Ðiều tra đời sống nông thôn Bắc Việt Nam giai đoạn 1954

Vì vậy trong bản thảo gốc, hai đối tượng này được đề cập đan xen, đôi lúc xoắn vào nhau không dễ tách ra.Trong Bài 1 - Ðiều tra đời sống cư dân đô thị Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975 gọ

Ðiều tra đời sống nông thôn Bắc Việt Nam giai đoạn

1954-1975

Vũ Ngọc Tiến

Lời nói đầu

Hai nhóm cư dân nông thôn và thành thị vốn cùng là đối tượng điều tra, nghiên cứu trong đề tài “Lịch sử 50 năm kinh tế Việt Nam” mà phần việc mô tả đời sống nhân dân miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975 do tôi thực hiện Vì vậy trong bản thảo gốc, hai đối tượng này được đề cập đan xen, đôi lúc xoắn vào nhau không dễ tách ra.Trong Bài 1 -

Ðiều tra đời sống cư dân đô thị Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975

(gọi tắt là Bài 1)- tôi đã có đôi lần nhắc đến số liệu, sự kiện ở nông thôn và những vấn đề về y tế, giáo dục, văn học nghệ thuật, vốn là đặc điểm chung cho cả hai đối tượng Bài này – Ðiều tra đời sống nông thôn Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975 (gọitắt là Bài 2) - chỉ coi như phần tham khảo, bổ sung cho Bài 1, do đó có thể sẽ không thật hoàn chỉnh

So với bản thảo gốc, trong Bài 2, tên các tiểu đề mục được đặt lại, tư liệu được bổ sung từ những ghi chép điều tra, phỏng vấn hàng trăm nhân chứng được thực hiện năm 1998-1999 trước đây chưa công bố hết và một số ghi chép mới

Kèm theo Bài 1, Bài 2, là phần phụ lục chung cho cả 2 đối tượng cư dân nông thôn

và thành thị Những số liệu thống kê trong bộ Niên giám thống kê nước Việt Nam

Dân Chủ Cộng Hòa (xuất bản năm 1975), vốn rất tản mạn trong nhiều mục tin, đượctác giả lựa chọn, tổng hợp để minh họa cho những điều luận giải, đa phần đã được phân tích bằng lời trong Bài 1, Bài 2; còn trong Phụ lục được thể hiện ở dạng bảng vàbiểu đồ (Bạn đọc có nhu cầu đọc Phụ lục xin liên hệ với Ban biên tập talawas, sẽ được cung cấp theo ủy quyền của tác giả.)

Nhân đây tác giả cũng xin có vài đính chính cho Bài 1:

Phần II, mục 2:

 Nói về thu nhập bình quân đầu người năm 1961-1965, câu “Như vậy thu nhậpcủa họ còn thấp hơn giai đoạn 1954-1960 ” Xin sửa là: “Ta thấy thu nhập bình quân tuy cao hơn giai đoạn 1954-1960 chút ít, nhưng thu nhập thực tế lại thấp hơn, do gạo và nhu yếu phẩm cung cấp không đủ dùng, phải mua giácao ở thị trường tự do.”

 Nói về số lượng cán bộ y tế: “Năm 1960 toàn miền Bắc có 600 bác sĩ, 2.446 y

sĩ, 231 dược sĩ cao cấp, 293 dược sĩ trung cấp Năm 1961 những con số tươngứng là 1.525 - 8.043 - 428 và 703.” Xin sửa lại là năm 1961 và năm 1965

 Nói về giáo dục: “Số lượng học sinh phổ thông niên học 1960-1961 là

1.794.700 người”; xin sửa là: 1.899.600 người

Phần III, mục 1: “Ngày 5/8/1954, khi chiếc tuần dương hạm Cơ Ðốc…” Xin sửa là:

“Ngày 5/8/1964, khi chiếc tuần dương hạm Maddox…”

Phần III, mục 5, vụ án Nguyễn Trí Tuyển năm 1974, xin sửa là năm 1970

và một số sơ suất nhỏ về số liệu, xin xem lại ở Phụ lục

Tác giả xin chân thành cám ơn sự quan tâm của talawas và bạn đọc

Hà Nội 7/2005

-

Mục lục

I Giai đoạn 1954-1960: Người cày có ruộng

 Nông thôn Bắc Việt Nam sau ngày giải phóng

III Giai đoạn 1966-1975: Nguồn lực vô tận của chiến tranh

 Nông dân là quân chủ lực

 Ðời sống thời chiến qua số liệu thống kê

 Ðời sống thời chiến qua điều tra, phỏng vấn

 Phân hóa giàu nghèo sau lũy tre làng

Thay lời kết

I Giai đoạn 1954-1960: Người cày có ruộng

1 Nông thôn Bắc Việt Nam sau ngày giải phóng

Chiến tranh chống Pháp kết thúc, có lẽ nông dân mới là lớp người hân hoan, sung sướng nhất Thật vậy Suốt 9 năm chống Pháp, người thành thị chỉ phải tản cư lâu nhất là 3 năm, trừ một số gia đình trí thức đi theo chính phủ kháng chiến lên Việt Bắc, vào Thanh Hóa và những thanh niên tòng quân, còn lại đa số đã hồi cư, sống trong sự an toàn của các đô thị do người Pháp kiểm soát Ðóng góp sức người, sức của cho chiến tranh khốc liệt chủ yếu là nông dân Ở những vùng giáp ranh, nông dân còn phải chịu đựng các trận càn của lính lê dương (lính ở các nước thuộc địa) do

sĩ quan Pháp chỉ huy Làng mạc bị đốt, người và gia súc bị giết hại vô kể, phụ nữ còn

bị hãm hiếp rất man rợ Ở vùng Thị Cầu – Bắc Ninh, sau chiến tranh có đến hàng trăm đứa trẻ lai đen vì mẹ bị hãm hiếp trong các trận càn…

Ông NÐT, sinh năm 1930, ở thôn Ðình Tổ, xã Ðình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, kể:

“Dọc bờ đê sông Ðuống từ Thuận Thành đến Lương Tài có đến gần 70 đồn bốt của địch, chúng thường xuyên xua lính đi càn quét, tìm diệt du kích Người và gia súc chết la liệt, thê thảm Có nơi như bốt Á Lữ, ta phá xong thì địch tái chiếm, giằng co hàng chục lần, mỗi lần vài chục nông dân chết oan.”

