Luận văn Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Hoang thai của Dorota Terskosska

Những tác phẩm văn học chính của bà: Con gái của những mụ phù thủy được đưa vào Danh sách những cuốn sách hay toàn thế giới – Jan Christian Andersen, Giải thưởng của Ủy ban Ba Lan Hội đồ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

HOÀNG THỊ HUYỀN

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT

“HOANG THAI” CỦA DOROTA TERAKOWSKA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

HOÀNG THỊ HUYỀN

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT

“HOANG THAI” CỦA DOROTA TERAKOWSKA

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

MÃ SỐ: 60.22.02.45

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đỗ Hải Phong

Lời cảm ơn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS.TS Đỗ Hải Phong – người thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn toàn thể các thầy giáo, cô giáo Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình tôi học tập tại trường.

Tôi cũng chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu vừa qua.

Hà Nội, tháng 6 năm 2016

Tác giả

Hoàng Thị Huyền

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 13

5 Đóng góp mới của luận văn 13

6 Cấu trúc của luận văn 13

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHÂN VẬT TỰ SỰ 14

1.1 Tự sự về những người mẹ 15

1.1.1 Những người mẹ bất mãn 15

1.1.1.1 Maria 16

1.1.1.2 Teresa 18

1.1.2 Người mẹ có khát vọng, lý tưởng 25

1.2.2.1 Irena 25

1.2.2.2 Ewa 28

1.2 Tự sự về những người cha 38

1.2.1 Ông đội mũ – cái bóng vô hình 39

1.2.2 Ignacy – áp đặt, hà khắc 40

1.2.3 Jan – âm thầm, lặng lẽ 41

1.2.4 Ba người đàn ông hiếp dâm – ích kỷ, vô trách nhiệm 47

1.3 Tự sự về những đứa trẻ 51

1.2.1 Tự sự về đứa trẻ đã ra đời 51

1.2.1 Tự sự về cái Thai 56

CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN – THỜI GIAN TỰ SỰ 63

2.1 Không gian 63

2.1.1 Không gian yên bình, lý tưởng 64

2.1.2 Không gian hỗn độn, bất an 70

2.2 Thời gian 78

2.2.1 Thời gian tuyến tính và thời gian tuần hoàn 78

2.2.2 Thời gian đồng hiện 85

CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC TRUYỆN KỂ 93

3.1 Diễn trình truyện kể 93

3.1.1 Diễn trình sự kiện thực tại 94

3.1.2 Diễn trình sự kiện hồi tưởng 97

3.2 Những môt típ Kinh Thánh trong truyện kể về thực tại đương đại109 3.2.1 Mô típ thiên đường bị đánh mất 110

3.2.2 Mô típ Giáng sinh 113

KẾT LUẬN 122

TÀI LIỆU THAM KHẢO 125

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Ba Lan là một quốc gia đất không rộng, người không đông ở Trung Âu,

nhưng đóng góp của đất nước này cho nền văn minh nhân loại hoàn toàn khôngnhỏ Đặc biệt, hơn một thế kỉ gần đây, nền văn học đã đạt được những thànhtựu rực rỡ, với bốn nhà văn, nhà thơ đạt giải Nobel Đó là các nhà văn Henryk(Nobel 1905), Wladyslaw Reymont (Nobel 1924); các nhà thơ: CzeslawMilosz (Nobel 1980), Wislawa Szymborska (Nobel 1996) Ngày nay, văn học

Ba Lan nở rộ với các tác giả nữ và tác phẩm của họ đã chiếm được lòng mến

mộ của độc giả Việt Nam, trong đó có nữ văn sĩ nổi tiếng của văn học Ba Lanđương đại Dorota Terakowska

Dorota Terakowska, nữ nhà văn, nhà báo, sinh ngày 30 tháng 8 năm 1938tại Krakow, tốt nghiệp Khoa xã hội học Đại học Tổng hợp Jagielonski Krakow

Bà nhiều năm là biên tập viên của báo Gazeta Krakowska, tạp chí Przekrój, làngười đồng sáng lập báo Czas Krakowski Những tác phẩm văn học chính của

bà: Con gái của những mụ phù thủy (được đưa vào Danh sách những cuốn

sách hay toàn thế giới – Jan Christian Andersen, Giải thưởng của Ủy ban Ba

Lan Hội đồng thế giới sách IBBY 1992), Chúa tể Lewaw (được xếp vào danh

sách 10 cuốn sách vàng những năm 80 dành cho trẻ em, là sách đọc cho lớp

VI), Tấm gương Ngài Gryms (best-seller, được tặng giải thưởng Maly Dong, trong cuộc thi Best-seller 1995), Nỗi cô đơn của các thần linh (được công nhận

là “cuốn sách của năm 1998”, Giải thưởng của Ủy ban Ba Lan IBBY, Giải

thưởng của tạp chí Sách mới xuất bản), Nơi thiên thần giáng thế (“ Cuốn sách hay nhất 1999”, Giải thưởng của Ủy ban Ba Lan IBBY), Con nhộng (best- seller năm 2001), Ở xứ Mèo, Chuyến du ngoạn điên rồ của bà Brygida trong

thành Krakow, Gia đình, Con người là một địa chỉ tốt, Ngày và đêm của mụ phù thủy… Trong các tác phẩm văn học của mình bà thường được đề cập đến

những vấn đề hóc búa của con người hiện đại và cuộc sống hiện đại, nhữngthân phận trớ trêu, cuộc đời của những người bị ruồng bỏ, ốm yếu, tật nguyền.

Bà dồn nhiều tâm huyết cho mảng đề tài thanh thiếu niên Năm 2002 bà đượctặng Giải thưởng của Tổng thống Cộng hòa Ba Lan về sự nghiệp sáng tác vàhoạt động nghệ thuật dành cho thanh thiếu niên

Nhà văn Dorota Terakowska trở nên quen thuộc với độc giả Việt Nam qua

hai tiểu thuyết Hoang thai ra đời năm 2001 và Quà của chúa ra đời năm 2009,

do dịch giả Lê Bá Thự dịch Đây là hai tác phẩm mà sức nóng của nó vẫnkhông hề giảm cả với xã hội Ba Lan và Việt Nam, bởi đó là hai tiểu thuyết vôcùng hấp dẫn không chỉ trong nội dung, cách kể mà qua đó, tác giả đặt ra vấn

đề nóng hổi của thời đại Quà của chúa viết về cuộc sống của một em bé bị

bệnh đao, thiểu năng trí tuệ, được coi là cuốn sách đầu tiên trên thế giới viết vềbệnh đao hấp dẫn như vậy, cũng là một trong những cuốn tiểu thuyết đượcđánh giá hay nhất của thập niên cuối thế kỷ XX đầu thế kỉ XXI Tác phẩm nóilên khát vọng của con người muốn vươn lên làm chủ số phận của mình, chứa

đựng đầy tính nhân văn cao đẹp gây xúc động lòng người Hoang thai viết về

tâm lý của một cô gái mới lớn khát khao đổi đời, chẳng may dại dột bị chửa

hoang nhưng cô có cách xử lý khác thường Nếu như Quà của chúa gần gũi với tâm lý của vợ chồng trẻ thì Hoang thai lại rất gần gũi với tâm lý của các bạn

trẻ, đặc biệt là các bạn nữ ở tuổi mười tám, đôi mươi, lứa tuổi chập chững bướcvào đời với bao nỗi niềm, ước mơ, kì vọng và cách đương đầu với những sự cốtrong đời để vươn lên

