Đánh giá thực trạng văn hóa đọc ở Việt Nam. Nêu thực trạng xã hội với những vấn đề cần quan tâm và phân tích sự cần thiết phải phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng nhằm xây dựng và phát triển văn hóa, giáo dục và nâng cao nội lực của con người Việt Nam phục vụ phát triển bền vững đất nước.
Trang 1Phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng – Một giải pháp quan trọng để xây dựng và phát triển văn hóa, giáo dục
và con người Việt Nam
Development of reading culture – An important solution to the construction and
development of culture, education and human resourse
TS Vũ Dương Thúy Ngà,
Vụ Thư viện – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Ph.D Vu Duong Thuy Nga, Library Department – The Ministry of Culture, Sports and
Tóm tắt
Đánh giá thực trạng văn hóa đọc ở Việt Nam Nêu thực trạng xã hội với những vấn đề cần quan tâm và phân tích sự cần thiết phải phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng nhằm xây dựng và phát triển văn hóa, giáo dục và nâng cao nội lực của con người Việt Nam phục vụ phát triển bền vững đất nước
Từ khóa: văn hóa đọc, Việt Nam, phát triển con người toàn diện
Abstract
Current context of rising issues in our society; an analysis of the necessity of reading culture development in community to enhance culture, education and to empower Vietnamese people in order
to meet sustainable development's demands of the country
Keywords: reading culture, Viet Nam, human resourse development…
Văn hóa đọc giữ một vai trò quan
trọng, góp phần hình thành nên con người
toàn diện, có trí tuệ, có nhân cách, lối sống
lành mạnh, có năng lực tiếp nhận, cập nhật
tri thức không ngừng để có thể thích ứng
với sự phát triển của xã hội hiện đại - xã
hội dựa trên nền tảng của nền kinh tế tri
thức Sinh thời, Hồ Chủ tịch đã từng căn
dặn: bất luận làm công việc gì cũng cần
phải đọc Người mới học chữ cần đọc để
không mù lại, người làm công an cần đọc
để nắm tình hình Những người làm công
việc chuyên môn cần phải đọc để nâng cao
trình độ Người làm quản lý lãnh đạo cần phải đọc để quản lý, lãnh đạo tốt hơn Làm nhà báo, nhà văn lại càng phải đọc…[1] Trong rất nhiều các biện pháp và nội dung cần triển khai để thực hiện Chiến lược Phát triển Văn hóa đến năm 2020 phát triển phong trào đọc và xây dựng thế hệ đọc tương lai, góp phần thực hiện mục tiêu:
“tạo môi trường và điều kiện để phát triển
về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật; đề cao tinh thần yêu nước, tự hào
Trang 2dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của m i
người với bản thân mình, với gia đình, cộng
đồng, xã hội và đất nước” [2] mà Nghị
quyết 33 khóa XI của Đảng Cộng sản Việt
Nam đã đặt ra, phát triển văn hóa đọc là một
nội dung cần được quan tâm đúng mức
1 Thực trạng xã hội và những
vấn đề gây nhức nhối
Theo báo cáo của Ban chỉ đạo Đề án
IV “Đấu tranh phòng, chống tội phạm xâm
hại trẻ em và tội phạm trong lứa tuổi chưa
thành niên” của Bộ Công an, trong vòng 6
năm (2007 - 2013), trên cả nước đã xảy ra
63.600 vụ án hình sự do trẻ vị thành niên
gây ra, với 94.300 đối tượng là trẻ vị thành