Ở vùng đập Phùng (Ðan Phượng – Hà Tây) có một đồn bốt khét tiếng về sự man rợ

Ông TÐM, sinh năm 1928, ở xã Tân Lập, Ðan Phượng – Hà Tây, kể:

“Hầu như tháng nào trên cọc rào dây thép gai ở bốt Phùng cũng có vài đầu lâu người

bị bêu nắng Người chết có khi là du kích, nhưng cũng có khi là nông dân hiền lành bịtình nghi mà chết oan khốc”

Vì phải chịu bao nỗi thống khổ của chiến tranh nên người nông dân hơn ai hết cảm nhận được đầy đủ cái giá của hòa bình, độc lập, tự do, dân chủ Họ đặt trọn niềm tin

và hy vọng ở chế độ mới Quan niệm về hạnh phúc của họ đơn giản chỉ là được sống yên ổn trên thửa ruộng của mình Ngay cả trong hôn nhân, những người phụ nữ ở thôn quê cũng thật dễ tính và giàu lòng vị tha Họ sẵn lòng vô tư nghe theo sự vận động của đoàn thể, tình nguyện tham gia những lễ cưới tập thể, nhận thương binh không hề quen biết làm chồng để ăn đời ở kiếp với nhau

Bà ÐTH, sinh năm 1933, ở xã Nghĩa Dũng, huyện Yên Dũng – Bắc Giang, kể:

“Hồi ấy tôi và gần chục cô gái khỏe mạnh, ưa nhìn trong xã hăng hái đăng ký tự nguyện lấy chồng thương binh cụt tay hay cụt chân về chăm sóc Người ta tổ chức một đám cưới tập thể cho tôi và những cô gái ấy với các anh thương binh tại đình làng, chỉ có ít bánh kẹo, rổ khoai sọ luộc chấm với mật, vài tiết mục văn nghệ ‘cây nhà lá vườn’…”

Truyền thống này có từ năm 1949 ở chiến khu Việt Bắc

Ông V, dược sĩ cao cấp đã nghỉ hưu, hiện sống ở quận Phú Nhuận, TP Hồ Chí Minh, kể:

“Trước Cách mạng tháng Tám, tôi là học sinh Hà Nội đã có bằng tú tài toàn phần Chiến tranh nổ ra, tôi tham gia Trung đoàn cảm tử bảo vệ Thủ đô, chiến đấu suốt 60 ngày đêm trong nội thành, thuộc mặt trận Liên khu I Khi rút lui ra ngoài tôi bị thương, dập nát một chân phải cắt cụt Xuất viện, tôi là thương binh nặng, được điều

về công tác tại Bộ Thương binh của bác sĩ Vũ Ðình Tụng, một nhân sĩ yêu nước nổi tiếng Năm 1949, cơ quan Bộ đóng ở xã Tân Thành, huyện Ðồng Hỷ - Thái Nguyên Tôi được một bà mẹ phúc hậu người làng Kim Liên – Hà Nội tản cư gần đó nhận làm con nuôi, chăm sóc như con đẻ Khi địa phương có phong trào phụ nữ lấy chồng thương binh, tôi cũng phải theo anh em ra đình làng cho họ xem mặt, xấu hổ muốn chết Ðến lúc nhìn thấy các cô thôn nữ xếp hàng ra chỉ vào người nọ người kia nhận rằng sẽ lấy anh A, anh B thì tôi chỉ muốn độn thổ, giục mẹ nuôi dắt nhanh về nhà… Nhờ thế, sau này tôi lấy được bà vợ đúng theo nghĩa của tình yêu! ”

Nhìn chung, nông thôn miền Bắc những ngày đầu giải phóng thật tưng bừng náo nhiệt Lòng người phơi phới, mong được sẻ chia Nhịp sống yên bình, ngập tràn niềm vui và hạnh phúc như lời ca trong nhạc phẩm “Ðêm thôn trang” của nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý: “…Không gian ngát hương – Lúa ngập cánh đồng – Nhìn bông lúa chín vàng dưới ánh trăng sáng soi … - Cười vang xóm thôn – Tiếng ai đập lúa nhanh nhanh – Thuyền xuôi bến sông – Chày ai giã gạo nhịp nhàng…” Giai điệu và ca từ của nhạc phẩm thật tuyệt đẹp!

2 Cuộc cách mạng ruộng đất

Cuộc cách mạng ruộng đất, còn gọi là cải cách ruộng đất (CCRÐ), trên thực tế đã được tiến hành từ năm 1953 ở những vùng tự do Thanh – Nghệ - Tĩnh và chiến khu Việt Bắc Ðến năm 1955-1956, nó được diễn ra đều khắp ở các vùng nông thôn Bắc Việt Nam Cái chết tức tưởi, oan khuất của bà Nguyễn Thị Năm (1953), một địa chủ kháng chiến nổi tiếng ở Ðại Từ - Thái Nguyên, tiếp đến những sai lầm trầm trọng và cung cách đối xử tàn bạo, phi nhân của các “ông Ðội” ở nhiều địa phương (1955-

1956) đã khiến nhiều người nhìn nhận sự kiện này chỉ thấy một màu đen tối Ở góc nhìn kinh tế học và xã hội học, ta cần xem xét, đánh giá công bằng cả hai mặt được – mất, xấu – tốt của sự kiện này

Trước hết nói về cái được về phương diện kinh tế Qua CCRÐ đã có 81 vạn ha ruộng

và hàng triệu trâu, bò, ngựa được đem chia cho 222 vạn hộ nông dân nghèo khổ vốn

có rất ít ruộng, thậm chí tay trắng không tấc đất cắm dùi Tính riêng các tỉnh vùng

hạ lưu tả ngạn sông Hồng, mỗi nhân khẩu trong gia đình cố nông sau CCRÐ có 4 sào(sào Bắc Bộ), bần nông có 4 sào 2 thước, trung nông có 4 sào 12 thước [1 thước =

24 m2, 1 sào Bắc Bộ = 15 thước = 360 m2; 1 mẫu = 10 sào = 3.600 m2] Nếu trung bình mỗi hộ có 5 nhân khẩu thì ruộng đất bình quân trong các hộ nông dân ở

đây là 2 mẫu canh tác trở lên (nguồn: Minh Tranh – Một số ý kiến về nông dân Việt

