Thực trạng: Về khả năng nhận thức yêu cầu của đề: Nhiều học sinh không xác định đúng yêu cầu của đề bài, thậm chớ không đọc kĩ đề bài, chỉ cần đọc qua loa, không cần lập dàn ý thường đặt bút viết luôn dẫn đến đề yêu cầu một đằng nhưng nội dung bài viết lại trình bày một nẻo. Về việc tuân thủ cách làm bài: Nhiều học sinh không tuân thủ cách làm bài, tỏ ra không nắm vững cấu trúc mà kiểu bài quy định, một số học sinh thường viết theo cảm tính và suy nghĩ chủ quan, điều này dẫn đến kết quả thường không cao, cho dự diễn đạt tốt cũng vậy. Tình trạng phổ biến nhất đối với học sinh lớp 6 hiện nay là vấn đề nhận thức rất đơn giản và sơ lược khi tiến hành làm bài văn tự sự không cần thiết lập dàn ý dẫn đến sắp xếp ý lộn xộn, lặp ý hoặc thiếu ý, thiếu thời gian và chưa có động cơ thỏi độ đúng đắn trong học tập. Trong bài viết của các em, lỗi chính tả cũn nhiều, lỗi dựng từ và đặt câu cũng rất phổ biến. Cá biệt có những học sinh không có ý thức về việc chấm cừu và nguyên tắc viết hoa. Nhiều học sinh chưa biết dựa vào dàn ý để phát triển đoạn văn, bài văn, tình trạng sử dụng văn núi trong bài viết rất nhiều. Đa số các em theo cảm tính chưa phối hợp các thao tác làm bài một cách nhuần nhuyễn để bài viết có sức thuyết phục hơn. Thực trạng này trên có thể coi là rào cản hạn chế chất lượng bộ môn Ngữ văn 6 những năm gần đây, đòi hỏi cấp thiết phải tìm cách khắc phục.
Trang 1RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LẬP DÀN Ý TRONG VĂN MIÊU TẢ
NGỮ VĂN 6
A MỞ ĐẦU
I Lí DO CHỌN ĐỀ TÀI
Chương trình ngữ văn hiện nay đang có nhiều đổi mới, phạm vi kiến thức được nâng cao Qua đó giúp các em phát triển năng lực tư duy và ốc sáng tạo Trong sách Ngữ Văn 6 phân môn tập làm văn cũng có nhiều đổi mới, đặc biệt đổi mới trong phương pháp giảng dạy Trong phân môn tập làm văn có phần quan trọng đó là văn miêu tả Để làm được một bài văn đúng và hay không phải là một điều đơn giản Đòi hỏi người viết phải nắm vững các thao tác, kỹ năng làm văn miêu tả và lập dàn ý cho bài văn miêu tả
Tôi đến với bài tập lớn này một mặt vừa bổ sung lý luận kiến thức cho bản thân để phục
vụ cho cụng việc giảng dạy vừa là tư liệu tham khảo về thể loại miêu tả và kỹ năng lập dàn ý trong văn miêu tả cho học sinh
Hiện nay chương trình Ngữ Văn trung học cơ sở đang đổi mới theo phương pháp tích hợp Việc đi sâu nghiên cứu đề tài này cũn giúp chúng ta liên hệ đến các văn bản một cách tốt hơn, hoàn chỉnh việc tiếp nhận chương trình Ngữ Văn một cách tốt nhất
II MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
1 Mục đích nghiên cứu
Như chúng ta đó biết thể loại văn miêu tả các em học sinh đó được làm quen ở bậc tiểu học ở đó dành một thời gian khá nhiều về văn miêu tả Lên trung học cơ sở các em tiếp tục học về văn miêu tả trong phân môn tập làm văn của chương trình Ngữ Văn 6 và Ngữ Văn 8 với một yêu cầu cao hơn để giúp các em hiểu sâu hơn về văn miêu tả nắm được kỹ năng khi làm bài văn miêu tả (nắm được kỹ năng khi làm văn miêu tả trong đó có kỹ năng lập dàn bài và tiến tới giúp các em học sinh làm văn miêu tả đúng và hay Vì vậy nên nhiều tác giả sách tham khảo về vấn đề này Cụ thể:
Trang 21.1 ''Dàn bài tập làm văn số 6'' tác giả: Nguyễn Trớ - Nguyễn Nghiệp - Lờ Khanh Sằn
và Nguyễn Hữu Kiều (1999-NXBGD)
1.2 '' Tập làm văn trung học cơ sở '' tác giả: Tạ Đức Hiền (1997 -NXBGD)
1.3 ''Nâng cao ngữ văn 6'' tác giả: Tạ Đức Hiền - Nguyễn Kim Thoa - Lờ Thuận An (2003 - NXB Hà Nội)
1.4 ''Bồi dưỡng văn năng khiếu ngữ văn 6'' tác giả Thỏi Quang Vinh
Có thể núi những tìm tòi trên đó giúp tôi rất nhiều khi nghiên cứu đề tài này Và qua đó cũng đủ thấy đây là một vấn đề rất quan trọng để chúng ta hướng tới kỹ năng lập dàn ý cho văn miêu tả với tư cách như một đề tài
Nhưng cũng phải núi thêm rằng các tác giả đố cập nhiều đến phương pháp và các thao tác làm bài văn miêu tả Nhưng chưa có tác giả nào đi chuyên sâu vào kỹ năng lập dàn ý trong văn miêu tả Một kỹ năng quan trọng trong khi làm văn để làm một bài văn đúng,
đủ, hay chúng ta phải nắm vững một số thao tác và kỹ năng lập dàn ý Đó là lý do và mục đích để tôi tiến hành nghiên cứu vấn đề này
2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
Tôi tập trung đi sâu nghiên cứu hai vấn đề chính
- Thứ nhất: tìm hiểu các thể loại văn miêu tả từ đó đưa ra kỹ năng lập dàn ý
- Thứ hai: Thụng qua các vớ dụ giúp học sinh định hướng nắm bắt cách làm bài văn miêu tả
III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI Nghiên CỨU
1 Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của tôi trong đề tài này là kiểu bài
văn miêu tả trong chương trình sách giáo khoa ngữ văn 6 Đặc biệt tập trung nghiên cứu kỹ năng lập dàn ý trong văn miêu tả
2 Phạm vi nghiên cứu
- Chương trình tập làm văn trung học cơ sở (văn 6)
- Sách giáo khoa ngữ văn 6
Trang 3-Sách giáo viên ngữ văn 6
IV PHƯƠNG PHÁP Nghiên CỨU
Các phương pháp đó sử dụng trong đề tài
1 Phương pháp thống kê - phân loại
2 Phương pháp so sánh - đối chiếu
3 Phương pháp phân tích - chứng minh
4 Phương pháp diễn dịch - quy nạp
V TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI
Vấn đề trong đề tài đưa ra là những vấn đề chưa có đề tài, sáng kiến nào trước đó nghiên cứu với đối tượng, những cải tiến, những đề xuất mới cho khoa học; những ứng dụng có hiệu quả; những thành tựu khoa học cụng nghệ mới; luận điểm giáo dục mới của một giải pháp trong quá trình dạy học
Trang 4B NỘI DUNG ĐỀ TÀI
I CƠ SỞ LÍ LUẬN
Là học sinh lớp đầu của bậc trung học cơ sở - các em chưa quen với mụi trường giáo dục mới Hơn nữa, trong chương trình mới tuy thời lượng số tiết của bộ môn có giảm, nhưng yêu cầu chất lượng khá cao Phương pháp giảng dạy đặc trưng môn phải làm sao phát huy tính tự giác, tích cực sáng tạo của người học Do vậy là giáo viên giảng dạy phân
