TIẾP BIẾN NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC và điêu KHẮC ấn độ của NGƯỜI CHĂM QUA DI TÍCH THÁNH địa mỹ sơn

vương quốc cổ Champa thuộc vùng đồng bằng duyên hải miền Trung Việt Nam ngày nay. Những con người sống trên vùng lãnh thổ với bờ biển trải dài này, với đầu óc nhạy bén và giàu trí tưởng tượng đã sớm tạo nên một nền nghệ thuật đẹp nhất Đông Nam Á đó là nền nghệ thuật Champa. Vùng duyên hải miền Trung xưa từ những thế kỉ trước Công Nguyên đã là nơi dừng chân của những thuyền buôn xuôi ngược giữa hai nền văn minh lớn của phương Đông lúc bấy giờ là Ấn Độ và Trung Quốc. Từ đây những yếu tố văn hóa của những đất nước ấy được du nhập vào Champa. Và một quá trình thích ứng, lựa chọn và tiếp thu thực tế đã diễn ra giúp hình thành nên nền văn hóa vô cùng độc đáo nhưng rất đậm đà bản sắc Chăm. Đến những thế kỉ đầu CN nền văn hóa Ấn Độ đầy tâm linh và giàu trí tưởng tượng thông qua những thương nhân, tu sĩ Bà la môn đã tràn đến Champa và một số nước thuộc khu vực Đông Nam Á. Đề tài này sẽ giúp chúng ta phần nào thấy rõ được tiếp biến nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ của người chăm qua di tích thánh địa Mỹ Sơn

ĐỀ TÀI:

TIẾP BIẾN NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC VÀ ĐIÊU KHẮC

ẤN ĐỘ CỦA NGƯỜI CHĂM QUA DI TÍCH THÁNH ĐỊA MỸ

SƠN

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Lí do chọn đề tài 1

Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1

Phương pháp nghiên cứu 3

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

Bố cục 4

PHẦN NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC VÀ ĐIÊU KHẮC CỦA ĐỀN THÁP ẤN ĐỘ QUA CÁC THỜI KÌ 5

1 Kiến trúc Ấn Độ 5

1.1 Trước Acoka 5

1.2 Thời đại Acoka 5

1.3 Kiến trúc Phật giáo 6

1.4 Kiến trúc Jain 8

1.5 Kiến trúc phương Nam 9

1.6 Các đền đục trong một khối đá 10

1.7 Các đền xây cất 10

2 Điêu khắc 11

2.1 Điêu khắc thời Thượng cổ 11

2.2 Điêu khắc thời Phật giáo 12

2.3 Phái Gandhara 12

2.4 Thời đại Gupta 13

2.5 Thời đại “thuộc địa” 13

CHƯƠNG 2 TIẾP BIẾN NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC VÀ ĐIÊU KHẮC ẤN ĐỘ CỦA NGƯỜI CHĂM QUA DI TÍCH THÁNH ĐỊA MỸ SƠN 15

1 Khái quát về nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chămpa 15

1.1 Sự du nhập văn hóa ấn độ đến Chămpa 15

1.2 Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chăm tại Việt Nam 16

2 Kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ của người Chăm qua di tích Thánh Địa Mỹ Sơn 18

2.1 Lịch sử hình thành 18

2.2 Cấu trúc

19 2.3 Mỹ Sơn E1, Mỹ Sơn A1 nghệ thuật kiến trúc điêu khắc mang đậm dấn ấn 24 2.3.1 Mỹ Sơn E1 24

2.3.2 Mỹ Sơn A1 25

KẾT LUẬN 26

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Như chúng ta được biết vương quốc cổ Champa thuộc vùng đồng bằngduyên hải miền Trung Việt Nam ngày nay Những con người sống trên vùnglãnh thổ với bờ biển trải dài này, với đầu óc nhạy bén và giàu trí tưởng tượng

đã sớm tạo nên một nền nghệ thuật đẹp nhất Đông Nam Á đó là nền nghệthuật Champa Vùng duyên hải miền Trung xưa từ những thế kỉ trước CôngNguyên đã là nơi dừng chân của những thuyền buôn xuôi ngược giữa hai nềnvăn minh lớn của phương Đông lúc bấy giờ là Ấn Độ và Trung Quốc Từ đâynhững yếu tố văn hóa của những đất nước ấy được du nhập vào Champa Vàmột quá trình thích ứng, lựa chọn và tiếp thu thực tế đã diễn ra giúp hình thànhnên nền văn hóa vô cùng độc đáo nhưng rất đậm đà bản sắc Chăm

