Vấn đề kiểm soát thu nhập trong pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở việt nam

- Dưới dạng các bài viết nghiên cứu trao đổi, có m ột số bài viết của các tác giả nước ngoài như: “K iểm soát thu nhập của công dân ở L atvia” ; “các cấp độ tuân thủ thuế thu nhập cá nhâ

'1 RƯỜNG ĐẠX HOC LUẬT H À NỔI

NGUYỄN HẢI NINH

VẤN ĐỂ KIỂM SOÁT THU NHẬP TRONG PHÁP

LUẬT THUẾ THƯ NHẬP CÁ NHÂN Ở VIỆT NAM

LUẬN VÃN THẠC Sĩ LUẬT HỌC

HẢ n o i - 2009

N G U Y Ễ N HẢI NINH

VẤN ĐỂ KIỂM SOÁT THU NHẬP TRONG PHÁP

TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

PHÒHG DỌC

H À NỘI 2009

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sẳc tớ i:

Ban giám hiệu; Khoa Sau Đại học; Khoa Pháp Luật Kinh t ế , Tồ Bộ môn Luật Tài chinh- Ngăn hàng - Trường Đại học Luật Hà NỘL

Thầy giáo TS Nguyễn Văn Tuyến - người hướng dẫn khoa học , người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chi bảo giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận vătuNgười thầy đã đem đến cho tôi những tri thức khoa học, lăng kỉnh thực tiễn và phương pháp làm việc khoa học trong lĩnh vực công tác

và đời sống; Thầy đã góp ỷ trong việc định hướng và hoàn thành luận văn,

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới tập thể các Thầy giảo, cô giáo công tác tại Phòng Đào tạo Đại học - Trường Đại học Y Hải Phòng đă quan tâm , tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.

Tôi xin chân thành bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc tới người vợ luôn chia sẻ, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Tôi xin chân thành cảm ơn sự khích lệ và ủng hộ nhiệt tình của gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp trong suốt thời gian tôi thực hiện luận văn này.

Hà ỈNỘi, ngày 26 tAáng 11 năm 2009

‘Tác giả

Lời nói đầu ỉ Chương 1: Những vấn đề lý luận về kiểm soát thu nhập trong

pháp luật thuế thu nhập cá nhân

1.1 Tổng quan về thuế thu nhập cá nhân và pháp luật thuế thu

1.1.1.3. Pháp luật thuế thu nhập cá nhân

Ni 1.2 Kiểm soát thu nhập trong quá trình xây dựng và thực thi

pháp luật thuế thu nhập cá nhân

14 c

1.2.1. K hái niệm, phạm vi và vai trò của kiểm soát thu nhập cá nhân 14

1.2.1.3. Vai trò của công tác kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi

pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở V iệt Nam

18

\

1.2.2. N hững yếu tố ảnh hưởng đến việc kiểm soát thu nhập trong quá

trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân

19

1.2.2.1. Sự ảnh hưởng của yếu tố kinh tế đối với việc kiểm soát thu nhập

chịu thuế của cá nhân

19

1.2.2.2. Sự ảnh hưởng của yếu tố chính trị đối với việc kiểm soát thu

nhập chịu thuế của cá nhân

22

1.2.2.3. Sự ảnh hưởng của yếu tố xã hội và văn hoá đối với việc kiểm

soát thu nhập chịu thuế của cá nhân

24

1.2.2.4 Sự ảnh hưởng của yếu tố pháp luật đối với việc kiểm soát thu

nhập chịu thuế của cá nhân

27

1.2.3 Những điều kiện để thực hiện kiểm soát thu nhập cá nhân 291.2.4 Các biện pháp kiểm soát thu nhập cá nhân theo thông lệ quốc tế 311.2.5 Kinh nghiệm kiểm soát thu nhập ở một số nước và Việt Nam 35

kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

2.1 Thực trạng kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp

luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

2.1.1 N hững thành tựu về kiểm soát thu nhập cá nhân trong thực thi

pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

2.1.2 N hững hạn chế về kiểm soát thu nhập trong thực thi thuế thu

nhập cá nhân ở Việt Nam

2.1.3 N guyên nhân và bài học kinh nghiệm

2.1.3.1 N guyên nhân

2.1.3.2 Bài học kinh nghiệm

2.2 M ục tiêu, định hướng và các giải pháp nâng cao hiệu quả

kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

2.2.1 M ục tiêu và định hướng kiểm soát thu nhập trong quá trình thực

thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở V iệt Nam

2.2.1.1 M ục tiêu kiểm soát thu nhập cá nhân trong quá trình thực thi

pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

2.2.1.2 Định hướng kiểm soát thu nhập cá nhân trong quá trình thực thi

pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

2.2.2 Các giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát thu nhập cá nhân ở

L Ờ I M Ở ĐÀU

1 T ín h c ấp th iết của đề tài

Hơn hai mươi năm đổi mới chính sách và cơ chế kinh tế với mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với phương châm công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước đến năm 2020 để đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp, cùng với lộ trình hội nhập kinh tế quốc tế phù hợp, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn có ý nghĩa lịch sử quan trọng, tạo nên hình ảnh đầy sức thuyết phục về một Việt Nam đổi mới, phát triển và hội nhập quốc tế Nen kinh tế đất nước đã có những bước phát triển vượt bậc trong những năm gần đây với tổng sản phẩm trong nước (GDP) tăng trưởng bình quân gần 8% năm, xã hội ổn định, an ninh, quốc phòng được giữ vững.Đóng góp vào thành công chung đó, có một phần không nhỏ từ công cuộc cải cách hệ thống thuế do Nhà nước thực hiện Các sắc thuế nói chung

và thuế thu nhập cá nhân nói riêng đã trở thành nguồn thu chủ yếu của ngân sách quốc gia, là công cụ điều tiết v ĩ mô nền kinh tế, tạo cơ sở pháp lý để thực hiện những mục tiêu mà Đảng và Nhà nước đã đề ra

Pháp luật về thuế thu nhập cá nhân đã góp phần đắc lực cho công tác quản lý, kiểm tra, kiểm soát, định hướng và điều tiết, phân phối lại các nguồn thu nhập trong xã hội Vai trò đó càng được thể hiện rõ nét trong điều kiện hiện nay, khi kinh tế - xã hội phát triển, đời sổng của người dân ngày càng được cải thiện, phát sinh các dạng thu nhập từ nhiều nguồn ngày phong phú

và đa dạng

Trong bối cảnh đó, Luật thuế thu nhập cá nhân đã được Quốc hội ban hành và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2009 Đây là một bước tiến đáng kê trong tư duy lập pháp, phù hợp với thông lệ quốc tế nhằm thực hiện mục tiêu công bằng xã hội, tăng cường kiếm tra, kiểm soát thu nhập và điều

tiết phân phối lại thu nhập, thu hẹp sự chênh lệch giữa các tầng lớp dân cư, đảm bảo sự phát triển ổn định của nền kinh tế đất nước.

K inh nghiệm của các quốc gia trên thế giới đã chỉ ra rằng, dùng thuế là

m ột trong những giải pháp hữu hiệu để điều tiết thu nhập và tạo nên công bàng xã hội M ức điều tiết hợp lý sẽ tạo điều kiện để nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật trong kê khai, nộp thuế; giảm thiểu các hiện tượng vi phạm pháp luật về thuế như trốn thuế gian lận thuế Thực hiện Luật thuế thu nhập cá nhân sẽ tạo ra hành lang pháp lý thống nhất trong việc điều chỉnh thu nhập của các cá nhân hành nghề độc lập, các cá nhân tự do kinh doanh, tạo điều kiện cho các cơ quan chức năng có m ột công cụ hữu hiệu để kiểm tra, kiểm soát thu nhập của các cá nhân

T hực tiễn cho thấy rằng để phát huy tính ưu việt của sắc thuế thu nhập cá nhân, đồng thời đảm bảo tính công bằng, bình đẳng của sắc thuế này giữa những người nộp thuế thi điều cốt lõi là làm thế nào để có thể kiểm soát được đầy đủ, chính xác các nguồn thu nhập của những người nộp thuế để trên cơ sở

đó làm cơ sở cho việc xác định nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những nghiên cứu thấu đáo vấn đề kiểm soát thu nhập cá nhân dưới cả hai giác độ lý luận và thực tiễn Đây là ý tưởng để

chúng tôi lựa chọn đề tài: “Vấn đề kiểm soát thu nhập trong pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt N am ” làm đề tài luận văn tốt nghiệp thạc sĩ

cho mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trên thế giới, thuế thuế thu nhập cá nhân là m ột trong những loại thuế ra đời từ khá sớm (chẳng hạn, loại thuế này xuất hiện từ năm 1799 ờ Anh) nên những quy định pháp luật và công trình nghiên cứu về thuế thu nhập cá nhân tương đôi phong phú Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này chủ yếu được

tiếp cận dưới giác độ kinh tế học hay tài chính học m à ít có những khảo cứu

từ góc độ pháp lý T ư ơ ng tự, ở Việt Nam các công trình nghiên cứu về thuế thu nhập cá nhân dưới giác độ khoa học pháp lý cũng không nhiều

- về các công trình nghiên cứu bằng sách tham khảo đã xuất bản, có cuốn “T huế thu nhập liên bang H oa K ỳ” ; cuốn “ So sánh thuế thu nhập cá nhân dưới giác độ phân tích cấu trúc” của tập thể các giáo sư và chuyên gia về thuế của m ột số trư ờ ng đại học danh tiếng của H oa Kỳ, A nh, Pháp, Đức, Canada, ú c và N hật B ản (tài liệu được viết bằng tiếng A nh), với mục đích phân tích và so sánh về m ặt cấu trúc thuế thu nhập của các nước có nền kinh

tế phát triển

- Dưới dạng các bài viết nghiên cứu trao đổi, có m ột số bài viết của các tác giả nước ngoài như: “K iểm soát thu nhập của công dân ở L atvia” ; “các cấp độ tuân thủ thuế thu nhập cá nhân của công dân C roatia” của tác giả

