Cơ hội và thách thức xuất nhập khẩu của Việt Nam từ cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung Quốc

Nửa cuối năm 2017, thế giới chứng kiến một cuộc xung đột hiện nay vẫn chưa đi đến hồi kết thúc giữa hai nền kinh tế hàng đầu- Mỹ và Trung Quốc. Căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn nhất này đã gây ra ảnh hưởng trên phạm vi toàn thế giới. Tùy từng quốc gia, chiến tranh thương mại mang đến cơ hội cũng như thách thức khác nhau, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất nhập khẩu quốc tế. Việt Nam- một quốc gia đã và đang tham gia sâu vào chuỗi sản xuất toàn cầu- cũng chịu ảnh hưởng nhiều từ cuộc chiến tranh thương mại trên. Bài viết này tập trung đánh giá tác động của cuộc chiến thương mại Mỹ- Trung Quốc lên hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam, từ đó đề xuất những biện pháp nhằm hạn chế tác động tiêu cực và tận dụng các tác động tích cực của mối quan hệ này.

Ngô Dương Minh

Khoa Kinh doanh Quốc tế, Học viện Ngân hàng

Hàn Phương Thảo

Khoa Kinh doanh Quốc tế, Học viện Ngân hàng

Ngày nhận: 10/08/2019 Ngày nhận bản sửa: 03/09/2019 Ngày duyệt đăng: 22/07/2019

Nửa cuối năm 2017, thế giới chứng kiến một cuộc xung đột hiện nay vẫn

chưa đi đến hồi kết thúc giữa hai nền kinh tế hàng đầu- Mỹ và Trung Quốc

Căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn nhất này đã gây ra ảnh hưởng trên

phạm vi toàn thế giới Tùy từng quốc gia, chiến tranh thương mại mang đến

cơ hội cũng như thách thức khác nhau, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất nhập

khẩu quốc tế Việt Nam- một quốc gia đã và đang tham gia sâu vào chuỗi

sản xuất toàn cầu- cũng chịu ảnh hưởng nhiều từ cuộc chiến tranh thương

mại trên Bài viết này tập trung đánh giá tác động của cuộc chiến thương

mại Mỹ- Trung Quốc lên hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam, từ đó đề

xuất những biện pháp nhằm hạn chế tác động tiêu cực và tận dụng các tác

động tích cực của mối quan hệ này.

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, quan hệ thương mại, xuất nhập khẩu

Opportunities and challenges of export and import of Vietnam from the US- China trade war

In the second half of 2017, the world witnessed a current conflict that has not come to an end between the two leading economies- the United States and China The confrontation between these two most developed countries have caused worldwide influence For each country, this trade war leads to different opportunities and challenges, especially in the field of international import and export Vietnam- a country that has been deeply involved in the global production chain is also strongly affected by the trade war This article focuses on assessing the impact of the trade relationship between these two economies on Vietnam’s import and export activities, thereby suggests some strategies to limit negative impacts and take advantage of the positive effects

of this relationship.