Nam – Nxb Sự thật, 1961) Sự phân chia lại ruộng đất này, về mặt lý thuyết, có tác

dụng giải phóng sức lao động, đảm bảo công bằng xã hội, kích thích năng lực sáng tạo để làm giàu của nông dân Khẩu hiệu đầu tiên được nêu ra trong cuộc cách mạnggiải phóng dân tộc là “Người cày có ruộng” nên đương nhiên sau ngày giải phóng miền Bắc, những người cộng sản phải thực hiện ngay khẩu hiệu đó Lịch sử thế giới cũng đã chứng minh cuộc giải phóng nông nô vào thế kỷ 18 ở các nước châu Âu là một bước đi tiến bộ, hợp quy luật Tréo ngoe ở chỗ, ngay trong vấn đề chia lại ruộng đất đã có sự không công bằng, thiếu tính nhân đạo rồi Tài liệu thống kê cho thấy sở hữu ruộng đất tính theo đầu người trước và sau CCRÐ như sau:

 Năm 1945: Ðịa chủ có 10.980 m2, phú nông có 4.200m2, trung nông có 1.450 m2, bần nông có 472m2 và cố nông có 112 m2

 Năm 1956: Ðịa chủ còn 730 m2, phú nông còn 1.730 m2, trung nông tăng lên 1.710 m2 và bần nông có 1.390m2, cố nông có 1.370m2

(Nguồn: Nguyễn Quang Ngọc và những người khác – 1990.)

Như vậy, trước CCRÐ, địa chủ giàu hơn cố nông 98 lần (về mặt sở hữu ruộng đất), thì sau CCRÐ họ bỗng trở thành nghèo khổ nhất (730 m2 so với 1.370m2 của cố nông) Chỉ nhìn vào con số biết nói trên, ta đã thấy sự bất công, vô lý, xa rời với tínhchất nhân đạo của cách mạng ruộng đất do chính những người khởi xướng đề ra Ngoài ra, về vị thế xã hội, họ (địa chủ) bị rơi xuống đáy của xã hội ở nông thôn, bị xalánh, ngược đãi và khinh rẻ Sự lộng hành của các “ông Ðội”, cộng với tâm lý đố kỵ của lớp người nghèo đã dẫn đến nhiều thảm cảnh kinh hoàng ở khắp các làng quê

Ta có thể tìm thấy những thảm cảnh ấy trong các tác phẩm văn học như Chuyện

làng Cuội của Lê Lựu (Nxb Hội Nhà văn, 1993), Người đàn bà buồn của Nguyễn Phan

Hách (Nxb Hội Nhà văn, 1994)

Nhưng đây mới chỉ đề cập đến sự đối xử bất công với một đối tượng thật sự giàu có, nhiều ruộng ở nông thôn, được tạm coi là thành phần địa chủ đích thực Sai lầm của CCRÐ không chỉ dừng lại ở đó, mà còn đi xa hơn, dẫn đến nhiều nỗi oan sai, gây khiếp đảm lòng người suốt nhiều thập niên sau Ðể hiểu rõ vấn đề này, có lẽ cần điểm qua vài nét về cấu trúc xã hội và sự phân tầng ở nông thôn Bắc Việt Nam trongnửa đầu thế kỷ 20

Làng quê Việt Nam nói chung và đồng bằng châu thổ sông Hồng nói riêng được nhiềunhà nghiên cứu xã hội học, nhân loại học, sử học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Có thể kể ra một vài tác giả quan trọng mà tôi thấy hứng thú: P.Gourou,Yves Henry (Pháp), In Sun Yo (Hàn Quốc), Trần Tự, Phan Huy Lê, Phan Ðại Doãn, TôDuy Hợp, Nguyễn Quang Ngọc (Việt Nam) Từ xa xưa trong lịch sử, vào thời Lý-Trần,làng đã thật sự trở thành đơn vị hành chính, một mặt thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ sưu thuế, lao dịch, quân dịch…, mặt khác nó hình thành cơ chế tự quản cả về kinh

tế, văn hóa theo quan hệ họ tộc thân thiết Vậy nên quan hệ giữa chủ ruộng (địa chủ, phú nông) với người nhận ruộng cấy rẽ, nộp tô nói chung không quá tàn tệ, hà khắc như ở Trung Quốc Thiết chế văn hoá làng xã với những đặc thù mang tính chấtdân chủ sơ khai kiểu cộng hòa La Mã cổ đại ở phương Tây là nét độc đáo của nông thôn Bắc Việt Nam Theo thiết chế này, Hội đồng kỳ biểu giống như “chính phủ” của làng, đại diện là lý trưởng, còn Hội đồng tộc biểu giống như “quốc hội” của làng, gồmđại diện các họ tộc, giám sát hoạt động của Hội đồng kỳ biểu Do đó, thiết chế này cũng góp phần ngăn chặn những điều tàn tệ trong cách đối xử với bần cố nông nghèo khổ của các hào lý và địa chủ trong làng, trong tổng Ở đồng bằng sông Hồng,theo kết quả nghiên cứu của P.Gourou, đến nửa đầu thế kỷ 20, có 7.000 làng, diện tích cỡ 200 ha, làng lớn nhất 500 ha, nhỏ nhất 50 ha Dân số mỗi làng cỡ 1.000 người, làng lớn có thể tới 5.000, thậm chí 10.000 người Với những đặc điểm như vậy, theo các học giả trong và ngoài nước đã nói ở trên, sự tích tụ ruộng đất vào tay các nhà giàu là không lớn, có thể nói là rất nhỏ so với ở Trung Quốc hoặc đồng bằng sông Cửu Long ở miền Nam Sai lầm tệ hại nhất của CCRÐ, cũng là nguồn gốc sâu xacủa nhiều sự kiện bi thảm, nghịch cảnh trớ trêu, xảy ra ở nông thôn miền Bắc trong giai đoạn này, là sự giáo điều áp đặt một cách ấu trĩ tỉ lệ 5% (hộ dân) là địa chủ ở mỗi làng theo kinh nghiệm của Trung Quốc Cùng với việc quy chuẩn thành phần địa chủ là có tài sản 3 mẫu ruộng/đầu người thì 5% địa chủ lại càng vô lý Vào thời đó, mỗi gia đình giàu có ở nông thôn miền Bắc thường có từ 5-7 con, cộng với cha mẹ là 7-9 người/1 hộ Như vậy, muốn xếp họ vào thành phần địa chủ, sở hữu ruộng đất của mỗi hộ phải có 20-30 mẫu Cần lưu ý, mức tích tụ ruộng đất 20-30 mẫu/1 hộ cũng vẫn là nhỏ so với Nam Bộ, chưa đáng quy kết vào giai cấp địa chủ, nhưng ở nông thôn miền Bắc vào thời điểm 1955-1956, không dễ gì tìm cho đủ 5% hộ dân của mỗi làng đạt được con số đó Các “ông Ðội” đa số vô học, lại được giao quyền lực

