Phát triển nông nghiệp, nông thôn trong quá trình kinh tế VAC phần 1

Trải qua thòi gian và mỏ rộng không gian nông nghiệp trên các vùng sinh thái khác nhau, co cấu VAC ngày càng phát trién đa dạng, có vị trí ngày càng quan trọng trong kinh tế hộ gia đình

G HỘI VACVINA

I KUNG TAM Tư VẤN ĐẦU Tư Hỗ TRỢ PHÁT TRIỂN

NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN

TRUNG ƯỒNG HỘI VACVINA

TRUNG TÂM T ư VẤN ĐẠU T ư H ố TRỢ PHẤT TRIỂN

NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN

LỜI NHÀ XUẤT BẨN

VAC là ba chữ đầu viết tát của ba từ: Vưòn (Ỷ), ao (A), chuồng (C), đé chi một bộ phận kinh tế quan trọng trong nông nghiệp, nông thôn ỏ nưốc ta - kinh tế gia đình

Đứng vè mật thòi gian thì kinh tế gia đình hay<kiiA tế VAC

đã có một lịch sử phát trién từ lâu đòi

Thoạt nhìn bề ngoàỉ thì kinh tế VAC có vẻ nhỏ nhoi, chì là

bộ phận "kinh tế phụ", không có gì đáng kể, nhưng vối hàng triệu gia đình, mỗi hộ gia đình là một đớn vị kinh tế tự chủ, thì sản phẩm do các gia đình sản xuất ra lại là rất lỏn Trong nền sản xuất hàng hóa, những sản phẩm do các gia đình sản xuát ra lại càng có ý nghĩa quan trọng

Phát triổn kinh tế VAC trong hoàn cảnh nưóc ta hiện nay không những góp phần bảo đảm đòi sống nhân dân, tạo thêm công ăn việc làm và sản phẩm cho xã hội, thực hiện xóa đói giảm nghèo, mà còn góp phàn vào việc bảo vệ môi trưòng sống, chuyến dịch cO cấu kinh tế, phát trién toàn diện kinh tế-*ã hội nông nghiệp, nông thôn theo hưóng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.Đảng và Nhà nưỏc ta rất quan tâm đến kinh tế VAC, coi đó

là "bộ phận họp thành của kinh tế xâ hội chủ nghĩa"

Trong những năm gần đây, vói đưòng lổi đổi mối của Đảng,

kinh tế VAC đă có những bưốc phát triển mỏi Trên các vùng, các mièn của đất nưốc đều xuất hiện những mô hình làm kinh

tế 'VAC giỏi Nhiều hộ nông dân, nhò phát triển kinh tế VAC

đă có thu nhập và đòi sống cao hớn, không còn ỉà đờn vị kinh tế

tự cấp tự túc, đơn vị tiêu dùng, mà trỏ thành những đơn vị sản xuất hàng hóa

Đé thấy được thực trạng và tièm năng phát triển kinh tế VAC

ỏ nưỏc ta, vừa qua, được sự trỢ giúp của ủ y ban kế hoạch Nhà nưóc (nay gọi là Bộ Kế hoạch và Dầu tu), Trung ương Hội

VACVINA đã tổ chức nghiên cứu đề tài "Vai trò kirứt tế VAC

trong quá trùth chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn".

Những ngUòi tham gia nghiên cứu đề tài này là các thành viện Trung tâm tư ván hỗ trợ phát triển nông nghiệp, nông thôn (CECARDE) thuộc Trung ương Hội VACVINA

Ngưối chủ trì: Nguyễn Ngọc Trìu, Chủ tịch Trung ương Hội VÂCVINA

Chù nhiệm đề tài: PTS Đặng Thọ Xương

Thư 1^ đề tài: Thạc sĩ Nguyễn Vãn Huân

- PTS Nguyễn Tiến Thỏa

- PTS Nguyễn Sinh Cúc

- KS Nguyên Văn Thái

Đé kịp thòi giói thiệu vói bạn đọc kết quặ Gùa công trình nghiên cứu này, nhân dịp kỷ niệm 10 năm ngày thành lập Hội những ngưòi làm vuòn Việt Nam (VACVINA -1986-1996), Nhà

xuất bản Chính trị quốc gia cho xuất bản cuón^KINH TẾ VAC

TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TR IÉN NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN”.

Xin giỏi thiệu cuốn sách vỏi đông đảo bạn đọc và mong nhận đưọc những ý kiến đóng góp quý báu

Thăng 01 năm 1996

NHÀ X U Ấ T BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

LÒI GIỚI THIỆU

Chuyển dịch cờ cấu kinh tế nông nghiệp, nổng thôn là một chủ ưưòng lốn của Đảng và Nhà nưóc Thực chát của quá trình này là tùng bưóc xác lập một cơ cấu kinh tế họp lý trong nông nghiệp, nông thôn để tiếp tục khai thác và phát huy tièm năng ưong nôivg nghiệp, đem lại hiệu quả ngày càng cao Quá trình này chịu sự tác động của nhiều yếu tố, trong đó phát triển mô hình kinh tế VAC trong hộ gia đình nông thôn là một khâu rất quan trọng

Đưọc sự hỌp tác và giúp đõ của ủ y ban kế hoạch Nhà nưỏc

(nay là Bộ Kế hoạch và Đàu tư), Trung ưong Hội VACVINA đâ

chủ trì nghiên cứu đề tài "Vai trò kinh tế VAC trong quá trình chuyên dịch cO cấu kinh tế nông nghiệp" Qua hOn một năm, tập thể các tác giả gồm các cán bộ khoa học, vói tâm huyết và tinh thần trách nhiệm, vối phưong pháp khoa học đã tập trung nghiên cứu đề tài này Ngày 21-10-1995, ủ y ban kế hoạch Nhà nưóc cùng vỏi Trung ưong Hội VACVINA chủ trì cuộc Hội thảo kết luận về đề tài này Các đại biểu dự Hội thảo đã đánh giá cao về kết quả nghiên cứu và đóng góp nhỉều ý kiến bổ ích Trên cO sỏ

đó, tập thể tác giả tiếp thu và chinh lý

Tuy nhiộni đây là một ván đề mối mẻ, quy mô rộng lốn, đa

dạng và phức tạp Nó lại có một ý nghĩa lốn về lý luận và thực tiẽn Một vấn đề có tầm vóc như vậy không thể hy vọng hoàn chỉnh trong một lần nghiên cứu và không tránh khỏi còn có nhQng khiếm khuyét.

Nhân dịp kỷ niệm 10 năm ngày thành lập Hội làm vưòn Việt Nam (VACVINA), đưọc sự giúp đô của Nhà xuất bàn Chính trị quốc gia và sự tài trờ cùa các tổ chức kinh tế và cá nhân, chủng tôi mạnh dạn cho xuất bản thành tập sách vối lòng mong muổn

và hy vọng có thể góp phần hữu ích đối vối các nhà lânh đạo, các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý và chỉ đạo sản xuất, các tổ chức Hội VACVINA đối vỏi lĩnh vực kinh tế này, đồng thòi nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các đồng chí và các bạn

Chúng tôi xin chân thành cảm on

NGUYỄN NGỌC TRÌU Chủ tịch Trung ương Hội VACyiNA

MỞ ĐẦU

Từ buổi đàu chinh phục và phát trién nèn nông nghiệp lúa nuóc, nhiều thế hệ nông dân Việt Nam đã bắt đầu từ hoạt động VAC Để tạo lập cuộc sống cho hộ gia đình, tiến hành sán xuất nông nghiệp, nông dãn phải đào đát vUổt thổ dấp nèn nhà, hình thành một cớ cấu nông nghiệp quanh nhà: nếp nhà, mảnh vưòn,

ao cá, chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm Co cấu VAC bắt đầu xuất hiện rát sỏm trong đòi sống kinh tế, xă hội nông thôn Việt Nam

Trải qua thòi gian và mỏ rộng không gian nông nghiệp trên các vùng sinh thái khác nhau, co cấu VAC ngày càng phát trién

đa dạng, có vị trí ngày càng quan trọng trong kinh tế hộ gia đình nông dân và nông thôn Việt Nam