Đến những thế kỉ đầu CN nền văn hóa Ấn Độ đầy tâm linh và giàu trí tưởngtượng thông qua những thương nhân, tu sĩ Bà la môn đã tràn đến Champa vàmột số nước thuộc khu vực Đông Nam Á Nền văn hóa nghệ thuật Champa rađời và phát triển rực rỡ trong nhiều thế kỉ mang đậm chất tâm linh do chịunhiều ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ Tuy nhiên, trong dòng chảy của mỗinền văn hóa ra đời phát triển và lụi tàn luôn không quên để lại cho thời giannhững giá trị mang đặc trưng của mình, và những giá trị ấy được lưu giữ vàbảo tồn cùng với thời gian cho dù nó vẫn không mang được một cách trọn vennhất Văn hóa Chăm cũng nằm trong dòng chảy của quy lật ấy, dù đã lùi xahàng nghìn năm nhưng những giá trị mà nó để lại đã khiến cho lịch sử và thế

hệ sau này phải nghiêng mình và thán phục với những thành tựu ấy Đóng góptrong những thành tựu nghiêng mình ấy chúng ta không thể nào không nhắcđến lĩnh vực kiến trúc và điêu khắc Chăm Thánh địa Mỹ Sơn là một trongnhững di tích có những đặc điểm kiến trúc và điêu khắc mang đậm dấu ấn củavăn hóa Chăm mà còn rất nhiều điều cần làm rõ Đề tài này sẽ giúp chúng taphần nào thấy rõ được tiếp biến nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ củangười chăm qua di tích thánh địa Mỹ Sơn

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nói đến công trình nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật của vương quốc Champa

đã có rất nhiều tác giả nước ngoài như: H.Pamlentier, F.Stern, J.Biosselier

Với một số tác phẩm tiêu biểu như: Nghệ thuật Champa và tiến trình của nó(F.Stern), Nghệ thuật tạc tượng Champa-nghiên cứu về các đạo giáovà tiếutượng tạc (J.Bisselier) Qua đây nhắc đến các công trình kiến trúc, các tácphẩm điêu khắc tiêu biểu của Champa và những nét ảnh hưởng của yếu tố vănhóa bên ngoài đến nền nghệ thuật Champa

Việt Nam có nhiều tác giả như giáo sư Lương Ninh, Ngô Văn Doanh, CaoXuân Phổ, Lê Đình Phụng

Có thể nói, giáo sư Lương Ninh là người đặt nền móng cho việc nghiên cứulịch sử văn hóa Champa tại Việt Nam Ông có nhiều tác phẩm giá trị: Lịch sửvương quốc Champa (2004), Thần tích Hinđu giáo và nghệ thuật tiếu tượngHinđu ở Đông Nam Á (1994), và đặc biệt nhất là Vương quốc cổ Champa(2006) Ở đây sự hình thành và phát triển của nền nghệ thuật Champa đượcthể hiện qua từng thời kì gắn liền với sự ra đời và phát triển của lịch sử vươngquốc Champa Và mối giao lưu văn hóa với Ấn Độ được thể hiện, đặc biệt làmức độ ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến nghệ thuật Champa

Và Ngô Văn Doanh cũng có nhiều tác phẩm về văn hóa - nghệ thuậtChampa: Tháp cổ Champa, sự thật và huyền thoại (1994), Thánh địa Mỹ Sơn(2003), Điêu Khắc Champa (2004), Tháp Bà PoNagar Nền văn hóa Champa

từ kiến trúc, điêu khắc đến nghệ thuật múa, âm nhạc cũng được đề cập Ảnhhưởng của các nền văn hóa đến nghệ thuật Champa được thể hiện, đặc biệt làvăn hóa Ấn Độ Theo Ngô Văn Doanh, văn hóa Champa chịu ảnh hưởng sâusắc của văn hóa Ấn Độ nhưng đó cũng chỉ là “lớp vỏ bọc” của nền văn hóaChampa đậm chất bản địa Bên cạnh đó còn có nhiều bài viết của tác giả LêĐình Phụng: Tìm hiểu lịch sử kiến trúc tháp Chăm (2005), Phong cách MỹSơn E1 trong nghệ thuật điêu khắc đá Champa (2006) Đã ghi lại nhiều côngtrình kiến trúc và điêu khắc của vương quốc Champa cổ cùng những phongcách trong những đền tháp Champa

Ngoài ra còn có rất nhiều tác phẩm viết về nghệ thuật Champa Một số sáchviết về điêu khắc Champa như: Điêu khắc Chăm và thần thoại Ấn Độ củaHuỳnh Thị Được, Điêu khắc Chăm của Nguyễn Văn Cự, Phạm Ngọc Long,Cao Xuân Phổ Thể hiện rõ đặc trưng phong cách điêu khắc Champa