Với tất cả sự độc đáo đó, đề tài giới thiệu với độc giả Việt Nam một cây bút

Ba Lan nổi tiếng, nữ nhà văn Dorota Terakowska, đồng thời tạo cơ hội để bạnđọc khám phá bức tranh toàn cảnh nền văn học Ba Lan đương đại vô cùng sôiđộng và hấp dẫn

1.2 Tác phẩm Hoang thai, có tên tiếng Ba Lan “Ono” (Nó), ra đời trong

một bối cảnh đặc biệt, câu chuyện mà tiểu thuyết đề cập đến vừa mới xảy racách đây không lâu, cụ thể là trong năm đầu tiên của thế kỉ này, năm 2001, tạimột thị trấn nghèo ở phía Nam Ba Lan Tác phẩm mang hơi thở của cuộc sống,với rất nhiều tình tiết mang tính thời sự, là những vấn đề của cuộc sống đươngđại, “là những đề tài nóng hổi như khoai tây vừa nướng” Tiểu thuyết ngay lậptức gây chấn động dư luận bạn đọc Ba Lan và được đánh giá là tiểu thuyết nămsao

Đọc tác phẩm, mỗi nhân vật đều gợi cho người đọc nỗi trăn trở, day dứtkhôn nguôi Câu chuyện trở nên gần gũi và dễ dàng được bạn đọc đương thờitiếp nhận bởi vấn đề mà tác phẩm đặt ra đi thẳng vào xã hội đương đại Đặcbiệt, những vấn đề đó đang xảy ra với xã hội Việt Nam khiến mỗi người đềuphải suy nghĩ Câu chuyện đánh trúng tâm lý của giới trẻ mơ ước đổi đời,muốn rời bỏ phố nghèo tỉnh lẻ lên các thành phố lớn Những vấn đề gần gũivới đời sống chúng ta đã được đề cập đến, hầu như đều có thể có trong mỗi gia

đình, mỗi nếp nhà, mỗi con người, mỗi làng quê, thị thành Hoang thai đòi hỏi mỗi người chúng ta phải tự trả lời câu hỏi: Chỗ đứng của chúng ta trong thế

giới này ở đâu? Hạnh phúc là gì? Tưởng như đơn giản nhưng đó là vấn đề có ý

nghĩa muôn thưở mà nhân loại vẫn đang đi tìm kiếm để thấy giá trị đích thựccủa cuộc sống Vấn đề mà tiểu thuyết đặt ra thực sự có ý nghĩa thức tỉnh vớicon người

Tiểu thuyết không chỉ có giá trị về mặt nội dung tư tưởng mà cả nghệ thuật

kể chuyện Đọc câu chuyện, người đọc bị thu hút bởi nội dung câu chuyện thực

sự nóng, bị lôi cuốn vào tình tiết gay cấn xem nhân vật sẽ xử lý tình huống vàsống ra sao, đồng thời có sự đối sánh nếu là bản thân mình sẽ làm thế nào Đọccâu chuyện, người đọc không thể dứt ra khỏi những tình tiết đan xen nhau giữaquá khứ, hiện tại, giữa câu chuyện nhỏ với câu chuyện lớn, giữa câu chuyện

của các nhân vật từ đời trước cho đến câu chuyện của nhân vật của ngày hômnay Đặc sắc hơn cả là mô típ Kinh Thánh của truyện kể, vốn được các nhà vănphương Tây khai thác rất nhiều, nhưng đến Dorota Terakowska, bà lại khaithác ở khía cạnh hoàn toàn lạ và hấp dẫn, từ đó đặt ra các vấn đề của hiện thựcđương đại.

Với niềm yêu thích, ham khám phá những nét thú vị của đất nước, conngười, văn hóa, văn học Ba Lan, bị lôi cuốn bởi cách kể, nghệ thuật kể chuyệnhấp dẫn của tác phẩm và vấn đề đặt ra từ tác phẩm, mong muốn đóng góp côngsức vào việc nghiên cứu một tác giả còn mới lạ với độc giả Việt Nam, chúng

tôi chọn đề tài nghiên cứu Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Hoang thai

của Dorota Terakowska.

2 Lịch sử vấn đề

Tiểu thuyết ngay khi ra đời, lập tức gây nên cơn sốt đối với độc giả Ba Lan,

có thể tìm thấy vô số bài viết trên rất nhiều trang mạng tiếng Ba Lan thể hiện

sự ngạc nhiên, thán phục của độc giả Sau đây là một số ý kiến tiêu biểu:

Website http://terakowska.art.pl/ono.htm có bài viết đánh giá giá trị của tiểu

thuyết ở khía cạnh diễn biến đầy căng thẳng và tính thực tế sâu sắc: “Mộttrong những tiểu thuyết đáng kinh ngạc nhất trong những năm gần đây… Cuốntiểu thuyết thật là tuyệt vời, đa chiều và đầy căng thẳng… là cuốn tiểu thuyếtmang tính thực tế sâu sắc… chạm vào những vấn đề gần gũi nhất với chúng ta

và khiến chúng ta phải suy nghĩ… buộc phải tìm câu trả lời cho câu hỏi chỗ

đứng của chúng ta trong thế giới này là gì?”[38]

Ý nghĩa thức tỉnh của tiểu thuyết với con người trong cuộc sống hiện tạiđược độc giả D Gajda thừa nhận: “Đó là một câu chuyện phổ biến về tâm lýcủa chúng tôi…nhiều hơn nữa là câu hỏi chúng ta là ai, chúng ta có được baonhiêu Mong muốn có một cuộc sống tốt hơn sẽ trở thành một thông điệp hếtsức quan trọng của cuốn sách Nó cũng là một bức tranh của một gia đình,

giống như nhiều người khác – bốn người sống chung với nhau, nhưng chỉ bêncạnh Phụ huynh của các trẻ em mang một gánh nặng về tham vọng chưa đượchoàn thành của họ, và trẻ em không thể đáp ứng được những kì vọng của cha

mẹ Việc đọc nó gợi lên trong cảm xúc của độc giả - từ sự hãi, nước mắt vàtiếng cười” [33]

Độc giả C.M Milosc lại đánh giá tiểu thuyết ở tính giáo dục: “Điểm nổi bậtnhất trong cuốn sách là vấn đề thiếu sự ấm áp và tình yêu mà cần phải có trongbất kỳ gia đình nào Trong thế giới của Ewa và gia đình cô ấy, sự sống trêncực khác, họ không có thời gian để dành cho nhau, và trên tất cả là để nóichuyện với nhau, đó là cơ sở để xây dựng các mối quan hệ trong gia đình Điềuquan trọng nhất là truyền hình, gầm rú từ sáng đến tối, làm họ mất thời gian và

di chuyển ngày càng ra xa nhau

Nó là một cuốn sách có ý nghĩa giáo dục và mỗi chúng ta nên đọc DorotaTerakowska cho chúng ta thấy tầm quan trọng là phải có người thân, nhữngngười cho ta thấy cuộc sống là đáng sống và cố gắng thay đổi điều gì đó trongcuộc sống của bạn Nó cũng là câu chuyện về cuộc bầu cử, về những giấc mơvẫn có thể trở thành sự thật Thực tế là bạn không bao giờ nên bỏ cuộc và luônphải tin rằng có thể được tốt hơn Nó dạy chúng ta rằng chúng ta nên luôn luôntôn trọng những gì chúng ta có và chăm sóc nó với tất cả trái tim của mình Đitrước và bất chấp nghịch cảnh, để tận hưởng cuộc sống và những gì tác giả đãcung cấp cho chúng ta là rất nhiều” [36]

