Dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển kỹ năng làm việc hợp tác cho sinh viên sư phạm (tt)

- Tính đầy đủ: Đánh giá về việc đảm bảo thực hiện 5 kỹ năng LVHT thành phần trong quá trình LVHT kỹ năng thiết lập nhóm hợp tác, kỹ năng giao tiếp nhóm, kỹ năng phân công nhiệm vụ, kỹ n

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN TRUNG KIÊN

DẠY HỌC THỰC HÀNH KỸ THUẬT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG LÀM VIỆC HỢP TÁC

CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM

Chuyên ngành: LL&PPDH bộ môn Kĩ thuật Công nghiệp

Mã số: 9.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội - 2020

Trường ĐHSP Kĩ thuật Hưng Yên Phản biện 3: PGS.TS Đặng Văn Nghĩa

Trường ĐHSP Hà Nội

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Trường,

họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia, Hà Nội

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Thế giới đang bước vào kỉ nguyên của cuộc cách mạng công nghệ 4.0, đặt ra nhiệm vụ cho ngành giáo dục trong giai đoạn mới là đào tạo ra những thế hệ người học có thể thích ứng với sự phát triển trên toàn thế giới, có những kỹ năng hiện đại

Nghị quyết số 29-NQ/TW được hội nghị Trung ương 8 khóa XI thông qua đã khẳng định cần phải “tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực” Một trong những kỹ năng quan trọng hiện nay cần phải trang bị cho người học là kỹ năng LVHT.Hoạt động đào tạo hiện nay yêu cầu SV phải dành nhiều thời gian tự học và làm việc nhóm, SV vừa học tập cá nhân, vừa phải hợp tác nhóm với nhau để hoàn thành các nhiệm vụ học tập

Đây là những lý do chủ yếu khiến tác giả chọn đề tài luận án là:“ Dạy

học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển kỹ năng làm việc hợp tác cho sinh viên Sư phạm”

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV Sư phạm; từ đó đề xuất các biện pháp dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV

Sư phạm, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở các trường cao đẳng, đại học có đào tạo ngành Sư phạm kỹ thuật hiện nay

3 KHÁCH THỂ, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học THKT trong chương trình đào tạo SPKT hiện nay

3.2 Đối tượng nghiên cứu

- Bản chất của mối quan hệ giữa dạy học THKT với sự cải thiện kỹ năng LVHT của SV Sư phạm

- Biện pháp dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV

- Đề xuất các biện pháp dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV

- Tổ chức thực nghiệm từ tháng 01/2019 - 3/2019 tại Trường

ĐHSP Kỹ thuật Nam Định trong dạy học học phần Thực hành điện cơ

bản trên 72 SV năm thứ 2

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xây dựng và sử dụng được các biện pháp dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV Sư phạm theo đúng bản chất, những nguyên tắc lý luận, các yêu cầu và kỹ thuật cần thiết thì vừa hoàn thành tốt mục tiêu dạy học, vừa phát triển được kỹ năng LVHT cho SV, qua đó nâng cao chất lượng dạy học THKT

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV Sư phạm kỹ thuật, đề xuất hệ thống kỹ năng LVHT của SV Sư phạm kỹ thuật hiện nay

5.2 Khảo sát, phân tích hoạt động dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV Sư phạm hiện nay

5.3 Đề xuất biện pháp dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ

năng LVHT cho SV Sư phạm, ứng dụng dạy học Thực hành điện cơ bản

5.4 Kiểm nghiệm và đánh giá kết quả nghiên cứu

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Phư ng pháp nghiên cứu l thuy t: Phân tích tài liệu, tổng hợp

những tài liệu, hệ thống hóa, khái quát hóa các nguồn tư liệu để xây dựng

cơ sở lí thuyết cho đề tài

6.2 Phư ng pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra bằng phiếu h i, quan

sát, ph ng vấn, xin ý kiến chuyên gia và thực nghiệm sư phạm

6.3 Phư ng pháp thống kê toán học: Xử lý số liệu trong khảo sát thực

trạng và kiểm nghiệm, đánh giá các biện pháp đã đề xuất

7 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

7.1 Về mặt l luận:

Phát triển cơ sở lý luận của dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV, cụ thể là:

- Làm rõ khái niệm, đặc điểm, cấu trúc, tiêu chí của kỹ năng LVHT

- Làm rõ nguyên tắc của dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV

- Đề xuất hệ thống kỹ năng LVHT của SV Sư phạm kỹ thuật

7.2 Về mặt thực tiễn:

- Đánh giá thực trạng dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV, thực trạng kỹ năng LVHT của SV hiện nay

- Đề xuất 5 biện pháp dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng

LVHT, ứng dụng vào dạy học Thực hành điện cơ bản

8 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Nội dung chính của luận án gồm 4 chương và phần kết luận, khuyến nghị (139 trang), trong đó có 31 bảng, 17 hình Ngoài ra còn có: phần mở đầu (5 trang), số tài liệu tham khảo: 85; phụ lục: 11 (40 trang)

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA DẠY HỌC THỰC HÀNH KỸ THUẬT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN

KỸ NĂNG LÀM VIỆC HỢP TÁC CHO SINH VIÊN

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Nội dung này trình bày những nghiên cứu hướng nghiên cứu về dạy học THKT và DHHT trên thế giới và tại Việt Nam Trên cơ sở đó, đưa ra một số kết luận sau:

1.Dạy học THKT là một trong những hoạt động dạy học được nghiên cứu và triển khai rộng rãi trên Thế giới và tại Việt Nam

2 Hướng nghiên cứu này đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm từ, làm cơ sở cho việc triển khai nhiều hoạt động giảng dạy và học hợp tác tại các khu vực trên thế giới, trong đó có Việt Nam

3 Việc phát triển kỹ năng LVHT cho SV là phù hợp với các quan điểm dạy học hiện đại và quan điểm đổi mới giáo dục nước ta hiện nay

4 Các nghiên cứu về dạy học THKT theo hướng phát triển một số kỹ năng nghề cho người học chủ yếu là các kỹ năng thao tác cá nhân, chưa

có nghiên cứu riêng về kỹ năng LVHT khi làm việc theo nhóm

5 Các công trình đi trước chủ yếu đề cập đến lý luận chung, trong môi trường dạy học lý thuyết, chưa có nhiều công trình nghiên cứu phát triển

kỹ năng LVHT trong dạy học thực hành, trong đó có dạy học THKT

1.2 Những khái niệm cơ bản liên quan tới đề tài

1.2.1 Dạy học thực hành kỹ thuật

Dạy học THKT là quá trình sư phạm do GV tổ chức với mục đích dạy người học củng cố, vận dụng kiến thức và hình thành kĩ năng, kĩ xảo lao động; góp phần hình thành phát triển năng lực kỹ thuật cho người học

1.2.2 Kỹ năng

Kỹ năng là một loại hoạt động có kiểm soát và có ý thức, được thực hiện

có tính kỹ thuật trên cơ sở vận dụng những tri thức, qua đó đạt được kết quả nhất định

1.2.3 Hợp tác

Hợp tác là khái niệm chỉ môi trường và mối quan hệ làm việc, có đặc tính là sự tự nguyện của các cá nhân cùng nhau làm việc với một hoặc một nhóm người khác trên cơ sở cùng có mục đích và lợi ích chung