niên phạm tội, tăng gần 4.300 vụ án so với
6 năm trước đó Đây là những con số đau
lòng, làm nhức nhối lương tâm và dư luận
xã hội
Điều đáng lo ngại là số tội phạm vị
thành niên ngày càng trẻ hóa và số những
vụ án đặc biệt nghiêm trọng ngày càng gia
tăng Theo thống kê, trong tổng số 94.300
tội phạm vị thành niên nói trên, số trẻ dưới
14 tuổi phạm tội chiếm tới 13%, trẻ từ 14
đến 16 tuổi phạm tội chiếm tới 34,7% và
với m i vụ án, hầu hết những tội phạm vị
thành niên đều phạm cùng một lúc nhiều tội
danh Tuy chưa cấu thành tội phạm nhưng
bạo lực học đường lại đang trở thành một
vấn nạn đáng báo động về sự suy đồi đạo
đức và sự sai lệch về hành vi của một bộ
phận không nhỏ học sinh
Theo số liệu được Bộ Giáo dục và
Đào tạo đưa ra gần đây nhất, trong một
năm học, toàn quốc xảy ra gần 1.600 vụ
việc học sinh đánh nhau ở trong và ngoài
trường học (khoảng 5 vụ/ngày) Cũng theo
thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cứ
khoảng trên 5.200 học sinh thì có một vụ
đánh nhau; cứ hơn 11.000 học sinh thì có
một em bị buộc thôi học vì đánh nhau; cứ 9
trường thì có một trường có học sinh đánh nhau Bạo lực học đường đã trở thành mối quan tâm của rất nhiều cha mẹ học sinh, các nhà trường và là n i trăn trở của toàn xã hội bởi hậu quả nghiêm trọng mà nó gây ra
Nguyên nhân
Hành vi và nhận thức của một con người được hình thành bởi 2 yếu tố: hoàn cảnh và nền tảng giáo dục.Sự xuống cấp của đạo đức xã hội bắt nguồn từ sự mất đi
hệ giá trị nền tảng cũ, trong khi hệ giá trị nền tảng mới chưa được hình thành
Sự phát triển của xã hội hiện đại cũng không chỉ mang lại những mặt tích cực, mà còn có cả những mặt trái Việc dễ dàng tiếp cận những luồng thông tin không có chọn lọc và định hướng dễ khiến trẻ hình thành những lệch lạc trong suy nghĩ và nhận thức Với những trẻ có môi trường và hoàn cảnh sống không thuận lợi thì việc tiếp cận với những luồng thông tin thiếu kiểm soát
và chọn lọc còn có thể dẫn trẻ đến với con đường của tội phạm và bạo lực
2 Vai trò của văn hóa đọc đối với
sự phát triển bền vững của cá nhân, cộng đồng và quốc gia
Hành vi của một con người được quyết định bởi tư duy và nhận thức của chính họ Đọc là quá trình giúp một người điều chỉnh hành vi, thông qua việc tiếp nhận thông tin tri thức có chọn lọc để thay đổi tư duy và nhận thức Bởi vậy, sách và giáo dục chính là phương tiện quan trọng nhất tạo ra sự thay đổi
Đọc không chỉ giúp con người mở mang kiến thức, tiếp nhận những giá trị tri thức mới để vận dụng có ích vào thực tế cuộc sống, mà còn giúp họ thẩm thấu những giá trị đẹp đẽ và nhân văn từ sách để hoàn thiện nhân cách, trí tuệ và trở thành những con người có ích cho bản thân, cho gia đình, cho cộng đồng và xã hội
Trang 3Một đất nước có trở nên lớn mạnh
được hay không, hoàn toàn tùy thuộc vào
sự giải phóng nguồn tài nguyên tiềm năng
con người, trong đó trí tuệ và hệ giá trị nền
tảng là yếu tố có vai trò quyết định Văn
hóa đọc ở cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp đều
có ảnh hưởng đến cả hai yếu tố đó
Xét về bản chất, văn hóa đọc là một
hoạt động văn hóa của con người, thông