Keywords: trade war, trade relationship, export and import

Minh Duong Ngo

Email: minhnd@hvnh.edu.vn

Thao Phuong Han

Email: hanthao309@gmail.com

Organisation of all: Banking Academy of Vietnam

1 Đặt vấn đề Trong nền kinh tế thị trường và cuộc cách

mạng công nghiệp 4.0, vấn đề cạnh tranh

giữa các quốc gia ngày càng trở nên gay

gắt Khi giao thương, tất cả các quốc gia

đều mong muốn đem lại lợi ích tối đa cho

đất nước mình, do vậy, xung đột là không

thể tránh khỏi khi các quốc gia tham gia

giao thương không đạt được thỏa thuận

với nhau

Năm 2018, thế giới chứng kiến một cuộc

xung đột hiện nay vẫn chưa đi đến hồi kết

thúc giữa hai nền kinh tế hàng đầu- Mỹ và

Trung Quốc Căng thẳng giữa hai quốc gia

này đã gây ra ảnh hưởng trên phạm vi toàn

thế giới Đối với từng quốc gia, chiến tranh

thương mại mang đến cơ hội cũng như

thách thức khác nhau, đặc biệt là trong lĩnh

vực xuất nhập khẩu quốc tế Việt Nam- một

quốc gia đã và đang tham gia sâu vào chuỗi

sản xuất toàn cầu- cũng chịu ảnh hưởng

nhiều từ cuộc chiến tranh thương mại trên

Hiện tại, Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn

nhất của Việt Nam với kim ngạch đạt 30,2

tỷ USD (tính đến hết năm 2018) và là nước

có sản lượng xuất khẩu vào Mỹ đứng thứ

12 trên toàn thế giới Ở chiều ngược lại,

Trung Quốc vẫn giữ vị trí là thị trường

nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim

ngạch đạt 41,4 tỷ USD (tính đến hết năm

2018) (Bộ Công thương, 2019) Như vậy,

về lâu về dài, với tình hình chiến tranh

thương mại tiếp tục leo thang, nền kinh tế

Việt Nam sẽ phải đối mặt với những rủi ro,

thách thức khó lường

Hiện nay, đã có một số bài nghiên cứu

phân tích về những thuận lợi và bất lợi mà nền kinh tế Việt Nam gặp phải do chiến tranh thương mại Tuy nhiên, chưa có nhiều công trình đánh giá cụ thể những ảnh hưởng mà mối quan hệ giữa hai cường quốc trên mang lại đối với hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam Bởi thế, với bài viết này, tác giả muốn làm rõ ảnh hưởng của cuộc chiến Mỹ- Trung tới lĩnh vực xuất nhập khẩu thông qua việc trả lời hai câu hỏi: (1) Cuộc chiến thương mại Mỹ- Trung mang đến cho xuất nhập khẩu Việt Nam những cơ hội và thách thức gì; và (2) Cần làm gì nhằm hạn chế tác động tiêu cực và tận dụng các tác động tích cực từ cuộc chiến này?

2 Cuộc chiến thương mại Mỹ- Trung Quốc

Chiến tranh thương mại Mỹ- Trung diễn

ra trong bối cảnh kinh tế Trung Quốc đang ngày càng trỗi dậy, có khả năng thách thức ngôi vị cường quốc số 1 thế giới của

Mỹ Tương quan sức mạnh quốc gia của Trung Quốc, đặc biệt trong lĩnh vực kinh

tế, đã rút ngắn đáng kể so với Mỹ, nhất là

từ sau cuộc khủng hoảng tài chính, kinh

tế toàn cầu nổ ra tại Mỹ năm 2008 Nếu năm 2010, tổng GDP của Trung Quốc mới

là 5,9 nghìn tỷ USD, kém xa so với GDP của Mỹ là 14,5 nghìn tỷ USD, thì đến năm

2017, trước khi chiến tranh thương mại Mỹ- Trung nổ ra, khoảng cách này đã rút ngắn đáng kể, khi tổng GDP của Trung

Bảng 1 Quy mô kinh tế, xuất nhập khẩu của Mỹ và Trung Quốc năm 2018

GDP danh nghĩa (tỷ USD)

Xếp hạng thế giới

GDP tính theo PPP (tỷ USD)

Xếp hạng thế giới USDTỷ Xếp hạng thế giới USDTỷ Xếp hạng thế giới

Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ dữ liệu của data.imf.org

Quốc là 12,7 nghìn tỷ USD và của Mỹ

là 19,7 nghìn tỷ USD (World economic

outlook, 2018)

Hiện tại, Mỹ giữ vị trí là nước nhập khẩu

lớn nhất và xuất khẩu thứ nhì thế giới, trong

khi Trung Quốc là nước xuất khẩu lớn nhất

và nhập khẩu thứ nhì thế giới Theo các

dự báo, GDP danh nghĩa của Trung Quốc

sẽ vượt Mỹ vào năm 2030 Tuy nhiên, nếu

tính theo ngang giá sức mua (PPP), GDP

của Trung Quốc hiện đã vượt qua Mỹ

(World economic outlook, 2018)

Sự cạnh tranh giữa hai cường quốc ngày

càng trở nên gay gắt trong những năm gần

đây do Trung Quốc đang dần thay thế Mỹ

ở vị trí số 1 trên bản đồ địa chính trị thế

giới, trong khi đó nền kinh tế Mỹ đang

có dấu hiệu suy giảm Bên cạnh đó, các

vấn đề sau đây có thể được coi là những

nguyên nhân cụ thể gây căng thẳng liên

tục trong nhiều tháng giữa Trung Quốc và

Mỹ, dẫn đến chiến tranh thương mại:

Thứ nhất, chính sách bảo hộ của chính

quyền Mỹ: Dưới thời Tổng thống Donald

Trump, nước Mỹ đã theo đuổi chính sách

bảo hộ mậu dịch với phương châm “nước

Mỹ là trên hết” và “làm nước Mỹ vĩ đại

trở lại” Vì vậy, ông Trump đã rút khỏi

các yêu cầu đàm phán lại các Hiệp định

thương mại tự do (FTA) mà Mỹ đang kí

kết hoặc thực thi, không tham gia vào

Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương

(TPP) Những hành động cứng rắn này của

chính quyền Tổng thống Donald Trump

không chỉ dẫn đến xung đột thương mại

với những nước đồng minh của Mỹ như

EU, Nhật Bản, Hàn Quốc; những nước

láng giềng như Canada, Mexico mà sâu

xa hơn là dẫn đến căng thẳng thương mại

giữa Mỹ và Trung Quốc

Thứ hai, sự gia tăng trong thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc: Đây