Một số độc giả còn cảm nhận thấy chính bản thân mình, câu chuyện của

chính mình, chính gia đình mình trong đó Độc giả Katwerek : “ Nó Dorota

Terskowska là một cuốn tiểu thuyết về thế giới của chúng tôi và tâm lý củachúng tôi… Về việc chuyển đổi diễn ra trong con người, những con ong, khăntrải bàn trắng, ước mơ và niềm đam mê, cổ tay bị gãy trong điệu nhảy với nhịpđiệu… nhưng chiến thắng là những gì?” [34] Độc giả Marta: “ Đối với tôi, câu

chuyện này rất xác thực Tôi có thể tìm thấy trong nó rất nhiều điểm chung vớicuộc sống của tôi Tôi, giống như đêm giao thừa, chúng tôi mơ ước sự đột phá

từ sự đơn điệu của cuộc sống Ngoài ra, gia đình của Ewa, giống như nhiều giađình khác Thiếu tiền, cãi nhau liên tục và đổ lỗi cho nhau là tất cả tệ nạn củathế giới hiện đại”

Tiểu thuyết cũng được Szeptyduszy đánh giá cả về nội dung, cả về nghệthuật sử dụng ngôn ngữ: “Đây là một câu chuyện rất cảm động về tình yêu, tìnhbạn, chấp nhận lẫn nhau Đó là một câu chuyện cho chúng ta rất nhiều hứngthú Được viết bằng một ngôn ngữ dễ hiểu Nó không thiếu sự mô tả thú vị cáctrạng thái tình cảm” [37]

Dịch giả Lê Bá Thự đã giới thiệu một vài ý kiến trong vô vàn ý kiến củađộc giả Ba Lan nói lên niềm yêu thích cuốn tiểu thuyết, được đưa vào phầngiới thiệu cuốn sách khi được dịch sang tiếng Việt:

Chị Paulina S: “Đây là một cuốn tiểu thuyết hiện thực và hiện đại Số phậntrắc trở của Ewa khiến tôi kinh ngạc và căng thẳng cho đến phút chót…”

Chị Ewa Lenart: “Ngoại từ Dostojewski mến mộ của tôi, đây là cuốn tiểuthuyết hay nhất mà tôi đã đọc”

Chị Kasia B: “ Tuyệt vời và đích đáng Tôi đã đọc xong cuốn sách mà màvẫn không thể “dứt ra được” Tôi nghĩ, không chỉ mình tôi chấm năm sao, màchấm ngần ấy còn ít Chuyện của Ewa và gia đình cô ta tôi đọc liền một mạch,nhiều lần tôi suy nghĩa trên đời này có nhiều cô gái gặp cảnh ngộ như Ewa haykhông, quyết định sinh con, bất chấp tất cả Và có nhiều bà mẹ tồi như Teresa,

mẹ của Ewa hay không? Cuốn sách sẽ còn đọng mãi trong tâm trí tôi, chỉ tiếcrằng sẽ không có những quyển tiếp theo…”

Chị Aleksandra Drewniak: “Dẫu khá dày, nhưng tôi đọc Hoang thai trong

ba tối Truyện cực hay, muôn màu muôn vẻ, nhiều tầng, nhiều lớp, với nhiềucảm xúc thật sự, đề cập tới những vấn đề nhạy cảm nhất của cuộc sống, cho

phép tôi khám phá thêm nhiều điều về chính bản thân mình Câu chuyện chothấy, có một sức mạnh lớn tiềm ẩn trong mỗi chúng ta, có rất nhiều điều tốt,nhưng cũng có rất nhiều cái xấu chúng ta có thể tạo ra cho chính bản thân mình

và người thân”

Chị Sabina B: “Một cuốn sách tuyệt vời cho mỗi chúng ta! “Hoang thai” làcâu chuyện tuyệt vời về mỗi người chúng ta Nhờ có cuốn sách này người ta ýthức được rằng, cuộc đời và số phận mỗi người nằm ngay trong tay người đó.Tôi đọc cuốn tiểu thuyết này vào thời gian tôi gặp nhiều trục trặc trong đời tư

và tôi rất mừng, nhờ có cuốn sách mà tôi ngẫm ra được rất nhiều điều Xin cảmơn! “[13,30]

Không chỉ ở đất nước Ba Lan, tác phẩm cũng đã dành được niềm yêu thích

và sự nhìn nhận đánh giá xác đáng của độc giả Việt Nam Dịch giả Lê Bá Thự

đã chỉ ra trong bài giới thiệu về tiểu thuyết “Tiểu thuyết cũng chỉ ra những bấtcập, những bức xúc của cuộc sống hiện đại và nền kinh tế thị trường vốn vẫncòn mới mẻ với người Ba Lan” “Những người đọc là ông, là bà, là mẹ, là vợ,

là chồng, là con trai, là con gái đều có thể tìm thấy cho mình những điều suy

ngẫm sau khi đọc cuốn tiểu thuyết này Đặc biệt, Hoang thai còn là một bức

thông điệp dành riêng cho các bạn trẻ, nhất là các bạn ở lứa tuổi mười tám, đôimươi, cần phải nhìn nhận thế giới một cách tích cực, phải thực tế, hai chânluôn phải chạm đất mỗi khi kì vọng điều gì, không nên viển vông ảo tưởng đểtránh phải trả giá khôn lường Mặt khác, cũng phải biết đương đầu, đối mặt vớinhững sự cố cam go trong đời để vươn lên” [12,30]

Ngoài ra, dịch giả còn đề cao nghệ thuật của tiểu thuyết: “Tiểu thuyết

Hoang thai được viết theo lối đồng hiện tuy có tuần tự thời gian, nhưng hiện tại

và quá khứ liên tục đan xen dày đặc từ đầu đến cuối, khiến người đọc phải thực

sự tập trung Những thủ pháp đắc địa như: đặc tả, hồi tưởng, tái hiện, nhâncách hóa, cổ tích hóa, thần thoại hóa hoặc huyền bí hóa các tình tiết, khiến cho

tiểu thuyết càng thêm sinh động cuốn hút, không nhàm chán, có văn phong vàdiện mạo riêng Những lời thổ lộ có tính tổng quan của nhân vật chính sau mỗichương với những áng văn đẹp, giàu nội tâm đem lại cho người đọc những cảmxúc sâu lắng, để lại những dấu ấn khó quên.” [12, 30]

Độc giả Lam Kiều ghi nhận giá trị của tiểu thuyết ở chiều sâu tâm lý:

“Cuốn tiểu thuyết Hoang thai được công nhận là cuốn sách của vạn chiều tâm

lý khi miêu tả chiều sâu tâm lý của một cô gái trẻ với cái tên Ewa mang trongmình một hoang thai sống tại thị nghèo ở Bulgaria Dù phải đối mặt với biến

cố lớn trong đời nhưng điều đó không đặt dấu chấm hết cho tất cả mà đó lại là

sự mở đầu Toàn cuốn sách là câu chuyện lôi cuốn về từng bước tập làm mẹcũng là từng bước trưởng thành của Ewa Với cô, thai nhi như trang nhật kýsống động, thai nhi như là lương tâm, mục đích sống của cô Có thể nói chắtlọc những gì tốt đẹp nhất cho con là bản năng của người mẹ, là quá trình sẻchia, yêu thương lẫn nhau của hai con người bị xã hội cũng như gia đìnhruồng bỏ: Hoang thai - bà mẹ” [25]

Độc giả có tên P.Vũ có bài viết “Lắng nghe cuộc sống với Hoang thai” đã

nêu lên những cảm nhật xúc động và sự thích thú với cách kể của tiểu thuyết:

“Toàn cuốn sách là câu chuyện lôi cuốn về từng bước tập làm mẹ cũng làtừng bước trưởng thành của Ewa Không chỉ lặn lội khắp Ba Lan tìm cha củađứa bé, Ewa còn tìm cho được câu trả lời đã bị bỏ lửng về lý do yêu thươngcuộc sống của một nữ văn sĩ, tìm về tất cả những ký ức ấu thơ đẹp nhất trongcuộc đời cô… Chắt lọc những gì tốt đẹp nhất cho con là bản năng của người

mẹ, kể cả khi người ta không hề chuẩn bị làm mẹ và lúc vắt đến giọt cuốicùng của sự sống mới bật ra tiếng “yêu” như Ewa

Cách viết của Dorota Terakowska trong tiểu thuyết này là một lựa chọnđáng chú ý Từng đoạn hiện tại, hồi ức, miêu tả trộn lẫn, liên hoàn, lan mannhư lời kể của trẻ con nhưng lại hợp lý và có sức hấp dẫn kỳ lạ” [32]

Với thành công vang dội của tiểu thuyết trên đất nước Ba Lan, tiểu thuyếtbest-seller Hoang thai đã được tặng giải thưởng Witryna 2003, do các nhàsách và nhà xuất bản bình chọn, giành danh hiệu cuốn sách số một trong nămthuộc loại sự kiện xuất bản Trước khi qua đời (4 tháng 1 năm 2004), nhà vănDorota Terakowska còn kịp nhận quyết định, đồng thời là một tin vui:

“Hoang thai” đã được chọn đưa vào Tủ sách dành cho tuổi trẻ học đường.

Như vậy, đã từng có một đánh giá, nhận định xác đáng về giá trị của tiểuthuyết trên cả bình diện nội dung và nghệ thuật Tuy nhiên, đó chỉ là những ýkiến đơn lẻ, chưa xứng đáng với tầm giá trị của tiểu thuyết, chưa có một côngtrình nào nghiên cứu, khai thác giá trị của tiểu thuyết một cách một cách hoàn

chỉnh, công phu Có thể nói, công trình nghiên cứu Nghệ thuật tự sự trong

tiểu thuyết hoang thai của Dorota Terakowska là công trình đầu tiên

nghiên cứu, khai thác giá trị của tiểu thuyết một cách có hệ thống

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của chúng tôi trong luận văn là làm sáng tỏ nétđộc đáo trong nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết “Hoang thai”, qua đó, gópphần xác định phong cách văn xuôi nghệ thuật của nữ nhà văn DorotaTerskowska

3.2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vấn đề nghệ thuật tự sự trong tiểuthuyết “Hoang thai” của Dorota Terakowska

Tự sự hiểu một cách đơn giản là kể chuyện Tự sự là phương thức táihiện đời sống trong toàn bộ tính khách quan của nó Nghệ thuật tự sự là cách

kể chuyện, cách tái hiện đời sống sao cho hấp dẫn và độc đáo nhằm truyền tảiđược tối đa nội dung tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm đến người đọc Tácphẩm không chỉ có câu chuyện được kể mà vấn đề quan trọng không kém là

câu chuyện được kể như thế nào Theo quan điểm của M.Bakhtin, tác phẩm tự

sự có cấu trúc “nhị nguyên sự kiện”, tức là sự kiện được kể trong tác phẩm tự

sự được nhìn nhận, được tái hiện theo đồng thời hai cách khác nhau: “Trướcmặt chúng ta có hai sự kiện – sự kiện được kể trong tác phẩm và chính sựkiện kể (mà chính chúng ta cũng tham gia vào với tư cách người nghe – ngườiđọc); những sự kiện đó diễn ra vào những thời gian khác nhau (khác biệt cả

về độ dài) và ở những địa điểm khác nhau, đồng thời cúng lại không ngừngđược liên kết lại trong một sự kiện thống nhất, nhưng phức tạp mà chúng ta

có thể gọi là tác phẩm trong tính toàn vẹn sự kiện của nó… Chúng ta tiếpnhận sự toàn vẹn đó trong chỉnh thể không thể tách biệt của nó, nhưng đồngthời chúng ta hiểu cả sự khác biệt của các thành tố tạo nên nó [403, 4] Từquan điểm của Bakhtin, tự sự là sự tổng hợp các phương diện của việc kểchuyện: “nghiên cứu tác phẩm tự sự thực chất là nghiên cứu tổng hòa các mốiquan hệ giữa các thành tố Ai kể? – Kể cái gì? – Kể cho ai? Nói rộng ra, trọngtâm chú ý của người nghiên cứu tác phẩm tự sự phải là mối quan hệ qua lạigiữa Tác giả - Người kể chuyện – Câu chuyện được kể - Tổ chức kể chuyện –

Tổ chức truyện kể trong ý hướng tới người đọc (người nghe) giả định [25, 11]

Với sự phát triển của lí luận văn học thế kỉ XX, thi pháp học có mộtchuyên ngành riêng nghiên cứu về tự sự gọi là tự sự học Tự sự học thực chất

có từ xưa, từ thời Platon, Aristote, được định hình từ những năm 60 -70 của thế

kỷ XX ở Pháp và dần lan rộng trên thế giới những năm 80 – 90 (thế kỷ XX) vàcho đến nay, mở ra nhiều thành tựu và có nhiều hướng nghiên cứu mới Nhànghiên cứu Trấn Đình Sử đã tổng hợp lại toàn bộ lịch sử phát triển của tự sựhọc, cho chúng ta có một cái nhìn khái quát về lịch sử nghiên cứu tự sự, từ tự

sự học kinh điển đến tự sự học hậu kinh điển Hệ hình tự sự học kinh điển tậptrung nghiên cứu cấu trúc của truyện, mối quan hệ của các sự kiện tạo nêntruyện Chủ nghĩa cấu trúc ban đầu lấy truyện kể làm đối tượng nghiên cứu

nhưng chỉ tập trung chú ý vào hành động, sự kiện mà bỏ qua mà bỏ qua việcnghiên cứu cách kể, nhân vật và ý nghĩa của truyện Bước thứ hai, chủ nghĩacấu trúc kinh điển nghiên cứu lời kể, cách kể, nói cách khác là nghiên cứu diễnngôn tự sự Lớp diễn ngôn tức là lớp ngôn ngữ trần thuật và các yếu tố tạo nên

nó như: người kể, hành động kể, ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu Tuy nhiên đốitượng nghiên cứu của tự sự học kinh điển chủ yếu là các tác phẩm tương đốiđơn giản như truyện cổ tích, truyện kể thời Phục Hưng cho nên không phù hợpvới các hình thức tự sự phức tạp