1.2.4 Kỹ năng làm việc hợp tác

Kỹ năng làm việc hợp tác là tập hợp những lời nói, hành động được thực hiện có ý thức, có kỹ thuật trong quá trình phối hợp với người khác trên

cơ sở vận dụng tri thức, phương thức hành động để đạt kết quả chung

1.3 Một số vấn đề cơ bản về kỹ năng làm việc hợp tác

1.3.1 Đặc điểm của kỹ năng làm việc hợp tác

Thứ nhất, kỹ năng LVHT là mặt kỹ thuật của thao tác hay hành động nhất định Thứ hai, kỹ năng LVHT có nền tảng cơ bản là sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực của các cá nhân cùng tham gia hoạt động chung Thứ ba, kỹ năng LVHT vừa mang tính ổn định vừa mang tính mềm dẻo, linh hoạt và sáng tạo Thứ tƣ, cơ chế hình thành kỹ năng LVHT thực chất là cơ chế phối hợp hoạt động, hành động trong các hoạt động nhóm khác nhau

1.3.2 Cấu trúc của kỹ năng làm việc hợp tác

Hình 1.1 Cấu trúc của kỹ năng làm việc hợp tác

1.3.3 Quá trình hình thành và phát triển kỹ năng làm việc hợp tác

Quá trình hình thành và phát triển kỹ năng LVHT là quá trình được triển khai một cách hợp lý, khoa học qua năm giai đoạn:

- Giai đoạn tiếp nhận hiểu biết về LVHTnhằm trang bị cho SV mục đích,

yêu cầu, nhiệm vụ, cách thức LVHT

- Giai đoạn diễn đạt được quy trình LVHT, tái hiện lại hoạt động LVHT

nhằm hình thành biểu tượng hoạt động, làm cho nó có khả năng sẵn sàng

áp dụng vào tình huống cụ thể một cách tích cực

- Giai đoạn nắm vững cách thức LVHT và thực hiện được các hoạt động

LVHT Ở giai đoạn này, kỹ năng LVHT được hình thành nhờ sự quan sát,

thực hiện một cách có ý thức những hoạt động đang và đã có trước đây

- Giai đoạn thực hiện thành thạo quá trình LVHT một cách có ý thức Ở

giai đoạn này, kỹ năng LVHT dần được phát triển nhờ sự luyện tập thường xuyên, rút kinh nghiệm qua nhiều lần thực hiện

- Giai đoạn vận dụng sáng tạo kinh nghiệm LVHT vào những tình huống

khác nhau Trên cơ sở kỹ năng LVHT đã được thực hiện thuần thục

trong điều kiện bình thường, SV có thể vận dụng để hợp tác có hiệu quả trong những tình huống mới

1.3.4 Đánh giá kỹ năng làm việc hợp tác

Theo quan điểm của luận án, cơ sở đánh giá kỹ năng LVHT được thể hiện qua năm tiêu chí:

- Tính đúng đắn: Đánh giá về mức độ nhận biết mục đích, ý nghĩa, yêu

cầu, cách thức LVHT và thực hiện đúng các hoạt động LVHT

- Tính đầy đủ: Đánh giá về việc đảm bảo thực hiện 5 kỹ năng LVHT

thành phần trong quá trình LVHT (kỹ năng thiết lập nhóm hợp tác, kỹ năng giao tiếp nhóm, kỹ năng phân công nhiệm vụ, kỹ năng phát triển các mối quan hệ, kỹ năng phối hợp hành động)

- Tính thành thạo: Đánh giá về mức độ thuần thục trong việc thực hiện

các hoạt động LVHT ở điều kiện cơ bản

- Tính hiệu quả: Đánh giá về chất lượng, tiến độ trong quá trình LVHT

ở một khoảng thời gian chuẩn

- Tính linh hoạt: Đánh giá về khả năng nhanh nhạy xử trí, ứng phó trong

quá trình LVHT cho phù hợp với tình hình thực tế

1.4 Một số vấn đề trong dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển kỹ năng làm việc hợp tác cho Sinh viên Sư phạm kỹ thuật

1.4.1 Nguyên tắc của dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển kỹ năng làm việc hợp tác

Dạy học THKT định hướng phát triển kỹ năng LVHT phải đảm bảo được năm nguyên tắc cơ bản sau:

+ Thứ nhất,phải tổ chức hoạt động THKT theo nhóm

+ Thứ hai, phải tạo ra môi trường để các SV phụ thuộc lẫn nhau một

1.4.2 Cấu trúc của dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển

kỹ năng làm việc hợp tác

Hình 1.2 Cấu trúc của dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng

phát triển kỹ năng làm việc hợp tác

Cấu trúc dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT dựa trên cấu trúc cơ bản của dạy học THKT, song đòi h i dạy học phải hướng đến chú trọng khai thác mối quan hệ phụ thuộc tích cực của SV với SV với mục tiêu hình thành và phát triển phát triển kỹ năng LVHT bên cạnh việc hình thành kỹ năng nghề nghiệp của SV theo yêu cầu học tập

1.4.3 Hệ thống kỹ năng làm việc hợp tác cần phát triển cho sinh viên

Sư phạm kỹ thuật

Kỹ năng LVHT của SV Sư phạm kỹ thuật có cấu trúc của kỹ năng LVHT, song cũng có những đặc điểm riêng, phù hợp với đặc điểm học tập của SV Sư phạm kỹ thuật, nhằm đảm bảo cho SV thực hiện có kết quả nhiệm vụ học tập Luận án đề xuất cấu trúc kỹ năng LVHT của SV

Sư phạm kỹ thuật gồm năm kỹ năng thành phần:Kỹ năng thiết lập nhóm

hợp tác,Kỹ năng giao tiếp,Kỹ năng phân công nhiệm vụ,Kỹ năng phát

triển các mối quan hệ,Kỹ năng phối hợp thao tác thực hành) với26 biểu

hiện cụ thể

1.4.4 Các y u tố ảnh hưởng đ n việc dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển kỹ năng làm việc hợp tác cho sinh viên Sư phạm

* Về phía giảng viên:

- Cần phải thường xuyên nâng cao các năng lực, kỹ năng sử dụng các PPDH và kỹ thuật DHHT, có khả năng tổ chức, biết chia nhóm, hướng dẫn phân chia nhiệm vụ, sắp xếp không gian học tập, điều khiển, theo dõi, đánh giá và hỗ trợ, điều chỉnh để đáp ứng được các yêu cầu của hoạt động DHHT

* Về phía sinh viên:

- Phải nhận thức được nội dung kiến thức và cách thức LVHT, có mục đích học để rèn luyện tay nghề, đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp tương lai, phải tích cực thực hiện các nhiệm vụ học tập trên lớp, tự học ở nhà, từ thực tiễn cuộc sống, chuẩn bị tài liệu, phương tiện phục vụ bài học

- Có phương pháp, kế hoạch và cách thức luyện tập đúng đắn để dần phát triển kỹ năng LVHT của mình sau mỗi một buổi học, môn học

* Chương trình đào tạo, hệ thống giáo trình, tài liệu:

Nội dung dạy học THKT cần được GV quan tâm thiết kế cho phù hợp, bên cạnh đó phải xây dựng hệ thống tài liệu hỗ trợ hoạt động dạy học

* Cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học:

Các điều kiện phương tiện dạy học đảm bảo, các cơ sở vật chất, trang thiết bị, dụng cụ thực hành, các nguyên vật liệu cần thiết để có thể tổ

chức các hoạt động theo mục đích của GV

* Số lượng và thành phần sinh viên trong lớp học:

Các chuyên gia về DHHT cho rằng thường một lớp số nhóm khoảng từ 4

- 6 nhóm, mỗi nhóm từ 4- 6 SV để thuận lợi cho việc sử dụng các kỹ thuật ghép nhóm hay thi đua giữa các nhóm với nhau

2 Dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT có cơ sở khoa học dựa trên lý luận về dạy học THKT và những yếu tố trong dạy học, lấy hoạt động hợp tác giữa SV- SV làm động lực, lấy hoạt động nhóm làm hình thức dạy học chủ yếu