vô biên, muốn có thành tích với cấp trên, nên đã tìm mọi cách xúi giục bần cố nông

tố điêu, ăn không nói có, đổi ơn thành oán… và thậm chí ép buộc ngay con dâu tố bốchồng, con rể vu oan cho nhạc phụ…, kết cục là tiếng oan dậy đất, tội ác ngất trời Xét từ nguồn vốn tích tụ ruộng đất, theo điều tra, phỏng vấn của chúng tôi, có mấy loại đối tượng oan khuất trong CCRÐ như sau:

a) Những người đã từng làm việc trong hệ thống chính quyền cấp cơ sở ở nông thôn thời thuộc Pháp, có của ăn của để Ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ

là quan huyện, chánh tổng, lý trưởng…; ở vùng thượng du là các quan châu, quan lang, phìa, tạo… Xét theo quan điểm đấu tranh giai cấp của những người cộng sản,

và trong thiết chế xã hội lấy chuyên chính vô sản làm nền tảng, thì nhóm đối tượng này cần phải thẳng tay chuyên chính Tuy nhiên, trong số đó vẫn có người làm việc cho Pháp chỉ vì bị ép buộc, hoặc có nhiều người do chính tổ chức cách mạng ở địa phương bố trí ra làm việc để che chở cho cán bộ Việt Minh và du kích Những người này vẫn bị quy là địa chủ cường hào ác bá chỉ vì họ giàu hơn người khác, bị đem ra đấu tố, đánh đập có khi đến chết, hoặc bị xử bắn, treo cổ như trường hợp ông nội của nhân chứng NÐT (đã dẫn ở Bài 1, phần I, mục 1) Trong nhóm này còn có nhữngđịa chủ kháng chiến, hết lòng ủng hộ Việt Minh, nuôi giấu cán bộ hoạt động bí mật thời kỳ tiền khởi nghĩa cũng bị đấu tố, đánh đập, thậm chí xử bắn như bà Nguyễn ThịNăm đã nói ở trên Liên quan đến mẫu đối tượng địa chủ như bà Năm lại có cả hàng ngàn con cái họ đi theo cách mạng, lập nhiều thành tích, đã bị đối xử bất công, phi nhân tính Kết quả là vào thời đó có khoảng 800 đảng viên trung kiên, có trình độ học vấn, bị sát hại và các “ông Ðội” tùy tiện kết nạp thêm 2 vạn đảng viên bần cố nông, trong đó có không ít đảng viên cố nông thuộc dạng vô sản lưu manh ở nông thôn, đúng theo nghĩa của từ này theo chính định nghĩa của học thuyết Mác Sau CCRÐ, số này nắm quyền lực, lộng hành còn hơn hào lý ngày xưa Con cái họ được

học lên cao, mang nhãn trí thức, nhưng cái chất lưu manh, “chất hủi” thì có sẵn trong máu [Ðó cũng là nội dung tư tưởng truyện ngắn “Thằng Hủi” của tôi công bố năm 1998, trong thời gian tôi tiến hành điều tra về nông thôn.]

Ông NVL, sinh năm 1934, ở thôn Chúc Ðộng, thị trấn Chúc Sơn, huyện

Chương Mỹ - Hà Tây, kể:

“Cha tôi là người có uy tín không chỉ trong làng mà khắp cả vùng, từ bến đò Mai Lĩnhđến chợ Cống dọc đường quốc lộ 6 dài hơn 10 km đều biết tiếng, vì cụ học vấn uyên thâm, ăn ở đức độ Năm 1947, cụ được Cách mạng vận động ra làm lý trưởng để chemắt địch, giúp đỡ rất nhiều cho kháng chiến Ruộng đất nhà tôi chỉ có 5 mẫu, 3 sào, sân vườn và ngôi nhà mái ngói hiên Tây chừng 2 sào nữa Năm 1955 cụ bị đấu tố, tra tấn dã man đến chết trong nhà giam ở hậu cung đình làng Tài sản bị tịch thu hết

từ cái nồi đồng trở đi Anh tôi đang làm cán bộ cấp huyện cũng bị mất chức, trói tay dẫn giải về làng chịu đấu tố Hai chị gái tôi phải đi mò cua bắt ốc kiếm ăn rất cơ cực

và phải ở vậy đến già.”

b) Những người từng đi lính thuộc địa cho Pháp, sang châu Âu tham gia thế chiến thứ nhất (1914-1918) Khi hồi hương về nước họ được lĩnh một số tiền khá

lớn nên tậu ruộng đất ở quê, nhà cửa xây theo lối kiến trúc ảnh hưởng của miền Namnước Pháp khá đẹp Họ được chánh tổng, lý trưởng ở quê vị nể, lại biết nói tiếng Tây (tuy giọng bồi) nên lính Pháp cũng không dám gây sự Vì có thời gian ở bên Pháp, chịu ảnh hưởng tư tưởng tự do dân chủ của châu Âu, nên họ đối xử khá thân thiện, bình đẳng với người nghèo đến làm thuê, hay người nhận ruộng cấy rẽ, nộp tô Nói chung họ chỉ giàu có trên mức bình thường ở làng, không gây tội ác, nhiều người cònđóng góp cho làng xóm, cho kháng chiến, nhưng họ hoặc con cái vẫn bị quy là địa chủ, có nhiều liên quan đến đế quốc, phong kiến

Ông VHT, sinh năm 1944, giảng viên đại học, quê ở làng Ngọc Thành, xã Vĩnh Thành, huyện Yên Thành – Nghệ An, hiện sống ở Mai Dịch – Hà Nội, kể:

“Quê tôi ở miền Tây Nghệ An có sông Dinh, rú Gấm, đất đai phì nhiêu, lâm sản phong phú, nhưng dân lại rất đói nghèo Ông nội tôi (sinh năm 1886) cùng hai em trai bị bắt lính sang đánh thuê cho nước Pháp trong thế chiến thứ nhất, sau đó ở lại nước Pháp, đến năm 1922 cả 3 cụ mới hồi hương Về quê, các cụ bỏ tiền ra khai hoang làm giàu cho cả họ Võ ở làng Ngọc Thành Người họ Võ ai cũng được học hành