qua việc đọc để tiếp nhận thông tin và tri
thức Đó là nền tảng để tiếp nhận thông tin
và trị thức Văn hóa đọc thể hiện các năng
lực của con người trong việc đọc thông qua
nhu cầu hứng thú, kỹ năng lựa chọn tài
liệu, thói quen đọc, kỹ năng đọc, khả năng
lĩnh hội và vận dụng tri thức, thông tin từ
tài liệu vào hoạt động thực tiễn Mức độ
phát triển của văn hóa đọc đã trở thành
thước đo sự phát triển của một quốc gia
Nó được biểu hiện qua hành vi, tập quán
đọc và thái độ ứng xử với sách báo và tài
liệu của cá nhân và cộng đồng; sự đa dạng
của các xuất bản phẩm và điều kiện đọc
của người dân được đảm bảo với các thư
viện hiện đại, thân thiện có vốn tài liệu
phong phú Đọc đã trở thành một trong nền
tảng giúp con người hình thành nên sự hiểu
biết, để từ đó khơi nguồn khả năng sáng
tạo Đối với cộng đồng, văn hóa đọc có vai
trò quan trọng:
- Góp phần giảm tệ nạn xã hội, tạo nên
cộng đồng văn hóa biết hướng thiện, quý
trọng tri thức, lẽ phải, biết phát huy truyền
thống đoàn kết, tương thân, tương ái
- Góp phần xây dựng cuộc sống cá nhân
và cộng đồng ngày càng hạnh phúc hơn
Văn hóa đọc còn góp phần vào việc
phát triển quốc gia một cách bền vững:
- Góp phần phát triển giáo dục, kinh
tế, văn hóa, hạn chế các tệ nạn xã hội, thúc
đẩy xóa đói giảm nghèo, xóa dần khoảng
cách về hưởng thụ văn hóa giữa thành thị
và nông thôn, vùng sâu vùng xa, đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới
- Phát triển văn hóa đọc sẽ góp phần nâng cao dân trí, xây dựng xã hội học tập, bồi dưỡng lòng ham hiểu biết thông qua việc đọc, góp phần hình thành nhân cách
và trí tuệ con người Việt Nam tham gia vào phát triển bền vững đất nước
- Phát triển văn hóa đọc sẽ góp phần nâng cao kỹ năng sống, ý thức cộng đồng
- Đọc sách góp phần xóa mù chữ và tránh tái mù đặc biệt đối với những người ở vùng sâu, vùng xa
- Giúp cho mọi người có sự hiệu biết
và nâng cao năng lực, có thể hội nhập
3 Thực trạng văn hóa đọc ở Việt Nam
Việt Nam được UNDP đánh giá là nước đã đạt được những thành tựu to lớn
về xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế
- xã hội trong hai thập kỷ vừa qua Việt Nam đã thoát ra khỏi tình trạng kém phát triển, bước vào nhóm nước đang phát triển
có thu nhập trung bình, đồng thời hình thành được hệ thống kết cấu hạ tầng thiết yếu phục vụ đời sống kinh tế - xã hội và công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Chính trị - xã hội ổn định, quốc phòng, an ninh được giữ vững Trên phương diện quản lý nhà nước, Việt Nam đã thực hiện thành công các biện pháp can thiệp với mục tiêu đối tượng cụ thể để h trợ cho hệ thống dịch vụ công, các cơ quan xây dựng luật và thực thi luật, đấu tranh chống tham nhũng
và thực hiện các quyền con người nhằm đảm bảo cho hệ thống quản lý quốc gia theo kịp tốc độ phát triển kinh tế cao của đất nước Tuy nhiên, trên thực tế, Việt Nam vẫn còn đang là nước có thu nhập thấp ở Đông Nam Á, tỷ lệ nghèo còn chiếm 10,7 % Một trong những yếu tố góp phần vào việc phát triển một xã hội dân chủ công bằng và văn minh là việc người dân được
Trang 4đảm bảo thông tin và được cung cấp các cơ