Nhìn chung, những tác phẩm về văn hóa Champa cũng như kiến trúc điêukhắc Champa khá phong phú Ngoài ra còn rất nhiều bài viết có giá trị đượcđăng tải trên mạng Internet, nổi bật là bài Điêu khắc Champa ở Bình Định củaCao Xuân Phổ, Tháp Chăm Bình Định từ kiến trúc đến lịch sử của Đinh BáHòa, Di sản nghệ thuật Chăm của Phan Văn Ngọc đã cung cấp nhiều thôngtin có giá trị về văn hóa, nghệ thuật Champa cùng ảnh hưởng của văn hóa Ấn

Độ đến nghệ thuật Champa

Chúng ta có thể nhận thấy, văn hóa - nghệ thuật Champa là đề tài đượcnhiều học giả quan tâm và nghiên cứu Tiểu luận của tôi dựa vào những thànhtựu của các nhà nghiên cứu, hệ thống lại một số phát hiện của các nhà khoahọc, với kiến thức non nớt của mình tôi mong có thể góp thêm một cái nhìnmới về sự tiếp biến nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ của người chămqua di tích thánh địa Mỹ Sơn

3 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp lịch sử: trình bày theo không gian, thời gian lich sử, dựa vào

tư liệu lịch sử để đánh giá nội dung có liên quan

Phương pháp logic: thực hiện phân tích, tổng hợp, so sánh những tư liệu

thu thập được để làm rõ chủ đề, nội dung chính là khái quát về nghệ thuật kiếntrúc và điêu khắc của đền tháp Ấn Độ, khái quát tiếp biến nghệ thuật điêu khắc

và kiến trúc Ấn Độ của người Champa Đồng thời làm nỗi bật sự tiếp biếnnghệ thuật điêu khắc và kiến trúc Ấn Độ của người Champa qua di tích thánhđịa Mỹ Sơn

Phương pháp liên nghành: sử dụng tư liệu của các nghành khoa học có liên

quan như khảo cổ học, mỹ thuật học để thấy sâu sắc hơn về giá trị lịch sử vàthẩm mỹ của nghệ thuật kiến trúc điêu khắc Chăm nói chung và di tích Thánhđịa Mỹ Sơn nói riêng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến nền

nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc Champa Dựa vào tiến trình hình thành vàphát triển của lịch sử nghệ thuật Champa thông qua một số tác giả đi trước.Qua đây nhận thấy giá trị sâu sắc của nền nghệ thuật kiến trúc điêu khắc Chămnói chung và di tích Thánh địa Mỹ Sơn nói riêng

Phạm vi nghiên cứu: Sự tiếp biến nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ

của người Chăm qua di tích Thánh địa Mỹ Sơn

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC VÀ ĐIÊU KHẮC CỦA ĐỀN THÁP ẤN ĐỘ QUA CÁC THỜI KÌ.

Ấn Độ nằm ở phía Nam châu Á, Ấn Độ là một quốc gia có nền văn hóa lâuđời và phát triển rực rỡ vào bậc nhất của thế giới Đây cũng là mảnh đất màu

mỡ cho các tôn giáo du nhập Kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ thực sự là mộtthành tựu lớn trong kho tàng nghệ thuật Ấn Độ Kiến trúc và điêu khắc Ấn Độmang đầy tính sáng tạo và sống động, đây chính là một biểu tượng hùng hồncủa các mô hình xã hội trong lịch sử Ấn Độ

1 Kiến trúc Ấn Độ

1.1.Trước Acoka

Các công trình kiến trúc trước thời đại Acoka, nay không còn gì cả ỞMohenjo-daro chỉ còn những đống gạch vụn, mà các nhà cửa, đền chùa ở thờiVeda và thời Phật giáo có lẽ cất toàn bằng gỗ Có lẽ Acoka là ông vua đầu tiêndùng đá để xây cất Trong cổ thư có nói tới những ngôi nhà bảy từng và nhữnglâu đài rất đẹp, nhưng nay không còn chút di tích nào cả Mégasthènes tả cungđiện của Chandragupta, khen là đẹp hơn cả những cung điện Ba Tư thời đó,trừ cung điện ở Persépolis, mà người Ấn đã coi là kiểu mẫu Cho tới thời

Acoka, Ấn Độ còn chịu ảnh hưởng đó của Ba Tư; coi bản đồ cung điện

Acoka, ta thấy nó giống bản đồ điện Trăm Cột ở Persépolis; cột trụ Acoka ởLauriya trên đỉnh có một đầu cột hình đầu sư tử, cũng là chịu ảnh hưởng kiếntrúc Ba Tư

1.2.Thời đại Acoka

Khi Acoka cải giáo, theo đạo Phật rồi thì kiến trúc Ấn trút bỏ hết ảnh hưởngngoại lai mà lần lần mượn các tượng trưng và nguồn hứng của tôn giáo mới