được xem là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình hình căng thẳng giữa 2 nền kinh

tế lớn nhất thế giới Thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc tăng liên tục từ khi Trung Quốc gia nhập WTO vào năm

2001, từ 100 tỷ USD lên đến 375 tỷ USD vào năm 2017, chỉ riêng nửa năm đầu năm

2018, con số này đã lên tới 185,7 tỷ USD (World economic outlook, 2018) Do đó,

để cân bằng thương mại với Trung Quốc,

Mỹ bắt đầu tiến hành áp thuế nhập khẩu lên các mặt hàng từ Trung Quốc, khiến Trung Quốc phải tăng mua hàng của Mỹ, nhằm giảm thâm hụt thương mại Việc đánh thuế còn giúp hỗ trợ việc giảm tình trạng thất nghiệp ở Mỹ và khuyến khích sản xuất nội địa do thuế sẽ làm giảm khả năng cạnh tranh về giá của hàng hóa sản xuất ở Trung Quốc nhập khẩu vào Mỹ Bên cạnh đó, các tập đoàn lớn của Mỹ đang kinh doanh tại thị trường Trung Quốc sẽ có xu hướng tập trung hơn vào tình hình sản xuất tại Mỹ và rút dần hoạt động tại Trung Quốc, do những chênh lệch lớn về thuế

Thứ ba, tham vọng của Trung Quốc về việc trở thành quốc gia công nghệ hàng đầu thế giới: Bản kế hoạch phát triển khoa

học và công nghệ trong trung và dài hạn giai đoạn 2006- 2020 do Ủy ban Nhà nước Trung Quốc cho ra đời đã thể hiện rất rõ tham vọng lớn của Trung Quốc trong việc hiện đại hóa cấu trúc kinh tế bằng cách đưa Trung Quốc từ trung tâm sản xuất với kỹ thuật lắp ráp thấp lên thành trung tâm đổi mới chính của thế giới vào năm 2020 và trở thành nước dẫn đầu đổi mới của toàn cầu vào năm 2050 (Cục thông tin và công nghệ quốc gia, 2010) Nếu bản kế hoạch này được áp dụng thành công, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc sẽ trở thành đối thủ

Bảng 2 Tóm tắt diễn biến chiến tranh thương mại Mỹ- Trung

Thời

gian

Động thái của các bên

3/2018 Tổng thống Mỹ, Donald Trump ký một bản

ghi nhớ, bao gồm:

- Đệ đơn kiện Trung Quốc lên WTO về việc

vi phạm quyền sở hữu trí tuệ;

- Hạn chế đầu tư vào Trung Quốc ở những

lĩnh vực công nghệ chính; và

- Áp thuế lên các sản phẩm từ Trung Quốc

(máy móc và công nghệ ngành viễn thông,

vũ trụ).

Tiếp đó, Mỹ áp thuế nhập khẩu lên mặt hàng

thép và nhôm từ phần lớn các quốc gia trên

thế giới, trong đó có Trung Quốc.

4/2018 Mỹ công bố danh sách các mặt hàng sẽ bị

áp thuế nhập khẩu từ Trung Quốc (trị giá 50

tỷ USD), chủ yếu là hàng công nghệ cao.

Trung Quốc áp thuế nhập khẩu (15-25%) lên 128 hàng hóa (trị giá 3 tỷ USD) từ Mỹ.

5/2018 Trung Quốc và Mỹ đối thoại tại Bắc Kinh không có kết quả.

6/2018 Mỹ công bố danh sách áp thuế cuối cùng

Danh sách 1 sẽ áp mức thuế 25% lên 818

sản phẩm trị giá 34 tỷ USD và chính thức

có hiệu lực vào 6/7/2018 Danh sách 2 bao

gồm 284 sản phẩm (trị giá 16 tỷ USD), vẫn

đang trong tiến trình cân nhắc.

Trung Quốc cũng thay đổi danh sách

áp thuế (25% cho 106 sản phẩm) Danh sách 1 sẽ áp thuế 25% lên 545 sản phẩm (trị giá 34 tỷ USD), chính thức có hiệu lực vào 6/7/2018 Danh sách 2 bao gồm 114 sản phẩm (trị giá 16 tỷ USD), vẫn đang trong tiến trình cân nhắc theo dõi động thái từ Mỹ.

8/2018 Mỹ công bố bản Danh sách 2 cuối cùng, áp

thuế 25% lên 279 mặt hàng từ Trung Quốc,

trị giá khoảng 16 tỷ USD, chính thức có hiệu

lực vào ngày 23/8/2018.

Đáp lại, Trung Quốc cũng công bố Danh sách 2 cuối cùng áp thuế 25% lên 16 tỷ USD hàng từ Mỹ, chính thức có hiệu lực vào 23/8/2018.