H elena B lazic - giảng viên khoa K inh tế trư ờ ng Đ H T ổng hợp Rijeka - Croatia; “Q uản lý thuế: Q uyền của người nộp thuế và trách nhiệm của họ trong quá trình kiểm tra th u ế ” bài viết của tác g iả Jam es W hite - Phó tổng giám đốc vụ chính sách và quản lý thuế của C hính phủ H oa kỳ; và “Gần đây nộp thuế thu nhập trong nhóm những người có thu nhập cao có xu hướng tăng cao” của nhóm tác giả Joel Friedm an, Isaac Shapiro và R obert G reenstein Ngoài ra, cũng có nhiều bài viết ở V iệt Nam đề cập về những khía cạnh khác nhau của thuế thu nhập cá nhân, đặc biệt là trong giai đoạn Luật thuế thu nhập cá nhân được đưa ra lấy ý kiến nhân dân và được thảo luận tại Quốc hội trước khi được thông qua Tuy nhiên, các bài viết này chủ yếu đề cập đến các nguyên tắc của luật thuế hay các nội dung của luật thuế cần được sửa đổi, bổ sung mà hầu như chưa có một công trình nghiên cứu nào bàn về vấn đề kiểm soát thu nhập của người nộp thuế

T ừ những khảo cứu trên, có thể khẳng định rằng, mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu về thuế thu nhập cá nhân, nhưng trong khoa học pháp

lý nước ta hiện nay hầu như chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về kiểm soát thu nhập đối với những người trong diện nộp thuế thu nhập

cá nhân Tác giả cho rằng đây là một vấn đề hóc búa, đòi hỏi phải có một quá trình nghiên cứu thật sự nghiêm túc và khoa học, dựa trên cơ sở phân tích một cách toàn diện các yếu tố văn hoá, tâm lý, pháp luật, hoàn cảnh lịch sử, tự nhiên và điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam cùng với việc tham khảo có chọn lọc và học tập kinh nghiệm về kiểm soát thu nhập của các quốc gia có pháp luật thuế thu nhập tiên tiến trên thế giới

3 Đổi tượng và phạm vỉ nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thuế thu nhập cá nhân nói chung và

có nhấn m ạnh đến vấn đề kiểm soát thu nhập trong pháp luật thuế thu nhập cá nhân nói riêng ở Việt Nam Các nghiên cứu này còn m ở rộng ra đối với vấn

đề kiểm soát thu nhập ở một số nước trên thế giới trên cơ sở so sánh với thực tiễn kiểm soát thu nhập ở Việt Nam, từ đó đưa ra các kết luận và kiến nghị khoa học về kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập ở Việt Nam hiện nay

Phạm vi nghiên cứu của luận văn bao gồm những vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật về thuế thu nhập cá nhân, pháp luật về kiểm soát thu nhập Phạm vi nghiên cứu của luận văn được xác định theo các giới hạn dưới đây:

Thứ nhất, đối với những vấn đề lý luận về kiểm soát thu nhập trong pháp

luật thuế thu nhập cá nhân, luận văn chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về thuế thu nhập cá nhân như bản chất, vai trò; khái niệm, đặc trưng của kiểm soát thu nhập, thông lệ quốc tế về kiểm soát thu nhập; vai trò của công tác kiêm soát thu nhập cá nhân và các yếu tố ảnh hưởng đến việc

kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân.

Thứ hai, về thực trạng kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp

luật thuế thu nhập cá nhân, luận văn không nhằm mục đích đi sâu phân tích, đánh giá các quy phạm pháp luật về kiểm soát thu nhập cá nhân hiện hành mà tác giả chỉ tập trung đánh giá khái quát những thành công và hạn chế của cơ chế kiểm soát thu nhập cá nhân gắn với việc thực thi pháp luật thuế thu nhập

cá nhân thời gian trước và sau khi ban hành luật thuế thu nhập cá nhân Tác giả cũng nêu ra m ột số kinh nghiệm về kiểm soát thu nhập của các nước có pháp luật thuế tiên tiến trên thể giới (ví dụ: H oa kỳ, Hà Lan và N hật Bản) để

từ đó đưa ra một số khuyến nghị m ang tính định hướng cho việc tìm kiếm các giải pháp hiệu quả để kiểm soát thu nhập ở V iệt Nam

4 M ục đích và nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

M ục đích nghiên cứu của Luận văn nhằm làm rõ m ột số vấn đề lý luận

và thực tiễn về kiểm soát thu nhập, đồng thời khuyến nghị một số giải pháp kiểm soát thu nhập cá nhân, góp phần tiếp tục hoàn thiện pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

Với m ục đích như trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là:

- Phân tích làm rõ những vấn đề lý luận về kiểm soát thu nhập trong pháp luật thuế thu nhập cá nhân; bản chất, vai trò và các nguyên tắc cơ bản về thuế thu nhập cá nhân; khái niệm, đặc trưng và vai trò của công tác kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân; những yếu

tố ảnh hưởng đến việc kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam; cơ chế kiểm soát thu nhập ở một số nước

và Việt Nam dưới góc độ so sánh

- Phân tích, đánh giá khái quát thực trạng pháp luật về kiềm soát thu nhập trong quá trình thực thi thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam; tham khảo

k inh nghiệm kiểm soát thu nhập của các Q uốc gia H oa kỳ, H à Lan, Thuỵ

Đ iển và N hật B ản; khẳng định việc kiểm soát thu nhập cá nhân tốt sẽ là chìa

kh o á thành công trong thực thi chính sách pháp luật về thuế thu nhập cá nhân

ở V iệt Nam; từ đó đề xuất m ột số khuyến nghị cho việc tiếp tục hoàn thiện

p h áp luật về kiểm soát thu nhập ở V iệt Nam tro n g giai đoạn hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được hoàn thành dựa trên cơ nền tảng lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa M ác - Lê nin, quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các phư ơng pháp nghiên cứu khoa học khác để giải quyết nội dung khoa học của đề tài như: ph ân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, diễn giải, quy nạp, suy diễn lô g íc

6 Những đón g góp m ói về mặt khoa học của Luận văn

L uận văn có nhữ ng đóng góp mới về m ặt lý luận và thực tiễn như sau:

- N ghiên cứu vấn đề kiểm soát thu nhập là m ội lĩnh vực kh o a học rất mới trong khoa học pháp lý của nước ta; trong Luận văn đã chỉ ra bản chất, đặc trưng, các phương thức kiểm soát thu nhập cá nhân, những điểm đặc thu và các yếu tố chủ yếu tác động đến việc kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi thuế thu nhập cá nhân ở V iệt N am như yếu tố kinh tế, yếu tố chính trị, tâm

lý, văn hoá, xã hội, pháp lu ậ t

- Luận văn chỉ ra những thành tựu và cả những m ặt hạn chế về cơ chế kiểm soát thu nhập cá nhân hiện hành của V iệt N am trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân và có hiệu lực từ đó đưa ra định hướng xây dựng, sửa đổi, bổ sung những quy định này cho phù hợp với thực tiễn nước ta

và thông ỉệ quốc tế

- Luận văn đã đi sâu nghiên cứu, tham khảo có chọn lọc pháp luật về

kiểm soát thu nhập của một số quốc gia phát triển trên thế giới, từ đó đưa ra những khuyến nghị định hướng cho việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát thu nhập góp phần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về thuế thu nhập cá nhân ở

V iệt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Với đối tượng, m ục đích và phạm vi nghiên cứu như trên, ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận vãn được thiết kế thành 2 chương như sau với tiêu đề như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về kiểm soát thu nhập trong pháp luật thuế thu nhập cá nhân

Chương 2: Thực trạng và các giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát thu nhập trong quá trình thực thi pháp luật về thuế thu nhập cá nhân ỏ’ Việt Nam

Chương ỉ

N H Ử N G V Á N ĐÈ LÝ LUẬN VÈ K IẺM S O Á T T H U N H Ậ P TRO NG

P H Á P LUẬT TH UÉ THU N H Ậ P C Á N H Â N

1.1 T Ồ N G Q U A N VỀ TH UÉ TH U N H Ậ P CÁ N H Â N VÀ PHÁP

LU Ậ T TH U Ế T H U NHẬP CÁ N H Â N

1.1.1 Bản chất, vai trò của thuế thu nhập cá nhân và pháp luật về thuế thu nhập cá nhân

1.1.1.1 Bản chất của thuế thu nhập cả nhân

Trong hệ thống thuế ở các nước, thuế thu nhập cá nhân là loại thuế quan trọng được áp dụng phổ biến ở các nước, đặc biệt là ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển

Thuế thu nhập cá nhân đã được áp dụng từ lâu ở các nước phát triển Đối tượng nộp thuế này là mọi cá nhân trong nước và người nước ngoài có thu nhập phát sinh ở nước sở tại, không phân biệt nghề nghiệp và địa vị xã hội

Đ ồng thời, tùy theo tính chất của các khoản thu nhập cá nhân, người ta chia thu nhập làm hai loại: thu nhập thường xuyên và thu nhập không thường xuyên để tính thuế cho phù hợp Lần đầu tiên ở A nh vào năm 1799, thuế thu nhập cá nhân được đưa vào thực hiện như m ột hình thứ c thu tạm thời nhằm mục đích trang trải cho cuộc chiến tranh chống Pháp và được chính thức áp dụng vào năm 1942 Sau đó, nhiều nước khác cũng áp dụng thuế này như: ở Nhật năm 1887, Đức năm 1899, Mỹ năm 1903, Pháp năm 1916 và Liên Xô (cũ) năm 1922

Hiện nay, trên thế giới có 02 phương pháp đánh thuế thu nhập cá nhân:

(1) Cách thứ nhất: Thuế được tính thuế trên từng khoản thu nhập thực tế của mỗi cá nhân Cách này được áp dụng phổ biến ở Anh, Nhật, Thụy Điển,

các nước Châu Phi, Liên Xô (cũ), Hungari, Tiệp k h ắc Ưu điểm của cách này là đơn giản, dễ thực hiện, đảm bảo thu kịp thời vào ngân sách Nhà nước