Sự thay đổi đó thấy rõ trên cái đầu cột lớn, di tích duy nhất còn lại của một cộttrụ khác ở Sarnath, trong thời đại Acoka, kĩ thuật bố trí đã hoàn hảo và ôngJohn Marshall khen là không kém các công trình thời cổ đẹp nhất trong loạiđó; bốn con sư tử đâu lưng vào nhau trong thế tự vệ; dáng điệu thì chịu ảnhhưởng của Ba Tư, nhưng ở dưới bốn con sư tử đó, có một trụ ngạch dài trạmtrổ rất khéo, và ta nhận ra được một con vật hoàn toàn ở Ấn Độ, như con voi,với hình bánh xe luân hồi, tiêu biểu cho Ấn Độ; ở phía dưới trụ ngạch có một

bông sen lớn bằng đá mà mới đầu người ta tưởng là một kiểu trang sức của Ba

Tư, bây giờ ai cũng nhận rằng đó là kiểu cổ nhất, lưu hành nhất, đặt biệt nhấttrong mọi kiểu tượng trưng của nghệ sĩ Ấn Bông sen đó hướng lên trên,nhưng cánh rủ xuống đất, nhuỵ hiện rõ ràng, có vẻ như cái rốn của vũ trụ,hoặc được dùng làm cái ngai cho một vị thần vì người Ấn cho nó là hình đẹpnhất trong thiên nhiên Cách dùng bông sen với ý nghĩa tượng trưng đó lanqua Trung Hoa và Nhật Bản Một hình tương tự dùng để vẽ các kiểu cửa vàcửa sổ, lần lần biến thành hình “móng sắt ngựa” của các khung vòm và máitròn thời Acoka; hình này có lẽ mới đầu là hình các mái nhà lợp rạ khumkhum như mui vải các xe bò mà người Bengali căng lên trên một cái sườnbằng tre uốn cong

1.3.Kiến trúc Phật giáo

Kiến trúc tôn giáo thời Phật giáo, nay chỉ còn lại vài ngôi đền hoang tàn,nhưng trái lại người Ấn còn giữ được vô số “topa” và tường rào Thời khaithuỷ, từ ngữ “topa” hoặc “stupa” trỏ một nắm mồ; tới thời Phật giáo nó trỏmột cái tháp, phần nhiều để chứa hài cốt một vị thánh Thường thường một

“topa” cất theo hình một mái tròn bằng gạch trên đỉnh có một chóp nhọnchung quanh có tường rào bằng đá chạm nổi Một trong những cái topa cổnhất chúng ta được biết là topa Bharhut, nhưng hình chạm nổi thô lậu quá.Bức tường rào đẹp nhất còn giữ được là bức tường Amaravati, mà bề mặtnhững chỗ chạm nổi tới một ngàn sáu trăm mét vuông, đục rất khéo, rất cónghệ thuật, tới nỗi Fergusson khen là “có lẽ Ấn Độ không có công trình nàođẹp hơn nữa” Stupa nổi danh nhất là stupa Sanchi, nó là một bộ phận trongmột toàn thể mà du khách có thể lại coi ở Bhilsa, miền Bhopal Những cổngbằng đá của nó có lẽ bắt chước kiểu các cổng bằng gỗ, giốngnhững pailuvà turiimà ở Viễn Đông ta thường thấy khi lại gần các ngôi đền.Mỗi cái cột, mỗi cái đầu cột, mỗi cái cây tréo, mỗi cây chống đỡ đều đầy hìnhchạm nổi hỗn tạp đủ các thảo mộc, thú vật, người và thần thánh Trên một cáicột ở cổng phía Đông, có một mặt đá chạm rất khéo hình tượng trưng đạo Phật– tức gốc Bồ Đề nơi mà Phật đã giác đạo; cũng trên cổng đó, ta còn thấy một

nữ thần điệu bộ dâm đãng (nữ thần Yakshi) chân tay nặng nề, mông đầy, bụngthon, vú nhô ra đồ sộ

Trong khi hài cốt các vị thánh nằm trong các topa, thì các tu sĩ đục đá, chạmtrổ trong các ngôi đền, tránh mưa tránh nắng, mà lại được an tĩnh nhàn nhã.Muốn nhận định được sức mạnh của tinh thần tôn giáo ở Ấn, chúng ta chỉ cầnnhớ rằng ngày nay còn khoảng trên một ngàn hai trăm đền – hang trong sốmấy ngàn cái đục vào các thế kỉ đầu tiên của Công nguyên, một số là đền Jain,đền Bà La Môn, đa số là chùa Phật Xét chung thì cửa vô các Vihara (tu viện)