9/2018 Mỹ công bố bản chính thức Danh sách 3 các

sản phẩm của Trung Quốc trị giá nhập khẩu

200 tỷ USD sẽ bị áp mức thuế 10% bắt đầu

từ 24/9/2018; sau đó tăng mức thuế lên 25%

kể từ 01/01/2019.

Trung Quốc tuyên bố sẽ tiến hành gói

áp thuế trả đũa trị giá 60 tỷ USD lên hàng nhập khẩu từ Mỹ, sẽ có hiệu lực đồng thời với gói áp thuế 200 tỷ USD của Mỹ lên hàng Trung Quốc, vào 24/9/2018.

12/2018 Mỹ và Trung Quốc đạt được “thỏa thuận đình chiến thương mại”, nhất trí không áp đặt

các biện pháp thuế quan mới trong vòng 90 ngày, cho tới ngày 01/3/2019; và hai bên

sẽ đàm phán để đạt được thỏa thuận thương mại chung.

4/2019 Sau nhiều cuộc hội đàm, Mỹ và Trung Quốc đồng ý thành lập một “văn phòng thực thi”

để quản lý việc tuân thủ thỏa thuận thương mại giữa hai nước, dự kiến sẽ sớm hoàn tất trong năm 2019.

5/2019 Mỹ đưa tập đoàn viễn thông Huawei và 70

chi nhánh vào “Danh sách thực thể”, cấm

các công ty Mỹ bán các sản phẩm công

nghệ cho các công ty viễn thông Trung Quốc

mà không có sự đồng ý của chính phủ Mỹ.

Trung Quốc lập danh sách “thực thể nước ngoài không đáng tin cậy”, nhằm trả đũa “danh sách thực thể” của Mỹ.

cạnh tranh trực tiếp, đe dọa vị trí số 1 của

các doanh nghiệp Mỹ Ngoài ra, các công

ty của Trung Quốc còn bị nghi ngờ sử dụng

các công nghệ sáng chế của Mỹ Vì vậy,

để theo đuổi mục tiêu “làm nước Mỹ vĩ đại

trở lại”, tổng thống Trump thông qua chiến

tranh thương mại, muốn cầm chân Trung

Quốc trong cuộc đua công nghệ, đồng thời

gia tăng sức ép, tạo ra sự công bằng trong

việc đối xử giữa doanh nghiệp hai nước,

bảo vệ bằng sáng chế

Những diễn biến chính của cuộc chiến tranh

thương mại này được tóm tắt ở Bảng 2

3 Thực trạng mối quan hệ thương mại của Việt Nam với Mỹ và Trung Quốc

3.1 Quan hệ thương mại Việt Nam- Mỹ

Trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2018, thương mại hàng hóa Việt Nam- Mỹ đã tăng gấp 3 lần, từ mức tổng trị giá xuất nhập khẩu đạt 18,01 tỷ USD ghi nhận trong năm 2010 lên mức 60,28 tỷ USD trong năm 2018 Tính toán của Tổng cục Hải quan cho thấy tốc độ tăng xuất nhập khẩu giữa hai nước bình quân trong giai đoạn này đạt 16,3%/năm, với tốc độ tăng

Thời

gian

Động thái của các bên

6/2019 Mỹ bổ sung thêm 5 công ty công nghệ Trung

Quốc vào “Danh sách thực thể”, cấm các

doanh nghiệp này mua linh kiện và phụ tùng

của Mỹ nếu chưa được sự chấp thuận của

chính phủ Mỹ.

Trung Quốc áp thuế quan bổ sung lên

60 tỷ hàng hóa của Mỹ, với các mức 25%, 20% và 10%.

8/2019 Mỹ coi Trung Quốc là nước thao túng tiền tệ Lần đầu tiên trong hơn 10 năm qua, giá

nhân dân tệ phá mốc 7 CNY/ 1 USD Bên cạnh đó, Trung Quốc vừa thông báo tạm thời ngừng mua các sản phẩm nông nghiệp từ Mỹ.

Nguồn: Trung tâm WTO và hội nhập, 2019

Hình 1 Xuất nhập khẩu hàng hóa Việt Nam- Mỹ giai đoạn 2010- 2018

Nguồn: Tổng cục Hải quan, 2019

xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường

Mỹ đạt 16,3%/năm (14,24 tỷ USD trong

năm 2010 lên 47,53 tỷ USD năm 2018);

tốc độ tăng của hàng hóa nhập khẩu có

xuất xứ từ Mỹ vào Việt Nam cũng có mức

tăng bình quân 16,5%/năm (3,77 tỷ USD

năm 2010 lên mức 12,75 tỷ USD năm

2018) Cũng trong năm 2018, trong nhóm

10 đối tác thương mại lớn nhất của Việt

Nam, Mỹ xếp thứ 3, sau Trung Quốc và

Hàn Quốc (Tổng cục Hải quan, 2019)