hội để học tập suốt đời, không ngừng nâng
cao nhận thức và hiểu biết Văn hóa đọc đã
tham gia và đóng góp không nhỏ vào việc
tạo ra những cơ hội đó
So với năm 1945, Việt Nam đã có
những bước tiến dài trong xây dựng và
phát triển văn hóa đọc Điều kiện cho
người dân Việt Nam đọc sách đã được cải
thiện về nhiều phương diện: sự hình thành
các nhà sách, nhà xuất bản và mạng lưới
thư viện rộng khắp cả nước Nhà nước đã
thực hiện nhiều chương trình để trang bị và
tăng cường khả năng sử dụng sách báo cho
người dân Đã có một thời phong trào đọc sách có hướng dẫn cùng với phong trào
“tiếng hát át tiếng bom” đã góp phần là tạo nên động lực và niềm tin giúp con người Việt Nam vượt qua khó khăn để đánh thắng Đế quốc Mỹ, thống nhất đất nước Đối tượng người sử dụng thư viện để đọc sách đã được mở rộng với quảng đại quần chúng nhân dân Cùng với sự gia tăng về
số thẻ, lượt người đến sử dụng thư viện công cộng cũng có sự tăng trưởng trong những năm gần đây Số liệu lượt bạn đọc đến thư viện công cộng được thể hiện trong biểu đồ 1
19423717
0 5000000
10000000
15000000
20000000
25000000
30000000
Nam 2009 Nam 2010 Nam 2011 Nam 2012 Nam 2014
Series 1
Biểu đồ 1 Lượt bạn đọc giai đoạn 2009-2014
[Nguồn: số liệu thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch]
Kết quả điều tra xã hội học do Bộ
VHTTDL thực hiện năm 2015 cho thấy
mức độ phát triển văn hóa đọc của người
dân Việt Nam còn chưa cao Thực trạng về
việc sử dụng thời gian r i của người Việt
Nam cho việc đọc sách còn hạn chế Kết quả cụ thể về thực trạng việc sử dụng thời gian r i của người Việt Nam được tổng hợp trong bảng 1
Trang 5Bảng 1 Thực trạng sử dụng thời gian
rảnh rỗi của người Việt Nam
Hoạt động Tỷ lệ % Đối với học sinh, sinh viên
Xem vô tuyến và video 32.8
Tham gia sinh hoạt các CLB 14.4
Đối với người trưởng thành
Xem vô tuyến và video 57.3
Tự học, nghiên cứu 32.7
Sinh hoạt câu lạc bộ 11.3
Các hoạt động khác 10.7
[Nguồn: Kết quả điều tra của Vụ Thư viện -
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch]
Về nhu cầu đọc của người dân Việt
Nam thể hiện qua các chủ đề, lĩnh vực
thường được quan tâm tìm đọc Kết quả
điều tra cho thấy: đối với học sinh sinh
viên, nội dung các tài liệu được ưa thích
đọc nhất lần lượt là sách liên quan đến học tập (54,4%), khoa học thường thức (32%),
cổ tích (25,4%), trinh thám (23,7%), danh nhân (19,8%), tình yêu (17,8%), lịch sử (16,9%), khoa học viễn tưởng (16,9%), tình bạn (15%), võ hiệp (7,1%); đối với người trưởng thành ưa thích đọc các nội dung văn hoạc nghệ thuật (50%), chính trị
xã hội (36%), gia đình lối sống (34%), kỹ năng sống (30%), khoa học thường thức (27,3%), khoa học kỹ thuật (22%), ngoại ngữ (21,3%), sách giáo khoa – giáo trình (16%), kinh tế (10%), thiếu nhi (8%), thể thao (8%) và các lĩnh vực khác (7,3%) Về mục đích đọc, người Việt Nam vẫn còn thiên nhiều về giải trí Kết quả điều tra được 56% đọc để thư giãn, giải trí; 42% đọc để phục vụ học tập, 32% để phục vụ công tác; 15,3% phục vụ nghiên cứu khoa học và 4% đọc với mục đích khác [4]