ỏ thòi kỳ xây dựng nèn nông nghiệp tập thể hóa, quản lý tập trung, nông nghiệp suy giảm, kinh tế VAC cũng bị biến dạng, song vẫn là nguồn thu nhập quan trọng của hộ xă viên hỌp tác xã

Bắt đầu từ nãm 1981, Chỉ thị 100 ra đòi, đến Nghị quyết 10-

Bộ chính trị, đưòng lối đổi mỏi nông nghiệp ra đòi dến nay sau khi có Nghị quyết Trung ưong 5 (khóa VII), quan điém "chuyln dịch cO cấu kinh tế nông nơhiêp, nông thôn" đưọc Eíảng ta khẳng

định, được Nhà nưóc thể chế hớa bàng một hệ thống các luật, chính sách, Nghị định như: giao quyền sử dụng ruộng đất dài hạn, cho vay vốn đến hộ sản xuất, khuyến nông nền nông nghiệp nưỏc nhà có bưóc tiến mói rất quan trọng Co cáu kinh tế VAC cũng có bưỏc phát triển mỏi, tạo ra nguồn thu nhập và tích lũy

để xóa đói giảm nghèo, làm giàu, phát triển nông nghiệp toàn diện Hai bộ phận quan trọng họp thành kinh tế hộ nông dân

"một bêfc là ruộng, một bên vưòn (VAC)" gán bó vói nhau, tác động lẫn nhau cùng phát triổn

Dưỏi tác động của một hệ thống chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn, kinh tế VAC đang là bộ phận có sức sóng họp quy luật, hỌp lòng dân, đang ngày càng phát triển trên tất

cà các vùng nông nghiệp sinh thái khạc nhau VAC thực sự đang

là "điểm tựa" đé phát triển nông-lâm-ngư nghiệp toàn diện, tạo thế và lực để thâm canh đồng ruộng, chuyên dịch cO cấu kinh tế nông nghiệp, phát triển kinh tế đồi rừng, mặt nưỏc, mỏ mang ngành nghề các hoạt động dịch vụ trong nông thôn Phát trién kinh tế VAC không chi ỏ đồng bàng, mà ỏ miền núi đồng bào dân tộc cũng tiếp thu rất nhanh, phát trién đa dạng

Thực tế sống động phát triển kinh té nông, lâm, ngư nghiệp trên các mièn đất nưỏc đã cho ta nhiều đièu bổ ích ỏ Lào Cai, một tỉnh vùng cao biên giỏi đã tổng kết: để tạo thế phát trién kinh tế mièn núi toàn diện, mỗi gia đình nông dân phải bát đầu

từ "một cái ao, một nếp nhà, một vưòn quả, một cánh rừng" (ao chân đồi, vưòn quả sưòn đồi, cánh rừng đinh đồi) Đồng bào đi xây dựng kinh tế trên các vùng đát mỏi ỏ Dồng Tháp Mựòi, Tữ giác Long Xuyên, trên Tây Nguyên cũng bát đầu từ kinh tế VAC

để tạo thế và lực khai phá các vùng đất mối

Hoạt động VAC có ý nghĩa về kinh tế, xã hội, nhân văn, VAC không chỉ là hoạt động thực tiễn'của hộ nông dân, mà còn ià những nội dung đước các nhà khoa học, các tổ chức trong nưóc,

trị xã hội như Hội Cựu chiến binh, Hội nông dân, Hội phụ nữ, Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Ban dân vận của Đảng, Mặt trận Tổ quốc quan tâm, vận động đoàn viên, hội viên làm VAC đổ xóa đói giảm nghèo, làm giàu chính đáng, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế-xã hội cùa Đảng ỏ nông thôn

Vối ý nghĩa đó, việc nghiên cứu kinh tế VAC, đánh giá tình hình phát trién kinh tế VAC, rút ra những kết luận về va’ trò kinh tếj VAC trong quá trình chuyển dịch cớ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn, góp phần làm cO sỏ xây dựng chính sách nông nghiệp trong thòi gian tói, đồng thòi đề xuất những giải pháp, chính sách đé thúc đẩy kinh tế VAC ngdy càng đi vào chiều sâu, làm cho VAC thực sự là bộ phận quan trọng của kinh tế nông nghiệp, nông thổn trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nưóc là điều hết sức quan trọng

Chương I

TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN

NÔNG NGHIỆP, NỒNG THÔN VIỆT NAM

I S ự RA ĐÒI Cơ CẤU KINH TẾ VAC

1 Từ khi các Vua Hùng dựng nước, các thế hệ người Việt Nam đã tạo lập nên nễn văn minh nông nghiệp: "Văn minh lúa nước", nhưng mãi đến những năm đầu thập kỷ 90

th ế kỷ XX này, Việt Nam mới trở thành quốc gia xuất khẩu gạo đứng hàng thứ ba trên thế giới Dó là kết quả quan trọng nhất khẳng định thành tựu đổi mới quản lý nông nghiệp của Đảng ta bắt đẩu từ Chỉ thị 100 năm 19S1, đến Nghị qùyết 10 - Bộ chính trị nâm 1988 và Nghị quyết Trung ương 5 nàm 1993 Nguyên nhềm của thành tựu lớn lao đđ

là sự khẳng định hộ là đơn vỊ kinh tế tự chủ cùng một loạt các giải pháp quan trọng được ghi trong Luật đất đaị năm

1993, Luật thuế sử dụng đất nông nghiệp, các Nghị định của Chính phủ Suốt chặng được lịch sử lâu dài "vườn - ao- chuổng" là bộ phận trực tiếp gán bó hình thành nên kinh

tế hộ nông dân từ khi mới đến lập nghiệp trên vùng đất

mới, từ lúc là hộ nông dân trẻ tách hộ ra riêng VAC cũng thực sự góp phẩn vào thành tựu quan trọng của nông nghiệp nuớc nhà trong thời kỳ đổi mởi.

Công việc đẩu tiên của sự hình thành kinh tế hộ là: đào đất, đắp nên nhà, hình thành mảnh vuờn quanh nhà trổng rau, trồng cây ăn quả, làm chuồng chăn nuôi gia súc, gia cẩm, ao để nuôi cá, cuhg cấp nuớc sỉnh hoạt Cơ cấu VAC

là nhu vậy, nhung trải qua thời gian cơ cấu VAC lại tạo nên buớc phát triển mới, trải qua các không gian, cơ cấu VAC lại tạo nên buớc phát triển mới; trên các vùng nông nghiệp khác nhau, kinh tế VAC lại có hình thái biểu hiện khác nhau, đa dạng và phong phú

2 Ruộng và vườn - hai yếu tố hợp thành của nền nông nghiệp ỉứa nước

Việt Nam tồn tại và phát triển trên cơ sở nền nông nghiệp lúa nuớc Việc trổng cấy lúa nuớc bảo đảm cho xã hội loại lương thực chủ yếu, đó là chức năng của ruộng Việc bảo đảm dinh dưỡng cho con người phát triển còn cẩn đến thực phẩm, rau quả, lại là chức năng chủ yếu của vườn

Hệ thống ruộng và vườn trong sản xuất có sự bổ sung

hỗ trợ và gán bó với nhau để nuôi sống con người và phát triển kinh tế

Hệ thống ruộng và vườn tạo ra cơ chế sử dụng lao động hiệu quả nhất (làm ruộng + làm vườn) Sản xuất lúa nước đạt trình độ thâm canh "nưổc, phân, cần, giống" thì phát trịển chăn nuôi gia súc, là nguổn chủ yếu cung cấp sức kéo

và phân bơn hữu cơ cho thâm canh'lúa ruộng

Cá nước ngọt phát triển tren cơ sở hệ thống liên hoàn gồm ruộng và ao Ruộng nước với nguồn thức ăn màu mỡ

và môi trường nuôi cá, gặp phải mùa đông giá lạnh, mùa

hè nóng nực thì ao là nơi trú ẩn nuôi dưỡng của cá

Còn biết bao nhiêu mối liên hệ nữa nói lên sự gán bố giữa kinh tế lúá nước với VAC, VAC ra đời đổng thòi với sản xuất lúa nước và cùng phát triển với cây lúa trên đổng ruộng Việt Nam