đó chỉ là một cái cổng hình móng sắt ngựa hoặc hình bông sen; đôi khi, như ởNasik, cổng là cả một mặt tiền gồm nhiều cột trụ to lớn, đầu cột đục hình loàivật; nhiều tu viện được trang hoàng bằng cột, cổng, hàng rào trạm trỗ rất đẹp.Phía trong có một cái chaitya, tức phòng họp, với các hàng cột để ngăn cáchgian giữa với gian các bên, lại có những trai phòng nhỏ cho các tu sĩ, và ở phíatrong cùng, đối diện với cửa, là một bàn thờ treo các thánh tích Một đền –hang vào hàng cổ nhất mà cũng đẹp nhất trong số các đền – hang còn lại làđền Karleở vào khoảng từ Bombay tới Poona; người ta có thể nói rằng Phậtgiáo Tiểu Thặng đã tạo được ở đó công trình kiến trúc danh tiếng nhất

Các hang ở Ajanta, như chúng ta đã nói, chứa những bức hoạ đẹp nhất củaPhật giáo, với đền-hang Karle, đáng nói là những kiểu mẫu của nghệ thuật hỗnhợp, nửa kiến trúc, nửa điêu khắc, đặc điểm của các ngôi đền Ấn Độ Hang số

I và II có những phòng hội họp mênh mông, trần trạm trổ và vẽ sơ sài nhưngrất có nghệ thuật, có những cột lớn đục đường xoi (cannelé), chân vuông, phíatrên tròn, trang hoàng hình tràng hoa, đầu cột rất lớn; hang XIX có đặc điểmnày là mặt tiền trang hoàng nhiều tượng bụng phệ và nhiều hình chạm nổi rắcrối; trong hang XXVI có những cột trụ vĩ đại chống một cái ngạch đầy hìnhchạm trổ mà chỉ những nghệ sĩ nhiệt tâm lắm với tôn giáo mới có thể kiênnhẫn đục đẽo kĩ lưỡng như vậy được Không thể nào không nhận rằng cáchang Ajanta là những công trình đẹp nhất trong lịch sử nghệ thuật

Trong số các chùa Phật khác chưa bị phá huỷ ở Ấn, có tính cách kích động

ta nhất là ngôi tháp lớn Bodh-gaya, kiến trúc lạ lùng, có những hình vòngcung kiểu gô-tích mà xét ra thì có vẻ là xây cất từ đầu kỉ nguyên Xét kĩ thì vềkiến trúc Phật giáo, ngày nay chỉ còn lại rất ít mà giá trị của nó thuộc về phầnđiêu khắc hơn là phần kiến trúc; vì tinh thần nghiêm khắc trong mấy thế kỉ củađạo đó, mà đền chùa đều cực đơn giản, bề ngoài không có gì đẹp mắt, quyến

rũ Tín đồ đạo Jain chú ý tới kiến trúc hơn, ở thế kỉ XI và XII đền của họ đẹp

nhất Ấn Độ Họ không tạo ra một kiểu thức nào mới, mới đầu chỉ bắt chướcđạo Phật, mà đục trong núi thành một cái đền (như ở Ellora), rồi sau cóp kiểuđền thờ Vichnou và Shiva nhô lên giữa một đám công trình xây cất chungquanh có tường rào, ở trên đỉnh một ngọn đồi Những đền đó bề ngoài cũng rấtđơn giản, phía trong trang hoàng rực rỡ, cách đó tượng trưng một tinh thầnnhũn nhặn Các tín đồ đua nhau đem bày trong điện những tượng nhỏ tạc hìnhcác anh hùng Jain; ông Fergusson đã đếm được 6.449 tượng trong khu đềnShatrunjaya.

1.4.Kiến trúc Jain

Đền Jain ở Aihole kiến trúc gần như theo kiểu Hi Lạp, hình chữ nhật, cónhững hàng cột ở ngoài, một cửa vô và một phòng giữa Ở Khajuraho, cácphái Jain, Vaishnavisme và Shivaisme, như muốn tỏ rằng ở Ấn Độ, tín ngưỡngđược hoàn toàn tự do, xây cất hai mươi tám ngôi đền sát nhau, trong số đóngôi đền Parshwanath gần đạt tới mức toàn mĩ; trên nóc, có những chóp lầuhình nón chồng chất lên nhau rất cao, trong đền có biết bao nhiêu tượng tạccác thần thánh Jain Trên núi Abu, cao một ngàn hai trăm thước, ở giữa bãi samạc, các tín đồ Jain đã xây cất nhiều ngôi đền mà hai ngôi hiện còn đứngvững và được coi là công trình kiến trúc đẹp nhất của giáo phái đó, tức đềnVimala và đền Tejahpala Mái tròn che đền thờ của đền Tejahpala là một trongnhững công trình làm cho ta ngộp, không thể nào tả nổi Còn đền Vimala thìcất toàn bằng đá hoa trắng, có biết bao cột không đều nhau, nối nhau bằngnhững lan can rất kì cục, mà đầu cột thì chạm trổ giản dị; trùm lên hết thảy làmột mái tròn bằng đá hoa, ở trên chất đầy những tượng đá, chằng chịt, rực rỡ