Ở các vùng nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, sách báo còn rất hạn chế Sự thiếu thông tin và cơ hội tiếp xúc với sách, báo, tài liệu đã ảnh hưởng đến tầm hiểu biết của người dân, và gián tiếp ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, gây nên sự chênh lệch giữa các vùng miền Trong công tác xuất bản có sự gia tăng
số lượng nhưng chất lượng còn hạn chế, sách xuất bản thiếu cân đối gần 80% là sách giáo khoa, giáo trình Số lượng bản sách trong thư viện công cộng còn rất thấp, tính đến tháng 12 năm 2015 mới chỉ đạt 0,42 bản/đầu người [3].Đầu tư cho thư viện còn thấp, chương trình mục tiêu quốc gia cho phát triển văn hóa trong lĩnh vực thư viện đã bị cắt giảm nghiêm trọng Chương trình h trợ xây dựng thư viện huyện vùng đặc biệt khó khăn thôi không được triển khai từ năm 2009, chương trình
h trợ cho các thư viện tỉnh xây dựng kho sách lưu động cũng ngừng từ 2011
Trang 6Trong những năm qua, nhiều tổ chức
và cá nhân ở trong và ngoài nước đã n
lực, hết mình vì mục tiêu đẩy mạnh việc
đọc trong cộng đồng Hơn 60 thư viện tư
nhân có phục vụ cồng đồng, hơn 100 tủ
sách dòng họ, hơn 4000 tủ sách phụ huynh,
tủ sách lớp học đã được thành lập Một số
dự án do các cá nhân tâm huyết đã được
thực hiện: “Sách hóa nông thôn”, “ Sách ơi
mở ra”, “Sách cho em” Nhưng những
đóng góp đó chưa đủ khơi dậy và đảm bảo
cho văn hóa đọc được nuôi dưỡng và phát
triển Để phát triển văn hóa đọc trong cộng
đồng không thể chỉ là sự n lực của một
nhóm người nhiệt huyết, cũng không chỉ
đơn thuần là công việc của những người
làm công tác thư viện, xuất bản mà đòi hỏi
phải có sự chỉ đạo sâu sát của Chính phủ,
sự đầu tư và ban hành các chính sách phù
hợp của Nhà nước, sự chung tay của các
Bộ ngành, địa phương và toàn xã hội
4 Sự cần thiết phải phát triển văn hóa
đọc trong cộng đồng
Sự thay đổi của đời sống đương đại do
sự phát triển của công nghiệp, sự bùng nổ
thông tin, xu hướng toàn cầu hóa, sự phát
triển của kinh tế thị trường đã đặt ra những
thách thức lớn, đòi hỏi có một quan niệm
mới về văn hóa đọc, đặc biệt là cần có một
chính sách vĩ mô để phát triển văn hóa đọc
cho phù hợp với bối cảnh của thời đại mới
Trong đó, sự điều chỉnh của Nhà nước là
hết sức quan trọng
Ở Việt Nam, văn hóa đọc chưa được
quan tâm phát triển đúng mức Văn hóa
chưa được đầu tư đủ mạnh cũng như chưa
có sự kết nối một cách chặt chẽ Sự suy
giảm văn hóa đọc trong hai thập kỷ gần
đây đã ảnh hưởng tiêu cực đến nhiều lĩnh
vực khác nhau trong đời sống xã hội:
Trong các nhà trường, có nhiều học sinh
không có ý thức, thói quen và kỹ năng đọc
sách, nên không có kỹ năng tự học, tự nghiên cứu Một số người thờ ơ với sách và việc tích lũy tri thức; thực tế đã xuất hiện hiện tượng không ít người sống vô cảm, bất chấp vì thiếu hiểu biết về luật pháp, về trách nhiệm công dân Sự thiếu hiểu biết còn dẫn đến những nguy cơ rất đáng báo động về môi trường sinh thái, an toàn thực phẩm, kế hoạch hóa gia đình Đặc biệt, sự nghèo nàn về tâm hồn do thiếu tiếp xúc với những cuốn sách giàu tính nhân văn đã dẫn đến sự gia tăng các tội phạm nghiêm trọng, đặc biệt trong giới trẻ Điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng nguồn nhân lực của nước ta