Theo số liệu thống kê trong Cơ sở Thống

kê dữ liệu Thương mại của Cơ quan Thống

kê Liên Hợp quốc (UNCOMTRADE), tổng

trị giá xuất khẩu hàng hóa của Mỹ trong

năm 2017 đạt 1.784 tỷ USD ra thị trường

thế giới, trong đó Việt Nam là nước nhập

khẩu hàng hóa lớn thứ 31 của Mỹ, chỉ

chiếm 0,5% trong tổng trị giá xuất khẩu

hàng hóa của Mỹ Cũng theo nguồn số liệu

này, trong năm 2017, Mỹ nhập khẩu hàng

hóa trị giá lên đến 2.407 tỷ USD từ tất cả

đối tác thương mại, trong đó hàng hóa từ

Việt Nam xếp vị trí thứ 12, chiếm tỷ trọng

2% trong tổng trị giá nhập khẩu của Mỹ

Hàng dệt may là nhóm mặt hàng có trị giá

xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam sang thị trường Mỹ với trị giá trong năm 2018 đạt 13,7 tỷ USD, tăng 11,6% so với năm 2017 Các nhóm mặt hàng lớn tiếp theo: giày dép các loại đạt 5,82 tỷ USD, tăng 13,9%; điện thoại các loại và linh kiện đạt 5,41 tỷ USD, tăng 46,1%; gỗ và sản phẩm gỗ đạt 3,9 tỷ USD, tăng 19,3%; máy móc thiết bị dụng cụ & phụ tùng đạt 3,4 tỷ USD, tăng 40,3% (Tổng cục Hải quan, 2019)

Trong năm 2018, tổng trị giá nhập khẩu của 10 nhóm mặt hàng lớn nhất có xuất

xứ từ Hoa Kỳ năm 2018 đạt hơn 8,97 tỷ USD, chiếm 70,4% trong tổng trị giá nhập khẩu hàng hóa có xuất xứ Hoa Kỳ

Trong năm 2018, các doanh nghiệp Việt Nam đã nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện có xuất xứ từ Hoa Kỳ trị giá lên đến 3,1 tỷ USD, tăng 9,6% so với năm 2017; nhập khẩu bông các loại đạt 1,47

tỷ USD, tăng 24,6%; nhập khẩu máy móc thiết bị dụng cụ & phụ tùng đạt 1,05 tỷ USD, tăng 3,9% (Tổng cục Hải quan, 2019)

3.2 Quan hệ thương mại của Việt Nam với Trung Quốc

Hình 2 Cơ cấu xuất khẩu hàng hóa sang Mỹ trong năm 2018

Nguồn: Tổng cục Hải quan, 2019

Tính đến thời điểm hiện tại, Trung Quốc

hiện là đối tác thương mại lớn nhất của

Việt Nam, là thị trường nhập khẩu lớn

nhất và đồng thời là thị trường xuất khẩu

lớn thứ 2 của Việt Nam, sau Mỹ Ở chiều

ngược lại, Việt Nam là đối tác thương mại

lớn nhất của Trung Quốc trong ASEAN

và là đối tác lớn thứ 8 của Trung Quốc

trên phạm vi toàn cầu, trong đó, Việt Nam

đóng vai trò là thị trường xuất khẩu lớn

thứ 5 và là thị trường cung cấp hàng hóa

lớn thứ 9 của Trung Quốc Năm 2018,

tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt

Nam và Trung Quốc đạt 106,7 tỷ USD,

tăng 13,5% so với năm 2017 Việt Nam

nhập siêu từ Trung Quốc 24,2 tỷ USD

Kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc

năm 2018 đạt 41,3 tỷ USD, tăng 16,6%

so với năm 2017 Các mặt hàng xuất khẩu

chủ lực của Việt Nam sang Trung Quốc

tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng khá,

trong đó điện thoại các loại và linh kiện

đạt 9,4 tỷ USD (tăng 31,1%); máy vi tính,

sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 8,4 tỷ

USD (tăng 21,9%); máy ảnh, máy quay

phim và linh kiện đạt 2,8 tỷ USD (tăng

34,1%); hàng rau quả đạt 2,8 tỷ USD (tăng 34,1%); xơ sợi dệt các loại đạt 2,2 tỷ USD (tăng 8,5%); hàng dệt may đạt 1,5 tỷ USD (tăng 39,6%)