lạ lùng, mà Fergusson khen là “chi tiết chạm trổ rất đẹp, cách trang hoàng lựachọn rất khéo, chưa có một đền đài nào bất kì ở xứ nào mà hơn được Nếu sosánh thì thấy cách trang hoàng và chạm trổ của các nghệ sĩ Gô-tích ở các đềnđài Oxford hoặc ở điện Henri VII trong nhà thờ Westminster hoá ra thô vànặng nề”

Trong các đền Jain đó và các đền xây cất cùng một thời đại, ta thấy kiếntrúc chuyển từ hình thức tròn của các điện thờ Phật qua hình thức tháp củathời Trung cổ Ấn Gian giữa, chung quanh có các hàng cột và dùng làm chỗhội họp, nay dời ra phía ngoài thành một thứ cổng mandapam; điện đặt ở phía

sau và ở phía trên điện xây một cái tháp gồm nhiều tầng, càng lên cao càngnhỏ, rất phức tạp mà ở chỗ nào cũng chạm trổ hết.

Nên gộp kiến trúc và điêu khắc vào một mục vì hai yếu tố này ko thể táchrời nhau trong văn hóa Ấn Độ

Chương này cô chưa rõ e phân chia kiến trúc Ấn Độ theo tiêu chí gì? Theotiến trình lịch sử hay theo các tôn giáo? Nếu chia theo tôn giáo thì Phần 1.5,1.6, 1.7 kết cấu lại thành kiến trúc Ấn giáo Vì chính kiến trúc này ảnh hưởngnhiều đến Chăm pa Cô gửi kèm 1 bài viết để em tham khảo thêm

Ví dụ: 1.1 Kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ trước thời kì Asoka

1.2 Kiến trúc và điêu khắc Ấn Độ thời đại Asoka

1.5.Kiến trúc phương Nam

Tại miền Nam, ảnh hưởng của Hồi giáo nhẹ hơn, khi bọn Hồi tiến tới đó thì

họ đã quen phong tục Ấn, bớt thâm oán người Ấn, không còn dã man như hồi

họ mới xâm lăng Thêm điểm này nữa là mãi tới thế kỉ XVI và XVII, kiến trúctôn giáo ở phương Nam mới phát triển đẹp đẽ, mà thời đó, vua Akbar đã làmcho người Hồi thuần tính hơn, đã dạy cho họ biết thưởng thức nghệ thuật Ấn

Vì vậy mà miền Nam có nhiều đền đài đa số đẹp hơn các đền đài còn bảo tồnđược ở miền Bắc, ít nhất thì cũng đồ sộ hơn, làm cho ta ngộp hơn Fergusson

đã đếm được ở miền đó khoảng ba chục ngôi đền của người Dravidien, màmỗi ngôi xây cất tốn không kém một giáo đường Anh Phương Nam đã thayđổi kiểu thức phương Bắc, phía trước cái mandapam (cổng) còn xây thêm mộtcửa chính gọi là gopuram, mà cái cổng gồm một hàng cột chống đỡ Họ lại tạo

ra nhiều biểu hiệu đủ thứ, như cái Swastika, biểu hiệu mặt trời, hình ảnh củabánh xe luân hồi, và bày ở trong đền vô số tượng các loài vật linh thiêng Conrắn vì lột xác, nên dùng để tượng trưng sự đầu thai; con bò mộng mạnh mẽtượng trưng sức sinh thực, ai cũng ham; cái linga, tức dương vật, tượng trưngquyền tối thượng của thần Shiva trong sự sinh thành, nhiều khi người ta xâycất ngôi đền theo hình cái linganữa

Các đền phương Nam gồm ba yếu tố: trụ quan, cổng có nhiều cột và cáitháp, ở trong có điện, tức phòng hội họp chính Trừ ít lệ ngoại, như lâu đàiTirumala Nayyak ở Madura, kiến trúc phương Nam gồm toàn những đền chùa,những nơi thờ phụng Người Ấn xây nhà để ở thì qua loa, sao cũng được,

nhưng hễ làm gì cho tu sĩ và cho thần thánh thì họ dùng hết tài năng, khôngtiếc công Điều đó cho ta thấy rõ hơn điều nào hết rằng chế độ thần quyền làchế độ phổ thông ở Ấn Trong số bao nhiêu công trình kiến trúc xây cất dướitriều đại các vua Chalukyan, ngày nay chỉ còn lại các ngôi đền Chỉ một người