đỗ đạt cao, được dân làng kính trọng Hàng năm, vào kỳ giáp hạt (tháng 3, tháng 8

âm lịch) ông tôi thường tổ chức phát chẩn, cứu đói cho cả làng Kẻ ăn, người ở vào làm thuê cho nhà họ Võ vài năm là có quần áo đẹp, tiền vàng tích cóp để về quê xây dựng cuộc sống mới Năm diễn ra CCRÐ, làng tôi có 200 hộ, không tìm đâu ra người

có chút máu mặt để quy thành phần địa chủ, ngoài các gia đình họ Võ Nhưng cả làng ai cũng chịu ơn họ Võ nhà chúng tôi, không ai muốn đấu tố trong cuộc họp phátđộng đấu tranh của các “ông Ðội” Ban chỉ huy đội cải cách liền tỏa đi vào các nhà dân vừa xúi giục, kích động vừa ép buộc một số người dựng đứng lên các tội tày đình, đến con nít trong làng cũng không thể tin được, gán cho các gia đình họ Võ Nực cười nhất là ông bác tôi bị mắc bệnh liệt dương từ năm 1936 mà có chị cố nông năm ấy mới 17 tuổi lại vu cáo ông hãm hiếp mẹ mình, đẻ ra chị ta rồi độc ác cho bà

ấy ăn bả chuột để phi tang, để chị ta chịu cảnh mồ côi, tứ cố vô thân Cuối cùng họ cũng tìm đủ mọi cách đưa 10 hộ họ Võ vào diện địa chủ, tay sai đế quốc cho đủ 5%,

3 trong số 10 người bị xử bắn, số còn lại bị đánh đập dã man, có hai người chịu đựngkhông nổi và vì uất quá mà đập đầu tự tử.”

c) Ðối tượng thứ ba có khả năng tích tụ ruộng đất là các thầy lang hoặc giáo

chức trường làng, trưởng tổng Họ là những người làm nghề lương thiện, chỉ có

một tội duy nhất là giàu hơn người khác, ăn mặc đẹp, nhà cửa khang trang, có ruộngđất nhưng không nhiều, thường là 5-7 mẫu ruộng/1 hộ Ðể đạt hoăc vượt chỉ tiêu 5%, các “ông Ðội” thường xúi giục quần chúng quy họ là Việt gian, chỉ điểm cho Tây,tham gia quốc dân Ðảng… Oan nghiệt ở chỗ vì không quy vào tội địa chủ cho họ được nên đánh tráo sự thật, vu họ là Việt gian, thì họ lại càng dễ chết một cách thê thảm

Ông NVV, sinh năm 1947, hiện sống ở làng Ðông Thái, nay thuộc phường Bưởi, quận Tây Hồ - Hà Nội, kể:

“Làng Ðông Thái xưa thuộc tổng Bưởi, năm CCRÐ thuộc xã Thái Ðô, ngoại thành Hà Nội, nên tôi được chứng kiến mọi sự khiếp đảm của CCRÐ ở nông thôn Hồi ấy tôi còn

ở tuổi thiếu nhi, đi đánh trống ếch khắp làng, cổ động mọi người ngồi xếp hàng ngheđấu tố và xét xử tại chỗ các đối tượng Xã Thái Ðô ruộng ít, chủ yếu sống bằng nghề thủ công: An Phú có nghề làm kẹo mạch nha; các làng Nghĩa Ðô, Bái Ân, Trích Sài, Võng Thị có nghề dệt; các làng Yên Thái, Ðông Thái, Hồ Khẩu có nghề làm giấy Vì ít ruộng nên chẳng có hộ nào là địa chủ cả Ðối tượng bị đấu tố ngoài cụ Chánh Khiêm

là các ông lang Bách, lang Dương, giáo Bảy, giáo Ngọ… Nơi đấu tố và xét xử là bãi chợ Bưởi và bãi nhãn ở Nghĩa Ðô Ai họ cũng kết tội Việt gian chỉ vì người ta giàu có,

ở nhà 2 tầng mà thôi Phiên tòa xét xử cũng có đủ chánh tòa, công tố viên, thẩm phán, hội thẩm nhân dân, nhưng chánh tòa và công tố viên là các “ông Ðội”, còn lại các vị khác đều là phụ nữ, chữ nghĩa bẻ đôi không biết, giỏi ăn điêu, nói hớt như các

bà Lợi môi thâm, bà Tư Ðối mắt trắng dã, bà Hai Bình móc cống… Những người lên tốkhổ, kể tội đa phần là loại người có tiếng lưu manh trộm cắp hay kẻ nát rượu, quen

ăn vạ giữa làng Một số đang còn tuổi thiếu nhi, hỷ mũi chưa sạch mà sao chúng nó biết lắm chuyện của người lớn thế Tệ nhất là thằng H, chỉ hơn tôi 2 tuổi, mà có lẽ docác “ông Ðội” mớm lời, cứ xưng xưng kể tội ông lang Bách, cụ Chánh Khiêm (là ông ngoại của H) và ông giáo Bảy (chú họ xa của H) Cuối phiên tòa, bà Lợi môi thâm cầm giấy do ai viết sẵn hóa thành đọc ngược, sao vẫn đọc trôi chảy mới lạ Sau đó một “ông Ðội” dõng dạc tuyên án tử hình cụ Chánh Khiêm và ông lang Bách Thươngnhất là ông lang Bách 60 tuổi, đứa trẻ ranh lên kể tội gì cũng đáp: “Bẩm ông, con trót dại ạ! Con xin nhận hết tội” Ngỡ là nhận thì được khoan hồng, đến khi tòa tuyên

bố tử hình, mặt ông xám ngắt, chân cứng lại, du kích phải xách nách lôi ra cuối bãi nhãn bắn đòm mấy phát Ngôi nhà ông lang Bách ở ngay bến xe điện nơi cổng làng

Hồ bây giờ vẫn còn Nghe nói đêm nào ma cũng hiện về ngôi nhà ấy khóc lóc, đòi mạng…”

d) Truyền thống bám ruộng, nhớ làng của những người nông dân rời quê ra thành phố làm ăn cũng dẫn đến tích tụ ruộng đất ở nông thôn Những người

khá giả về làng tậu ruộng (thường là 5-10 mẫu), xây nhà thờ tổ to đẹp rồi chọn người ruột thịt, thật thà, hiền lành ở quê giao cho quản lý tài sản Khi giải phóng miền Bắc, họ di cư vào Nam thì người thân trực tiếp quản lý nhà thờ và ruộng đất bị quy thành phần địa chủ hay Việt gian, phản động

Ông PHT, quê ở huyện Ninh Giang-Hải Dương, hiện sống ở Hà Nội, kể:

“Quê tôi gần nhà thờ Sặt, là đất công giáo, dân khá giàu vì có nghề kim hoàn và phụ

nữ còn rất giỏi buôn bán Người làng ra Hà Nội làm ăn khá giả rất đông, đa số ở phố Hàng Bạc và nhà nào cũng có 5-10 mẫu ruộng ở quê Trong họ nhà tôi có cụ PVL thật thà như đếm, nhút nhát đến mức không dám cầm dao cắt tiết gà bao giờ Cụ L được em trai ở phố Hàng Bạc giao cho việc quản lý 12 mẫu ruộng, nên cụ bị quy là địa chủ cường hào ác bá giết nhiều Việt Minh, du kích và bị xử bắn.”