Nhập khẩu của Việt Nam từ Trung Quốc trong năm 2018 đạt 65,4 tỷ USD, tăng 11,7% so với năm 2017 Các mặt hàng nhập khẩu chính bao gồm máy móc, thiết

bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 12 tỷ USD (tăng 10,2%); điện thoại các loại và linh kiện đạt 8,6 tỷ USD (giảm 1,9%); máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 7,8 tỷ USD (tăng 10,6%); vải các loại đạt 7,1 tỷ USD (tăng 16,8%), sắt thép các loại đạt 4,5 tỷ USD (tăng 9,6%); nguyên phụ liệu dệt may, da giày đạt 2,2 tỷ USD (tăng 7,3%); sản phẩm từ chất dẻo đạt 2,1 tỷ USD (tăng 7,1%) (Bộ công thương, 2019)

4 Tác động của cuộc chiến thương mại Mỹ- Trung Quốc tới xuất nhập khẩu Việt Nam

Việt Nam có quan hệ thương mại sâu rộng với cả Mỹ và Trung Quốc, chính vì vậy khi chiến tranh thương mại xảy ra,

Hình 3 Cơ cấu nhập khẩu hàng hóa từ Mỹ trong năm 2018

Nguồn: Tổng cục Hải quan, 2019

chắc chắn kinh tế Việt Nam nói chung và

lĩnh vực xuất nhập khẩu nói riêng sẽ chịu

những tác động nhất định, với cả những cơ

hội và thách thức Những cơ hội và thách

thức này sẽ được đánh giá chi tiết thông

qua mô hình SWOT

4.1 Thế mạnh (Strengths)

Việt Nam là một trong những nền kinh

tế có độ mở lớn nhất thế giới, với tốc độ

tăng trưởng GDP ở mức ổn định 6,8%/

năm- cao hơn so với mức bình quân của

nền kinh tế mới nổi khu vực Đông Nam Á

và Thái Bình Dương, cho dù phải đối mặt

với các thách thức từ bối cảnh toàn cầu

Thị trường xuất khẩu ngày càng được mở

rộng, hàng hóa của Việt Nam đã có mặt tại

hầu hết các quốc gia trên thế giới

Bên cạnh đó, các FTA được kí kết đã đem

lại sự tăng trưởng tốt ở nhiều thị trường;

hàng hóa, sản phẩm của Việt Nam ngày

càng khẳng định được vị trí của mình

trong mắt người tiêu dùng quốc tế Đặc

biệt, xuất siêu của Việt Nam đã 3 năm

liên tiếp đạt mức cao kỉ lục, thặng dư năm

2018 đạt gần 6,8 tỷ USD và cơ cấu hàng

hóa xuất khẩu đã thay đổi theo hướng tích

cực hơn với quy mô không ngừng mở

rộng Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực đều

thâm nhập được vào các thị trường lớn và

có mức tăng trưởng xuất khẩu tốt

Những mặt hàng dẫn đầu về kim ngạch

xuất khẩu năm 2018 là điện thoại và các

loại linh kiện đạt 49,08 tỷ USD, tăng

8,4% so với năm 2017; hàng dệt may đạt

30,49 tỷ USD, tăng 16,7%; máy vi tính,

sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 29,32

tỷ USD, tăng 12,9%; máy móc, thiết bị,

dụng cụ, phụ tùng đạt 16,55 tỷ USD,

tăng 28,2%; giày dép các loại đạt 16,24

tỷ USD, tăng 10,6%; gỗ và sản phẩm

gỗ đạt 8,91 tỷ USD, tăng 15,7% Ở thời

điểm hiện tại, các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam lại càng được đà tăng trưởng khi khi những hàng hóa của Trung Quốc bị Mỹ áp thuế cũng chính là những ngành hàng Việt Nam xuất khẩu mạnh

4.2 Điểm yếu (Weaknesses)

Dù các con số thống kê đều thể hiện sự tăng trưởng của nền kinh tế Việt Nam nói chung và lĩnh vực xuất nhập khẩu nói riêng, tuy nhiên có thể thấy sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế chưa cao Các ngành hàng xuất đi chủ yếu như hàng dệt may, da giày tuy là sản phẩm xuất khẩu thế mạnh nhưng chủ yếu lại là hàng gia công, nông sản thì lại được xuất khẩu dưới dạng thô, không thu

về nhiều giá trị gia tăng Bên cạnh đó, Việt Nam lại chưa có ngành công nghiệp hỗ trợ

đủ mạnh và đủ lớn để cung cấp linh kiện, phụ kiện cho nền sản xuất trong nước, dẫn đến nhiều ngành chịu phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên phụ liệu đầu vào nhập khẩu

từ nước ngoài Theo Tổng cục Thống kê, giá trị nhập siêu đã lên đến 800 triệu USD chỉ trong tháng 01/2019

4.3 Cơ hội (Opportunities)

Thứ nhất, thúc đẩy hoạt động xuất khẩu:

Hàng hóa của Trung Quốc trở nên kém cạnh tranh hơn trong mắt các doanh nghiệp nhập khẩu Mỹ, dẫn đến xu hướng dịch chuyển thương mại, chuyển hướng nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc sang các thị trường khác, đặc biệt là các thị trường thuộc khu vực Đông Nam Á, trong