ôn - tôi có vận dụng linh hoạt một số phương pháp mới phù hợp chung với đối tượng học sinh mình dạy Nhất là ở phân môn tập làm văn, khi núi tới kỹ năng “lập dàn ý” học sinh rất ngại và lúng túng Cụ thể là các em chưa phân biệt được dàn ý đại cương và dàn ý chi tiết Chưa biết chọn lựa hình ảnh tiêu biểu, trọng tâm để nêu bố cục đầy đủ trong dàn bài Với thực tế như trên, khi giới thiệu về văn miêu tả, ngoài việc hình thành kỹ năng quan sát, tưởng tượng, nhận xét và so sánh - giáo viên phải gợi mở cách sắp đặt phù hợp Giúp các em nhận ra tầm quan trọng của thúi quen trên Muốn vậy, yêu cầu học sinh tìm đọc tài liệu tham khảo, có sổ tay văn học, xem các chương trình ‘âm vang xứ Thanh”, “Đường lên đỉnh Olympia “ Và điều quan trọng đòi hỏi giáo viên phải thường xuyên kiểm tra đánh giá để hình thành kỹ năng và thúi quen cho học sinh
Với những suy nghĩ trên, trong thời gian giảng dạy tôi đó vận dụng phương pháp đổi mới phù hợp đặc trưng bộ môn và đó thu được kết quả sau:
II CƠ SỞ THỰC TIỄN:
Qua thực tế các kì thi khảo sát chất lượng của phòng và thực trạng chung học sinh lớp
6 hiện nay tôi thấy tỉ lệ thụng thường học sinh đạt điểm TB trở lên trong toàn khối đều không vượt quá 50%, có lớp chỉ đạt 10 đến 12/27 em đạt điểm TB trở lên Trên đây là những con số đáng lo ngại
- Về khả năng nhận thức yêu cầu của đề: Nhiều học sinh không xác định đúng yêu cầu của đề bài, thậm chớ không đọc kĩ đề bài, chỉ cần đọc qua loa, không cần lập dàn ý thường đặt bút viết luôn dẫn đến đề yêu cầu một đằng nhưng nội dung bài viết lại trình bày một nẻo
Trang 5- Về việc tuân thủ cách làm bài: Nhiều học sinh không tuân thủ cách làm bài, tỏ ra không nắm vững cấu trúc mà kiểu bài quy định, một số học sinh thường viết theo cảm tính và suy nghĩ chủ quan, điều này dẫn đến kết quả thường không cao, cho dự diễn đạt tốt cũng vậy
- Tình trạng phổ biến nhất đối với học sinh lớp 6 hiện nay là vấn đề nhận thức rất đơn giản và sơ lược khi tiến hành làm bài văn tự sự không cần thiết lập dàn ý dẫn đến sắp xếp ý lộn xộn, lặp ý hoặc thiếu ý, thiếu thời gian và chưa có động cơ thỏi độ đúng đắn trong học tập
- Trong bài viết của các em, lỗi chính tả cũn nhiều, lỗi dựng từ và đặt câu cũng rất phổ biến Cá biệt có những học sinh không có ý thức về việc chấm cừu và nguyên tắc viết hoa Nhiều học sinh chưa biết dựa vào dàn ý để phát triển đoạn văn, bài văn, tình trạng sử dụng văn núi trong bài viết rất nhiều Đa số các em theo cảm tính chưa phối hợp các thao tác làm bài một cách nhuần nhuyễn để bài viết có sức thuyết phục hơn
Thực trạng này trên có thể coi là rào cản hạn chế chất lượng bộ môn Ngữ văn 6 những năm gần đây, đòi hỏi cấp thiết phải tìm cách khắc phục
III CÁC GIẢI PHÁP:
1 Dự kiến và phơn phối thời gian dành cho “Phương pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý cho đề văn miêu tả - môn Ngữ văn 6” một cách phù hợp.