Ấn mộ đạo, học rộng mới có đủ dụng ngữ phong phú để miêu tả, tán thưởng

sự cân đối tuyệt đẹp của chính điện Ittagi ở Hyderabad, hoặc đền Somnathpur(tiểu quốc Mysore) trong đó ta thấy những khối đá vĩ đại chạm trổ như hàngren, hoặc đền Hoyshaleshwara ở Halebid, cũng trong tiểu quốc Mysore, màFergusson khen là “ai muốn biện hộ cho môn kiến trúc Ấn thì có thể kể ngôiđền đó để dẫn chứng mà thuyết phục” Ông lại nói thêm: “Chúng ta thấy ở đócác đường thẳng đứng và bình hành phối hợp với nhau một cách rất đẹp, thấychỗ sáng và chỗ tối được phân phối một cách tài tình, tới nỗi toàn thể hơn hẳntất cả những công trình đẹp nhất của nghệ thuật gô-tích Các kiến trúc sư châu

Âu thời Trung cổ cũng muốn đạt được kết quả đó, gây cho ta ấn tượng đó,nhưng không bao giờ họ thành công hoàn toàn như ở Halebid”

1.6.Các đền đục trong một khối đá

Các người thợ đã đục một trăm bảy chục mét vuông trụ ngạch trong đềnHalebid thành hình hai ngàn con voi, không con nào giống con nào Rồi sựkiên nhẫn, hùng tâm để đục cả một ngôi đền trong lòng núi, mới đáng sợ chứ!

Mà đó là công việc thường làm của các thợ thủ công Ấn Ở Mamallapuram,trên bờ biển phía Đông, gần Madras, họ đã “đục đẽo” như vậy nhiều ratha, tứcngôi chùa, đẹp nhất là chùa Dharma-raja-ratha, tức tu viện Kỉ luật tối cao ỞEllora, nơi hành hương danh tiếng của tiểu quốc Hyderabad, các tín đồ đạoPhật, đạo Jain và Ấn giáo chính thống đã ganh đua nhau đục ngay trong núithành những đền lớn bằng nguyên một khối đá, đẹp nhất là chánh điện đền Ấngiáo Kailasha; Kailasha là tên trỏ thiên đường trong thần thoại về Shiva, màngười Ấn đặt ở trên núi Hymalaya Ở đây, các thợ Ấn quả là không biết mệt,

đã chặt ba mươi mét đá trong núi để tách riêng khối ở giữa ra, khối này dọcbảy mươi hai mét, ngang bốn mươi tám mét, tức là ngôi đền; rồi họ đục ở phíangoài cho thành những cột lớn, những pho tượng, những hình chạm nổi; ởphía trong, họ chạm trổ một cách phóng túng lạ lùng: tôi chỉ xin kể làm thí dụcái “bích hoạ” rất táo bạo, gọi là “Tình nhân” Làm xong các việc đó rồi, lòng

trong núi thành một dãy điện thờ và trai phòng Vài nhà phê bình Ấn Độ bảorằng đền Kailasha có thể so sánh với bất kì công trình mĩ thuật nào khác màkhông sợ thua.

Những công trình như vậy làm đổ biết bao huyết hãn của dân chúng Nhưngcác nghiệp hội và các nhà chỉ huy có bao giờ biết mệt đâu, họ dựng lên biếtbao đền thờ vĩ đại rải rác trên khắp miền Nam Ấn Độ, tới nỗi nhà chuyên mônhay du khách đứng trước những khối vĩ đại, nhiều như nấm đó, không làm saonhớ được những nét đặc biệt của mỗi ngôi đền nữa

1.7.Các đền xây cất

Ở Pattadakal, hoàng hậu Lokamahadevi, một trong số các bà vợ của vuaChalukyan Vikramaditya II, xây cất ngôi đền Virupaksha để thờ thần Shiva,đền đó vào hàng lớn nhất của Ấn Ở Tanjore, phía Nam Madras, Đại vươngChola Rajaraja, sau khi chiếm được hết miền Nam Ấn và đảo Tích Lan, chiaphần với thần Shiva, dựng cho thần một ngôi đền đẹp đẽ để tượng trưng quyềnnăng sáng tạo của thần Gần Trichinopoly, phía Tây Tanjore, trên một ngọnđồi cao, tín đồ giáo phái Vichnou đã xây cất đền Shri Rangam mà nét đặc biệt