đó có Việt Nam Các sản phẩm về nông lâm, thủy sản của Việt Nam xuất khẩu đi các nước khác có chất lượng tương đồng với các sản phẩm xuất khẩu của Trung Quốc Điều này tạo ra cho Việt Nam cơ hội thay thế Trung Quốc trở thành nguồn

cung ứng hàng hóa vào Mỹ nếu căng

thẳng giữa hai nền kinh tế này không được

giải tỏa trong thời gian tới

Không chỉ có cơ hội gia tăng xuất khẩu

sang Mỹ, Việt Nam còn đứng trước cơ hội

gia tăng xuất khẩu sang thị trường Trung

Quốc do Trung Quốc cũng áp thuế đáp

trả lên các mặt hàng của Mỹ, trong đó có

hàng nông sản Hàng nông sản của Việt

Nam vốn được ưa chuộng tại thị trường

Trung Quốc nên có nhiều khả năng Trung

Quốc sẽ xem xét nhập khẩu nhiều hơn

các sản phẩm của ngành hàng này từ Việt

Nam Tình hình xuất khẩu giữa Việt Nam-

Trung Quốc đang có những chuyển biến

tích cực Trong đó, trong năm 2018 xuất

khẩu sang Trung Quốc đạt trên 41 tỷ USD,

tăng 16% so với năm 2017 (Bộ Công

thương, 2019)

Thứ hai, thu hút FDI do xu hướng chuyển

dịch cơ cấu: Để né tránh ảnh hưởng từ

thuế mà Mỹ áp lên Trung Quốc, các công

ty đa quốc gia đặt tại Trung Quốc đang có

xu hướng chuyển dịch cơ sở sản xuất sang

Việt Nam và các nước lân cận Với nhiều

đặc điểm tương đồng với Trung Quốc như

lương lao động thấp, môi trường văn hóa,

xã hội và quan trọng hơn cả là điều kiện

đầu tư vào Việt Nam đã trở nên dễ dàng

hơn trước kia, Việt Nam đang trở thành

điểm đến lý tưởng cho các tập đoàn đa

quốc gia có nhà máy ở Trung Quốc Hơn

nữa, trước tình hình căng thẳng giữa Mỹ

và Trung Quốc, các doanh nghiệp của Mỹ

có hoạt động kinh doanh tại Trung Quốc

gặp khó khăn do sức ép của cuộc chiến có

thể sẽ chuyển hướng hoạt động kinh doanh

của mình sang Việt Nam Đây chính là

cơ hội lớn để Việt Nam khẳng định vị thế

của mình trên trường quốc tế, tận dụng các

hiệp định thương mại đã ký kết và thu hút

thêm vốn đầu tư FDI, qua đó hỗ trợ thúc

đẩy tăng trưởng xuất khẩu

4.4 Thách thức (Threats)

Thứ nhất, rủi ro thâm hụt cán cân thương mại: Để đối phó với các khoản thuế của

Mỹ, Trung Quốc có khả năng sẽ đưa ra các chính sách phá giá, tăng cường xuất khẩu hàng hóa sang các nước lân cận, trong đó có Việt Nam để duy trì năng suất

Do kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam

từ Trung Quốc khá cao, động thái này của Trung Quốc có thể khiến nhập khẩu của Việt Nam tăng mạnh, dẫn đến cán cân thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc ngày càng trở nên chênh lệch, nguy cơ thâm hụt cán cân thương mại sẽ càng cao

và ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh

tế của Việt Nam

Thứ hai, sức ép cạnh tranh hàng hóa tăng cao: Với những cơ hội ngắn hạn mà chiến

tranh thương mại tạo ra, không chỉ mình Việt Nam mà cả các quốc gia khác cũng

sẽ cố gắng chớp lấy thời cơ Do đó, hàng hóa Việt Nam sẽ có thêm nhiều đối thủ cạnh tranh để xuất khẩu vào Mỹ Ở chiều ngược lại, hàng hóa của Trung Quốc và

Mỹ do các khoản thuế 2 nước áp lên nhau

sẽ được đẩy sang các thị trường khác, gây

áp lực cạnh tranh lên hàng hóa của Việt Nam tại các thị trường trên Ngoài ra, khi hoạt động xuất khẩu sang Mỹ bị hạn chế

do ảnh hưởng của thuế quan, Trung Quốc

sẽ thúc đẩy tiêu thụ hàng hóa nội địa, hàng hóa Việt Nam do đó phải cạnh tranh lớn với hàng nội địa Trung Quốc