Mặc dự trong PPCT, thời gian dành cho phương pháp này không có tiết nào cả nhưng giáo viên vẫn có thể tận dụng các tiết dạy bỏm sát, các tiết dạy tăng tiết Trong chương trình Ngữ văn 6 theo PPCT mới hiện nay có nhiều văn bản là hướng dẫn đọc thêm hay đọc thêm thỡ đối với những tiết đó giáo viên không dạy hết tiết mà chỉ hướng dẫn cho học sinh khoảng thời gian 10 phút sau đó dạy tiết luyện tập, ôn tập cho kiến thức
đó học ở bài trước Vì vậy, giáo viên dự kiến và phần phối thời gian hợp lớ để có tiết luyện kĩ năng lập dàn ý cho các em trong việc tạo lập văn bản
Ở tiết dạy cho phép trong PPCT giáo viên củng cố lại kiến thức lý thuyết, giúp học sinh có thể nhận diện, định hình trong bộ não về khung dàn ý khi làm đề văn tự sự để học sinh nắm rõ cấu trúc của bài, đồng thời minh họa cho học sinh qua một số vớ dụ Ở các tiết bỏm sát hoặc tăng tiết, các giờ luyện tập lập dàn ý cho các đề văn (GV cũng tổ đó
Trang 6thống nhất điều chỉnh lại PPCT theo cụng văn của Sở GD&ĐT Sốc Trăng), giáo viên hướng dẫn học sinh phương pháp rèn luyện kĩ năng lập dàn ý như hướng dẫn phần lý thuyết Qua từng tiết có nhận xét, biểu dương khen ngợi những em tiến bộ nhanh, vận dụng tốt và giúp đỡ nhiều hơn đối với những em chậm tiến
Lưu ý: Trong chương trình Ngữ văn 6 cần phải rèn luyện cho học sinh phương pháp rèn luyện kĩ năng khác nữa Vì vậy việc phân phối thời gian dành cho phương pháp này chỉ mỗi chủ đề hay đề bài 1 đến 2 bài tập thụi, không nên quá lạm dụng gây sự nhàm chỏn đối với học sinh Vì học sinh lớp 6 bắt đầu học kì II chương trình phần môn Tập làm văn
là kiểu bài miêu tả đầu tiên, nên giáo viên chỉ hướng dẫn rèn cho học sinh phương pháp này và cũng là cơ sở, chỗ dựa để các em làm quen với các kiểu bài khác
2 Giúp học sinh hiểu khái niệm, mục đích, yêu cầu về “Phương pháp rèn luyện kĩ
năng lập dàn ý cho đề văn miêu tả - môn Ngữ văn 6”.
Trước hết phải cho học sinh hiểu được thế nào là lập dàn ý Có thể hiểu: Dàn ý là cái sườn mà người viết dựa vào để định hướng về nội dung, tránh được tình trạng xa đề, lạc đề Ngoài ra dàn ý cũn là sắp xếp các ý theo trình tự phù hợp và xác định mức độ trình bày mỗi ý theo tỉ lệ thỏa đáng
- Giáo viên cần lưu ý tạo điểm nhấn cho học sinh ở chỗ: Phân biệt giữa lập dàn bài với lập dàn ý Nó giống như một khung sườn và ta dựa vào khung sườn đó để triển khai bài văn Dàn bài gồm ba phần: Mở bài, thơn bài, kết bài Cũn lập dàn ý là để giải thích và làm rõ cho đề bài hay chủ đề của một bài viết
- Khái niệm miêu tả
Miêu tả là dựng ngôn ngữ hoặc một phương tiện nghệ thuật nào đó để làm cho người khác có thể hình dung hoặc cụ thể sự vật sự việc hay thế giới nội tâm của con người ( Theo ''Từ điển văn học'' - Hoàng Phờ chủ biên)
- Đặc điểm của văn miêu tả
Bất kì sự vật hiện tượng nào cũng có thể trở thành đối tượng của văn miêu tả nhưng không phải bất kì sự miêu tả nào cũng trở thành văn miêu tả khi miêu tả lạnh lựng khách
Trang 7quan nhằm dựng bản thảo không phải là văn miêu tả khi làm văn miêu tả thì phải tuân theo những yêu cầu sau:
2.1 Tính thông báo thẩm mỹ chứa đựng tình cảm chứa đựng tình cảm của người viết.
Bao giờ người miêu tả cũng theo một ý tưởng thẩm mỹ thể hiện một quan niệm thẩm
mỹ và mang đến cho người đọc một cảm giác thẩm mỹ Khi Tố Hữu miêu tả chú bé Lượm:
Chú bé loắt choắt
Cái xắc xinh xinh
Cái chân thoăn thoắt
Cái đầu nghênh nghênh
Ca lô đội lệch
Mồm huýt sáo vang
Như con chim chích
Nhảy trên đường vàng
( Lượm - Tố Hữu - Ngữ Văn 6 )
Qua đó Tố Hữu đã thể hiện quan niệm của mình về cái đẹp của một chú bé: lấy sự hồn nhiên làm tiền đề cho vẻ đẹp nhí nhảnh, hồn nhiên ngây thơ của tuổi nhỏ
Cũng là vẻ đẹp của người phụ nữ nhưng Nguyễn Du quan niệm rằng:
'' Kiều càng sắc sảo mặn mà
So bề tài sắc lại là phần hơn
Làn thu thuỷ, nét xuân sơn
Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh ''
Nguyễn Du đã thể hiện quan niệm của phong kiến về cái đẹp của người phụ nữ: lấy thiên nhiên làm chuẩn mực cho vẻ đẹp của con người Còn Tố Hữu đã miêu tả vẻ đẹp của
Trang 8người phụ nữ trong thời đại mới đó là yêu nước, biết hành động vì đất nước, dũng cảm, kiên cường
'' O du kích nhỏ giương cao súng
Thằng Mĩ lênh khênh đứng cúi đầu
Ra thế to gan hơn béo bụng
Anh hùng đâu cứ phải mày râu''
Trong cuộc sống có cái đẹp, có cái đáng nhớ Nhưng bài văn miêu tả phải hướng tới cái đẹp và làm nên cái đẹp
Dù tả một cây bàng, một con mèo hay một dòng sông…bao giờ người viết cũng phải viết vào đó ít nhiều tình cảm hay ý kiến đánh giá bình luận của mìn Do vậy từng chi tiết của bài văn miêu tả đều mang ấn tượng của cảm xúc chủ quan
So sánh hai đoạn văn sau:
'' Ngoài giờ học chúng tôi thơ thẩn bên bờ sông bắt bướm Chao ôi, những con bướm
đủ hình dáng, đủ màu sắc Con xanh biếc pha đen như nhung bay loang loáng Con vàng sẫm nhiều hình mặt nguyệt, vên cánh có răng cưa lượn lờ như trôi trong nắng''
( Vũ Tú Nam) '' Thân bướm có ba phần: Đầu, ngực, bụng Phần ngực có bốn cánh sáu chân bướm bay được là nhờ hai đôi cánh là hai màng rộng bản, chúng có màng phấn bao phủ nên không trong như cánh chuồn chuồn.''
