Vì vậy, ngoài việc đổi mới phương pháp dạy học thì việc hướng dẫn học sinh cách học, liên hệ kiến thức theo hệ thống là điều rất cần thiết trong quá trình dạy học.. Từ những lí do trên,
Trang 1TÓM TẮT NỘI DUNG SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến
Thực hiện Theo nghị quyết số 40/2000/NQ-QH10 của Quốc Hội, toàn quốc đã tiến hành thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông Trọng tâm của quá trình này chính là đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
Thực tế cho thấy, phần lớn học sinh lĩnh hội tri thức một cách thụ động, chưa có sự tích cực, chủ động sáng tạo, khả năng tư duy lôgic và tư duy hệ thống chưa cao Mặt khác một số giáo viên dạy học vẫn còn theo lối đọc – chép Vì vậy, ngoài việc đổi mới phương pháp dạy học thì việc hướng dẫn học sinh cách học, liên hệ kiến thức theo hệ thống là điều rất cần thiết trong quá trình dạy học Từ những lí do trên, tôi hình thành ý tưởng sử dụng bản đồ tư duy (BĐTD) trong các tiết ôn tập nhằm hệ thống hóa kiến thức giúp học sinh lĩnh hội kiến thức dễ dàng hơn Mặt khác việc hướng dẫn học sinh học bài bằng BĐTD có thể giúp các em phát huy tối đa năng lực của mỗi cá nhân cũng như
hiệu quả học tập Từ thực tế đó tôi chọn đề tài: “Sử dụng phần mềm
iMindMap lập bản đồ tư duy trong các tiết ôn tập sinh học 12”.
2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến
* Điều kiện áp dụng: Các điều kiện về cơ sở vật chất, thiết bị đồ dùng, sách
giáo khoa, sách giáo viên, sách tham khảo sự giúp đỡ, đóng góp ý kiến của các bạn đồng nghiệp, sự ủng hộ tin tưởng của phụ huynh và học sinh
* Thời gian áp dụng: Năm học 2014 – 2015.
* Đối tượng áp dụng: Học sinh THPT và GDTX.
3 Nội dung sáng kiến
Sử dụng bản đồ tư duy (BĐTD) trong quá trình dạy học là một trong những phương pháp dạy học mới, sáng tạo Nếu những phương pháp dạy học như thuyết trình, giảng giải chỉ giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách thụ động thì BĐTD lại có thể giúp các em chủ động sáng tạo trong việc lĩnh hội kiến thức Mặt khác BĐTD còn giúp học sinh hệ thống hóa các kiến thức một cách lôgic khoa học, nắm vững kiến thức trọng tâm, hình thành khả năng liên hệ các kiến
Trang 2thức có liên quan với nhau, vận dụng kiến thức giải thích các hiện tượng sự việc hoặc làm các bài tập sinh học Giáo viên hướng dẫn học sinh tự xây dựng BĐTD hệ thống hóa lại kiến thức đã học chính là hướng dẫn cho các em cách học, cách ghi nhớ kiến thức có hiệu quả hơn so với phương pháp học thuộc lòng trước đây Khi một BĐTD được hoàn thành các em đã một lần ghi nhớ kiến thức vào trong bộ não của mình Một bước tiến cao hơn nữa của phương pháp này đó là các em có khả năng tự nghiên cứu tài liệu tìm tòi kiến thức và
hệ thống kiến thức đó dưới dạng bản đồ dưới sự hướng dẫn giúp đỡ của giáo viên qua hệ thống câu hỏi Như vậy rõ ràng BĐTD giúp phát huy cao tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh Hơn nữa, khi học sinh chủ động tích cực để tạo nên một sản phẩm của riêng mình các em sẽ cảm thấy thích thú, trân trọng nó, nhờ đó mà hứng thú học tập được nâng cao, chất lượng bộ môn được cải thiện
Trong đề tài, tôi tập trung nghiên cứu việc sử dụng BĐTD trong các tiếp ôn tập, tổng kết kiến thức, hướng dẫn cách sử dụng phần mềm iMindMap để bạn đọc có thể áp dụng trên quy mô rộng hơn
Đề tài có thể giúp các bạn đồng nghiệp có cái nhìn mới hơn về một tiết ôn tập, tổng kết kiến thức, mở ra một hướng mới trong việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy
4 Khẳng định giá trị, kết quả đạt được của sáng kiến
Sau khi áp dụng sáng kiến vào giảng dạy tại đơn vị của tôi, qua khảo sát chất lượng và ý kiến học sinh nhận thấy đã mang lại hiệu quả tốt
5 Đề xuất kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến.