Tự sự học hậu kinh điển có bước phát triển hơn Nhiều nhà nghiên cứuxác lập cấu trúc tự sự, đưa ra mô hình “truyện kể/ diễn ngôn” hoặc “chuyện/chuyện kể/ hành động kể” Nhà nghiên cứu M Bal định nghĩa về tự sự học:

“Tự sự học (narratology) là lí luận về trần thuật, văn bản trần thuật, hình tượng,hình ảnh sự vật cùng sản phẩm văn hóa “kể chuyện” Bà chia tự sự ra làm batầng bậc: văn bản trần thuật, chuyện kể, chất liệu Mỗi tầng lại có các kháiniệm hạt nhân Văn bản gồm người kể chuyện, trần thuật, bình luận phi trầnthuật, miêu tả Chuyện kể gồm: trật tự sắp xếp, nhịp điệu, tần xuất, từ ngườihành vi đến nhân vật, không gian, tiêu điểm Chất liệu gồm: sự kiện, kẻ hành

vi, thời gian, địa điểm Các tầng bậc đan kết, xuyên thấm vào nhau trong chứcnăng và mục đích kể chuyện Như vậy, đến đây, tất cả các mặt của tự sự đềuđược xét trong tính hệ thống của chúng Tự sự học hậu kinh điển là một hướngnghiên cứu mở, mở ra với người độc, với ngữ cảnh và mở ra với các lĩnh vực

tự sự ngoại văn học Phương tiện kể cũng là một phương diện của tự sự học

Cuối cùng, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử khẳng định vai trò quan trọngcủa tự sự “một phương diện hùng mạnh để biểu đạt và lí giải thế giới, góp phầnhữu ích vào việc phê bình và giảng dạy văn học [17, 28]

Tự sự học hiện đại đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ và phức tạp hơn nữa, nhưngười trần thuật có thể can dự vào tiến trình tự sự, người trần thuật ở bậc cao,

xuất hiện sau Các tầng bậc từ tác giả hàm ẩn, người trần thuật và nhân vật, làmcho cấu trúc tự sự có nhiều tiếng nói, nhiều giọng điệu, có tính đối thoại Thờigian nghệ thuật cũng được chú ý với các biện pháp rút gọn, tỉnh lược, kéo dài,dừng lại, lặp lại các hình thức đổi thay tính liên tục của các sự kiện Từ đó giúpquan sát cơ chế của nghệ thuật tự sự Vấn đề góc nhìn, điểm nhìn, tiêu cự trầnthuật với mô hình trần thuật cũng được chú ý vì nó giúp cho mục đích phântích, nhận dạng hình thức tự sự Ngôn ngữ tự sự như ngôn ngữ trực tiếp, giántiếp, các hình thức độc thoại nội tâm, dòng ý thức cũng được chú ý nghiên cứusâu Vấn đề cấu trúc tình tiết, các kiểu tổ hợp tình tiết, loại hình hóa cốt truyệncũng được nghiên cứu sâu.

Các nhà nghiên cứu Việt Nam coi tự sự học là một nhánh của thi pháphọc hiện đại, nghiên cứu cấu trúc của văn bản tự sự và các vấn đề liên quan haycũng chính là nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật trần thuật của văn bản tự sựnhằm tìm một cách đọc, phân biệt giữa “kể gì” và “kể như thế nào” Đến đây,khi nghiên cứu một tác phẩm tự sự, không còn chỉ chú trọng kể cái gì, kể “điềugì” mà quan trọng là kể như thế nào, “cách gì”,đây là đối tượng nghiên cứuchính của tự sự học nói riêng, thi pháp học nói chung Chính cách kể - “kể nhưthế nào” làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm và có thể khẳng định phạm trùnghệ thuật tự sự có ý nghĩa to lớn trong việc nhận ra phong cách nhà văn cũngnhư trong việc đi sâu tìm hiểu hệ thống các chỉnh thể tác phẩm văn học

Khi tóm lược lại toàn bộ lịch sử nghiên cứu nghệ thuật tự sự, chúng tanhận thấy nghệ thuật tự sự bao hàm nhiều vấn đề khác nhau, từ nhân vật, cốttruyện, sự kiện, cách tổ chức thời gian, không gian đến người kể chuyện, giọngđiệu, điểm nhìn, ngôn ngữ, phương thức kể chuyện… Vì thế, nghiên cứu nghệthuật tự sự là nghiên cứu tất cả các đối tượng đó của tự sự và nghệ thuật sắp xếp,

tổ chức tất cả các yếu tố tham gia vào việc kiến tạo nên tác phẩm tự sự

Trong khuân khổ của một luận văn, khi nghiên cứu nghệ thuật tự sự tiểuthuyết “Hoang thai” của Dorota Terskowska, chúng tôi tập trung vào ba phươngdiện chính làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm như: nhân vật tự sự, không gian –thời gian tự sự và tổ chức truyện kể.

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại: khảo sát thống kê, phân loại các kiểuloại nhân vật, kiểu thời gian, không gian; các tình tiết trong việc tổ chứctruyện kể

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: từ kết quả thống kể, phân tích vàtổng khái quát thành đặt trưng về các phương diện trong nghệ thuật tự sựcủa tác phẩm

`- Phương pháp so sánh: so sánh, đối chiếu ở các cấp độ nhỏ trong từngphương diện của nghệ thuật tự sự, so sánh đối chiếu tác phẩm được nghiêncứu với tác phẩm khác của tác giả, đồng thời so sánh với các tác phẩm củatác giả khác cùng đề tài, so sánh với mô típ trong Kinh Thánh… rồi rút rađặc sắc riêng của tiểu thuyết được nghiên cứu

5 Đóng góp mới của luận văn.