Đoạn thứ nhất: Khi miêu tả loài bướm đã bộc lộ cảm xúc gắn bó của tác giả Đây là đoạn văn chuẩn mực cho văn miêu tả đoạn thứ hai chỉ là văn bản khoa học nhằm thông báo trí tuệ mà thôi
2.2 Tính sinh động và tạo hình
Đặc điểm này là phẩm chất của một bài văn miêu tả hay Để tạo nên tính sinh động và tạo hình đầu tiên các chi tiết miêu tả cần có vài cái mới riêng Nếu mất đi cái riêng trong văn miêu tả, bài văn trở nên công thức, sáo rỗng
Trang 9Miêu tả cây cối có nhà văn thấy chúng như ''những con ngựa đang phi nhanh bờm tung ngực'' có nhà văn lại thấy chúng như '' những cái lồng chim của thiên nhiên, trong mỗi cái lồng có những con chim đang nhảy chuyền'' Một yêu cầu của tính tạo hình và tính sinh động là sự hàm súc là cách tả ít gợi ít Đoạn văn sau của Nguyễn Tuân kiệm chữ, kiệm lời nhưng sức gợi trong tâm tưởng người đọc rất lớn
'' Trên con đường đất cát khô cằn, nơi nước trong lành theo bước chân mau của người đầy tớ già đánh rõ xuống mặt đường những hình ngôi sao ướt và thẫm màu Những hình ngôI sao nối nhau trên một đoạn đường dài ngoằn nghoèo như lối đi của loài bò sát'' Làm nên tính sinh động tạo hình của văn miêu tả là những chi tiết sống gây ấn tượng… Những chi tiết sống lấy từ sự quan sát cuộc sống quanh ta, từ kinh nghiệm sống của bản thân được sàng lọc, gạt bỏ những chi tiết thừa không có sức gợi làm cho bài văn miêu tả gọn và có sức tạo hình
2.3 Ngôn ngữ giàu cảm xúc tạo hình
Ngôn ngữ giàu cảm xúc và hình ảnh mới có khả năng diễn tả cảm xúc của người viết thể hiện một cách sinh động, tạo hình đối tượng miêu tả
Ngôn ngữ trong văn miêu tả giàu tính từ, động từ thường hay sử dụng phép so sánh, nhân hoá, ẩn dụ Do phối hợp với các tính từ (chỉ màu sắc, phẩm chất) của động từ với phương pháp tu từ nên ngôn ngữ miêu tả luôn toả sáng lung linh trong lòng người đọc gợi nên những ấn tượng hình ảnh về đối tượng được miêu tả
2.4 Kỹ năng lập dàn ý trong các bài văn miêu tả
a Tả cảnh
a.1 Kỹ năng tìm hiểu đề
Đây là kỹ năng cần thiết trước tiên Có tìm hiểu đề chúng ta mới biết đề yêu cầu tả cảnh gì? Từ đó hình thành các ý và định hướng cho việc lập dàn ý
Chẳng hạn: Đề bài: '' Em hãy tả cánh đồng lúa chín quê em''
Chúng ta phải tìm hiểu đề yêu cầu tả cảnh gì
- Cảnh phải tả: Cánh đồng lúa chín quê em
Trang 10- Tả vào thời gian nào( sớm, chiều…) người viết tự chọn
- Tả cảnh đồng lúa ở đâu( miền núi, đồng bằng, trung du…)
Trong thao tác tìm hiểu đề chúng ta trước hết phải đọc kỹ đề tìm ra những từ quan trọng trong đề và tìm hiểu xem đề yêu cầu những gì để xác định thể loại, cách làm đúng
Đề tả cảnh nào cũng yêu cầu miêu tả Nhưng có những đề cho phép tả một cách tự do,
tự lựa chọn, lại có đề yêu cầu tả cảnh trong một phạm vi cụ thể (cảnh tả vào lúc nào, ở đâu…)
a.2 Kỹ năng lập dàn ý
Sau khi tìm hiểu đề chúng ta biết đề yêu cầu tả cảnh gì? ở đâu? Vào lúc nào? đồng thời xác định được phạm vi giới hạn của đề bài yêu cầu giải quyết mấy ý Từ đó chúng ta phải thảo dàn ý đại cương và dàn ý chi tiết
Đối với văn tả cảnh, dàn ý là một phác thảo về toàn cảnh, phân cảnh, cảnh trung tâm, những màu sắc, đường nét… và ý nghĩ của bản thân đối với cảnh được thể hiện Đối với một bài văn tả cảnh chúng ta thường có một bố cục chung như sau:
* Mở bài: Giới thiệu cảnh được tả (ở đâu, lúc nào)
* Thân bài:
Tả bao quát
Tả chi tiết cảnh
Tả hoạt động của con người và cảnh vật xung quanh
* Kết luận: Nêu cảm nghĩ, nhận xét của người tả
Chúng ta hãy xét một ví dụ cụ thể:
Đề: Em hãy tả lại cánh đồng lúa chín quê em vào một buổi sáng đẹp trời
Bước 1: Xác định yêu cầu của đề:
- Cảnh được tả: Cánh đồng lúa chín
- Thời gian miêu tả: buổi sáng