N hưng có nhược điểm là chưa đảm bảo yêu cầu phân phối lại thu nhập quốc dân thông qua thuế, sao cho có hiệu quả và đáp úng được sự công bằng xã hội

và nhất là đối với những cá nhân có nhiều khẩu ăn theo

(2) Cách thứ hai: Thuế được tính trên tổng thu nhập của cả hộ gia đình

C ách này được áp dụng ở Pháp, H à L an Các chuyên gia cho rằng cách này công bằng hom về m ặt đạo đức xã hội nhưng không kịp thời vì mỗi gia đình đều có ít nhất hai người trở lên Đã có nhiều người thì sẽ có nhiều khoản thu nhập khác nhau, do đó phải mở sổ sách kế toán, theo dõi từng nguồn thu nhập

và phải đối chiếu với nơi phát sinh thu nhập, vì có nhiều phức tạp nên rất ít quốc gia áp dụng cách thứ hai

Xét về bản chất, thuế thu nhập cá nhân là loại thuế trực thu, đánh vào thu nhập thực nhận của các cá nhân trong m ột năm, tính theo từng tháng hoặc từng lần phát sinh thu nhập Do có bản chất là thuế trực thu nên người nộp thuế thu nhập cá nhân cũng đồng thời là người chịu thuế Đ Ì U này khiến cho thuế thu nhập cá nhân thể hiện được tính công bãng, theo đó người nào có thu nhập chịu thuế càng cao thì mức thuế phải nộp càng nhiều và ngược lại Tuy nhiên, do việc đánh trực tiếp vào thu nhập của mỗi cá nhân nên dễ gây nên phản ứng từ phía những người nộp thuế và từ đó cũng làm nảy sinh tình trạng trốn lậu thuế nhiều hơn so với các loại thuế gián thu

Ngoài các đặc điểm chung của thuế nói chung và thuế đánh vào thu nhập nói riêng, thuế thu nhập cá nhân còn có một số đặc^trưng sau đây:

- Thuế thu nhập cá nhân có đối tượng nộp thuế chỉ là các cá nhân có thu nhập chịu thuế phát sinh trong kỳ tính thuế Đây là điểm khác biệt quan trọng nhất giữa thuế thu nhập cá nhân với thuế thu nhập doanh nghiệp (thuế thu

nhập công ty), vốn d ĩ đánh vào đối tư ợng là các doanh nghiệp có thu nhập

c h ịu thuế từ hoạt đ ộ n g nghề nghiệp của mình

- Thuế thu nhập cá nhân được tính trực tiếp vào thu nhập thực tế phát sinh của mỗi cá nhân, nên thuế thu nhập cá nhân thường gây tâm lý khó chịu cho đối tượng nộp thuế, tình trạng gian lận, trốn thuế thu nhập cá nhân thường chiếm tỷ lệ cao, đặc biệt là ở những nước có trình độ quản lý thuế còn hạn chế, ý thức chấp hành pháp luật của người dân còn thấp Đặc điểm này thể hiện sự khác biệt giữ a thuế đánh vào thu nhập so với các loại thuế đánh vào hàng hóa hay dịch vụ tiêu dùng

- Thuế thu nhập cá nhân có m ục tiêu chủ yếu là tăng thu cho N gân sách

N hà nước và điều hoà thu nhập giữa các tầng lớp dân cư, bảo đảm công bằng

xã hội Đây cũng là m ột trong những điểm khác biệt quan trọng giữa thuế thu nhập cá nhân - với tính cách là m ột loại thuế trực thu, so với các loại thuế gián thu nh ư thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt hay thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu D o nhằm m ục đích điều tiết thu nhập và đảm bảo công bằng

xã hội nên thuế thu nhập cá nhân thường được áp dụng biểu thuế luỹ tiến từng phần Cách này cho phép đảm bảo khả năng điều tiết chính xác thu nhập của từng cá nhân và do đó đảm bảo sự công bằng rất cao trong quá trình đánh thuế thu nhập đối với cá nhân

- Thuế thu nhập cá nhân có tính ổn định không cao, bởi nó phụ thuộc vào hiệu quả của nền kinh tế và đặc biệt là thu nhập dân cư hàng năm Điều đó thể hiện ở chỗ, năm nào nền kinh tế có tăng trưởng tốt, đời sống nhân dân được nâng lên và thu nhập bình quân đầu người tăng thì năm đó nguồn thu về thuế thu nhập sẽ tăng và ngược lại

ỉ 1.1.2 Vai trò của thuế thu nhập cá nhăn

Thuế thu nhập cá nhân có vai trò quan trọng trong hệ thống thuế và trong

đời sống kinh tế xã hội Vai trò của thuế thu nhập cá nhân được thể hiện cụ thể như sau:

Thứ nhất, thuế thu nhập cá nhân là m ột trong những loại thuế tạo nên

nguồn thu ngày càng lớn cho NSN N H iện nay ở nước ta cũng như hầu hết các nước đang phát triển, tỷ lệ thuế thu nhập cá nhân trong tổng số thu về thuế của N SN N chưa cao Sở d ĩ như vậy là vì nền kinh tế chưa phát triển, thu nhập của dân cư chưa cao, thuế thu nhập cá nhân đóng góp vào N SN N không nhiều như những nước phát triển N hưng trong tương lai gần, cùng với sự phát triển của nền kinh tế m ỗi nước, thu nhập của dân cư ngày càng được cải thiện thì thuế thu nhập cá nhân gia tăng ngày càng lớn cả về số lượng và tỷ trọng

Thứ hai, thuế thu nhập cá nhân là công cụ chủ yếu điều chỉnh, phân phối

lại thu nhập giữa các tầng lớp dân cư T rong nền kinh tế thị trường, sự phân hoá thu nhập là rất rõ rệt và khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn T rong xã hội sẽ có m ột số người có tài năng lại gặp cơ m ay có thể giàu nên rất nhanh, trong khi đó m ột số người khác có thể do kém năng lực, thiếu nhạy bén, hoặc

do gặp rủi ro nên bị phá sản M ặt khác, ngoài những người đang trong độ tuổi lao động có công ăn việc làm, còn có n h ữ n g người thất nghiệp, m ất việc làm, những người già, người tàn tật, trẻ em không nơi nương tự a Vì vậy vai trò quản ỉý vĩ mô của N hà nước là thông qua thuế thu nhập cá nhân để điều tiết một phần thu nhập của những người có thu nhập cao nhằm trợ cấp lại cho những đối tượng có thu nhập thấp hoặc không có thu nhập trong xã hội

Đối với V iệt Nam , thuế thu nhập cá nhân càng có vai trò quan trọng, vì chủ trương của Đảng và Nhà nước là phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng XHCN, với mục tiêu phát triển hài hoà giữa tăng trưởng kinh tê và bảo đảm công bằng xã hội Hơn nữa, nước ta đã trải qua thời kỳ chiến tranh lâu dài nên diện gia đình chính sách và diện Nhà nước

phải cứu trợ rất đông Tình trạng đó càng cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của thuế thu nhập cá nhân đối với việc điều hòa thu nhập giữa các giai tầng xã hội, thông qua đó để tạo dựng một xã hội công bằng.

Thứ ba, thuế thu nhập cá nhân là công cụ để N hà nước có thể kiểm soát

được thu nhập của cá nhân Thu nhập của mỗi cá nhân, tổ chức hay một quốc

g ia là chỉ tiêu quan trọng quyết định từ vấn đề tích luỹ, đầu tư, tiết kiệm, tiêu dùng đến vấn đề phân bổ nguồn lực trong xã hội T hông qua việc đánh thuế thu nhập cá nhân, N hà nước có thể kiểm soát được thu nhập của các tầng lớp dân cư và từ đó có cơ sở để Nhà nước tiến hành hoạch định các mục tiêu, kế hoạch và chính sách phát triển kinh tế, xã hội Đ ồng thời ngăn ngừa, phát hiện, xử lý được các hành vi tiêu cực trong xã hội như tham nhũng, hối lộ và những nguồn thu nhập bất hợp pháp khác của các cá nhân

1.1.1.3 Pháp luật thuế thu nhập cả nhân

Với tư cách là một bộ phận trong hệ thống pháp luật thuế của các quốc gia, pháp luật thuế thu nhập cá nhân có thể được hiểu là tổng hợp các quy phạm pháp luật do N hà nước ban hành hoặc thừa nhận nhàm Qiều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình N hà nước thực hiện quyền thu thuế thu nhập đối với các cá nhân có thu nhập chịu thuế

về phương diện hình thức, pháp luật thuế thu nhập cá nhân có thể tồn tại dưới các hình thức văn bản quy phạm pháp luật như: Luật thuế thu nhập cá nhân; các Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của Luật thuế thu nhập cá nhân; các Thông tư của Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành Luật thuế thu nhập cá nhân và Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật thuế thu nhập cá nhân

về p h ư ơ n g diện nội dung, pháp luật thuế thu nhập các nhân bao gồm các

nhóm quy định cơ bản sau đây:

- Các quy định về chủ thể nộp thuế và chủ thể chịu thuế thu nhập cá

nhân Nhóm quy định này xác định cá nhân nào phải nộp thuế thu nhập cá

nhân, cá nhân nào phải chịu thuế thu nhập cá nhân và vấn đề đại diện trong

q u á trình thực hiện nghĩa vụ của người nộp thuế thu nhập cá nhân

- Các quy định về đối tượng chịu thuế và đối tượng không chịu thuế thu

n hập cá nhân N hóm quy định này xác định rõ những loại thu nhập nào của cá

n hân thuộc diện bị đánh thuế; loại thu nhập nào của cá nhân không bị đánh

thuế hoặc được m iễn thuế

- Các quy định về căn cứ tính thuế thu nhập cá nhân Nhóm quy định này

có nhiệm vụ quy định rõ những căn cứ để tính thuế thu nhập cá nhân là gì và

cách tính thuế thu nhập cá nhân như thế nào đối với từng loại thu nhập chịu

thuế của cá nhân

- Các quy định về truy thu, hoàn thuế và m iễn, giảm thuế thu nhập cá

nhân Đây là nhóm quy định trong đó nêu rõ các trường hợp người nộp thuế

bị truy thu hay được được hoàn thuế thu nhập cá nhân, các trường hợp được

m iễn, giảm thuế thu nhập cá nhân

- Các quy định về quản lý thuế thu nhập cá nhân Nhóm quy định này

được thể hiện trong một đạo luật riêng gọi là L uật quản lý thuế Đây là những

quy định về trình tự, thủ tục đăng ký thuế, kê khai thuế, nộp thuế, quyết toán

thuế, xét m iễn giảm thuế, hoàn thuế hay các thủ tục về khiếu nại, khởi kiện về

thuế thu nhập cá nhân

Tóm lại, nhìn chung pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam hiện

nay có khá nhiều quy định khác nhau Tuy nhiên, có thể dễ dàng nhận thấy

hiện tại không có quy định rõ ràng nào về vấn đề kiểm soát thu nhập, trong

khi vấn đề này trên thực tế luôn rất phức tạp và khó kiểm soát, đồng thời có

ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả thi hành Luật thuế thu nhập cá nhân Điều đó

công tác hành thu thuế và đảm bảo tính hiệu quả, chống thất thu thuế thu nhập

cá nhân

1.2 KIÉM SO Á T THƯ NH ẬP TR O N G QUÁ TRÌNH XÂY D ự N G VÀ

T H Ự C THI PH ÁP LU Ậ T THUÊ TH U N H Ậ P CÁ N HẢN

1.2.1 Khái niệm, phạm vi và vai trò của kiểm soát thu nhập cá nhân

1.2.1.1 Khải niệm kiểm soát thu nhập cá nhăn

Để có những kết luận chính xác và khoa học về khái niệm kiểm soát thu

nhập cá nhân, chúng tôi cho ràng trước hết cần làm rõ hai khái niệm có tính

chất tiền đề là “kiểm soát” và “thu nhập”