3 Vườn với hộ gia đỉnh nông dân

Xã hội Việt Nam phát triển với nển nông nghiệp lúa nước tạo ra 3 yếu tố cơ bản là Nhà - Làng - Nước, sản xuất nông nghiệp tự cấp tự túc được thực thi với cả 3 cấp độ đó Sản xuất tiêu dùng khép kín từ Nhà đến Làng và cả Nước

Hộ gia đinh nông dân là đơn vị sản xuất đầu tiên đòi hỏi phải được khép kín Tiêu chuẩn trước đây của một hộ nông dân sung túc, giàu có là đạt trình độ sản xuất tự túc cao Chính kinh tế VAC cùng vôi gieo trồng lúa nước bảo đảm khả năng tự túc của các hộ gia đình

Với hệ thống ruộng + vườn hợp lý, hộ gia đình bảo đảm sản xuất đáp ứng đầy đủ nhu cầu cơ bản của minh Từ sử dụng lao động đến tổ chức sản xuất, từ phân phối của cải đến thỏa mãn tiêu dùng đểu được điểu hành theo quy mô gia đình Vì vậy mà gắn bo' vườn với nhà, kinh tế VAC với

hộ gia đỉnh nông dân Kinh tế hộ nông dân trong nền kinh

tế tự túc tổn tại và phát triển dựa trên 4 yếu tố cơ bản: cấy lúa, làm vườn, chăn nuôi và nuôi cá, trong đo' 3 yếu tó cuối tạo thành VAC của mỗi gia đình VAC gán bó với hộ nông

dân từ buổi đầú lập nghiệp cho đến suốt quá trình vận động phát triển VAC trở thành đặc trưng truyễn thống của kinh

tế hộ nông dân, của nông thôn Việt Nam

Một quá trình lâu dài, từ người Việt cổ đến lịch sử cận đại và hiện đại, ồng cha ta đă trải qua 3 phương thức canh tác đất đai và được tổng kết ngán gọn mà triết lý vẫn đầy

đủ giá trị đến ngày nay: "Thứ nhất canh trì, thứ nhì canh viên, thứ ba canh điền" Trong quá trình phát triển lâu dài,

người nông dân đã sử dụng tổng hợp cả ba phương thức đó,

tạp ra một th ế phát triển tổng hợp, bền vững, bổ sung cho nhau, tác động lẫn nhau cùng phát triển trong mỗi hộ gia đình

VAC phát triển với một tập đoàn cây con phong phú, đa dạng bao gổm cây thực phẩm, rau quả, cây công nghiệp, hoa, cáy cảnh, cây lấy bổng mát, các loại gia súc, gia cẩm, thủy sản cùng với một hệ canh tác vườn - ao •- chuổng liên hoàn cổ hiệu quả

Tùy theo hoàn cảnh, điều kiện từng hộ gia đình nông dân

mà VAC được sử dụng ỉỊể bảo đảm dinh dưỡng hay nâng cao mức sống, để cải thiện kinh tế hay cải tạo môi trường, giỉLi qxỉyết đờĩ sống vật chẩt hay nâng cao cuộc sống tinh thán

4 VAC với thiên nhiên và xá hội

Nước ta nằm ở vùng cổ nhiểu ánh sáng mặt trời, cổ số chiếu sáng cầo (d mién Nam cổ tới 2.600 gỉờ/năm) Khí hậu nhiệt đới ẩm, chịu ảnh hưdng giổ mùa châu Á, cổ giổ

mùa từ đèo Hải V to trở ra, tiểu khí hậu Nam Á ờ miền

Đông, Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên

và Duyên hải miền Trung, vùng khí hậu chuyển tiếp giữa

2 vùng Lượng mưa nhiều, tập trung từ tháng 2, tháng 3 đến tháng 10 hàng năm Khô hanh và hạn thưòng từ tháng

11 đốn tháng giêng, tháng hai năm sau ỏ miền Nam, thời gian khô hạn kéo dài hơn, đến tháng ba, tháng tư năm sau.Điều kiện thời tiết khí hậu như vậy tạo thuận lợi cho kỹ thuật trồng xen, trổng gối, trổng nhiều loại, nhiêu tẩng Kỹ thuật vể đào kênh, lên liếp để khử phèn, khử chua Đào ao, đắp hổ để giữ nước chống hạn, giữ ẩm cho đất

Chính môi trường tự nhiên nhiệt đới đã tạo điều kiện cho thâm canh nâng cao hiệu quả kinh tế VAC, làm cho vai trò VAC trong kinh tế hộ gia đình ngày càng lớn, thu hút

sự quan tâm đầu tư của người nông dân vào kinh tế VAC.Điêu kiện tự nhiên nhiệt đới trở thành nhân tố hình thành cơ cấu kinh tế VAC như là một quy luật

VAC là hệ sinh thái nông nghiệp làng xâ, là không gian sinh tồn, nơi thư giãn thay đổi trạng thái lao động của người nông dân, là đối tượng thu hút lao động dư thừa trong từng đơn vị hộ gia đình VAC còn là môi trường giáo dục đào luyện con cái nông dân với những truyên thống lao động chăm chỉ, chuyên cấn, tiết kiệm, biết quý trọng thiện nhiên, biết sống hòa hợp với thiên nhiên, tương trợ giúp đỡ cộng đổng Hộ nông dân với cơ cấu VAC hợp thành xổm, ấp, làng

xã, hình thành các vùng nỏng thôn rộng lớn phân bổ khấp

cả hước

VAC còn là yếu tố tham gia vào hoạt động văn hđa: vườn

và cảnh sắc nông thôn ỉà nguồn cảm hứng cho thơ vãn, và

đă đi vào nhiều thế hệ các nhà văn, nhà thơ Việt Nam Vật nuội trong gia đình tham gia vào hội vui chơi từ th ế hệ này sang thể hệ khác: hội thả chim, thi chim, hội chọi trâu, chọi gà Hệ thống ao trở thành sân khấu của nghề múa rối nước nổi tiếng mang đặc trưng văn hóa Việt Nam Nhiều loại sản phẩm VAC nổi tiếng với hình khối, màu sắc, hương vị khác nhau đã được dân gian tuyển lựa để cung tiến vua chúa, làm quà tặng bạn bè, đem đấu xảo để tranh ngôi thứ hạng

để không ngừng nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo tổn quỹ gen, làm đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp Ngày nay, nhiều loại cây quý, quả quý, hoa đẹp của nhiểu vùng đất nước được nhân dân đem đến trồng tại vườn bên Lăng Chủ tịch HỔ Chí Minh để biểu thị sự biết ơn đối với Người

5 Chính sách đổi mới của Đảng

Đường lối đổi mới của Đảng được cụ thể hđa thông qua Nghị quyết 10 - Bộ chính trị (khóa VI) năm 1988 và Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VII) năm 1993 là hai cái mốc quan trọng có ý ưghĩa tạo ra động lực để chuyển kinh tế nông nghiệp sang sản xuất hàng hda theo cơ chế thị trường,

hộ là đơn vị kinh tế tự chủ Với đường lối đổi mới, hộ nông dân được giao quyền sử dụng ruộng đất lâu dài (bạo gổm 5 quyển trong sử dụng đất đai); được vay vốn tín dụng; được chuyển giao kỹ thuật; được tự quyết định lựa chọn phương

án sản xuất kinh doanh có lợi; được tự do lưu thông, mua bán sản phẩm Nhờ những giải pháp quan trọng đó, kinh tế

hộ nông dân có điều kiện để phát triển toàn diện: nông

nghiệp ngoài đổng và ”nông nghiệp làng xă", kinh tế VAC •

đã dấn thoát ra khỏi kinh tế phụ và trở thành một bộềDhận quan trọng trong kinh tế hộ nông dân, chiếm từ 50%

thu nhập của kinh tế hộ Kinh tế VAC ở nhiều vùng

thành "điểm tựa" quan trọng để phát triển nông nghiệp và nông thôn toàn điện trong bước đi ban đấu của chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn.