Trên thực tế tôi thấy việc áp dụng BĐTD vào giảng dạy có thể áp dụng đối với nhiều bộ môn khác nhau, trong các bài khác nhau, có thể xây dựng sẵn ngân hàng BĐTD như một thiết bị đồ dùng trợ giúp giáo viên trong công việc giảng dạy Ngoài ra BĐTD còn giúp giáo viên bộ môn xây dựng kế hoạch bộ môn; giáo viên chủ nhiệm, cán bộ quản lí xây dựng kế hoạch quản lí, kế hoạch công tác, chuyên môn
Trang 3MÔ TẢ SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến
1.1 Lý do chọn đề tài
Thực hiện Theo nghị quyết số 40/2000/NQ-QH10 của Quốc Hội, toàn quốc đã tiến hành thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông Quá trình đổi mới toàn diện trên nhiều lĩnh vực mà trọng tâm là đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Nói cách khác đây là hình thức đổi mới phương pháp dạy học theo triết lý “lấy người học làm trung tâm” Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học Để làm được điều
đó thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức rõ ràng là quy luật nhận thức của người học Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng, kĩ xảo và thái độ
Nhưng trong thực tế, phần lớn học sinh lĩnh hội tri thức một cách thụ động, máy móc, chưa có sự liên hệ các kiến thức liên môn với nhau do đó chưa rèn luyện kĩ năng tư duy logic và tư duy hệ thống Học sinh chưa chủ động hoạt động để tìm tòi, lĩnh hội tri thức mà chỉ thụ động tiếp thu kiến thức Hơn nữa, vẫn còn nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não, các
em chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật”, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau Mặt khác một số giáo viên còn chưa đổi mới căn bản phương pháp dạy học, dạy học vẫn còn theo lối đọc – chép, chưa phát huy được tính sáng tạo của học sinh Vì vậy, ngoài việc đổi mới phương pháp dạy học thì việc hướng dẫn học sinh cách học, liên hệ kiến thức theo hệ thống là điều rất cần thiết trong quá trình dạy học Một trong những phương pháp dạy học hiện nay giúp học sinh có thể khắc phục được các tồn tại trên là phương pháp thiết kế và sử dụng bản đồ tư duy
Từ những lí do trên, tôi hình thành ý tưởng sử dụng bản đồ tư duy (BĐTD) trong các tiết ôn tập nhằm hệ thống hóa kiến thức giúp học sinh lĩnh
Trang 4hội kiến thức dễ dàng hơn Mặt khác việc hướng dẫn học sinh học bài bằng BĐTD có thể giúp các em phát huy tối đa năng lực của mỗi cá nhân cũng như
hiệu quả học tập Từ những thực tế đó nên tôi chọn đề tài:
“Sử dụng phần mềm imindmap lập bản đồ tư duy trong các tiết ôn tập sinh học 12”.
1.2 Phạm vi và đối tượng áp dụng đề tài
- Đề tài này có thể áp dụng với nhiều đối tượng học sinh với lực học khác nhau Tuỳ theo đối tượng học sinh mà việc tổ chức, hướng dẫn, giao việc tìm ra kiến thức mới cho phù hợp, giúp các em hứng thú hơn trong học tập
- Giáo viên dạy môn Sinh học
- Khả năng nhận thức, thái độ, khả năng ghi nhớ vận dụng kiến thức của học sinh khi học môn Sinh học
- Chương trình sinh học 12 hệ giáo dục thường xuyên
- Phần mềm vẽ bản đồ tư duy iMindMap
1.3 Mục đích nghiên cứu của đề tài
- Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm tâm lí của học sinh, khả năng tư duy logic, khả năng ghi nhớ, phương pháp học bài… để đưa ra các biện pháp tổ chức dạy và học nhằm phát triển sự ghi nhớ, vận dụng kiến thức cho học sinh
- Giúp cho các em hiểu một cách sâu sắc hơn về khả năng ghi nhớ của bản thân Đề tài giúp các em hệ thống hóa kiến thức, tư duy logic, tích hợp kiến thức liên môn nâng cao hứng thú và kết quả học tập
1.4 Các phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu tài liệu
- Qua các tiết thực nghiệm trên lớp
- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua phiếu điều tra, qua chất lượng học tập của học sinh
1.5 Điểm mới, tính sáng tạo của đề tài
- Đề tài áp dụng kinh nghiệm giảng dạy, ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động dạy và học