- về khái niệm “Kiểm soát” Thực tế cho thấy có nhiều cách định nghĩa khác nhau

Theo các tác giả Schoderbeck, Cosier và A plin (1988) kiểm soát là hoạt

động đánh giá và chỉnh sửa những lệch lạc so với tiêu chuẩn đã được xác

định Kiểm soát do đó bao gồm các hoạt động như: thiết lập tiêu chuẩn, đánh

giá thực tế bằng cách so sánh thực tế với tiêu chuẩn, chỉnh sửa những lệch lạc

từ thực tế so với tiêu chuẩn đã xác lập C ách thức này được áp dụng chung

cho mọi hệ thống kiểm soát, trong đó có kiểm soát thu nhập của cá nhân

Các tác giả Jones và George (2003) cho rằng kiểm soát là “quá trình mà

cơ quan chức năng giám sát và điều tiết tính hiệu quả trong hoạt động của m ột

tô chức hay cá nhân Kiểm soát cũng có nghĩa là giữ cho cho hoạt động của tổ

chức, cá nhân theo đúng định hướng và dự kiến các sự kiện có thể xảy ra”

[14, tr 13]

Theo từ điển Tiếng Việt (1996), “kiểm soát là sự xem xét để phát hiện

ngăn chặn những gì trái với quy định” [19]

N hư vậy, có thể quan niệm “kiểm soát” là quá trình đo lường, đánh giá

và tác động lên đổi tượng kiếm soát nhằm đảm bảo sự tuân thủ đổi với các chính sách, các kế hoạch và các quy định pháp luật hiện hành, đảm bảo các hoạt động được diễn ra theo đúng mục tiêu

- về khái niệm “thu nhập”, cũng có nhiều cách hiểu khác nhau Cụ thể là:

T heo từ điển W ikipedia: Thu nhập trong kinh tế học vi mô là phần chênh lệch giữa khoản thu về và khoản chi phí đã bỏ ra Loại thu nhập này lại gồm thu nhập từ lao động (tiền công, tiền lương bao gồm cả lương hưu, các khoản trợ cấp bao gồm cả học bổng) và thu nhập tài chính (lãi tiết kiệm, lãi mua bán chứng khoán, thu từ cho thuê bất động sản) và các thu nhập khác (tiền

th ư ở n g ) [20]

Theo tác giả Haig-simons: “Thu nhập là giá trị tiền tăng thực tế trong khả năng từng cá nhân để tiêu dùng trong suốt m ột thời gian nào đó” Đây được coi là một cách tinh thu nhập lý tưởng và hoàn thiện

Từ các khái niệm nêu trên, có thể định nghĩa khái quát về kiểm soát thu nhập của cá nhân như sau: Kiểm soát thu nhập cá nhân là việc cơ quan cổ thẩm quyền của Nhà nước bằng các biện pháp nghiệp vụ được giao xác định được toàn bộ dòng tiền ra và vào của mỗi cá nhân thông qua tài khoản tại ngân hàng hoặc các con đường khác, mục đích là để đánh thuế, thu thuế của những người có thu nhập chịu thuế, đồng thời để kiểm soát được tệ nạn tham nhũng, rửa tiền, những nguồn thu nhập bất hợp pháp.

Ở các nước phát triển, cơ chế kiểm soát thu nhập của mỗi cá nhân chủ yếu là thông qua tài khoản cá nhân tại ngân hàng và mọi dòng tiền ra hoặc vào đều thông qua tài khoản Các tài khoản cá nhân thường gắn với số thẻ an sinh xã hội về đóng bảo hiểm xã hội y tế, thất nghiệp và thông tin cá nhân

n h ư chứng m inh thư nhân dân, mẫu máu, thông tin về những lần di chuyển nơi cư trú của cá n h â n

1.2.1.2 Phạm vi kiểm soát thu nhập cá nhân

Thu nhập cá nhân vốn là vấn đề rất phức tạp và do đó, việc xác định phạm vi kiểm soát thu nhập cá nhân cũng được xem là vấn đề có mức độ phức tạp không kém

Trên thực tế, tùy thuộc vào quan điểm lập pháp của mỗi quốc gia mà nhà soạn luật xác định phạm vi kiểm soát thu nhập cá nhân là khác nhau

M ột cách khái quát, có thể hình dung phạm vi kiểm soát thu nhập cá nhân bao gồm các vấn đề sau đây:

• Xác định những loại thu nhập nào của cá nhân cần phải được kiểm

so át, v ề vấn đề này, vẫn có những quan điểm khác nhau Chẳng hạn như: Có quan điểm cho rằng chỉ đặt ra vấn đề kiểm soát đối với những thu nhập nào của cá nhân là khó phát hiện nhất, dễ gian lận nh t hay phức tạp nhất, còn những loại thu nhập đon giản, dễ kiểm soát thì không cần kiểm soát để từ đó làm giảm chi phí trong quá trình hành thu thuế N gược lại, ý kiến khác lại cho rằng đã là thu nhập chịu thuế thì cần kiểm soát đối với tất cả các loại thu nhập chịu thuế của cá nhân, vì bất cứ khoản thu nhập nào của cá nhân cũng rất dễ

bị người nộp thuế tìm cách che dấu hoặc gian lận

• Xác định những hình thức kiểm soát thu nhập được cho là hiệu

q u ả n h ấ t đối với ngư ờ i nộp th u ế là cá n h â n , v ề vấn đề này, thực tế cho thấy là pháp luật hiện hành chưa đáp ứng được, hoặc ít nhất cũng là chưa có những quy định một cách thỏa đáng Vì thế, các quy định về phạm vi kiểm soát thu nhập cá nhân cũng trở nên phiến diện, không đầy đủ và do đó làm giảm hiệu quả của quá trình kiểm soát thu nhập chịu thuế của cá nhân

Ỏ Việt Nam , các hình thức kiểm soát thu nhập dường như mới chỉ được bàn đến trong m ột vài diễn đàn khoa học, hoặc một vài đề án liên quan đến chủ trương chống tham nhũng của một số cơ quan hữu trách, chứ chưa trở thành những quy định có tính bắt buộc tuân thủ của pháp luật nói chung và pháp luật thuế nói riêng.

• Xác định chủ thể kiểm soát thu nhập và chủ thể bị kiểm soát thu

n h ậ p Đây là vấn đề tưởng chừng như đơn giản nhưng thực tế lại khá phức tạp N ếu nhìn nhận m ột cách cảm tính, có thể dễ dàng cho ràng chủ thể kiểm soát thu nhập là N hà nước và chủ thể bị kiểm soát thu nhập chính là cá nhân người nộp thuế Điều này có vẻ đúng về m ặt nguyên tắc, nhưng trong thực tế không phải hoàn toàn như vậy, bởi lẽ chỉ có người nắm giữ hay trực tiếp quản

lý thu nhập của cá nhân mới có khả năng kiểm soát thu nhập đó m ột cách hiệu quả nhất, chính xác nhất T rong thực tế hiện nay, có nhiều tổ chức trực tiếp quản lý thu nhập của cá nhân và có khả năng kiểm soát các nguồn thu nhập đó

m ột cách đầy đủ và chính xác nhất, chứ không phải N hà nước, ví dụ như: ngân hàng quản lý tài khoản tiền gửi của cá nhân; các doanh nghiệp trực tiếp chi trả thu nhập cho người lao động; các công ty chứng khoán trực tiếp quản

lý tài khoản chứng khoán v à thực hiện các giao dịch m ua bán chứng khoán cho khách hàng là nhà đầu tư cá nhân

ở Việt N am , pháp luật hiện hành hầu như mới chỉ xác định phạm vi kiểm soát thu nhập cá nhân từ khía cạnh các loại thu nhập chịu thuế T heo đó, các loại thu nhập chịu thuế bao gồm:

- Các loại thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh

- Thu nhập từ tiền lương, tiền công mà người lao động nhận được từ người sử dụng lao động

- Thu nhập từ đầu tư vốn

TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

Thu nhập từ chuyển nhượng vốn.

- Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản

- Thu nhập từ việc trúng thưởng bằng tiền hoặc hiện vật

- Thu nhập từ bản quyền

- Thu nhập từ nhượng quyền thương mại theo quy định của Luật Thương mại

- Thu nhập từ thừa kế là chứng khoán, phần vốn trong các tổ chức kinh

tế, cơ sở kinh doanh, bất động sản và tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc đăng ký sử dụng

- Thu nhập từ nhận quà tặng là chứng khoán, phần vốn trong các tổ chức kinh tế, cơ sở kinh doanh, bất động sản và tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc đăng ký sử dụng [2], [5]

1.2.1.3 Vai trò của công tác kiểm soát thu nhập trong quả trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cả nhân ở Việt Nam

Công tác kiểm soát thu nhập của người nộp thuế đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong thực hiện pháp luật thuế thu nhập cá nhân Nó là yếu tổ

nhập cá nhân trong thực tiễn đời sống

Có thể nhận thấy rằng, trong bối cảnh tình hình kinh tế - xã hội ở nước

ta hiện nay, cái khó nhất nhất trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập

cá nhân vẫn là vấn đề kiểm soát thu nhập của người có thu nhập chịu thuế Điều này khẳng định vai trò to lớn của việc kiểm soát thu nhập cá nhân trong quá trình thực thi pháp luật thuế ở Việt Nam

Một cách khái quát, có thê nhận thấy vai trò của công tác kiểm soát thu nhập đôi với quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân được thể hiện

ở những khía cạnh sau đây:

Thứ nhất, nếu công tác kiểm soát thu nhập được thực hiện tốt thì sẽ đảm

bảo tính khách quan, m inh bạch, công khai về số thu nhập của mỗi cá nhân và

do đó mới có căn cứ chính xác để xác định nghĩa vụ thuế cho người nộp thuế,

từ đó làm giảm tình trạng trốn lậu, khai m an tiền thuế hoặc làm thất thu tiền thuế thu nhập cá nhân Ngược lại, nếu việc kiểm soát thu nhập không được thực hiện một cách bài bản, hiệu quả thì việc xác định nghĩa vụ thuế cho mồi

cá nhân sẽ không chính xác, từ đó hoặc sẽ làm giảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước, hoặc sẽ thu thuế sai đối với người nộp thuế và Nhà nước sẽ phải đổi m ặt với nguy cơ bị người nộp thuế khiếu nại, thậm chí là khởi kiện ra tòa

Thứ hai, việc kiểm soát thu nhập cá nhân m ột cách bài bản còn là cách

để Nhà nước phát hiện ra những vi phạm pháp luật hoặc những nguồn thu nhập bất hợp pháp của cá nhân để từ đó áp dụng các biện pháp xử lý kịp thời Thông qua đó góp phần thực hiện chủ trương chống tham nhũng trong bộ máy nhà nước và các tổ chức trong hệ thống chính trị

Thứ ba, việc kiểm soát thu nhập cá nhân góp phần nâng cao ý thức tuân

thủ pháp luật và trách nhiệm công dân của mỗi cá nhân đối với Nhà nước và cộng đồng xã hội Khi các khoản thu nhập của cá nhân bị giám sát chặt chẽ, mỗi người nộp thuế sẽ có thái độ tích cực hơn trong việc thực thi pháp luật và

cố gắng làm đúng những yêu cầu của pháp luật để không bị xử lý, hoặc không

bị dư luận xã hội lên án về mặt đạo đức Điều này sẽ góp phần làm cho xã hội trở nên văn m inh hơn và tốt đẹp hơn, trong đó mỗi công dân đều làm tốt bổn phận của m ình đối với N hà nước và xã hội, đồng thời cũng có quyền đòi hỏi Nhà nước và xã hội phải đối xử công bằng như vậy đối với mình

1.2.2 N h ữ n g yếu tố ả n h h ư ở n g đến việc kiểm so á t th u n h ậ p tro n g quá trìn h th ự c thi p h á p lu ật th u ế th u n h ậ p cá n h â n

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc kiểm soát thu nhập trong thực thi

pháp luật thuê thu nhập cá nhân và môi yêu tô đêu có thê ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực tới công tác này tuỳ theo tính chất và trạng thái của từng yếu tố Nhiệm vụ cùa các cơ quan chức năng trong bộ m áy nhà nước là phải tìm cách hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực, đồng thời phát huy những ảnh hường tích cực nhằm hoàn thiện công tác kiểm soát thu nhập đối với những cá nhân trong diện chịu thuế thu nhập cá nhân.

• Phần dưới đây sẽ phân tích và luận giải kỹ hơn về sự tác động của từng

yếu tố đối với hoạt động kiểm soát thu nhập chịu thuế của cá nhân

1.2.2.1 Sự ảnh hưởng của yếu tố kinh tế đối với việc kiểm soát thu nhập chịu thuế của cả nhân

K hông thể phủ nhận rằng yếu tố kinh tế có những tác động m ạnh mẽ đối với việc kiểm soát thu nhập cá nhân trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân Theo ý kiến chúng tôi, sự ảnh hưởng này được thể hiện ở những khía cạnh chù yếu sau đây:

Thứ nhất, tình trạng và trình độ phát triển của nền kinh tế quốc gia có

ảnh hưởng trực tiếp đến vấn đề k ĩm soát thu nhập cá nhân

Thật vậy, lịch sử ngành thuế ở Việt Nam đã chứng m inh rằng trước khi Luật thuế thu nhập cá nhân được ban hành, hệ thống chính sách thuế đã được hình thành và từng bước hoàn thiện qua hai lần cải cách (năm 1990 và năm 1995) Trong giai đoạn này, việc ban hành Luật thuế thu nhập cá nhân đã được đặt ra và đã từng được đưa ra bàn thảo tại nghị trường Quốc Hội Tuy nhiên, xét thấy trình trạng và trình độ phát triển của nền kinh tế giai đoạn này chưa cho phép (vì ở giai đoạn đầu chuyển đổi nền kinh tế, các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh chưa phát triển, các thị trường đang trong quá trình hình thành, thu nhập dân cư nhìn chung còn thấp và chưa đa dạng - thu nhập chủ yếu vẫn từ tiền lương và tiền công) nên việc xúc tiến ban hành Luật thuế

thu nhập cá nhân tạm thời chưa được thực hiện Trong bối cảnh đó, N hà nước

đã sử dụng 3 sắc thuế để động viên cho phù hợp với từng loại thu nhập: Đối với thu nhập của cá nhân kinh doanh thì áp dụng Luật thuế thu nhập doanh nghiệp; đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công cao hơn mức bình quân của

x ã hội thì áp dụng Pháp lệnh thuế thu nhập dành cho người có thu nhập cao; đối với thu nhập từ chuyển quyền sử dụng đất của cá nhân thì áp dụng thuế chuyển quyền sử dụng đất

Đến thời gian gần đây, do nền kinh tế V iệt Nam đã có những bước phát triển m ạnh mẽ, thu nhập của người dân không ngừng nâng cao với sự đa dạng

về nguồn phát sinh thu nhập và sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội cũng có

xu hướng ngày càng sâu sắc Vì thế, việc ban hành Luật thuế thu nhập cá nhân và kéo theo đó là vấn đề kiểm soát các nguồn thu nhập của cá nhân để đánh thuế cho công bằng và chính xác cũng trở nên cần thiết

Thứ hai, mức độ mở cửa thị trường và hội nhập kinh tế với bên ngoài

cũng có những ảnh hưởng ở mức độ nhất định đối với vấn đề kiểm soát thu nhập của cá nhân, nhất là các cá nhân nước ngoài có thu nhập phát sinh tại Việt Nam

Trong mấy năm gần đây, việc Việt N am hội nhập sân chơi toàn cầu bằng

sự kiện gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (W TO ) năm 2007 đã tạo ra hàng loạt cơ hội để phát triển hoạt động đầu tư và giao thương quốc tế giữa các tổ chức, cá nhân Việt Nam với tổ chức, cá nhân nước ngoài Đặc biệt, sự kiện Việt Nam trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức thương mại thế giới (W TO) đã trở thành động lực làm gia tăng làn sóng đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, cùng với đó là sự gia tăng nguồn thu nhập cho các cá nhân Việt Nam cũng như các cá nhân nước ngoài trên lãnh thổ Việt Nam Điều này đặt

ra vấn đề tăng cường kiểm soát đối với các nguồn thu nhập của cá nhân Việt

N am và nước ngoài phát sinh từ các hoạt động đâu tư, bao gôm hoạt động đâu

tư nước ngoài tại Việt Nam và hoạt động đầu tư của Việt N am ra nước ngoài

Trong những năm tới, khi nền kinh tế thị trường ở V iệt Nam tiếp tục được hoàn thiện thì tất yếu sẽ làm gia tăng và đa dạng hóa nguồn thu nhập của

cá nhân Khi đó, việc kiểm soát thu nhập cá nhân sẽ trở thành vấn đề sống còn trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân

1.2.2.2 Sự ảnh hưởng của yếu tổ chính trị đối với việc kiểm soát thu nhập chịu thuế của cả nhân

Ngoài yếu tố kinh tế, việc kiểm soát thu nhập cá nhân còn chịu sự tác động của yếu tố chính trị Sự tác động này được thể hiện ở những khía cạnh sau đây:

Thứ nhất, ở bất kỳ quốc gia nào, các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội,

pháp lý nói chung và hoạt động kiểm soát thu nhập cá nhân nói riêng đều chịu sự tác động trực tiếp của đường lối, chính sách của Đảng cầm quyền Điều này thể hiện ở chỗ, nếu Đảng cầm quyền coi trọng vấn đề kiểm soát thu nhập cá nhân vì mục tiêu chống tham nhũng hay mục tiêu nâng cao hiệu quả đánh thuế đối với cá nhân thì tất yếu sẽ có những giải pháp kèm theo để thực hiện được các mục tiêu này Ngược lại, nếu vấn đề kiểm soát thu nhập cá nhân không được coi trọng hoặc được quan tâm nhưng không triệt để và có tính “nửa vời” thì tất yếu sẽ ảnh hưởng đến chất lượng và trình độ kiểm soát thu nhập Điều đó m uốn nói lên rằng, đường lối chính trị của Đ ảng cầm quyền

có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình thực thi chính sách và cơ chế kiểm soát thu nhập cá nhân, bất kể hoạt động đó diễn ra ở quốc gia nào

Thứ hai, mức độ rõ ràng, minh bạch và hợp lý trong đường lối, chính

sách của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng kiểm soát thu nhập cá nhân Điều đó thể hiện ở chỗ, các chính sách của

Đ ản g cẩm quyển càng công khai, m inh bạch và càng hợp lý, phù hợp với trình

độ phát triển kinh tế, xã hội và phù hợp với lòng dân thì càng làm cho dân

ch ú n g tin tưởng, ít có thái độ chống đối hay vi phạm Khi đó, việc kiểm soát

th u nhập của cá nhân sẽ trở nên dễ dàng hơn, do người nộp thuế có xu hướng chấp nhận chính sách thuế hiện hành của C hính phủ và ít có thái độ phản ứng bằng các hành vi gian lận hay lẩn tránh thuế