*

Trên đây là những khảo sát của chúng tôi về 4 nhóm đối tượng tích tụ ruộng đất điểnhình bị kết tội oan sai trong CCRÐ Ở thời điểm cuối thế kỷ 20, nông thôn Việt Nam lại đang diễn ra quá trình tích tụ ruộng đất, nhất là ở đồng bằng sông Cửu Long và vùng trung du Bắc Bộ Nó thật giống như trường hợp của ông nội nhân chứng VHT (Yên Thành – Nghệ An) bị đánh cho đến chết (1955), hay trường hợp bà Nguyễn Thị Năm (Ðại Từ-Thái Nguyên) bị xử bắn (1953) Nhưng giờ đây, những ông chủ tích tụ ruộng đất như thế lại được coi là điểm sáng của mô hình kinh tế trang trại, có người được tuyên dương là anh hùng lao động, chiến sĩ thi đua thời kỳ đổi mới Ðiều đó càng chứng tỏ sai lầm tệ hại trong CCRÐ dưới góc nhìn thuần túy kinh tế học, xã hội học là trái với quy luật và đạo lý dân tộc [Có một điều khó hiểu là trong tác phẩm

Cát bụi chân ai, nhà văn Tô Hoài kể lại là vào thời đó ông và khá nhiều nhà văn được

cử đi tham gia các đội CCRÐ, sao không thấy ai bằng sứ mạng của văn chương lên tiếng trước thực trạng bi thảm này?]

3 Mức sống và chất lượng sống

Như đã phân tích, cuộc cách mạng ruộng đất ở nông thôn Bắc Việt Nam với khẩu hiệu “Người cày có ruộng” mặc dù có nhiều sai lầm nghiêm trọng, nhưng xét toàn cục về mặt kinh tế vẫn là một sự kiện tiến bộ Việc đem 81 vạn ha ruộng và hàng triệu trâu bò chia cho 222 vạn hộ (cỡ hơn chục triệu nông dân), tiếp theo đó là phong trào đổi công, vần công và mô hình hợp tác xã giản đơn cấp xóm, cấp thôn,

đã có tác dụng kích thích sản xuất nông nghiệp rõ rệt, nâng cao mức sống cho các

hộ nông dân nghèo khổ Trong các tài liệu, sách báo còn lưu giữ được ở Thư viện Quốc gia, tôi thấy hứng thú và tin tưởng một tài liệu điều tra, khảo sát của tác giả Lê

Nghiêm, Cuộc sống mới của nông dân sau CCRÐ (Nxb Sự thật, 1955) Vùng Thái

Nguyên là địa bàn thuộc khu căn cứ kháng chiến nên CCRÐ diễn ra sớm hơn các nơi khác Tác giả Lê Nghiêm đã khảo sát vụ mùa đầu tiên sau CCRÐ (10/1955) 53 xã thuộc các huyện Ðồng Hỷ, Ðại Từ, Phú Bình đều đạt năng suất cao hơn vụ mùa năm

1954 (đạt khoảng 70-75 kg thóc/sào) Những nông dân trước đây không một tấc đấtcắm dùi, nay được chia mỗi khẩu 5 sào ruộng, lại có trâu cày, nhà ở Tính chung cả huyện Ðại Từ, sản lượng vụ mùa năm 1955 tăng 10-20% so với năm 1954 Anh Khoan ở xã Hùng Sơn năm 1954 cấy 2 mẫu 7 sào chỉ thu được 47 nồi, năm 1955 tăng lên 67 nồi (một nồi là 10 ca hay 15 kg thóc)

Những đoạn văn dưới đây của tác giả Lê Nghiêm đã mô tả khá sinh động và chi tiết mức sống của cư dân nông thôn trong 53 xã thuộc vùng ông khảo sát:

“Chiều hôm đó, tôi ăn cơm ở nhà bà cụ Ðám, xã Hoàng Sơn, bữa ăn có thịt lợn, có cámắm, có hoa chuối nấu Một nồi đồng cơm trắng tinh, thơm phức mùi lúa mới Chẳng

bù cho ngày xưa, bà chỉ muốn mua mấy đấu muối làm dưa mà không bao giờ có đủ tiền mua một đấu muối đầy Năm nay thóc lúa gặt về không phải nộp tô cho địa chủ,

bà cụ Ðám lại có đủ tiền mua hẳn một nồi (10 đấu) muối…

…

Tôi đến nhà bà Thủ, một bần nông, rồi bác Lan, một trung nông, đều theo công giáo.Mọi người đều vui vẻ, phấn khởi vì đủ cơm ăn, áo mặc, ruộng cày Bà Thủ từ ngày cải cách đến giờ cũng sắm được 2 cái màn, 1 cái cuốc, 1 cái cày, 1 con dao quắm, 1 nồi đồng và 3 bộ quần áo mới bằng vải trúc bâu, 1 đôi chiếu, 1 chăn bông bọc vải hoa, 1 con lợn giống Móng Cái Bà lại được chia thêm con nghé, có tiền cưới vợ cho thằng con trai lớn… Bác Lan là trung nông nhưng vẫn cấy rẽ nộp tô cho địa chủ, trong cải cách bác được chia thêm một mẫu ruộng và 70 nồi thóc.”