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu nghệ thuật tự sự của một tácphẩm văn học Ba Lan đương đại, đóng góp thêm một cái nhìn về một tác giảvăn học, một nền văn học còn mới mẻ với độc giả Việt Nam

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được triểnkhai thành 3 chương:

Chương 1: Nhân vật tự sự

Chương 2: Không gian - thời gian tự sự

Chương 3: Tổ chức truyện kể

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHÂN VẬT TỰ SỰ

Nhân vật là đối tượng trung tâm của tự sự Nghiên cứu về nghệ thuật tự sựcủa một tác phẩm văn học không thể không nghiên cứu nhân vật Tuy nhiên điềuđặc biệt khi nghiên cứu nhân vật tự sự không chỉ làm rõ đặc trưng tính cách củanhân vật theo cách thông thường mà là nghiên cứu về phương thức tự sự về cácnhân vật, tức là cách thức kể về nhân vật, cách đưa nhân vật vào câu chuyện kể

Đó là mục đích nghiên cứu nhân vật khi nghiên cứu nghệ thuật tự sự của tácphẩm

Trung tâm của tiểu thuyết là cuộc sống hàng ngày của một gia đình bìnhthường ở một trị trấn tỉnh lẻ của đất nước Ba Lan đương đại Nhân vật của thờihiện tại cũng là những con người trong gia đình đó, bao gồm: bố Jan, mẹ Teresa,con gái lớn Ewa con gái bé Zlotko Bà nội Irena đang sống ở viện dưỡng lão Bêncạnh đó còn có các nhân vật hiện tại không còn, chỉ hiện lên trong sự hồi tưởngcủa những con người hiện tại như: ông ngoại Ignacy, bà ngoại Maria, ông nội.Ngoài ra, còn có các nhân vật chỉ là nhân vật phụ, xuất hiện thoáng qua nhưng lại

có vai trò làm nên chuyện hoang thai là ba người đàn ông hiếp dâm Andrzej,Artur và Wojtek Nhân vật đóng vai trò trung tâm trong tác phẩm là một đứa trẻcòn chưa ra đời – Thai Tất cả các nhân vật chủ yếu được hiện lên qua điểm nhìncủa nhân vật chính Ewa Tác phẩm có cách tự sự về nhân vật rất đặc biệt, cácnhân vật không được hiện lên một cách liền mạch, như một chỉnh thể toàn vẹn từđầu đến cuối mà chỉ được hiện lên qua các lát cắt của cuộc đời, trong sự hồitưởng của con người trong cuộc sống đương đại Tìm hiểu về nhân vật trong tácphẩm là sự tổng hòa các lát cắt đó để tạo nên diện mạo chung và đặc điểm riêngcủa các nhân vật Hệ thống nhân vật khi được tổng hợp, sắp xếp và phân loại cóthể chia thành ba nhóm thâu tóm hết toàn bộ các nhân vật trong tác phẩm Đó là

nhóm nhân vật những người mẹ, nhóm nhân vật những người cha và nhân vậtnhững đứa trẻ.

1.1 Tự sự về những người mẹ

Có thể thấy rằng, nhân vật những người mẹ, những người phụ nữ và câuchuyện của họ là vấn đề trung tâm của tiểu thuyết Chủ đề chính của tiểu thuyếtcũng là vấn đề nan giải mà phụ nữ thường gặp và lo sợ, đó là câu chuyện hoangthai, chuyện vốn chỉ có ở phụ nữ Những người phụ nữ, những người mẹ đượcxây dựng trong tác phẩm có bốn nhân vật thuộc ba thế hệ trong một gia đình:nhân vật những người bà có bà nội Irena, bà ngoại Maria, mẹ Teresa và con gáiEwa Những người phụ nữ, người mẹ từ khởi nguyên của thế giới đã phải gánhthiên chức tạo ra loài người, tạo ra nhân loại Trong văn hóa phương Tây, trongKinh thánh, Chúa trời tạo ra người phụ nữ Eva bởi chúa đã tạo ra người đàn ôngAdam trước, sự xuất hiện của người phụ nữ là cần thiết, là tất yếu và phải gánhtrọng trách sinh thành, tạo ra con người, là mẹ của loài người Những người mẹtrong tác phẩm được xây dựng theo ý tưởng về ý niệm sinh thành, dựa trênnguyên mẫu Eva trong Kinh Thánh và được thổi vào đó đặc trưng của người phụ

nữ đương đại Nhân vật chính trong tác phẩm, cũng được nhà văn đặt tên theotheo người mẹ của loài người trong Kinh Thánh, Ewa, một cô gái mười chín tuổiđược nhà văn thể hiện đậm nhất về thiên chức sinh thành của người mẹ Nhânvật những người mẹ trong tác phẩm thuộc các thế hệ khác nhau, sống ở nhữngthời đại khác nhau, được giáo dục trong môi trường khác nhau nhưng họ cónhững đặc điểm chung trong câu chuyện muôn đời về người phụ nữ và có nhữngđặc điểm riêng thái độ và cách ứng xử trong cuộc sống hiện tại

1.1.1 Những người mẹ bất mãn

Trong tiểu thuyết, có những nhân vật người mẹ tìm mục đích sống ởnhững giá trị vật chất tầm thường, khi không được đáp ứng như mong muốn trở

nên tuyệt vọng, buồn chán, sống bế tắc Chúng tôi gọi đó là những người mẹ bấtmãn, bà Maria – mẹ của Teresa và bà Teresa – mẹ của Ewa và Zlotko.

1.1.1.1 Maria

Bà Maria là nhân vật của quá khứ, hiện nay không còn, gắn bó với tuổithơ của Ewa và cũng hiện lên chủ yếu qua sự hồi tưởng của Ewa Khi Ewa támtuổi, bà đã già, má đã nhăn nheo Cuộc sống của bà chỉ xoay quanh việc xem ti

vi với những chương trình giật gân và đan những chiếc áo len cà khổ Thóiquen, sở thích cho thấy bà dường như cứ bế tắc, quẩn quanh trong bốn bứctường Hiện tại bà sống như một cái máy với sở thích tầm thường và nhỏ nhen

đó không thoát ra được, lúc nào bà cũng có quận len trên tay và không cần nhìn,

bà đan nào áo, nào khăn quàng cổ, nào gang tay, bà vừa nói vừa đan, tay vẫnthoăn thoắt đan chiếc áo len cà khổ, chiếc áo len sắp xong và bà sẽ ấn lên ngườiEwa mà không hỏi han gì

Cuộc sống của bà Maria khó khăn, chỉ là dân lao động, phải chật vật lotoan cuộc sống vật chất Bà chỉ có duy nhất một đứa con gái là Teresa, bà chămchút con từ tấm bé, cho con học hành tử tế với hy vọng con gái sẽ tìm được mộtngười chồng giàu có để đổi đời Bà sống một cách cổ hủ, không nhóm lò bằngbáo mà vất vả hì hục thổi lửa với mấy que củi chết tiệt, cho rằng báo chỉ là mộtmảnh giấy điêu toa Bà cũng dạy con một cách nghiêm khắc, trong khi bây giờ

cô gái nào cũng mặc những chếc quần xi líp nữ đầy khêu gợi thì bà yêu cầu congái mình phải mặc những chiếc quần lót tử tế và cảnh báo về tai họa có thể xảy

ra “Thời tao, các cô gái biết tự trọng thì mùa thu đã mặc quần lót mùa đông,nghiêm chỉnh, dài xuống tận đầu gối, vải bông, len hoặc vải thô, còn chúng màybây giờ thì quanh năm bay nhảy trong những thứ hở hang, mỏng tang như thế!Rồi mày sẽ bị ốm vì chuyện phụ nữ thôi con ạ!” [30, 554] Bà luôn lo lắng vànhắc nhở con về chuyện phụ nữ “con gái bây giờ hư là do đâu: vì quần xi líp.Cái của nợ mày đang mặc được tính toán để phơi bày, còn cái ngày xưa chúng

tao mặc là vì sức khỏe và lịch thiệp” [30, 555] Tưởng như là chuyện cũ kĩ, cổ

hủ nhưng vẫn có giá trị, vẫn là câu chuyện của phụ nữ ngày hôm nay khiếnTeresa phải thức tỉnh giật mình về sai lầm của Ewa “Chính tại nó mà Ewa đã cóchửa chẳng biết với thằng nào” [30, 555]