Ở V iệt N am , Nghị quyết Đại Hội Đ ảng toàn quốc lần thứ X (2006) đã chỉ rõ: K hẩn trương đổi mới thể chế kinh tế, hoàn chỉnh hệ thống pháp luật, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về cơ chế thị trường; nâng cao tính

m inh bạch dân chủ và công khai trong quản lý ngân sách nhà nước, xây dựng thể chế giám sát đồng bộ, hiện đại hoá công nghệ giám sát, đảm bảo lợi ích quốc gia và phù hợp với các quy định, thông lệ quốc tế; hình thành môi trư ờ ng pháp luật về tiền tệ, tín dụng m inh bạch và công khai [6, tr.250]

Các định hướng trên đây trong N ghị quyết Đ ại hội Đảng lần thứ X tuy không trực tiếp chỉ rõ vấn đề kiểm soát thu nhập nhưng rõ ràng đó chính là cơ

sở thuận lợi để giúp cho quá trình kiểm soát thu nhập cá nhân ở V iệt N am được thực hiện dễ dàng hơn

Thứ ba, công tác tuyên truyền quảng bá và phổ biến pháp luật thuế đến

người dân của cơ quan có thẩm quyền cũng có những tác động nhất định đến hoạt động kiểm soát thu nhập cá nhân Điều này thể hiện ở chỗ, nếu việc tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về thuế thu nhập cá nhân được thực hiện tốt thì mọi người dân, trong đó có nhữ ng người thuộc diện nộp thuế thu nhập cá nhân sẽ nắm vừng chính sách, pháp luật và từ đó sẽ có những cách hành xử phù hợp với pháp luật Đây sẽ là điều kiện tốt cho việc thực thi công tác kiểm soát thu nhập cá nhân vì khi đó cơ quan kiểm soát thu nhập sẽ

ít gặp phải những phản ứng hay các rào cản từ phía người nộp thuế Ngược

lại, nếu các chính sách, pháp luật thuế thu nhập cá nhân không đến được với

m ỗi người dân hoặc họ không hiểu rõ được nội dung các chính sách đó thì tất yếu họ sẽ tạo ra các rào cản cho quá trình kiểm soát thu nhập

Thứ nhất, trình độ dân trí của các giai tầng xã hội, trong đó có người nộp

thuế và người thu thuế

Đây là m ột trong những nhân tố tác động trực tiếp đến kết quả kiểm soát thu nhập của cá nhân ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới Đ iều này thể hiện ở chỗ, nếu trình độ dân trí của người nộp thuế được nâng lên thì hệ quả dễ nhận thấy là họ sẽ ý thức được trách nhiệm xã hội của cá nhân họ đối với N hà nước

và cộng đồng bằng việc thực hiện nghĩa vụ đóng thuế đầy đủ, đúng hạn và không có thái độ phản ứng đối với chính sách thuế M ặt khác, khi trình độ dân trí của cá nhân người nộp thuế được nâng lên thì tất yếu họ cũng đưa ra nhiều đòi hỏi chính đáng hơn đối với các nhân viên công quyền hoặc cơ quan công quyền trong quá trình thực thi công vụ, chẳng hạn như việc yêu cầu được hướng dẫn, giải thích về các quy định liên quan đến thuế thu nhập, yêu cầu được bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ khi cơ quan thuế hoặc nhân viên thuế làm sai, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của họ Điều này thực sự là rất tốt cho quá trình kiểm soát thu nhập vì nó khiến cho cả hai phía (người nộp thuế và người thu thuế) đều phải tôn trọng pháp luật và có những cánh hành

xử phù hợp với pháp luật

ở Việt Nam hiện nay và trong suốt một thời gian dài trước đó, do chịu

ảnh hưởng của cơ chế quản lý kinh tế tập trung quan liêu bao cấp nên mọi lợi ích cá nhân gần như bị cào bằng Điều đó phần nào làm giảm đi ý chí phấn đấu vươn lên khẳng định m ình của mỗi cá nhân, vì mỗi người dân đã quen với việc được nhận sự trợ cấp, hỗ trợ từ Nhà nước mà lơ là việc thực hiện nghĩa

vụ đóng góp thuế để xây dựng đất nước và thể hiện ý thức trách nhiệm với cộng đồng Bên cạnh đó, với lỗ hổng của hệ thống pháp luật và sự quản lý lỏng lẻo của các cơ quan chức năng trong việc quản lý thuế, tình trạng cán bộ thuế thông đồng, câu kết với người nộp thuế để kê khai không trung thực số thuế phải nộp nhằm trục lợi cá nhân, gây thất thoát cho ngân sách N hà nước xảy ra ở nhiều địa phương và nhiều lĩnh vực Tuy nhiên, kể từ khi chuyển đổi nền kinh tế theo hướng thị trường, những thay đổi về điều kiện sống và mức sống của mỗi gia đình, cá nhân đã kéo theo sự phát triển về trình độ dân trí Chính điều này đã trở thành nhân tố thúc đẩy N hà nước phải tăng cường công tác kiểm soát thu nhập để góp phần thực thi hiệu quả thuế thu nhập cá nhân ở Việt N am trong thời gian gần đây

Thứ hai, thái độ tâm lý và ý thức pháp luật của người nộp thuế.

Đây cũng là m ột trong những yếu tố m ang tính xã hội tác động đến quá trình kiểm soát thu nhập của cá nhân Điều này thể hiện ở chỗ, do người nộp thuế luôn có xu hướng tâm lý là không m uốn nộp thuế đầy đủ và đúng hạn nên tất yếu họ sẽ tìm mọi cách để che dấu thu nhập và khai man số tiền thuế thu nhập phải nộp Đ iều này khiến cho quá trình kiểm soát thu nhập đối với cá nhân trở nên khó khăn hơn M ặt khác, khó khăn này còn xuất phát từ nguyên nhân sâu xa là ý thức và hiểu biết của nhân dân về các sắc thuế nói chung và thuế thu nhập cá nhân nói riêng vẫn còn thấp Trong khi ở những quốc gia phát triển, thuế thu nhập cá nhân đã có lịch sử hàng trăm năm, do đó người dân đã quen với nghĩa vụ đóng thuế thì trái lại, ở Việt Nam thói quen kê khai thuế và đóng thuế vẫn còn là vấn đề xa lạ đối với nhiều người Chính vì vậy,

trừ trường hợp khấu trừ thuế tại nguồn áp dụng với những người làm công ăn lương hoặc các tổ chức chi trả thu nhập thực hiện, còn lại với những cá nhân hành nghề độc lập thường không thực hiện nghĩa vụ kê khai thuế và nộp thuế một cách tự g iác

“Vì thói quen, vì thuế không đi đôi với quyền đòi hỏi và có lúc thấy có

kẻ trốn thuế cũng chẳng sao Nấu ta tiến tới sự công bằng trong nghĩa vụ nộp thuế, người dân đóng thuế thành nếp, họ cảm thấy tiền thuế ngay lập tức được quay lại phục vụ họ trong việc nâng cao chất lượng giao thông, chất lượng quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm , nâng cao chất lượng cuộc sống thì chắc rằng người dân sẽ không ngại đóng thuế và người dân sẽ có tâm lý tự giác thực hiện nghĩa vụ thuế, coi trọng người đóng thuế, lên án kẻ trốn thuế” [10]

Thứ ba, truyền thống văn hoá phương Đ ông nói chung và văn hóa Việt

Nam nói riêng cũng ảnh hưởng ít nhiều đến cách hành xử của người dân trong quá trình kê khai thu nhập chịu thuế và cách phản ứng của họ đối với thuế Từ

đó ảnh hưởng đến quá trình kiểm soát thu nhập của N hà nước đối v< í cá nhân người nộp thuế Có lẽ, biểu hiện rõ nét nhất của sự ảnh hưởng này là ơ chỗ, đa

số người dân V iệt N am đều xuất thân và trưởng thành từ khu vực có nền văn minh lúa nước nên tư tuơng và tác phong tiểu nông là khá đậm nét, nếu không muốn nói là tư tưởng này thường “lạc hậu” hơn so với người dân sống ở khu vực Âu, Mỹ Đ iều này ảnh hưởng đến thái độ tâm lý của người dân khi phải nộp thuế và kê khai thuế với N hà nước, vì họ luôn có những suy tính thiệt, hơn khi kê khai thuế, đóng thuế và dễ cho rằng nộp thuế cho Nhà nước thì mình bị thiệt hoặc thiệt hơn so với người nộp thuế khác

Ngoài ra, phong tục tập quán và văn hoá pháp luật của người Việt cũng

có những ảnh hưởng nhất định đến cách hành xử của người Việt trong lĩnh vực thuế và do đó ảnh hưởng đến quá trình kiểm soát thu nhập cá nhân Điều

này thể hiện ở chỗ, khi người dân có ý thức pháp luật cao, có trách nhiệm xã hội và trách nhiệm đối với cộng đồng và hiểu rõ vai trò của việc đóng thuế đối với sự phát triển xã hội thì tất yếu họ sẽ có động thái tích cực trong việc kê khai thuế và phát hiện, tố cáo người khác khai man, gian lận tiền thuế Đó là dấu hiệu tốt cho quá trình kiểm soát thu nhập của cá nhân người nộp thuế

N gược lại, nếu ý thức pháp luật và trách nhiệm công dân của mỗi người dân

là thấp thì chắc chắn họ sẽ có những động thái gây khó khăn cho quá trình kiểm soát thu nhập, ví dụ như cố ý khai m an, che dấu thu nhập nhằm trốn thuế hoặc gây khó khăn cho quá trình thu nộp thuế đối với N hà nước