Thực tiễn qua khào sát, kinh tế VAC trên các vùng đâ xuất hiện xu thế phát triển mới:

“ Từ vườn nhà đến phát triển vườn đổi, vườn rừng thành

mô hình trang trại.

- Từ ao nhà đến phát triển nuôi trổng thủy sàn trên các

ao hổ, ruộng nước, đẩm phá trên sông, trôn biển.

- Từ chăn nuôi tự cài thiện tiến sang sản xuất sản phẩm hàng hốa ở quy mô nhò, đến vừa và cả quy mô lớn như: trại chán nuôi gà công nghiệp gia đinh (hàng ngàn con), trại lợn, trại cá gia đình thu hút hàng chục lao động cd việc làm.

- Từ chăn nuôi gia súc gia cấm chuyển dần sang chăn nuôi các loại thú hiếm và quý như: hươu, nai, gấu, rắn, trăn tạo ra nhỉểu đặc sản cung cấp cho thị trường.

- Từ mảnh vườn quanh nhà, đả tích lũy cho nông dân những kinh nghiệm vé sàn xuất và hiệu quà kinh tế trong phát triển phong phú kiixh tế vườn và kinh tế vườn đă cổ tác dụng Ị*iá thế độc canh cây lúa, chuyển sang nén nông nghiệp đa dạng, làm thay đổỉ cơ cáu cây trổng theo những hướng cđ hiệu quả cao.

- Từ hoạt động riông rẽ của vườn, hoặc ào, hoặc chuổng

đã chuyển sang phát triển tổng hợp VAC trong kính tế hộ, tạo rạ sự kết hợp phong phú hài hòa và có hiệu quả của kỉỉ\^ tế VAC, tạo thành một hệ thống nông nghiệp phát triển ng.

Xác định hộ là đơn vị kinh tế tự chủ, luật pháp và các thể chế dưới luật đã tạo ra những điều kiện thuận lợi như giao đất, vay vốn, khuyến nông, cơ chế thị trường, cùng với những chủ trương lớn về phủ xanh đất trống, đổi núi trọc; phát triển kinh tế bãi bồi ven sông, ven biển; cho vay vốn để>tạo việc làm là những điêu kiện mới, cơ hội mới để đưa kinh tế VAC truyền thống lên quy mô mới, trình độ mới, tạo ra những vùng nông nghiệp hàng hóa và có hiệu quả.Như vậy, việc ra đời và phát triển cơ cấu kinh tế VAC

và hệ sinh thái VẠC là một quá trình vận động từ thực tiễn hợp lòng dân và hỢp quy luật Đến nay, "V" không chỉ là cây trồng trong vườn quanh nhà dưới hình thái kinh tế tự túc, tự cấp, mà được phát triển sang kinh tế hàng hóa với

quy mô rộng lớn của vườn cây ăn quả ở đổng bằng, vườn

rừng, vườn đồi ở trung du miền núi Bắc Bộ, các "miệt vưòn" tập trung cd sản lượng lớn ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, miền đông Nam Bộ

"A" không chỉ ỉà nuôi cá ở mảnh ao quanh nhà, mà hộ nông dân đã phát triển nuôi trông thủy sản tổng hợp trên những diện tích lớn của ao hổ, trên sông, ven biển, ruộng lúa nước với hàng loạt chủng loại: tôm, cá, ếch, cua, ba ba,

cá sâu dựa trên những trình độ kỹ thuật chăn nuôi mới

và hỉnh thúc nuối mới, đem lại hiệu quả kỉnh tế cao

"C" đã vượt ra khỏi truyền thống chàn nuôi tự túc gia đình và bắt đấu mở rộng ra trên quy mô ngày càng lớn, đa dạiig và đem lại hiệu quả kinh tế cao như chăn nuôi bò sữa,

bò thịt, dê thịt, dê sữa, gà công nghiệp, trăn, cá sấu, hươu, nai với mục tiêu là sản xuất hàng hda

Tóm lại, VAC là một loại hoạt động kinh tế liên tục sáng tạo, không ngừng phát triển và hoầm thiện đã mang lại hiệu quả kinh tế ngày càng cao và toàn diện trên các mặt phát

trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, xây dựng nông thôn mối theo định hướng xâ hội chủ nghĩa Kinh tế hàng hóa và cơ chế thị trường tạo cơ hội cho VAC phát triển, đột phá vào cảnh nghèo dtói, mở ra con đường làm giàu cho các

hộ gia đình nông dân

II Cơ CẤU KINH TẾ VAC TRÊN CẤC VÙNG

ỉ VAC ở đổng bằng sông Hổng

Châu thổ sông Hổng là vùng đất bềing phẳng, phì nhiêu

có nhiều lợi th ế phát triển nền nông nghiệp lúa nưốc Từ thời Lý, Trần đã chủ trương điền trang, thái ấp nên kinh

tế VAC đã có bước phát triển đáng kể Quá trình phát triển kinh tế VAC trải qua lịch sử lâu dài đã tạo ra nhiéu loại sản phẩm quý: nhãn Hưng Yên, quýt Tích Giang, hồng Nhân

Thôn, cam Canh và nhiểu giống gia súc, gia cầm có tiếng

như lợn ỉ Nam Định, gà Đông Cảo Khác với các vùng nông nghiệp khác, kinh tế VAC ô Đồng bằng sông Hồng tiến hành chủ yếu trên đất thổ cư (vườn, ao quanh nhà)

, Người Việt khai phá và sinh sống trên Đổng bằng sông Hồng đă tạo lập ra nền văn minh lúa nước Độ màu mỡ của ruộng đổng cộng với lao động thủ cồng cần cù của người nồng dân là nền tảng kinh tế tạo nên một xã hội "làng, xă"

ấm no và bền vững Tuy nhiên, mối quan hệ giữa con người

và ruộng đất luôn là vấn đề nan giải Dân số ngày càng đông đúc, ruộng đất thì hầu như ngày càng giảm sút, sản xuất thóc gạo nuôi sống con người còn là nhiệm vụ hệ trọng hàng đầu, cho nên mảnh vườn Dồng bằng Bắc Bộ ngày càng

bị thu nhỏ lại Cũng vì thế, vườn càng được quý trọng hơn, chăm sốc chu đáo hơn để đUa lại hiệu quả cạo hơn cho cuộc sống con người Vườn được tận dụng, được "quay vòng", được đầu tư thâm canh để nuôi sống người và tô đẹp cuộc sống người nông dân, làm đẹp cảnh quan nông thôn

Trừ một số ít hộ gia đình có điêu kiện ruộng nhiều, vườn rộng, còn đại bộ phận các gia đình nông dân chỉ có vườn quanh nhà với quy mô nhỏ hẹp Trong nền nông nghiệp tự túc tự cấp thì mảnh vườn nhỏ đổ dù rất cần thiết cũng chỉ còn đóng vai trò phụ, bổ sung cho kinh tế hộ, phục vụ cho sinh hoạt và đồi sống bản thân ,của mỗi hộ gia đình Vườn cũng quay trở về trồng cây có bột để cân đối phần lương thực thiếu hụt

Sản phảm vườn chua trở thành hàng hóa, do đó chưa thể làm giàu từ kinh tế VAC

Kinh tế VAC ở Đổng bàng sông Hổng luôn luôn tổn tại

và gán btí với kinh tế lúa nước nhưng điểu kiện ngặt nghèo

đă trối buộc VAC trong phạm vi gia đình bảo đảm sản phẩm trực tỉếp cho cuộc sống các hộ gia đình nông dân

Chính sự thu hẹp đó lại thúc đẩy người nông dân phát huy hết khả nâng lao động cần cù sáng tạo của mình để tạo nên một hệ kinh tế VAC phong phú, đa dạng và đẩy hiệu quả, để lại nhiều kinh nghiệm quý báu về phát triển VAC.Những đặc điểm trên tác động đến phát triển kinh tế VAC ở Đổng bàng sông Hồng theo hai hướng: Một là, vườn-

ao - chuồng kết hỢp với nhau thành một hệ sinh thái trong phạm vi từng hộ, tạo môi trường sống, sinh hoạt và văn h óa, cho dân cư nông thôn, mang lại bản sác riêng cho làng quê Đổng bàng sông Hồng Hai là, phát triển cơ cấu VAC vừa mang lại hiệu quả kinh tế trực tiếp (cung cấp tại chỗ), vừa tạo điều kiện để phát triển lúa nước và lấy phục vụ lúa nước làm một mục tiêu chủ yếu Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn, hướng phát triển kinh

tế VAC truyển thống của Đổng bằng sông Hổng đang có sự thay đổi căn bản theo hướng chuyển mạnh sang VAC hàng hóa trên cơ sở phát huy tiềm năng th ế mạnh về điều kiện thòi tiết khí hậu, kinh nghiệm tập quán canh tác và truyền thống cộng đổng Trong những giai đoạn trước, kinh tế còn