là có một madapamgồm rất nhiều cột, như một “phòng ngàn cột”; mỗi cây cột

là một phiến đá nguyên khối chạm trổ rất kĩ, các thợ Ấn đương làm việc thìphải chạy tán loạn vì bọn xâm lăng Anh và Pháp bắn xả vào nhau để tranhnhau đất Ấn Gần đó, ở Madura, hai anh em Muttu và Trirumala Nayyak đãdựng một đền rộng rãi để thờ thần Shiva, đền này cũng có một “phòng ngàncột”, một hồ nước thiêng, và mười cái cửa gopurammà bốn cái rất cao, tranghoàng đầy tượng, không hở một chỗ Tất cả các công trình kiến trúc đó làmcho chúng ta thực tình là phải ngộp; chỉ xét những ngôi hiện nay còn đứngvững, chúng ta cũng có thể tưởng tượng được nghệ thuật kiến trúc dưới triềucác vua Vijayanagar phong phú, đồ sộ ra sao Sau cùng, ở Rameshvaram, giữaquần đảo người ta gọi là “Cầu Adam” nối Ấn Độ với Tích Lan, các người Bà

La Môn đã bỏ ra sáu trăm năm (1.200 tới 1.769) để xây một ngôi đền chungquanh là một trụ quan vĩ đại dài một ngàn hai trăm thước có hai hàng cộtchạm trổ cực đẹp; đi dọc hành lang đó, không bị nắng dọi, cả triệu khách hànhhương có thể ngắm cảnh rực rỡ thay đổi từng lúc của biển, từ bao nhiêu thế kỉnay, họ từ mọi nơi lại để kể lể nỗi khổ và tỏ niềm hi vọng với các thần linhthản nhiên trên toà

2 Điêu khắc

3 Điêu khắc thời Thượng cổ

Chúng ta không thể nào chép lại lịch sử liên tục của ngành điêu khắc Ấn

Độ, từ thời các tượng nhỏ ở Mohenjo-daro tới thời Acoka vì thiếu nhiều tàiliệu, nhưng như vậy không có nghĩa rằng nghệ thuật đã có hồi ngưng pháttriển Có lẽ Ấn Độ bị dân tộc Aryen xâm lăng, hoá nghèo trong một thời gian,không đục tượng đá nữa mà đục tượng gỗ; cũng có thể rằng dân tộc Aryen mãi

lo chiến tranh, chiếm đất mà không quan tâm tới nghệ thuật Dù sao thì nhữngtượng đá đầu tiên hiện nay chúng ta được biết, đều xuất hiện khá trễ, vào thờiđại vua Acoka; nhưng thấy những nét đục rất khéo, ta không thể không ngờrằng trước thời đại đó, môn điêu khắc đã tiến bộ được mấy thế kỉ rồi

4 Điêu khắc thời Phật giáo

Đạo Phật vốn ghét sự thờ phụng ngẫu tượng và mọi hình ảnh, đã làm cảntrở sự phát triển của ngành hoạ và ngành đục tượng Phật Tổ đã “cấm vẽ hìnhđàn ông và đàn bà”, và sự cấm đoán đó nghiêm khắc gần như luật của Moise,làm cho hai ngành đó bị thiệt hại nặng cũng như ở Judée và các nước Hồigiáo Nhưng lần lần đạo Phật bớt tính cách khắc khổ, thì sự cấm đoán đó cũngđược cởi mở và tín đồ cũng ham mê các biểu tượng, các huyền thoại như dântộc Dravidien Khi nghệ thuật điêu khắc xuất hiện trở lại (khoảng 200 trướcCông nguyên), thì mới đầu chỉ là các phiến đá chạm nổi làm hàng rào chungquanh các stupa (tháp) Phật, hoặc các nấm mộ ở Bodh-gaya và Bharhut; nghĩa

là lúc đó ngành điêu khắc chỉ là một ngành phụ của nghệ thuật kiến trúc, chứkhông thành một nghệ thuật riêng Ngành điêu khắc Ấn giữ địa vị phụ thuộc

đó trong suốt lịch sử của nó, và ưa kĩ thuật chạm nổi hơn là kĩ thuật đục thànhtượng Trong các đền Jain ở Mathura, các điện Phật ở Amaravati và Ajanta,nghệ thuật chạm nổi đó đã đạt tới tột đỉnh Một nhà chuyên môn rất sành bảorằng bức tường rào ở Amaravati là “đoá hoa đẹp nhất, có xuân tình nhất củangành điêu khắc Ấn”

5 Phái Gandhara

Cũng vào thời đại đó, nhờ sự bảo trợ của các vua Kushan, một phái điêukhắc khác phát triển trong tỉnh Gandhara, tại Bắc Ấn Triều đại bí mật này