1.2.2.4 Sự ảnh hưởng của yếu tố pháp luật đối với việc kiểm soát thu nhập chịu thuế của cả nhân

K hông thể phủ nhận rằng pháp luật là m ột phần không thể thiếu của đời sống xã hội, vì nó là m ột trong những hệ thống chuẩn mực cho các cách ứng

xử của con người trong xã hội Khi m ột quốc gia có hệ thống pháp luật tốl, đảm bảo được các thuộc tính cần thiết như tính toàn diện, đồng bộ và hợp lý thì nó sẽ góp phần nâng cao tính hiệu quả trong hoạt động điều chỉnh của pháp luật, do đó góp phần nâng cao ý thức pháp luật và trình độ hiểu biết pháp luật của người dân, cũng như xây dựng quy trình kiểm soát thu nhập một cách hiệu quả, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc kiểm soát thu nhập của

cá nhân người nộp thuế

Thực tiễn cho thấy thu nhập của người dân có từ nhiều nguồn khác nhau, phát sinh trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội Để kiểm soát được các nguồn thu nhập của người dân một cách hiệu quả thì đòi hỏi cần có sự phối kết hợp tốt giữa cơ quan quản lý thuế với các cơ quan, tổ chức khác nhau Pháp luật không chỉ quy định rõ, chức trách, quyền hạn của từng cơ quan đơn

vị trong thực thi nhiệm vụ của mình mà còn cần phải quy định đảm bảo sự

phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức đó với cơ quan thuế trong việc quản lý kiểm soát thu nhập phát sinh và trong quá trình thu thuế Có như vậy thì pháp luật thuế T N C N mới có thể mở rộng diện thu nhập chịu thuế và hạn chế thấp nhất tình trạng thất thu thuế C hẳng hạn, cần có quy định đồng bộ giữa pháp luật thuế T N C N với các bộ phận pháp luật khác như pháp luật về quản lý đất đai, quản lý đăng ký kinh doanh, quản lý và thanh toán qua ngân h à n g Tính đồng bộ và khả năng hỗ trợ lẫn nhau giữa các lĩnh vực pháp luật khác nhau sẽ

là cơ sở, tiền đề quan trọng để quản lý thu nộp thuế thu nhập cá nhân được thuận lợi T rong chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2010, Đ ảng và

N hà nước ta đã xác định: hệ thống thể chế quản lý kinh tế - xã hội phải được cải cách đồng bộ, tạo cơ sở cho việc quản lý thuế như: quản lý đất đai, quản lý thanh toán không dùng tiền mặt, kê khai tài sản, thu n h ập M ặt khác, hiện nay chúng ta đang phát triển khai thực hiện chủ trương công khai, m inh bạch thu nhập và tài sản của cá nhân nên việc thực hiện Luật thuế này buộc cá nhân

có thu nhập chịu thuế phải kê khai thu nhập tiến tới quản lý, kiểm soát thu nhập dân cư m ột cách toàn diện và hiệu quà H ơn nữa, Luật thuế thu nhập cá nhân ra đời sẽ là một bước tiến lớn trong quá trình hoàn thiện pháp luật thuế, góp phần thúc đẩy việc ban hành các chính sách khác của Nhà nước để quản

lý thu nhập của cá nhân m ột cách đồng bộ và hiệu quả như: Luật về đăng ký tài sản, hạn chế thanh toán bằng tiền mặt

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều nước đã thực hiện Luật thuế thu nhập cá nhân rất sớm từ hàng trăm năm nay, các nước Đ ông Nam Á cũng đã thực hiện từ vài chục năm trở lại đây, trong khi điều kiện quản lý, kiểm soát thu nhập còn sơ khai, mà không phải chờ đến khi có đủ điều kiện mới ban hành [15]

Bên cạnh đó, theo quy định của Luật quản lý thuế: thuế thu nhập cá nhân được kê khai, quyết toán theo năm, thời điểm được áp dụng từ 01/01/2009 thì

hết tháng 3/2010 mới quyết toán thuế N hư vậy, kể từ khi Luật này được

Q uốc hội thông qua, sẽ có khoảng trên 2 năm để cơ quan Thuế, các ngành, các cấp chuẩn bị điều kiện cần thiết triển khai thực hiện [3]

Hiện nay, C hính phủ đang tích cực triển khai các biện pháp đồng bộ để tăng cường quản lý kinh tế - xã hội, thực hiện Luật phòng chống tham nhùng, chẳng hạn như: công khai thu nhập và tài sản thông qua việc kê khai thu nhập, tài sản hàng năm ; tăng cường quản lý, giám sát hoạt động của thị trường chứng khoán, đặc biệt đối với thị trường phi tập trung (OTC); giảm thiểu việc thanh toán bằng tiền m ặt trong nền kinh tế và các biện pháp khác như chấn chỉnh công tác đăng ký kinh doanh, hiện đại hóa quy trình nghiệp vụ ngành

T h u ế Các biện pháp này cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực thi kiểm soát thu nhập khi Luật thuế thu nhập cá nhân đi vào thực tiễn cuộc sống

1.2.3 N h ững điều kiện để thực hiện kiểm soát thu nhập cá nhân

Để thực hiện kiểm soát thu nhập cá nhân m ột cách hiệu quả, chúng tôi cho ràng phải chuẩn bị và đảm bảo tốt các điều kiện sau đây:

Điều ktẹn về cơ sở pháp lỷ

Cơ sở pháp lý là m ột trong những điều kiện tiên quyết để thực thi công tác kiểm soát thu nhập cá nhân, vì trên thực tế công tác này luôn được cụ thể hóa bằng các quy định của pháp luật Hiện nay, việc thực hiện chính sách thuế thu nhập cá nhân nói chung và việc kiểm soát thu nhập cá nhân nói riêng ở Việt Nam được điều chỉnh bởi các văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu như: Luật thuế thu nhập cá nhân; Luật phòng chống tham nhũng; Luật quản lý thuế; Nghị định 37/2007/NĐ-CP ngày 9/3/2007 của Chính phủ về kê khai tài sàn thu nhập; các quy định về việc trả lương thông qua thẻ ATM ; các quy định của Chính Phủ về cấp mã số thuế thu nhập cá nhân

Ngoài ra, vấn đề kiểm soát thu nhập cá nhân còn được đề cập đến trong

các tài liệu như: Đẻ án kiểm soát thu nhập của người có chức vụ quyền hạn;

Đe án thanh toán không dùng tiền mặt Trong tương lai gần, có thể triển khai xây dụng và ban hành Luật về kiểm soát thu nhập cá nhân để làm cơ sờ pháp

lý cho việc kiểm soát thu nhập, trên cơ sở đó góp phần phòng chống tham nhũng m ột cách hiệu quả

Điều kiện về nguồn nhân lực và tổ chức bộ mảy thực thi pháp luật

Đối với bất kỳ hoạt động thực tiễn nào của con người, vấn đề nguồn nhân lực và tổ chức bộ máy thực thi hoạt động đó luôn là m ột trong những điều kiện tối quan trọng Để cho quá trình thực thi pháp luật về thuế nói chung và việc kiểm soát thu nhập cá nhân nói riêng được thực hiện m ột cách hiệu quả thì điều kiện cốt yếu là phải xây dựng được một đội ngũ nguồn nhân lực hùng hậu về số lượng và đảm bảo về chất lượng chuyên m ôn nghiệp vụ, ý thức trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp N guồn nhân lực này phải được tổ chức lại thành một bộ máy kiểm soát thu nhập vừa gọn nhẹ nhưng vẫn đảm bảo tính năng động, linh hoạt và hiệu quả trong quá trình tác nghiệp chuyên môn Đây là điều kiện tiền đề để đảm bảo chất lượng và hiệu quả cho công tác kiểm soát thu nhập cá nhân ở V iệt Nam cũng như ở nhiều quốc gia khác trên thế giới

Điều kiện về ỷ thức pháp luật và trình độ dân trí của người nộp thuế

Ý thức tự nguyện chấp hành pháp luật nói chung và pháp luật về thuế nói riêng là điều kiện cần thiết để góp phần thực hiện tốt công tác kiểm soát thu nhập cá nhân ở Việt Nam Sở dĩ như vậy là bởi vì, nếu người dân có ý thức pháp luật tốt và có trình độ dân trí cao thì tình trạng gian lận, lẩn tránh thuế thu nhập sẽ giảm và do đó việc kiểm soát thu nhập sẽ hiệu quả hơn Mặt khác, khi người dân có trình độ dân trí cao thì tất yếu họ sẽ đưa ra các đòi hỏi hợp

lv đôi với Nhà nước và các cơ quan hữu trách trong việc đáp ứng các yêu cầu

về công khai hóa thu nhập, công bằng, khách quan trong đánh giá thu nhập và bình đẳng trong việc điều tiết thuế thu nhập giữa các tầng lớp dân cư, giữa các

cá nhân không phân biệt địa vị xã hội, thành phần dân tộc, giới tính hay lĩnh vực hoạt động chuyên môn, hoạt động xã hội

Để nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi công dân trong việc tuân thủ pháp luật, Nhà nước cần đẩy m ạnh chủ trương tuyên truyền pháp luật m ột cách hiệu quả, thông qua việc giải quyết những tình huống pháp lý trong thực tiễn để mỗi người dân đều có thể hiểu và nắm bắt được những nội dung cơ bản của pháp luật, tránh việc tuyên truyền phô trương hình thức vừa tốn kém tiền bạc, nhân lực m à không m ang lại hiệu quả thiết thực

Điều kiện về kỹ thuật và công nghệ quản lý thu nhập cá nhân

Việc ứng dụng công nghệ thông tin để kiểm tra thu - chi của đối tượng chịu thuế là một trong những giải pháp góp phần kiểm soát thu nhập H iện nay, Cục mg dụng công nghệ thông tin (Tổng cục thuế) đã bước đầu xây dựng quy trình quản lý thuế, theo đó đã lập dự án tin học hóa về quản lý thuế thu nhập cá nhân T rong tưưng lai gần sẽ đưa các ứng dụng mới vào xử lý tờ khai, các quy trình nghiệp vụ quản lý thuế TN C N cũng sẽ được hoàn chỉnh để tin học hoá toàn bộ Ngoài ra, Tổng cục thuế, các cục thuế và các chi cục thuế cũng cần nâng cấp các phần mềm ứng dụng tin học phục vụ quản lý thuế

