bản chất, qui luật khách quan trong sự pháttriển của lịch sử

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc sử dụng KTLM trong dạy học lịch sử

1.1.2.1.Đổi mới giáo dục trong bối cảnh của cuộc cách mạng 4.0

Đặt trong bối cảnh ảnh hưởng ngày càng sâu rộng của cuộc Cách mạng 4.0,thời đại số với sự bùng nổ thông tin, xu thế hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay, ViệtNam đã và đang chuyển mình mạnh mẽ, toàn diện trên các lĩnh vực để khôngngừng đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của sự phát triển xã hội Tuy nhiên,cũng trong điều kiện đó, cơ hội lớn luôn đi kèm với những thách thức, đòi hỏi mới.Ngay từ Hội nghị lần thứ VIII, BCH Trung ương Đảng khóa XI đã chỉ ra mục tiêu

chung cho toàn Đảng, toàn dân là: “Bảo vệ vững chắc độc lập chủ quyền, thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ XHCN, bảo vệ sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, bảo vệ an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và nền văn hóa Việt Nam, giữ vững ổn định chính trị và môi trường hòa bình để phát triển đất nước theo định hướng XHCN” [18; tr.3].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

ương VIII, khóa XI, Đảng nêu rõ: “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện,

… yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước” [18; tr.9] Luật Giáo dục 2005 đã thể chế hóa mục tiêu giáo dục phổ thông là: “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và CNXH, hình thành và bồi dưỡng phẩm chất, năng lực của công dân, đáo ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

[36; tr.23]

Đặc biệt, Nghị quyết 29-NQ/TW về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” nêu rõ mục tiêu tổng quát là: “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và như cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả” Kèm theo

đó là đề ra mục tiêu cụ thể đối với giáo dục phổ thông: “Đổi mới giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát triển, bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” [2; tr.9].

Như vậy, mục tiêu tổng quát nhất cho giáo dục hiện nay là hướng tới sự pháttriển toàn diện, giúp người học có phẩm chất và năng lực tiếp nhận, vận dụng kiếnthức vào thực tiễn, phát huy tối đa khả năng của bản thân, từng bước trở thànhcông dân toàn cầu trong thời đại hội nhập Do đó, việc sử dụng KTLM được xem như

là một trong những giải pháp tích cực để đáp ứng những yêu cầu đó

1.1.2.2 Mục tiêu, nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử ở trường phổ

thông.

Bộ môn Lịch sử nằm trong hệ thống chương trình giáo dục phổ thông nóichung Vì vậy, mục tiêu hướng tới của bộ môn được xây dựng trên cơ sở mục tiêuchung của giáo dục, của cấp học và dựa trên quan điểm, đường lối định hướng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

chung của Đảng và Nhà nước Cụ thể, mục tiêu của môn Lịch sử ở trường THPTnhằm giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc vàlịch sử thế giới, góp phần hình thành ở thế hệ trẻ nhân sinh quan, thế giới quan khoahọc, giáo dục lòng yêu

quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, tinh thần cách mạng, bồi dưỡng năng lực

tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

Mục tiêu của việc dạy học lịch sử ở trường THPT được thể hiện chủ yếu quaviệc hình thành cho HS những kiến thức, kĩ năng và thái độ, năng lực, phẩm chất:

Thứ nhất, hình thành kiến thức: giúp học sinh tiếp cận những kiến thức cơ

bản trong tri thức lịch sử dân tộc và thế giới, bao gồm: sự kiện, nhân vật, thời gian,không gian, các khái niệm, thuật ngữ lịch sử, những hiểu biết về quan điểm lí luận sơgiản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu, học tập phù hợp với yêu cầu bộmôn và trình độ nhận thức của học sinh

Thứ hai, hình thành thái độ: giúp hình thành cho học sinh những quan điểm

tư tưởng, lập trường, phẩm chất, đạo đức, nhân cách, tnh cảm đúng đắn, trungthành với lí tưởng XHCN, góp phần đào tạo con người cách mạng toàn diện, có tinhthần yêu Tổ quốc; Bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc, yêu quê hương, có thái

độ tích cực vì xã hội, vì cộng đồng; Yêu lao động, sống nhân ái, có niềm tin, ý thức kỉluật, tuân thủ pháp luật; trân trọng các dân tộc và văn hóa trên thế giới, có tinh thầnđoàn kết quốc tế, hữu nghị, yêu hòa bình, đấu tranh cho độc lập, tự do, văn minh,tiến bộ xã hội; nhận thức đúng qui luật phát triển khách quan của lịch sử, giúp các

em vững tin vào sự nghiệp xây dựng CNXH của đất nước

Thứ ba, phát triển toàn diện kĩ năng, năng lực, phẩm chất: rèn cho học sinh

những kĩ năng đặc trưng của bộ môn như: ghi nhớ các sự kiện, miêu tả, tườngthuật, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa Kĩ năng làm việc với sách giáo khoa, tàiliệu tham khảo liên quan Kĩ năng thuyết trình, trình bày trước đám đông; làm và sửdụng đồ dùng trực quan; quan sát, đọc bản đồ lịch sử; ứng dụng công nghệ thông tinvào học tập Rèn cho các em biết vận dụng KTLM trong học tập để hiểu sâu sắc kiếnthức và vận dụng giải quyết các vấn đề thực tiễn Năng lực hợp tác, tự học, tư duyđộc lập, sáng tạo

1.1.2.3 Đặc trưng của kiến thức lịch sử

Muốn đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng bộ môn, trướchết, mỗi giáo viên cần phải xác định được đặc trưng cơ bản của kiến thức lịch sử Từ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin –

đó, chúng ta mới có thể đề xuất, ứng dụng và thực hành những phương pháp dạyhọc tích