Để hướng tới xây dựng nền văn hoá và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học, có ý thức tôn trọng pháp luật, có hiểu biết sâu sắc, về lịch sử, văn hoá dân tộc, biết tiếp nhận tinh hoa văn hóa của thế giới, biết trân trọng và vươn tới cái đúng, cái tốt đẹp, cao thượng; dám đấu tranh phê phán, đẩy lùi cái xấu, cái ác, thấp hèn, lạc hậu; tích cực ngăn chặn và đẩy lùi sự xuống cấp về đạo đức xã hội, khắc phục những mặt hạn chế của con người Việt Nam, có nhiều việc cần phải thực hiện, trong đó đẩy mạnh việc đọc và tăng cường khả năng tiếp nhận, ứng dụng tri thức thông qua sách báo có một ý nghĩa quan trọng Một xã hội phát triển theo đúng nghĩa
là một xã hội văn minh đảm bảo sự công bằng, dân chủ cho người dân trong mưu sinh và mưu cầu hạnh phúc Những nước hạnh phúc là những nước có sự cân bằng giữa sự sung túc về vật chất và phong phú
về tinh thần Để tạo nên sự phong phú về tâm hồn, trước hết phải phát triển văn hóa giáo dục, để hình thành nên những con người có tri thức Văn hóa đọc có vai trò
Trang 7quan trọng đối với m i cá nhân và sự phát
triển của xã hội Vì thế, nhiều quốc gia
phát triển trên thế giới đã rất quan tâm và
đầu tư nhằm đáp ứng nhu cầu đọc của dân
chúng Bài học của Hoa Kỳ, Nhật Bản và
Hàn Quốc đã khẳng định vai trò của văn
hóa đọc với sự phát triển quốc gia Từ 300
năm trước , Nhật Bản đã rất chú trọng việc
phổ biến tri thức thông qua hệ thống nhà
xuất bản, thư viện, trường học Những
chính sách thúc đẩy văn hóa đọc đã tạo nền
tảng cho sự phát triển bền vững của Nhật
Bản Hoa Kỳ đã phát triển vượt trội so với
Châu Âu nhờ tri thức lan tỏa trong giới
bình dân từ 200 năm trước đây Và cho đến
ngày nay, khi các quốc gia này đã trở thành
cường thịnh, việc đọc của người dân vẫn
được chính phủ quan tâm Hoa Kỳ đứng
đầu thế giới về đầu tư cho thư viện, Hàn
Quốc m i năm chi tới 0,31% GDP cho thư
viện để người dân có điều kiện đọc sách tốt
nhất Bình quân 1 năm Anh chi tới 54 USD
cho một người dân trong việc đọc sách [5]
Từ thực trạng việc đọc của người dân ở
Việt Nam và kinh nghiệm của nước ngoài,
đã đến lúc không thể không quan tâm phát
triển văn hóa đọc trong cộng đồng Để làm được việc đó, Chính phủ cần sớm có những chính sách, và sự đầu tư cụ thể Đây là một việc làm hết sức cấp bách, góp phần xây dựng và phát triển văn hóa, giáo dục và nâng cao nội lực của con người Việt Nam phục vụ phát triển bền vững đất nước
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Hồ Chí Minh (1971), Bàn về vấn đề học tập,
Nxb Sự thật, Hà Nội
2 Nghị quyết số 33 - NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
ngày 9 tháng 6 năm 2014 về Xây dựng và
phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững đất nước
3 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Số liệu
thống kê từ 1011-2015
4 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Kết quả
điều tra của Vụ Thư viện về Thực trạng văn hóa đọc ở Việt Nam, 2015
5 The Economic Landscape, truy cập tại: https://www.oclc.org/content/dam/oclc/report s/escan/downloads/economic.pdf
Ngày nhận bài: 28/12/2015 Biên tập xong: 15/02/2016 Duyệt đăng: 20/02/2016