ở trình độ tự cấp, tự túc, sự phân định giữa kinh tế ruộng

và vườn - ao - chuổng là hai bộ phận khác nhau vễ quy mô, phương thức và hiệu quả mang lại Quan niệm truyền thống được sản sinh ra từ nển kinh tế tự cấp tự túc thì làm ruộng

là để lo cái ăn, vườn - ao - chuổng là bổ sung cho bữa ãn

và lo tiền chi tiêu Nhưng dẫu sao, kinh tế VAC ngoài các giá trị vễ cảnh quan, về văn hóa, vễ môi trường, về giá trị kinh tế "phụ trỢ", nó vẫn góp phẩn quaii trọng trong việc phát triển vùng sản xuất lúa nước đứng hàng thứ hai trong nước

Đến nay, bưốc sang giai đoạn mới, khi lương thực đâ đủ

ăn, bình quân lương thực đã đạt trên 350 kg đầu người/năm, kinh tế VAC truyền thống vùng Đổng bàng sông Hồng đang

có sự thay đổi càn bản, ,tận dụng triệt để đất đai, chuyển VAC sang sản xuất hàng hóa Nhiều mô hình VAC đạt hiệu quả cao, thu nhập lớn đang có vai trò rấ t quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân Đời sống kinh tê' nông thôn thay đổi, trong đổ phát triển kinh tế VAC là nét chấm phá tìm hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

từ độc canh sang đa dạng hóa sản phấm Kết quả của sự chuyển dịch đtí cd thể kết luận là làm tăng hiệu quả và thu nhập, một đơn vị diện tích đất đai làm VAC có thu nhập gấp 5 - 1 0 lần làm ruộng, làm VAC tạo ra nhiều việc làm hơn độc canh lứa nước

2 VẠC ở Đổng bàng sông Cửu Long

Về phương diện lịch sử, Đổng bằng sông Cửu Long là vùng đất mối so với Đổng bằng sồng Hổng Trong quá trình

di cư lớn của dân tộc ta (dưới thời Nguyễn Hoàng), nông dân các vùng châu thổ phía Bắc và miền Trung đã tiến quân vào khai phá các vùng đất phía Nam Họ đã kế thừa kinh nghiệm ông cha cùng với mở rộng giao lưu với người Mã Lai, người Trung Hoa, người Khơ-me sáng tạo ra cách làm mới để chinh phục miền đất lạ cũng bắt đẩu từ cơ cấu VAC Nhưng do sự khác biệt vê điêu kiện địa lý tự nhiên, thổ nhưỡng, khí hậu, thủy lợi, nên sự hiiứi thành cơ cấu VAC ỏ vùng này cũng khác với Đổng bềdxg sồng Hổng.Đồng bằng sống Cửu Long với những sững lỏn đổ ra biển,

kênh rạch chằng chịt, sình lầy đã hình thành nên các vùng thổ nhưỡng rất khác nhau:

- Vùng đất phù sa màu mỡ ít phèn ven sông Tiên, sông Hậu

- Vùng đất nhiễm phèn Đổng Tháp Mười, tứ giác Long Xuyên

- Vùng đất than bùn do cây dớn, cây mật cật chết xếp

dân địa phương còn gọi là đất mật cật hay đất dớn

- Vùng đất nhiễm mặn ven biển

Ngoài những đặc điểm đất đai, thổ nhưỡng phức tạp, sình lầy, các cộng đồng người đến khai phá vùng đất mới

lạ còn phải chống chọi với thú dữ, bệnh tật, côn trùng Cộng đồng người Việt đã lựa chọn vùng đất phù sa ven sông làm điểm tựa để xuất phát Người Miên lại chọn các vùng đất

gò, đổng (vùng đất cao), các vùng đất phèn để cư trú và canh tác Sự lựa chọn ban đầu này đã ảnh hưởng đến toàn

bộ quá trình phát triển của hai cộng đồng người ở vùng Đổng bằng sông Cửu Long cho đến hiện nay Ngày nay,

người Khơ-me vẫn sống trên các gò, đổng, không có cơ cấu

kinh tế VAC nhưng cũng đang thực hiện dãn dân rời gò, đổng, cư trú theo kênh rạch và làm VAC để phát triển kinh

tế Cộng đổng người Việt cư trú theo ven sông, theo kênh rạch làm VAC để tạo th ế và lực chinh phục vùng châu thổ lớn nhất của nước nhà thành vùng sản xuất lúa gạo quan trọng bậc nhất

Từ sự trình bày trên, càng thấy vai trò cộng đồng người

Việt trong việc lựa chọn địa bàn, xây dựng cơ cấu VAC để phát triển nông nghiệp Nhưng sự hình thành VAC ở Đổng bằng sông Cửu Long lại có nét khác biệt với VAC ở Đổng bằng sông Hổng, đđ là sự kết hợp kinh nghiệm truyền thống

"đàng ngoài" với sự sáng tạo mới cho phù hợp với điểu kiện ngoại cảnh ở "đàng trong" Điều kiện ở "đàng trong" cd ý nghĩa tác động thuận lợi đến sự hình thành VAC ở Đồng bàng sông Cửu Long là:

- Khí hậu thuận lợi; nắng nhiêu, lượng mưa lốn, không

có mùa đông lạnh, mưa náng theo mùa

- Dất rộng, độ phì nhiêu lớn, dân cư còn mỏng

- Kênh rạch chằng chịt tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông thủy Cư dân cư trú dọc theo kênh rạch hình thành nông thôn mở, khác với nông thôn kín kiểu làng xđm miên Bác.Tất cả các yếu tố đđ tác động đến cơ cấu VAC trong buổi đẩu lập nghiệp của cư dân Đổng bằng sông Cửu Long, nhất

là nơi ăn, chốn ở, điều kiện canh tác ỏ Đổng bằng sông Cửu Long, nhà ở theo kênh rạch, nhà trước, vườn sau rổi dẫn đến ruộng lúa Do đó vườn (V) của vùng này thường có quy mô lớn, nhất là vùng đất ngập nướerKinh ĩlếhlệỉn đào

ao vượt thổ ở miễn Bác đã thích ứng vào điều kiện mới lậ

"đào kênh, lên liếp" ở Nam Bộ Kênh liền với liếp cũng cđ nghĩa là vườn liển với ao, và chuồng trại chăn nuôi trâu bò cũng hình thành theó cơ cấu đđ Cơ cấu VÀC ở Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất mới, được thiên nhiên ưu đãi nên quy mô lớn hơn, hoạt động phong phú hơn, sản phẩm

đa dạng hơn các vùng khác

Là vùng đất gần với khu vực Đông Nam Á, "V" ở vùng này rất đa dạng, ỏ đây không chỉ có các loại cây bản địa như mít, dứa, cam, quýt, nhăn, ổi mà trên các cửa sông, cửa biển lớn ở Nam Bộ còn co' nhiều loại cây ăn quả từ Mă Lai, và các nước trong khu vực được du nhập vào như: hổng xiêm, măng cụt, sầu riêng, chôm chôm , làm phong phú tập đoàn cây ăn quả trên vùng đất mới "A" ở đây đi liền với "V", gán liền với khu dân cư ỏ đây có nhiều loài sinh vật phù du quy mô lớn, nhiều chủng loại thủy sản phong phú như tôm, cua, rùa, rán, ếch, cá, nên tiêm năng phát

triển VAC ở vùng này là rất lớn

ỏ Đổng bằng sông Cửu Long cũng sớm hình thành chăn nuôi quy mô lớn như chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà, vịt, ngan, ngỗng