Quan sát mức sống và nhịp sống ở nông thôn sau CCRÐ có lẽ rõ nét nhất là qua các chợ quê Nhà bác học Nguyễn Bỉnh Khiêm (thế kỷ 17) từng nói rất chí lý: “Cứ xem nét mặt đàn bà, con gái ở quê đi chợ sẽ biết lẽ thịnh suy của nước” Trong sách đã dẫn của tác giả Lê Nghiêm, có đoạn về chợ quê thời đó khá chân thực và lý thú:

“Phiên chợ Mụ họp giữa ban ngày [thời chiến tranh phải họp đêm – VNT chú giải], người đông ngàn ngạt, chen vai thích cánh nhau như phiên chợ cuối năm Bà con nông dân từ xã Ðộc Lập, xã Tân Thái đổ về, xã Hùng Sơn kéo ra Hàng hóa bày la liệt cầu chợ Từng dãy hàng tạp hóa, hàng nồi đồng, hàng chiếu, hàng bát đĩa, gà vịt, cá tôm, mắm muối… Các bà lão, các chị nông dân, các em nhỏ gọn gàng trong

bộ quần áo mới, tấp nập gánh gạo, nồi cám, buồng cau, nải chuối ra chợ bán Tiếng cười nói ồn ào, huyên náo Họ kháo nhau:

 Gạo vẫn vững giá, lại có phần hạ đi rồi đấy

 Nông dân sau cải cách được mùa có khác

 Thật các bà buôn bán ở thị trấn giờ ăn đong cũng sướng

 Cứ đà này chẳng mấy chốc dân ta giàu, nước ta mạnh.”

Thật ra, mức sống của nông dân miền Bắc thời ấy, qua những điều mô tả trong cuộc điều tra của Lê Nghiêm, vẫn còn rất thấp, chỉ đủ ăn no và mua sắm vài dụng cụ lao động, phương tiện sinh hoạt tối thiểu Song cũng không thể phủ nhận, vào thời điểm

1955, đó là sự tiến bộ không nhỏ Từ năm 1959-1960, các số liệu của ngành thống

kê tuy còn rất sơ lược, kém chính xác, nhưng đã cung cấp cho ta một vài chỉ báo khá

lý thú về mức sống, chất lượng sống của nông dân miền Bắc Năm 1960, thu nhập bình quân thực tế theo đầu người của các hộ nông dân đạt 10,9 đồng/tháng Mức thunhập này mới chỉ bằng 51,7% so với các hộ viên chức ở thành phố Tuy nhiên, do được làm chủ ruộng đất canh tác, tự do chăn nuôi và buôn bán ngoài chợ nên cơ cấu khẩu phần ăn từng người nông dân trong một tháng đã có sự cải thiện: lương thực quy gạo 16,03 kg, thịt các loại 0,44 kg, cá 0,38 kg, trứng 0.4 quả, nước chấm 0,15 lít

Về điều kiện ở, trước năm 1954 có đến 90% nông dân sống trong các nhà gianh váchđất, nơi ngủ là các chõng tre hay ổ rơm, đặc biệt khổ là nông dân ở Nghệ Tĩnh, Quảng Bình Ðến năm 1960, ở đồng bằng sông Hồng đã có 20-25% số hộ có nhà lợp ngói, 30% nhà gianh vách đất đã có sân gạch, bể nước

Ông NÐT (Bắc Ninh, đã dẫn) nói:

“Từ những năm 1958-1960, dân Ðình Tổ nói riêng và cả huyện Thuận Thành-Bắc Ninh nói chung đã bắt đầu mơ đến nhà ngói, sân gạch, bể nước, điều mà suốt 50 năm đầu thế kỷ ít ai dám nghĩ đến”

Lời ông NÐT thay cho kết luận về đời sống nông thôn miền Bắc vào giai đoạn nhạy cảm sau cuộc sửa sai CCRÐ

phong trào gì đem lại lợi ích, họ sẽ đồng loạt hưởng ứng với khí thế ngất trời Lịch sửghi nhận những năm nửa cuối thập niên 50, với khí thế “nghiêng đồng đổ nước ra sông”, “vắt đất ra nước, thay trời làm mưa”, nông dân các tỉnh đồng bằng và trung

du Bắc Bộ đã nô nức đi lao động công ích trên công trình đại thủy nông Bắc – Hưng –Hải Ðây là hệ thống công trình thủy nông cực kỳ quan trọng, giải quyết việc tưới tiêu cho nhiều tỉnh, và là công trình khắc đậm vào lòng dân niềm tin yêu, hy vọng vào chế độ mới

Như đã trình bày trong Bài 1, phần II, mục 1, bước vào mùa xuân Tân Sửu (1961), phong trào hợp tác hóa nông thôn phát triển thành cao trào với khí thế dời non lấp biển, sôi động khắp các làng quê 2.404.800 hộ vào hợp tác xã, đạt 85,83% số hộ ở

nông thôn Bối cảnh này đã giúp cho nhà văn Ðào Vũ viết cuốn tiểu thuyết Cái sân

gạch và trở nên nổi tiếng Ngày nay đọc tiểu thuyết của ông, có thể không ít người

ngờ rằng tác giả đã tô hồng cuộc sống, nhưng lịch sử sẽ ghi nhận ông là cây bút trung thực Ta hãy nghe lời kể của các nhân chứng thời đó

Ông NÐT (Bắc Ninh, đã dẫn) kể:

“Xã tôi là vùng quê trù phú, bờ xôi, ruộng mật và là cơ sở du kích mạnh thời chống Pháp Bản thân tôi cũng đã từng là du kích, sau đôn lên bộ đội địa phương quân Năm 1955, CCRÐ, mỗi nhân khẩu được chia 8 thước trong đồng và 12 thước ngoài bãi, vị chi là 1 sào 5 thước Hồi CCRÐ, thôn tôi cũng không tránh khỏi sai lầm Ông Ðoàn ở xóm tôi là cán bộ Việt Minh khét tiếng anh hùng, giặc treo giải mấy vạn tiền Ðông Dương nếu ai lấy được đầu ông ấy Ông Ðoàn đang làm đội trưởng cải cách ở

ấp Thái Hà ngoài Hà Nội thì bị gọi về quê chịu đấu tố vì mẹ là địa chủ Người ta hành

hạ mẹ con ông cơ cực lắm Hai năm trời ông Ðoàn chỉ đi mót khoai, mò cua bắt ốc đểnuôi mẹ Năm 1958 sửa sai, ông Ðoàn được phục hồi đảng tịch, được đề bạt làm phóchủ tịch huyện Thuận Thành và chính ông là người nhiệt thành vận động bà con vào hợp tác xã Ông lăn lộn cùng với bà con khắp làng trên xóm dưới, nói gì nông dân cũng tin tưởng làm theo Thôn tôi có 4 xóm, năm 1959 thí điểm đầu tiên ở xóm Ðình của tôi và ông Ðoàn, 100% hộ nhất loạt xin vào hợp tác xã Tiếp theo đó, các xóm Nghè, xóm Sông, xóm Chùa nô nức theo gương xóm Ðình lập hợp tác xã cấp xóm Hai năm liền hợp tác xã cấp xóm được mùa nên cuối năm 1960 lại học tập và phát động để 100% xã viên 4 xóm tình nguyện sáp nhập thành hợp tác xã cấp thôn Sangđến vụ mùa năm 1961 lập hợp tác xã cấp cao quy mô toàn xã.”