1.2.4 Các biện pháp kiểm soát thu nhập cá nhân theo thông lệ quốc tế

Theo thông lệ quốc tế, việc kiểm soát thu nhập cá nhân ở các quốc gia thường được thực hiện bằng các biện pháp chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, xây dựng và hoàn thiện các quy định của pháp luật về minh bạch thu nhập và kiểm soát thu nhập; thiết lập và duy trì cơ chế phối hợp thông tin giữa các cơ quan liên quan trong kiểm soát thu nhập cá nhân Đây là biện pháp có tính chất căn bản và tiền đề, nhằm giúp cho Nhà nước có thể

điều tiết được hoạt động kiểm soát thu nhập cá nhân trong phạm vi lãnh thổ quốc gia, dựa trên nền tảng các quy định của luật pháp về m inh bạch thu nhập

và công khai hóa thông tin

Thứ hai, quản lý thu nhập thông qua tài khoản cá nhân tại ngân hàng

B iện pháp này được đánh giá là rất hiệu quả, vì nó cho phép Nhà nước kiểm soát được phần lớn các thu nhập hợp pháp của cá nhân thông qua các tài khoản của họ m ở tại ngân hàng Để thực hiện được biện pháp này, cần có sự phổi hợp, hỗ trợ trực tiếp từ các ngân hàng thông qua những biện pháp chuyên m ôn nghiệp vụ của ngân hàng để xác định chính xác nguồn thu nhập họp pháp của mỗi cá nhân được chuyển vào tài khoản M uốn cho biện pháp này được thực hiện hiệu quả thì Nhà nước cần có quy định bắt buộc mọi khoản thu nhập họp pháp của cá nhân đều phải được thanh toán thông qua tài khoản tại ngân hàng

Thứ ba, khấu trừ tại nguồn (tại cơ quan ch trả thu nhập) Phương thức

khấu trừ tại nguồn được áp dụng đối với những trường hợp xác định được cơ quan chi trả thu nhập Theo đó, cơ quan chi trả thu nhập có nghĩa vụ khấu trừ thuế thu nhập phải nộp của mỗi cá nhân trước khi chi trá phần thu nhập nhập còn lại cho người được hưởng Cơ quan hoặc người được uỷ nhiệm khấu trừ thông thường được trích lại một tỷ lệ thù lao nhất định, song phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về nghĩa vụ khấu trừ thuế thu nhập trước khi chi trả thu nhập Phương pháp này được đánh giá là có ưu điểm ở chỗ: thu kịp thời cho ngân sách nhà nước, hạn chế được hiện tượng trốn thuế, kê khai không trung thực từ đối tượng chịu thuế, hơn nữa chi phí thấp, quy trình quản lý đơn giản Nhiều chuyên gia đưa ra nhận định: “Chìa khoá của sự thành công trong việc quản lý và thu thuế TNCN là công tác khấu trừ tại nguồn Do vậy, ở một số nơi như Nhật Bản, Đài Loan, Trung Quốc, cơ quan quản lý thuế sẽ xử phạt rất nặng đối với những đơn vị nào không thực hiện khấu trừ tại nguồn khi chi trả

thu nhập cho người lao đ ộ n g ”.

Thứ tư, áp dụng cơ chế tự khai, tự nộp thuế thu nhập cá nhân.

Phương thức tự kê khai thu nhập là cơ chế quản lý thuế trong đó đối tượng nộp thuế tự kê khai thu nhập và gửi cho cơ quan thuế Cơ quan thuế kiểm tra, xác định số thuế phải nộp dựa trên số liệu kê khai về thu nhập, các khoản được khấu tr ừ và có quyền xử phạt vi phạm hành chính nếu người nộp thuế có hành vi khai m an thu nhập dẫn đến khai m an tiền thuế và trốn thuế thu nhập Đây là một phương thức quản lý thuế hiện đại, được áp dụng ở nhiều nước tiên tiến trên thế giới, vì phương thức này được đánh giá là có tác dụng khuyến khích tính tự giác, tự chịu trách nhiệm của đối tượng nộp thuế nhưng cũng mở rộng quyền tự chủ, tự kiểm soát cho người nộp thuế Tuy nhiên, phương thức này m uốn vận hành hiệu quả thì đòi hỏi mỗi người dân phải có trình độ dân trí cao, có sự hiểu biết và có tính trung thực, tự giác trong quá trình thu nộp thuế

Thứ năm, cấp mã số thuế cá nhân cho toàn dân.

Việc cấp mã số thuế công khai cho toàn dân được đánh giá là biện pháp

2 _ 1 _ r I Ạ Ạ 1 ' Ạ ? > 1 í r à à 1 à 1 À 4 1 1 \ / • t 1 r

quản lý thuê rât hiệu quả, VI chỉ cỏ câp mã sô thuê đây đủ thì mới quản lý

được đầy đủ các đối tượng nộp thuế và từ đó kiểm soát được thu nhập của họ trong quá trình phát sinh thu nhập chịu thuế

Thứ sáu, áp dụng chế độ khai báo và nộp thuế linh hoạt.

Chế độ khai báo thuế nếu được tuân thủ tốt sẽ củng cố kỷ luật nộp thuế

và có tác dụng nâng cao ý thức tự giác của người nộp thuế trong quá trình quản lý thuế Mặt khác, việc cho phép người nộp thuế được thực hiện nghĩa

vụ thuế một cách linh hoạt, phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh của họ sẽ góp phần tích cực vào việc kiểm soát thu nhập cũng như kiểm soát quá trình thực thi nghĩa vụ thuế của người nộp thuế

Thứ bảy, có những chê tài nghiêm khăc đôi với việc kê khai không trung

thực và trốn thuế

Việc xử lý nghiêm m inh bàng các chế tài thích hợp đối với những hành

vi khai m an thu nhập, khai m an tiền thuế hay trốn thuế luôn được đánh giá là biện pháp hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng công tác kiểm soát thu nhập cá nhân và qua đó kiểm soát hành vi của người nộp thuế

Tóm lại, theo thông lệ quốc tế, cơ chế kiểm soát thu nhập của các nước tiên tiến, mỗi cá nhân đều phải có ít nhất m ột tài khoản tại ngân hàng và mọi thanh toán n h ư tiền thuê nhà, m ua bán, tiền điện, nước, lương, chi tiê u đều thông qua tài khoản Tài khoản này được gắn với số thẻ an sinh xã hội về đóng bảo hiểm X H , y tế, thất nghiệp và thông tin cá nhân như C M T N D , mẫu máu, thông tin về những lần di chuyển cư t r ú

1.2.5 Kinh nghiệm kiểm soát thu nhập ở m ột sổ nước và Việt Nam dưới góc độ so sánh

Tại Singapore, hàng năm những người làm việc trong bộ m áy công quyền đều phải có bản khai báo tài sản thu nhập không chỉ của bản thân họ,

m à còn của bố m ẹ, vợ con và những người thân khác trong gia đình Mỗi người từ lúc sinh ra đến khi trưởng thành được cấp m ột m ã số thuế cá nhân và

mã số thuế này không thay đổi trong suốt cả cuộc đời, mọi khoản thanh toán, chi trả hay thu nhập nhận được đều thông qua m ã số thuế này

ở Trung Q uốc, từ năm 1993 đã đẩy m ạnh xây dựng pháp luật về giám sát tài sản, thu nhập của lãnh đạo các cấp Theo đó mỗi năm hai lần, công chức phải kê khai tài sản, quà cáp, cán bộ lãnh đạo phải khai rõ nguồn gốc các khoản tiết kiệm, cổ phiếu, trái phiếu, đồ dùng có giá trị trên 10.000 nhân dân tệ (tương đương với 20 triệu đồng Việt Nam) Ngoài ra, Trung Quốc còn áp dụng nhiều chê tài nghiêm khăc đôi với những vi phạm trong kê khai tài sản, buộc công

chức phải chứng minh tính hợp pháp của tài sản Điều 395 Bộ Luật Hình sự của nước này quy định: “Bất cứ công chức nào có tài sản vượt quá mức thu nhập và số lượng chênh lệch quá lớn thì bắt buộc phải giải trình nguồn gốc của tài sản Công chức không chứng minh được tài sản đó là hợp pháp thì bị phạt tù

5 năm và phần tài sản vượt quá mức thu nhập bị tịch thu” Luật giám sát hành chính nước này cũng cho phép tiến hành kiểm tra tiền gửi tại ngân hàng đối với người bị tình nghi có những nguồn thu nhập bất hợp p h á p

Tại H oa Kỳ, mỗi năm tất cả các cá nhân được yêu cầu phải báo cáo nguồn thu nhập cho các chính phủ liên bang và tiểu bang bàng cách nộp tờ khai thuế thu nhập Khác với quy định tại Điều 3 Luật thuế TNCN của V iệt Nam về thu nhập chịu thuế, Luật thuế TN CN của H oa Kỳ không những giới hạn mà còn quy định công dân có nghĩa vụ phải kê khai tất cả các nguồn thu nhập (cả hợp pháp và bất hợp pháp), nhằm tránh công dân “né thuế” và phát hiện sự bất hợp lý giữa việc kê khai tài sản, thu nhập và thực t ế

Tại Hà Lan, hiện nay theo đánh giá của các chuyên gia thuế hàng đầu thế giới, H à Lan là một trong những quốc gia có hệ thống thuế nói chung và

hệ thống kiểm soát thu nhập nói riêng được coi là ưu việt nhất trong số các quốc gia phát triển Trong sự thành công này, không thể phủ nhận được vai trò của công nghệ thông tin trong kiểm soát các nguồn dữ liệu thông tin về thu nhập của các cá nhân Trước năm 1994, hệ thống thông tin của cơ quan quản

lý thuế tách biệt so với hệ thống thông tin khác như hệ thống thông tin của chính quyền địa phương và ngân hàng Vì vậy, công tác quản lý thuế cùng gặp không ít khó khăn trong việc kiểm tra chéo Tuy nhiên, sau năm 1994, hệ thống thông tin của các cơ quan này đã có sự gắn kết với nhau, theo đó, ngân hàng phải gửi tất cả các thông tin liên quan đến tiền gửi tiết kiệm và đầu tư của các cá nhân cho cơ quan thuê trước ngày 1 tháng 3 hàng năm Đông thời, các chủ sử dụng lao động cũng bị buộc phải thông báo cho cơ quan thuế các