Tóm lại, xét về m ặt lịch sử, VAC hình thành gán liển với các khu dân cư mang bản chất và truyén thống người ^^ệt, khi điéu kiện ngoại cảnh thay đổi thì con người lại chủ động sáng tạo hình thành cơ cấu VAC mới cho phù hợp Diễu đó nói lên, VAC là yếu tố, là điều kiện đầu tiên và rất quan trọng để hinh thành các cộng đổng dân cư trên các vùng nông thôn Với bản chất truyển thống dân tộc làm VAC, với điểu kiện và môi trường kinh tế, vãn hóa mới, vối vùng đất mới có điều kiện mở rộng giao lưu với bên ngoài, VAC ở Nam Bộ xuất hiện một cách tự nhiên và đâ có vai trò quan trọng, tạo ra thế và lực, tạo lập điểm, tựa, hình thành nên xốm, ấp ỏ đây con người đă biết dùng sức mạnh cộng đồng

để đào kênh, lên liếp, làm thủy lợi thau chua rửa phèn, ngăn mặn mở mang phát triến nông nghiệp, một vùng nông nghiệp

quan trọng bộc lứiất của nước nhà.

Ngày nay, với sức mạnh mới, nông dân Nam Bộ đang đưa VAC đi vào chiều sâu để tích lũy vốn phát triển, đưa nền nông nghiệp lên trình độ mới Không chỉ thế, trong xu

th ế mở mang và chỉnh phục các vùng đất nhiễm phèn, ở Đồng Tháp Mười, tứ giác Long Xuyên, vùng bán đảo Cà Mau, nông dân mới đến lập nghiệp cũng đang bắt đấu từ VAC để tích tụ vốn, làm điểm tựa mở rộng không gian nông nghiệp theo tiếng gọi xây dựng vùng kinh tế mới

Xét về mặt thời gian, thì VAC ở Nam Bộ ra đời sau VAC

ở Bắc Bộ, song do điểu kiện, VAC ở đây đã phát triển trên quy mồ lớn hơn, hình thành vùng sản xuất hàng hóa, cho thu nhập cao và hình thành nên nền "văn minh miệt vườn" Nông dân Nam Bộ coi miệt vưòn là bước phát triển cao của văn minh nông thôn;

"Dưỡng già ỏ miệt vườn là thong dong nhất;

Trai lớn lên lập nghiệp vườn là ăn chác nhất;

Vườn là nguồn lợi quan trọng nhất;

Gái "vườn” trình độ cao hơn gái quê,

Đất vườn cao giá hơn đát ruộng

Cúng "mâm đất" trước khi cứng ông bà "

Đến nay, với chủ trương chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn Nam Bộ đang dấy lên phong trào cải tạo vườn tạp, đẩu tư thâm canh, chuyển giao kỹ thuật, đưa miệt vườn lên trình độ kinh tế VAC mới, được mở rộng trên tấ t

cả các vùng nhằm thúc đấy tăng trưởng kinh tế nông thôn,

từ đặc thù kinh tế VAC ở Đồng bằng sông Cửu Long có thể

rú t ra một số nhận xét sau đây:

- VAC là một loại hình kinh tế gắn vối hộ gia đình nông dân từ buổi ban đẩu lập nghiệp

- Kinh tế VAC là nguồn tích lũy đầu tiên tạo thế và lực

để phát triển kinh tế hộ nông dân Người nông dân ở đây

đã đi từ kinh tế VAC để vươn lên khai thác kinh tế đồng ruộng

- Quy mô và trình độ làm kinh tế VAC ở Đổng bằng sông Cửu Long vượt xa quy mô tập quán làm VAC truyền thống, hoạt động năng động và cd hiệu quả

3 VAC ở miển núi và trung du

Trung du miễn núi nước ta chiếm 3/4 lãnh thổ nhưng dân số chi chiếm 20%, m ật độ dân cư thưa thớt lại sống rải rác trong các thung lũng, vườn đồi Trước đây, trong điều kiện miền núi phổ biến còn là kinh tế tự nhiên, thì hoạt động kinh tế của đồng bào dằn tộc chủ yếu là phát nương làm rẫy, săn bắt, hái lượm, nổi bật là chăn nuôi trâu bò thả rông hàng chục, hàng trăm con Trâu bò là phương tiện trao đổi giao lưu hàng hóa, là tài sản chia của hổi môn, để thừa kế

Dến nay cả nước thống nhất, sản xuất lương thực đạt được tiến bộ mới, giao lưu miền núi, miền xuôi ngày càng phát triển, cư dân đồng bằng lên các vùng miễn núi phát triển kinh tế tăng lên Những th ế mạnh của miền núi và trung du đang được phát huy Đất đai rộng, đất trống, đổi

núi trọc còn nhiều, có điều kiện để phát triển VAC Giao thông đang được mở mang, sự giao lưu hàng hđa với thành thị và miến xuôi được mở rộng cũng ỉà điểu kiện thuận lợi

để phát triển kinh tế VAC Nhiều chính sách khuyến khích phát triển kinh tế trung du và miền núi như miễn giảm thuế, tín dụng tíu đăi, hỗ trỢ vé kỹ thuật, giống vổn, tiêu thụ sản phẩm, đang gtíp phẩn thúc đẩy kinh tế miền núi phát triển

Điểu kiện tự nhiên đất đai của trung du và miền núi rất thuận lợi cho phát triển kinh tế VAC với quy mô lớn Từ vườn tạp, vườn tự nhiên chuyển sang vườn chuyên canh, từ vườn nhà mỗ rộng ra vườn đồi, vườn rừng để trổng cây đặc sản, cây ãn quà, cây cồng nghiệp, cây lâm sản Đổng cỏ đồi rừng thuận lợi cho chăn nuôi đại gia súc

Phát triển VAC ở miền núi'gán liền với phương thức

panh tác nông-lâm kết hợp của nông dân trong phát triển kinh tế mang tính đặc thù của trung du và miền núi Tuy nhiên, để phát triển VAC có hiệu quả đòi hỏi phải nâng cao dân trí, Nhà nước hỗ trợ vốn, kỹ thuật cho nông dân, thúc đẩy mua bán, giao lưu hàng hóa với thành thị và miền xuôi Thực tế những năm qua chỉ rõ, những địa phương nào giao thông thuận lợi, gán chợ, gần các thị trấn, thị tứ, lãnh đạo

có chính sách khùyến khích và hỗ trợ thỏa đáng thì kinh tế VAC phát triển nhanh, mở ra con đường làm giàu cho nông dân Nông dân các vùng trồng quế, trổng mận, trồng mơ, trồng xòài, trồng vải, chăn trâu thả bò đàn đã trở nên giàu

có và đang ngày càng mở rộng

VAC ở trung du tuy ra đời sau nhưng với chủ trương giao

đất giao rừng, nông lâm kết hợp, chuyển hướng lâm nghiệp quốc doanh sang lâm nghiệp xã hội, phát huy vai trò cộng đổng thôn bản, quyển làm chủ của hộ nồng dân miển núi,

đã sớm hình thành vùng sản xuất hàng hđa o đây tuy quy

mô sản xuất là các hộ nông dân, nhưng cũng đã hình thành các vùng hàng hđa tập trung quy mô lớn hàng trăm, hàng ngàn héc-tá, cung cấp sản phẩm lớn cho tiêu dùng xã hội

và sản phẩm sản xuất ra ngày càng tăng lên như vải thiều Lục Ngạn, mơ Bác Cạn, mận Lào Cai, Mộc Châu, quế Vân Yên (Yên Bái) Phát triển kinh tế VAC ở trung du và miền núi đem lại lợi ích và ý nghĩa trên nhiêu mặt, mở ra con đường làm giàu, đưa đông bào dân tộc từ kỉnh tế nửa tự nhiên đi lên sản xuất hàng hóa, tìm ra con đường để phát triển nông - lâm nghiệp bền vững, , bảo vệ môi trưòng sinh thái