3 Trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu và thực tế khảo sát nhu cầu, đặc điểm hoạt động học tập của SV Sư phạm kỹ thuật, luận án đề xuất hệ thống kỹ năng LVHT của SV Sư phạm kỹ thuật gồm năm kỹ năng thành

phần: Kỹ năng thiết lập nhóm hợp tác,Kỹ năng giao tiếp nhóm,Kỹ năng

phân công nhiệm vụ,Kỹ năng phát triển các mối quan hệ,Kỹ năng phối hợp thao tác thực hành với 26 biểu hiện cụ thể.Các nhóm kỹ năng này có

mối quan hệ tác động biện chứng lẫn nhau, cùng vận động và phát triển

Chương 2 THỰC TRẠNG DẠY HỌC THỰC HÀNH KỸ THUẬT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG LÀM VIỆC HỢP TÁC

CHO SINH VIÊN 2.1 Khái quát về khảo sát thực trạng

Đề tài khảo sát ba nhóm đối tượng gồm có: 52 GV đang trực tiếp công tác, giảng dạy tại các trường Cao đẳng, Đại học có đào tạo giáo viên kỹ thuật, 554 SV, 46 cựu SV Sư phạm kỹ thuật đã tốt nghiệp, hiện nay làm việc tại các địa phương trong cả nước với nhiều môi trường khác nhau

Kết quả khảo sát khẳng định đại đa số các GV được h i về cơ bản đều có những nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng, đặc điểm, những yêu cầu cơ bản của dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV Sư phạm Họ cũng đã xác định được vai trò của mình trong việc phát triển kỹ năng LVHT cho SV trong hoạt động dạy học THKT Tuy

nhiên, về nhiệm vụ cụ thể của GV trong quá trình dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cho SV Sư phạm, GV vẫn còn những nhầm lẫn nhất định Khá nhiều GV nhầm lẫn rằng trong dạy học theo hướng phát triển kỹ năng LVHT cần phải hợp tác với SV, tham gia tích cực và sẵn sàng giải quyết những vấn đề xảy ra trong quá trình LVHT của SV Về phía SV, phần lớn các em đã hiểu được những đặc điểm cơ bản về dạy học THKT theo hướng phát triển kỹ năng LVHT, song bên cạnh đó vẫn còn có nhiều SV chưa có nhận thức đầy đủ, sâu sắc về vấn

đề này, trong đó SV năm thứ 3, 4, 5 sau khi đã trải qua các hoạt động học tập thực hành chuyên ngành có hiểu biết tốt hơn SV năm thứ nhất mới vào trường

2.2.2 Thực trạng dạy học thực hành kỹ thuật theo hướng phát triển kỹ năng làm việc hợp tác cho sinh viên

Về cơ bản, yêu cầu, nội dung dạy học thực hành khá thuận lợi để thiết kế dạy học thực hành kỹ thuật theo nhóm hợp tác cho sinh viên, song trên thực tế, do phải đầu tư thời gian và công sức nên ít khi GV thiết

kế lại, bên cạnh đó phần lớn các GV cho rằng việcđánh giá năng lực của

SV trước khi tổ chức thực hành đối với GV không gặp mấy khó khăn

Về cơ sở vật chất, dụng cụ, học liệu thực hành khi thiết kế dạy học thực hành kỹ thuật theo nhóm hợp tác cho sinh viên khá đầy đủ và thuận lợi để làm việc hợp tác theo nhóm

Thực tế về trang thiết bị, điều kiện dạy học khi tổ chức dạy học thực hành kỹ thuật theo nhóm hợp tác cho sinh viên là khá thuận lợi, song việc phân chia nhóm hợp tác, cách thức phân chia nhóm của GV khi

tổ chức dạy học THKT theo nhóm hợp tác cho SV là tương đối đơn giản; chủ yếu là ngẫu nhiên, chưa mấy chú trọng các kỹ thuật hay có ý đồ sư phạm trong việc phân chia nhóm