Nuôi dạy con gái nghiêm khắc, cho học hành đến nơi đến chốn, lớn lênxinh đẹp với tham vọng con lấy được một tấm chồng tử tế để nở mày nở mặt, bàMaria đã từng kì vọng con gái kiếm được một thằng nhiều tiền, phải là kĩ sư,bác sĩ, rồi đi khỏi cái thị trấn đáng nguyền rủa này và sinh sống ở nơi xe điệnchạy suốt ngày, cửa hàng hiệu to gấp ba thị trấn nhà mình Nhưng ai ngờ lại tráihẳn với sự kì vọng của bà, con gái lại mất trinh với thằng khố rách áo ôm, phảinạo thai khi có chửa với thằng lái xe Rồi lần sau với Jan, con gái quyết địnhcưới, bà phải đến nói khó với ông bà thông gia vì thừa hiểu rằng chẳng ai lạimuốn một đứa con gái như thế trước ngày cưới Rồi cuộc sống của bà từ đây trởnên buồn chán và bất mãn, vì con gái “có thể lấy một thằng khá hơn” Vì cáinghèo bà trở nên đố kị với bên thông gia “họ ngồi trong các trại an dưỡng, cònchúng ta thì bươn chải với cuộc sống” Vì tham vọng mà bà không ưa đứa con rểkhông biết kiếm nhiều tiền Qua đoạn đối thoại với cháu gái, trong mắt bà, con

rể Jan, một người thích chơi dương cầm và hiểu biết chỉ là một “thằng cha lẩmcẩm”, “thằng ấy là mà thằng để yêu”, “không làm nổi trò trống gì”, “ cái ngữ ănbám”, “thông minh và ngu”, bà coi thường công việc của Jan, chỉ là mấy trò ởnhà văn hóa, dạy nhạc cho lũ trẻ vô học, rồi các cuộc thi trên truyền hình Bàsống cuộc sống không hề vui vẻ, thanh thản, luôn luôn than phiền cuộc đờimình Sự bất mãn, vẻ khắc khổ của bà hiện rõ ra vẻ bên ngoài qua giọng nói, nụcười, hành động và cả những đường gân trên bàn tay Những câu nói đầy oántrách, đay nghiến, nụ cười mỉa mai, mặt méo xệch, hai môi mím chặt đến nỗinom chỉ như một đoạn dây mảnh Bà luôn trong tâm thế sẵn sàng tức giận bất cứlúc nào để lại nỗi ám ảnh trong tâm trí của đưa cháu gái tám tuổi “Bà co rúm

người lại và Ewa nhận ra, những mạch máu xanh trên ban tay bà phồng lênthành những sợi cứng lồ lộ [30, 30], “mạch máu trên tay bà lại hằn lên và cô béđoán trước gì sắp xảy ra Một trong những câu nói mà Ewa đã biết rồi” [30, 30].Giờ đây, thời gian của cuộc sống hàng ngày của bà trôi đi bằng những lời nóicằn nhằn, những những chương trình ti vi và công việc đếm số mũi đan.

Bà Maria có sức ám ảnh lớn với Ewa, đặc biệt với những chương trìnhgiật gân trên ti vi về cảnh hiếp dâm, giết người mà bà bắt Ewa phải chui vàotrong chăn, không cho nhìn vào màn hình và cô bé tưởng tượng đủ thứ Khôngchỉ khi còn sống mà ngay cả khi đã mất sau nhiều năm, bà vẫn hiện về Hàngrăng giả là dấu hiệu để Ewa nhận thấy bà trở về thăm cháu ở trong phòng mà nóluôn bị tuột ra sau nụ cười mỉa mai phải dùng lưỡi để sửa lại Ewa vẫn tưởngtượng bà về với tiếng chân lộc cộc, trước tiên là tiếng tõm của hàm răng giả chovào cốc nước đặt trên bàn gần đầu giường, giọng nói của bà lại vang lên: “bà đãbảo rồi, cháu mà không ngoan là bà sẽ hiện về… Bà đã bảo rồi, trẻ con khôngngoan là bị Chúa phạt, sau đó sẽ chết Có lần bà nói với cháu, cháu mà ngồi bệtdưới đất thì một con sói sẽ chui vào bụng cháu, rồi nó lớn lên ở trong đó và ănsạch ruột gan cháu… - bà hiện hình nói thì thào giọng móm” [30, 35] Rồi bàchạy, chân đi giày, tiếng chân lúc thì xa giường, lúc lại gần giường, những bước

đi cứ thản nhiên tiến lại gần, ngày càng gần hơn, rồi dừng lại bên giường của côbé; bà lại thả hàm răng giả vào cốc nước nghe tõm một cái

Bà Maria, người mẹ mang trong mình sự bất mãn trước cuộc sống do cáchgiáo dục áp đặt và sự kỳ vọng vào con cái đã không được sống một cuộc sốngthanh thản, hạnh phúc Kết quả là đưa con gái của bà, Teresa cũng lặp lãi, cũngsống cuộc đời bất hạnh như vậy

1.1.1.2 Teresa

Teresa là mẹ của Ewa và Zlotko, là con người của thời hiện tại, cũng làmột trong những nhân vật mang tâm trạng bất mãn trước cuộc sống hiện tại

Quá tham vọng, ảo tưởng vào những điều không thể xảy ra là nguyênnhân dẫn đến tâm trạng bất mãn của Teresa Ngay từ lời chúc mừng trong đêmNoen ở đầu tiểu thuyết đã bộc lộ tính cách tham vọng của bà: sức khỏe, hạnhphúc, nhiều tiền, thắng xổ số, con cái thành đạt… tất cả mọi thứ Tính cách ảotưởng, mơ mộng có từ khi Teresa còn rất trẻ Qua sự hồi tưởng của chính mình,Teresa là một cô gái được dạy dỗ nghiêm khắc từ bố mẹ, được học hết trung họcphổ thông và có thể vào đại học, đặc biệt được mẹ luôn nhắc nhở về chuyệntrinh tiết Nhưng có lẽ vì quá bị quản thúc, gò bó nên cô gái khao khát được tự

do, khám phá những gì bị cấm đoán Teresa tò mò về chuyện mất trinh và đãthử Kể từ đó, cô gái nhút nhát có cách sống phóng túng, chẳng biết mất trinh là