Câu chuyện kể của ông NÐT vừa nêu không phải là cá biệt Những nhân chứng khác:ông HTP, dân tộc Tày, sinh năm 1934, ở xã Tam Lung, huyện Văn Lãng – Lạng Sơn; ông NVÐ, dân tộc Tày ở xã Lương Thượng, huyện Na Rì- Bắc Cạn; bà NTL, sinh năm

1939 ở Phố Tăng, huyện Tiên Hưng, Thái Bình; bà NTC, sinh năm 1940 ở xã Ðông Thọ, huyện Yên Phong - Bắc Ninh… đều khẳng định họ và gia đình đều một lòng tin tưởng chính sách hợp tác hóa sẽ đưa nông dân đến ấm no, hạnh phúc Hình tượng tiếng gà gáy sáng biểu trưng cho nét đẹp, sự yên bình của làng quê giờ thay bằng tiếng kẻng hợp tác xã

Ông NVX, sinh năm 1944, cựu chiến binh ở thôn Trung, xã Xuân Ðỉnh, huyện

Từ Liêm – Hà Nội, kể:

“Một hôm bố mẹ tôi xem họa báo Trung Quốc, thấy 5 đứa trẻ con đứng trên thảm lúa vàng mà cây lúa không đổ, các cụ hồ hởi bảo con cái: ‘Vào hợp tác xã rồi có người lo phân, lo giống, lo nước, mình chỉ phải góp chữ ‘cần’ thôi (cần cù) Nhà mình đông lao động, nhất định sẽ sung sướng’ Có lẽ bức ảnh đó chỉ là nghệ thuật ghép hình để tuyên truyền của người Trung Quốc, nhưng tôi đảm bảo rằng thế hệ tôi ở

làng năm ấy say sưa tập hát bài “Công xã nhân dân là mặt trời, xã viên là hoa hướngdương” với niềm tin và hy vọng khôn tả xiết.”

về cơ cấu thu nhập thì năm 1961 thu nhập trong hợp tác xã là 4,50 đồng, ngoài hợp tác xã là 7,00 đồng Tương ứng các năm sau: 1963 là 4,80 đồng và 7,76 đồng; 1965

là 5,11 và 7,93 đồng Nguồn thu nhập ngoài hợp tác xã bao gồm thu từ ruộng 5%, sản xuất phụ (đan lát mây tre, làm thảm bẹ ngô…), chạy chợ ngày nông nhàn hay đi làm thuê ngoài thành phố, thị xã Như vậy thu nhập tổng cộng theo đầu người trên tháng đã thấp, nhưng phần thu nhập ngoài hợp tác xã lại lớn hơn nhiều so với thu nhập trong hợp tác xã Ðây là một thực tế quái dị mà các học giả nước ngoài khi xemxét tài liệu thống kê không thể hiểu nổi!

Về cơ cấu tiêu dùng của người nông dân, lấy mức thu nhập cả trong và ngoài hợp tác

xã theo đầu người trên tháng của năm 1963 là 12,56 đồng để xem xét, ta thấy như sau: chi về ăn 8,27 đồng, mặc 0,87 đồng, ở 0,48 đồng, giải trí tinh thần 0,26 đồng,

y tế 0,34 đồng, chi khác 1,39 đồng (chủ yếu là học tập cho con cái) Tổng các khoản chi là 11,61 đồng Tích lũy chỉ có 0,95 đồng

Trong Bài 1 viết về đời sống thành thị, khi phân tích cơ cấu thu nhập của xã viên hợptác xã thủ công nghiệp, tôi đã dẫn lời ông Nguyễn Văn Cược để chỉ ra nguyên nhân của sự bất hợp lý trong cơ cấu thu nhập của các xã viên nói chung (cả nông thôn và thành thị)

Lời kể của ông Nguyễn Văn Cược (Thuận Thành, Bắc Ninh):

“… Ba năm đầu tiến lên hợp tác xã cấp cao, khí thế xã viên đang còn hừng hực, lãnh đạo hợp tác xã chưa bị tha hóa, cung cách làm ăn của ban chủ nhiệm khá quy củ và tương đối có hiệu quả Về trồng trọt, ngoài bãi có 50 mẫu ruộng chuyên canh mía, cung cấp cho nhà máy đường của tỉnh, còn lại 230 mẫu hè-thu trồng đay xen ngô,

đỗ và đông-xuân trồng rau Khu vực 176 mẫu ruộng trong đồng cấy lúa chiêm mùa 2

vụ là chính, còn một phần thí điểm cấy xen thêm vụ lúa “ba giăng”, năng suất, sản lượng đều khá cao nhờ công tác thủy lợi và làm cỏ bón phân tốt, giá trị ngày công lao động của xã viên khi ấy (1961-1963) là 8 hào đến 1 đồng/1 ngày Vụ thu hoạch nhà nào cũng đầy thóc, ngô, khoai và đống rơm nào cũng cao to, đánh lên như ngọn tháp vàng ở đầu nhà, nom rất đẹp mắt Gia đình nhiều lao động hay cán bộ trong ban chủ nhiệm thường đủ gạo ăn quanh năm, thỉnh thoảng có miếng thịt, con cá Giađình đông con nhỏ, ít lao động cũng tạm đủ ăn, chỉ phải ăn độn mấy tháng giáp hạt Ðời sống đã đủ ăn thì chỗ ở cũng được cải thiện dần Số nhà ngói mọc lên trong thônkhá nhiều, nhất là ở xóm Nghè, rồi đến xóm Ðình Nhưng bắt đầu từ vụ Ðông Xuân năm 1964, hợp tác xã có xu hướng tụt dốc không phanh do tham nhũng, lãng phí, quản lý lỏng lẻo… Ðời sống xã viên theo đó mà thấp dần, nhiều nhà bị túng đói Giá trị ngày công từ 0,8-1,0 đồng tụt xuống 6 hào, 4 hào rồi đến mức thảm hại 2 hào 7 xu/ngày Trừ một vài gia đình cán bộ ra, đa số dân trong thôn chỉ đủ gạo ăn 7-8 tháng trong năm, còn thì phải ăn độn, già nửa là ngô khoai, có nhiều nhà phải ăn độn quanh năm vì phải bán bớt gạo lấy tiền cho con đi học Nếu 3 năm đầu (1961-