Vấn để cẩn nhấn mạnh là, trong những năm đẩu thập

kỷ 80, việc trổng rừng phủ xanh đất trống, đổi núi trọc, chủ yếu là trồng bạch đàn, đến nay với hiệu quả làm VAC đem lại, các đổi bạch đàn sau khi thu hoạch đã chuyển sang kỉnh

tế VAC trổng vườn quả, vườn cây công nghiệp dài ngày Dây

là bước chuyển mới rất quan trọng về phát triển kinh tế VAC ở trung du mién núi

III KINH TẾ VAC QUA CẤC GIAI ĐOẠN

PHẤT TMỂN NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN

XÁ HỘI CHỦ NGHĨA

Từ một nước nông nghiệp lạc hậu, sản xuất nhỏ là phổ

biến, trình độ kỹ thuật thấp đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội là một đặc điểm cơ bản của cách mạng xã hội chủ nghĩa

ở nước ta Đặc điểm đđ đã tác động trực tiếp đến sự phát triển kinh tế VAC Chúng ta cd thể khái quát quá trình phát triển VAC qua các giai đoạn sau đây:

1 Giai đoạn xây dựng nền nông nghiệp tập thể hóa

Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đã đưa "ruộng đất

vể tay dân cày" tạo điều kiện cho nông dân miền Bắc xây dựng và phát triển cuộc sống mới Miền Bác bước vào thời

kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, cải tạo xâ hội chủ nghĩa trong nông nghiệp, nông thôn miên Bắc được tiến hành theo hưông tập thể hóa triệt để các tư liệu sản xuất chủ yếu, tạo mô hình kinh tế tập thể rộng khắp trên mọi vùng

Mô hình nông thôn mới xã hội chủ nghĩa được đổng nhất với quá trình ra đời và phát triển các hợp tác xâ nông nghiệp Kỉnh tế hợp tác xã được xem là một thành phẩn kinh tế xã hội chủ nghĩa Các thành phẩn kinh tế cá thể, các hoạt động kinh tế trong phạm vi hộ gia đình bị hạn chế và được xem

là đối tượng của cải tạo xă hội chủ nghĩa Hộ gia đình của

xă viên nông nghiệp, nông thồn là một bộ phận hợp thành của hợp tác xã và phụ thuộc chủ yếu vào hợp tác xã Kinh

tế hợp tác xã bao trùm chi phối toàn bộ các hoạt động kinh

tế trong nông nghiệp, nông thôn Hộ gia đình xã viên bị hạn chế, kinh tế VAC chỉ được xem là "kinh tế phụ" của các hộ gia đình xã viên

Do tác động của phong trào tập thể hóa, quy mô kinh tế

VAC trong từng hộ gia đình ngày càng thu hẹp Các ao quanh nhà, mặt nước tự nhiên được tập thể hóa thành tài sản của hợp tác xã Trâu bò đại gia súc đểu được công hữu hda và nuôi dưỡng tập trung Các vườn cây đặc sản, đồi, nương trổng cây chuyên co' xu hướng thu hẹp và đưa vào tập thể Mỗi hộ gia đình chi giữ lại một diện tích tối thiểu

để làm vườn thuẩn túy mang ý nghĩa "cung cấp tại chỗ".Kinh tế VAC từ chỗ là một trong những hoạt động chủ yếu gắn bó với hộ gia đình, đến nay chỉ là hoạt động không còn khả năng gắn bó mật thiết với sản xuất trên đổng ruộng Kinh tế VAC của gia đình bị kinh tế hợp tác xâ chèn ép, kinh tế đồng ruộng lấn át kinh tế VAC Cơ chế quản lý kế hoạch hóa tập trung theo phương thức gipo nộp và cấp phát bàng hiện vật đã tác động sâu sác, toàn diện đến toàn bộ hoạt động kinh tế VAC của các hộ gia đình nông dân Tuy

là bộ phận kinh tế phụ hoạt động chủ yếu trong phạm vi gia đỉnh nhưng cũng không thoát khỏi nghĩa vụ giao nộp sản phẩm Lợn gà, cây trái, nhiểu sản phẩm VAC đều được thu mua theo chế độ nghỉa vụ Điều đó đã triệt tiêu động lực phát triển VAC trong hộ gia đỉnh nông dân

Điều kiện đó đẩy kinh tế VAC vào thực trạng suy thoái:

- Nhiều vườn cây bị chặt phá, nhiều giống cây ãn quả nổi tiếng bị mai một dẩn, có những vùng gẩn như mất hẳn

- Toàn xã hội rơi vào tình trạng thiếu lương thực, nông dân phải tận dụng mọi nguồn đất đai để trổng lương thực chông đói Độc canh lương thực ngoài đồng đã kéo theo về

cả trong vườn nhà, đẩy lùi các cây trái truyền thống của VAC

Từ sau năm 1965, nhà nước chủ trương dành 5% quỹ đất

để phát triển kinh tế phụ gia đình Trọng bối cảnh thiếu lương thực, nông dân cũng ỉại phải 'đẩu tư vào sản xuất lương thực, làm cho bức tranh toàn cảnh vể một nền nông nghiệp độc canh lương thực ngày cệng thêm đậm nét và chi phối mọi hoạt động ở nông thôn

Đại bộ phận diện tích vườn còn lại của các hộ hông dân miên Bắc biến dần thành các vườn tạp Kinh tế vườn của miền Bắc bước vào thời kỳ suy thoái nghiêm trọng

Ao và các m ặt nước tự nhiên được tập thể hđa biến thành

"ao tạp" không được đẩu tư phát triển, mà chỉ khai thác tự nhiên là chính, nguồn thủy sản ngày một suy kiệt, hoang hổa

Chăn nuôi tập thể theo quy mô tập trung lên ngôi, chuồng trại chăn nuôi hộ gia đình phát triển cầm chừng cộng với

cơ chế thu mua nghĩa vụ nên chăn nuôi dẩn dẫn trở thành

"chuổng trống"

Mô hình VAC với "vườn tạp, ao tạp, chuồng trống" trở thành phổ biến trong nhiều hộ gia đình nông dân xã viên, đánh dấu một thời kỳ suy thoái của kinh tế VAC trong các

hộ gia đình nông dân miền Bác

-2 Kỉnh tế VAC trong giai đoạn đổi mới cơ chế quản

lý nông nghiệp.

Trước những thách thức khác nghiệt của đời sống xã hội, tháng 9-1979 Ban Chấp hành Trung ương (khóa IV) ra Nghị quyết vê vấn để kinh tế-xã hội cấp bách mở đầu thời kỳ đổi mới trong nông thôn nước ta

a) Quá trình đồi mới của Đảng và Nhà nước ta trong

lỉnh vực phát triền nông nghiệpi nông thôn

Nghị quyết Hội nghị lẩn thứ VI của Ban chấp hành Trung ương khóa IV (tháng 9-1979) đã đế ra một loạt giải pháp nhằm điêu chỉnh những chủ trương, chính sách được coi là điều "cấm kỵ" trước đây như: cho phép hộ nông dân được tận dụng đất hoang hóa, các gia đình được mượn đất của hỢp tác xã nông trường quốc doanh không sử dụng để phát triển kinh tế gia đình, cho phép các hộ gia đình nông dân được nuôi và bán trâu bò, điều chỉnh mức thuế, sửa đổi giá mua nông sản

Chỉ thị 100-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương (1981)

về khoán hộ và tiếp theo là Chỉ thị SÕ/BBT Trung ương (khóa V) năm 1984 với những nội dung quan trọng như: Hộ nông dân được quyền tận dụng khai phá mọi nguồn đất đai chưa được sử dụng vào phát triển kinh tế Hộ gia đình được nhận khoán từng khâu công việc và chủ động tổ chức, điều hành lao động trong các khâu nhận khoán Hợp tác xã không cân đối và thu mua các sản phẩm từ kinh tế hộ gia đình, các hộ được quyền tự do lưu thồng và tiêu thụ sản phẩm Nhà nước miễn thuế sản xuất-kinh doanh đối với kinh tế gia đình

Đường lối đổi mối của Dại hội Đại biểu Dảng toàn quốc lần thứ VI và lấn thứ VII được cụ thể hóa trong lĩnh vực nông thôn với Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị (khóa VI) năm 1988 và Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VII) năm 1993

đã đánh dấu mốc quan trọng trong phát triển nông nghiệp, nông thôn Các Nghị quyết trên đâ mang lại sự tliay đổi căn

bản, toàn diện, thể hiện trên những quan điểm chủ yếu; Hộ nông dân được khẳng định là đơn vỊ kinh tế tự chủ, được

thể trong sử dụng ruộng đất Nôny dân được vay vốn tín dụng, được tự quyết định lựa chọn phương án sản xuất kinh doanh cd lợi nhất, được tự do lưu thông, trao đổi sản phẩm Quá trình đổi mới trên đã đưa đến sự khởi sác trong nông nghiệp, nông thôn nói chung và trong phát triển kinh

tế VAC và các hộ gia đình nông thồn nối riêng

b) Tác động của đường lổi dổi mới đến quá trình phát

triền kinh tế VAC của các hộ gia đình nông thôn nước ta.