Thứ ba, rủi ro từ chính sách gia tăng bảo

hộ của Mỹ: Mỹ ngày càng có xu hướng

gia tăng bảo hộ nền kinh tế trong nước, rủi

ro cho các nước có thặng dư thương mại với Mỹ như Việt Nam là các rào cản về thuế quan và kĩ thuật Như vậy, các mặt

hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như

dệt may, điện tử, linh kiện có khả năng

trở thành đối tượng bị áp thuế và các hàng

rào kĩ thuật trong thời gian tới Điều này

sẽ gây khó khăn cho các doanh nghiệp

xuất khẩu Việt Nam và có nguy cơ làm

giảm giá trị xuất khẩu các ngành hàng chủ

lực sang Mỹ

Thứ tư, rủi ro từ nguồn gốc xuất xứ hàng

hóa: Do mục đích tránh các khoản thuế

Mỹ áp lên Trung Quốc, các doanh nghiệp

nước này tăng cường hoạt động xuất khẩu

hàng hóa sang Việt Nam khiến Việt Nam

đang phải đối mặt với nguy cơ trở thành

nơi trung chuyển của hàng hóa Trung

Quốc xuất khẩu sang Mỹ để tránh thuế

Cụ thể, hàng hóa của Trung Quốc sẽ tìm

cách để gian lận xuất xứ, mang nhãn mác

xuất từ Việt Nam thay vì Trung Quốc

Hải quan Việt Nam đã phát hiện một số

công ty Trung Quốc, bao gồm các ngành

dệt may, hải sản, nông sản, gạch men,

thép, nhôm và gỗ… đã xuất khẩu hàng

sang Việt Nam, xin chứng nhận xuất xứ

tại Việt Nam một cách bất hợp pháp, sau

đó đổi nhãn mác trên bao bì sản phẩm

để xuất sang Mỹ, châu Âu và Nhật Bản

Hành động này sẽ khiến hàng hóa của Việt

Nam phải hứng chịu các đòn trừng phạt

thuế cao đến từ phía Mỹ Trước đó, Mỹ

đã áp thuế chống bán phá giá rất cao, lên

đến 199,76% và mức thuế đặc biệt lên tới

256,44% với mặt hàng thép của Việt Nam

sau khi kết luận rằng thép Việt Nam có

xuất xứ từ Trung Quốc (Bộ Công thương,

2019) Một trong những lo ngại lớn nhất

của ngành xuất nhập khẩu hiện nay đó là

Mỹ sẽ tiến hành kiểm tra, rà soát gắt gao

các sản phẩm nhập khẩu từ Việt Nam, gây

khó khăn cho hàng hóa xuất đi Mỹ của

Việt Nam

Thứ năm, rủi ro từ chính sách tỷ giá của

Trung Quốc: Dưới sức ép gia tăng của

cuộc chiến thương mại với Mỹ, Trung Quốc đã có động thái phá giá nội tệ, khiến

tỉ giá Nhân dân tệ (CNY) so với đô la Mỹ (USD) đã rơi xuống mức thấp nhất kể từ năm 2008, vượt qua mức nhạy cảm USD/ CNY là 7.0 Trung Quốc là thị trường xuất siêu lớn nhất của Việt Nam, đồng thời cũng là một trong hai thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, cùng với Hàn Quốc (Cafef.vn, 2019) Vì vậy, trước tình trạng phá giá CNY của Trung Quốc, giá cả hàng hóa Việt Nam sẽ trở nên kém cạnh tranh hơn so với hàng hóa Trung Quốc

Việc xuất khẩu sang thị trường này sẽ khó cạnh tranh hơn với hàng nội địa, trong khi

đó, hàng hóa Trung Quốc lại có cơ hội dễ dàng tiếp cận thị trường Việt hơn do lợi thế giá rẻ mà việc phá giá mang lại Điều này sẽ gây áp lực không nhỏ tới xuất nhập khẩu của nước ta

Như vậy, có thể thấy dù Việt Nam được nhận định là một trong những quốc gia Đông Nam Á được hưởng lợi nhiều từ cuộc chiến thương mại Mỹ- Trung, nhưng nếu tình hình căng thẳng này vẫn duy trì trong tương lai thì nền kinh tế của cả thế giới sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực, và Việt Nam không nằm ngoài phạm vi ảnh hưởng

đó Cơ hội về mặt ngắn hạn tuy có thể thúc đẩy ngành xuất nhập khẩu của Việt Nam tiếp tục tăng trưởng, nhưng những rủi ro

và thách thức Việt Nam phải đối mặt cũng không nhỏ Vì vậy, trong ngắn hạn, Việt Nam nên tận dụng tốt những cơ hội đang

có, đồng thời có những giải pháp và chính sách thích hợp để đối phó kịp thời trước những rủi ro tiềm tàng

5 Một số đề xuất

Trước những căng thẳng, xung đột gia tăng của hai nền kinh tế lớn nhất thế giới,