Trang 5- Kết hợp với các phương tiện dạy học truyền thống, phương tiện hiện đại cho hiệu quả rõ rệt Đây là một chủ đề rất mới trong những năm học gần đây
- Tạo hứng thú học tập cho học sinh
- Đề tài hướng dẫn chi tiết cách sử dụng phần mềm, chia sẻ, áp dụng cho nhiều đối tượng, áp dụng rộng rãi cho nhiều công việc (học tập, lập kế hoạch, quản lý…)
2 Cơ sở lý luận của vấn đề
2.1 Bản đồ tư duy
Bản đồ tư duy (BĐTD) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để
mở rộng và đào sâu các ý tưởng BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của
bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não
Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh) BĐTD là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên
hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác
BĐTD giúp học sinh học được phương pháp học: Việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy đa số học sinh chưa biết cách học, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước
và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó để giải thích các sự vật hiện tượng Học sinh sau khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình BĐTD giúp học sinh học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy
BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình Vì vậy việc sử
Trang 6dụng BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não
Hướng dẫn học sinh tự vẽ BĐTD giúp phát huy tối đa tính sáng tạo của các em, phát triển năng khiếu hội họa, hứng thú học tập của học sinh Học sinh
tự vẽ BĐTD sẽ thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của mình Các
em biết yêu quí, trân trọng “tác phẩm” của mình từ đó hình thành hứng thú và niềm yêu thích môn học
Do đặc điểm của BĐTD nên người thiết kế ra nó phải chọn lọc thông tin,
từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tin cần thiết nhất và lôgic Do vậy BĐTD giúp học sinh ghi chép một cách có hiệu quả Tác giả Stella Cottrell đã tổng kết cách “ghi chép” có hiệu quả trên BĐTD:
1 Dùng từ khóa và ý chính
2 Viết cụm từ, không viết thành câu
3 Dùng các từ viết tắt
4 Có tiêu đề
5 Đánh số các ý
6 Liên kết ý nên dùng nét đứt, mũi tên, số, màu sắc,…
7 Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng
8 Sử dụng màu sắc để ghi
Ngoài ra, sử dụng BĐTD còn giúp giáo viên chủ nhiệm, cán bộ quản lí nhà trường lập kế hoạch công tác và có cái nhìn tổng quát toàn bộ kế hoạch từ chỉ tiêu, phương hướng, biện pháp…dễ dàng theo dõi quá trình thực hiện đồng thời có thể bổ sung thêm các chỉ tiêu, biện pháp…một cách dễ dàng so với việc viết kế hoạch theo cách thông thường
2.2 Dạy học với bản đồ tư duy
Chương trình sinh học 12 với khối lượng kiến thức nhiều, yêu cầu học sinh nắm chắc kiến thức để vận dụng giải thích các sự vật, sự việc, hiện tượng
và bài tập Do vậy việc hệ thống hóa kiến thức sẽ giúp học sinh có cái nhìn bao quát hơn, giúp các em hiểu và ghi nhớ được tốt hơn Thiết kế một bản đồ tư duy bằng phần mềm iMindmap, giáo viên có thể thực hiện thành một giáo án
Trang 7hay một bài giảng điện tử với kiến thức được xây dựng thành một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trình chiếu những nội dung cần lưu ý hay những đoạn phim có liên quan được liên kết với sơ đồ Từ đó giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học, khắc sâu được kiến thức trọng tâm
Đối với học sinh, trước hết giáo viên phải giới thiệu một số bản đồ tư duy cho các em làm quen, sau đó hướng dẫn các em tự xây dựng các BĐTD riêng cho mình Bước đầu, chỉ yêu cầu học sinh xác định được vấn đề trọng tâm, sau
đó hệ thống các kiến thức liên quan thành sơ đồ phân nhánh, rồi từ đó học sinh
sẽ thiết kế thành những BĐTD theo tư duy logic của mỗi cá nhân Việc phối hợp linh động nhiều phương pháp trong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc thiết lập BĐTD để hệ thống kiến thức đã giúp cho học sinh nắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn
* Phân loại BĐTD
- BĐTD theo đề cương
- BĐTD theo chương
- BĐTD theo bài
* Ưu điểm của BĐTD
- Dễ nắm được trọng tâm của vấn đề
- Đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với kiểu ghi chép cũ
- Cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ, nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu
- Hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả
- Giúp người học tự tin hơn vào khả năng của mình
- Trong giảng dạy và học tập: tạo hứng thú cho học sinh, giáo tiết kiệm thời gian soạn giáo án, học sinh hiểu và nhớ lâu vấn đề hơn
3 Thực trạng của vấn đề
3.1 Thuận lợi
- Đội ngũ giáo viên đã đạt chuẩn
- Để đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, trong quá trình giảng dạy giáo viên đã tích hợp nhiều phương pháp giảng dạy khác nhau như: phương pháp trực quan, phương pháp
Trang 8giải quyết vấn đề, phương pháp vấn đáp, phương pháp liên hệ thực tế trong bài giảng …
- Tại Trung tâm cũng có những thiết bị, đồ dùng phục vụ cho việc dạy và học môn sinh học như: Tranh, ảnh, mô hình, các dụng cụ thí nghiệm… Bên cạnh đó Trung tâm còn có hệ thống máy tính, máy chiếu giúp giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy
- Sử dụng bản đồ tư duy là phương pháp học tập mới thoải mái, vui vẻ, sáng tạo, thú vị….phát huy tính tích cực chủ động, đồng thời cũng nâng cao hứng thú học tập cho học sinh
- Phương pháp sử dụng BĐTD trong dạy học khắc phục được sự nhàm chán của phương pháp dạy học truyền thống
3.2 Khó khăn
Bên cạnh những mặt thuận lợi nêu trên, việc giảng dạy môn Sinh học tại Trung tâm GDTX - HN - DN nơi tôi công tác còn gặp những khó khăn như sau:
- Nội dung kiến thức sinh học 12 nhiều, khô khan, trừu tượng và khó hiểu điều này ảnh hưởng lớn tới khả năng lĩnh hội tri thức của học sinh
- Việc giảng dạy kiến thức cho học sinh nói chung và kiến thức Sinh học nói riêng vẫn còn tiến hành theo lối “thông báo - tái hiện” là chủ yếu Mặt khác, một số thiết bị dạy học và thí nghiệm tại Trung tâm đã không thể đáp ứng được nhu cầu của môn học gây khó khăn trong quá trình dạy và học
- Đây là phương pháp dạy học mới đòi hỏi giáo viên phải tìm hiểu, sưu tầm, xử lí thông tin, hình vẽ, xây dựng ý tưởng chi tiết Vì vậy, ngoài kĩ năng
sư phạm người giáo viên còn phải có nhiều kĩ năng khác
- Đối tượng học sinh của Trung tâm có đầu vào thấp, năng lực không đồng đều nên đôi khi việc vẽ BĐTD trong học tập là sự máy móc không hiệu quả
4 Các giải pháp, biện pháp thực hiện
4.1 Hướng dẫn sử dụng phần mềm iMindmap
Sau khi cài đặt và khởi động phần mềm ImindMap bạn sẽ thấy hộp thoại
Trang 9Startpage xuất hiện như sau:
New mind Map: Tạo một sơ đồ tư duy mới
Open Mind Map: Mở một sơ đồ tư duy đã tạo trước đó
Click chuột vào New mind Map để tạo mới sơ đồ tư duy, chương trình sẽ xuất hiện một khung các mẫu để tạo ý trung tâm như hình sau:
Chọn hình phù hợp để tạo ý trung tâm, nháy chuột vào hình ảnh chọn, sau đó đánh từ khóa vào và ấn Enter.
Trang 10
Ta để chuột vào ý trung tâm sẽ xuất hiện một vòng tròn màu đỏ, giữ và
rê chuột ra ta sẽ có một nhánh cấp 1 Sau đó bạn nháy đúp vào nhánh để đánh nội dung của nhánh cấp 1, sau đó ấn Enter ta được:
Khi tạo nhánh phía cuối nhánh cũng có hình tròn với các tác dụng sau:
Phần màu xanh dương của dấu tròn dùng để di chuyển nhánh
Màu đỏ để tạo nhánh mới
Cam để tạo hộp box
Màu xanh lá để tao liên kết với nhánh khác
Chấm xanh tròn trên nhánh để chúng ta uốn lượn tạo độ cong cho nhánh Tương tự như trên ta có thể tạo được nhiều nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3… Sau khi đã tạo xong ta lưu vào và sử dụng, có thể chèn thêm hình ảnh vào bản đồ cho thêm phần sinh động, có thể sử dụng ẩn hiện các nhánh như một hiệu ứng bằng cách nháy vào nút có dấu trừ (-) (+) trên mỗi nhánh