Quá trình đổi mới từng bước cơ chế quản lý nông nghiệp chẳng những đã chặn đứng sự suy thoái, mà còn tạo tiên

để và khả năng để phát triển kinh tế VAC trong nông thôn nước ta Kinh tế VAC đã dần dần thoát ra khỏi "kinh tế phụ" để trở thành một bộ phận quan trọng trong kinh tế hộ nông dân, vươn lên chiếm từ 50 - 70% tổng thiu nhập của kinh tế hộ Trên nhiều vùng của cả nước, kinh tế VAC đã trở thành "điểm tựa" quan trọng để phát triển nông nghiệp, nông thôn toàn diện, tạo đà cho quá trình chuyển dịch từng bước cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hđa, hiện đại hđa Sự chuyển biến trên của kinh tế VAC xuất phát từ những lý do chủ yếu sau đây;

- Các họạt động kinh tế gia đình được thừa nhận, tốn trọng, các hộ có quyền tự chủ trong phát triển kinh tế và

tự do lưu thông, trao đổi sản phắm đã tạo ra khả năng và triển vọng mối cho phát triển kinh tế VAC của các gia đình

nông thôn Có thể nói quá trình đổi mới cũng đổng thời là quá trình từng bước trả lại vỊ trí vốn cđ của kinh tế VAC trong các hộ gia đình nông thôn.

- Hộ gia đình là một đơn vị kinh tế tự chủ được giao quyền sử dụng đất đai lâu dài, được tự quyết định phương

án sản xuất - kinh doanh, điểu đó đã làm thay đổi căn bản

tu duy kinh tế của người nông dân Tư duy hiệu quả đòi hỏi người nông dân phểii sử dụng triệt để những gì mình cố và những gì mình được sử dụng để mang lại giá trị ngày càng nhiều hơn Ngiíời nông dân phải tính toán mọi hoạt động

kinh tế "từ nhà cho ra đến đồng, "từ gán đến xa", từ cái

"sản có" đến cái "được có" Điều này, vừa tạo điều kiện khuyến khích phát triển kinh tế VAC vừa tạo khả năng liên kết "liên hoàn" được thông suốt

Với những chính sách đổi mới trong nông nghiệp, trên thực tế đã xuất hiện một xu thế mới trong phát triển kinh

tế VAC:

- Mảnh vườn tạp, cây cối mọc tự nhiên đă được nông dân tính toán gieo trồng làm ra sản phẩm hàng hóa, tâng thu nhập, mở đẩu con đường làm giàu Từ vườn nhà nhân rộng ra đến phát triển vườn đổi, vưồn rừng Phong trào

"chuyển vườn ra đồng" biến ruộng thành vườn, kết hợp V-A-C-R^ thành một hệ thống kinh tế có hiệu quả Sự phân định V-R ngày nay chỉ co' ý nghĩa tương đối; xu thế liên kết, liên hoàn về không gian và địa lý đang diễn ra ở nhiều nơi

- Từ ao nhà, kinh tế VAC đã vươn ra nuôi trổng thủy

L R là chữ viết tắt cùa R ừng

sản trên cả các ao hồ, ruộng nước, đầm phá, trên sông, trên

biển Cơ chế mói không chi tạo điều kiện cho nông dân được

giao đất ruộng lâu dài, mà cả những mặt nước tự nhiên và nhân tạo cũng được trả về với người chủ sử dụng đích thực của nó Các mô hình nuôi cá truyền thống được mở rộng và tiếp thêm sức mạnh của khoa học kỹ thuật và cồng nghệ, sinh học mối Trên đổng ruộng cùng với lúa là cá ruộng, vừa cđ tác dụng diệt cỏ, tăng độ sục bùn, tăng nguồn phân bón, tăng năng suất lúa, vừa có thêm thu nhập từ cá ruộng mang lại

- Chăn nuôi từ chỗ là nguồn tự cải thiện với quy mô nhỏ đến nay đang từng bước chuyển sang chăn nuôi hàng hđa với quy mồ vừa và lớn Trại chăn nuôi gà công nghiệp của gia đình quy mô hàng trăm đến hàng ngàn con; đàn trâu,

bò, hươu, dê hàng chục, hàng trăm con của mỗi gia đình xuất hiện ngày càng nhiều Sản phẩm chăn nuôi và vật nuôi không chỉ là hàng hóa trong thị trường nội địa, mà đã trở thành những mặt hàng xuất khẩu cô giá trị như cạc loại hươu, nai, gấu, rắn, trăn, vẹt, chim cảnh, cá cảnh

Quá trình phát triển kinh tế VAC những năm gẩn đây

đã giúp ngưòi nông dân hình thành quan niệm mới vẽ hiệu quả kinh tế Điều đó đă từng bước tác động đến việc phá

th ế độc cánh lúa nước, chuyển sang nông nghiệp đa dạng làm biến đổi dần cơ cấu kinh tế nồng nghiệp, nồng thồn theo hướng hiệu quả cao Hoạt động VAC không còn là những hoạt động riêng rẽ của vườn - ao - chuổng, mà đã chuyển sang phát triển VAC tổng hợp trong kinh tế hộ, góp phẩn tạo nên một hệ thống nông nghiệp phát triển bền

vững Một quan niệm mới, đầy đủ hơn, toàn diện hơn,tổng quát hơn về kinh tế VAC đang từng bước định hình và đòi hỏi chúng ta phải có quan điểm thống nhất trên tinh thấn đổi mới vể hoạt động của kinh tế VAC ở nước ta hiện nay.

3 Một cách nhìn mới vể VAC

Phát triển sản xuểt hàng hóa cùng với xác nhận quyền

tự chủ sản xuất kỉnh doanh của các hộ gia đình nồng dân đang mở ra khả năng lốn để phát triển nông nghiệp, mà trước hết là phát triển kinh tế VAC Người nông dân đang đứng trước thách thức: Lựa chọn con đường đi đến ấm no

và giàu có, Tiềm năng phát triển của VAC đang được khơi dậy, nhiều hộ gia đình nông dân đâ và đang làm giàu từ kinh tế VAC (trong điểu kiện diện tích lúa nước hạn chế thì làm giàu từ cây lúa là rất khó khăn)

Phát triển kinh tế VAC theo hướng sản xuất hàng hổa đang là con đường làm giàu thực tế và phù hỢp với quy mô kinh tế gia đình trên mỗi vùng nông thôn

Lao động trong lĩnh vực kinh tế VAC đang lớn lên, tách

ra thành những nghề nghiệp mới cùng với nghề trổng lúa Những nghề làm vườn, nghề trổng rau, trồng hoa, cây cảnh, trổng cây ăn quả, nghễ chăn nuôi (nuôi bò sữa, bò thịt, nuôi

dê, nuôi gà công nghiệp, nuôi lợn theo hướng nạc, lợn sữa, nuôi chim cảnh, nuôi đặc sản), nghề nuôi trổng thủy sản, nước ngọt, nước Ịợ, nước mặn đang xuất hiện; nhiều tiến

bộ khoa học và công nghệ mới đang được áp dụng, hứa hẹn nhiều cơ hội phát triển, mở ra một con đưòng phát triển nông nghiệp hàng hóa toàn diện và đẩy hiệu quả