gì đã nhiều lần mất trinh dẫn đến phải phá thai Qua sự hồi tưởng của Ewa, mẹ

cô là một cô gái còn trẻ đẹp có mái tóc bung xõa xuống hai bờ vai, lượn sóng,óng ánh màu hạt dẻ Ngày nào cô gái cũng đi, trước khi ra khỏi nhà còn tốn rấtnhiều thì giờ đứng trước gương, soi đằng trước, đằng sau, soi eo, mắt liếc làmđỏm một cách vô duyên Teresa rất thích khiêu vũ, nơi yêu thích của cô là đếncác vũ trường để được nhảy, được sống hết mình và được gặp gỡ những chàngtrai bảnh bao Việc lấy chồng của Teresa cũng xuất phát từ sự tính toán, từ bảnchất tham vọng có sự đổi đời Cô lấy Jan nhưng không yêu Jan Cô đã phải lựachọn, đắn đo giữa Jan và Jacek Jacek chỉ là lái xe, bảnh bao, nhảy đẹp hay Jannhảy tồi nhưng thay vào đó anh sẽ thành nghệ sĩ dương cầm Teresa mơ mộng,lãng mạn để cảm nhận khi khiêu vũ áp sát vào người nhau, cô cảm nhận bàn taycủa Jacek trên lưng mình, cảm nhận từng ngón tay của anh ta, như đang chơidương cầm trên người mình, dẫu rằng chính Jan mới có bàn tay của nghệ sĩdương cầm Còn lòng bàn tay của Jan chỉ lạnh lùng khi đụng vào người Teresa.Cuối cùng Teresa đã chọn Jan vì anh ta đang học đại học ở Krakow và sẽ cóngày đi lưu diễn khắp hành tinh Teresa sẽ được đi theo anh, cô mơ màng tưởngtượng ra cảnh trên sân khấu anh ấy sẽ cúi chào khán giả và một phần những

tiếng vỗ tay vang như sấm nổ sẽ thuộc về nàng khi mọi người cho rằng chínhTeresa là người chăm sóc chồng, lo cho đường công danh của chồng Teresanhảy với Jacek nhưng ra về với Jan Cô trở về nhà trong tình trạng say rượu rồi

có chửa

Teresa sống ích kỉ, chỉ sống cho bản thân mình mà không quan tâm đếncảm xúc của người khác Rồi tất cả không diễn ra theo kế hoạch của Teresa Vìthích nhảy, Teresa đã ép chồng đến vũ trường, Jan bị gãy tay, không thể chơidương cầm nên con đường công danh bị dang dở Sai lầm một lần, Teresa không

từ bỏ tham vọng sống cuộc sống giàu sang Để có nhiều tiền, cô ép chồng thamgia cuộc thi trên truyền hình “Những nhà triệu phú” Jan đã phải chơi mặc dùkhông thích, anh liên tiếp thắng và có được những khoản tiền lớn có thể xâynhà, mua ô tô Teresa thèm thuồng nghĩ đến cảnh những bà hàng xóm ghen tỵ,thán phục Cũng vì ích kỉ, không muốn sống với mẹ chồng đã già yếu, Teresa cốtình có đứa con thứ hai gây sức ép với chồng để đẩy bà Irena vào viện dưỡnglão

Teresa của ngày hôm nay sống cuộc sống quẩn quanh với tâm trạng bấtmãn, luôn phàn nàn cho số phận Cuốc sống chật vật, Jan dần không được mờichơi chương trình truyền hình nữa, làm công việc dạy nhạc ở nhà văn hóa cho lũtrẻ không hề yêu thích âm nhạc Giờ đây, cuộc sống chỉ trông chờ và đồnglương nhỏ mọn của chồng làm ở bưu điện nhà văn hóa và con gái bán hàng chosiêu thị tỉnh lẻ của một ông chủ keo kiệt và xấu tính Thân hình trở nên béo ụcmập dường như che lấp cả chồng, đầu tóc, quần áo xuề xòa không được chămchút Không gian sống cũng bó hẹp trong bốn bức tường, chỉ quanh quẩn vớinhà bếp Cuộc sống chỉ bao gồm: ăn uống, rửa bát đĩa, xem ti vi Miêu tả tâmtrạng bất mãn của Teresa, tác giả chủ yếu sử dụng qua đối thoại, những lời thoạidài, những lời cằn nhằn, đay nghiến không ngừng nghỉ cho thấy một con ngườiluôn không bằng lòng với số phận

Những lời nói cằn nhằn mỉa mai đó vang lên trong tâm trí đưa con gáiEwa như thuộc làu vì hôm nào bà cũng nói như vậy Teresa làm công việc nỗitrợ chăm sóc gia đình mà không hề yêu, không lấy đó là niềm hạnh phúc mà nhưmột cực hình, một sự bế tắc cùng cực không lối thoát cho số phận Càng đángbuồn hơn khi Teresa ý thức rõ ràng về ảnh sống quẩn quanh của mình, cho rằngmình chẳng bao giờ thành đạt, mình từng xinh đẹp hơn, mình có bằng tốt nghiệpphổ thông, sống ở cái thị trấn này ngày nào cũng chết mà không chết hẳn, toànmột màu xám, ảm đạm.

Teresa cảm thấy cô độc trong chính ngôi nhà của mình, tự tách mình rakhỏi càm nhận của chồng và con cái Cuộc sống trong gia đình nhỏ này không

hề có sự sẻ chia, những lời tâm sự, mà chỉ là những lời la mắng, gắt gỏng của bà

me, tiếng ồn ào của ti vi, dáng điệu lầm lũi của ông bố, tiếng cãi, câu hỏi tò mòcủa những đưa con Đã bao lâu, bà không vào phòng chồng, không ngủ chungvới chồng, không biết chồng làm gì, nghe gì, đọc gì trong căn phòng đó Hàngngày Teresa nghe nhạc Presly, đó là giây phút để bà sống với cảm xúc của riêngmình, với thế giới của mình, là cách để thoát ly khỏi cuộc sống thường nhật dùchỉ trong giấy lát Hình ảnh Teresa ở một mình trong đêm giao thừa một mình,nghiến răng, bật máy ghi âm, nghe Presly hát, nước mắt trào ra, bê lọ hoa ở bàn,

ôm vào lòng rồi nhảy và kỳ vọng vào năm mới, về sự đổi thay cuộc sống Thật

là đáng thương! Tuy vậy, Teresa vẫn âm thầm nuôi dưỡng ước mơ được đi khỏinơi này, đến một nơi thật đáng sống Bà dành dụm tiền, chắt chiu suốt ba năm

để đi nước ngoài, cho dù là một chuyến duy nhất trong đời, đó có thể làGreanland, nhà của ca sĩ Presley mà bà đã thấy trong ti vi, hay đến Pari, cho dùchỉ là một tua du lịch loại rẻ nhất để rồi đau khổ bật khóc khi phải đưa số tiền ấycho con gái đi phá thai

Giấc mơ cuộc đời mình không thực hiện được, Teresa lại áp sự kì vọng ấyvào con cái, đặc biệt với Ewa, đứa con gái có nhiều nét giống bà hồi trẻ Sự kì

vọng của Teresa vào con gái Ewa của mình, cũng giống như sự kì vọng của bàMaria vào con gái Teresa, như chính Teresa nghĩ đến lời mẹ nói rằng đến mộtngày nào đó, nhờ con chúng mình sẽ rời bỏ cái ổ chuột này, lúc nào mẹ cũngtrông chờ ở mình nhiều hơn khả năng của mình, mình là tấm vé xổ số của mẹ,tấm vé vẫn chưa hề trúng thưởng lần nào Bà cũng than phiền cho cuộc đời củacon gái “mày mà có được mảnh bằng tốt nghiệp thì đâu đến nỗi mày phải chết dí

ở cái cửa hàng tỉnh lẻ, làm con nhân viên bán hàng” Bà khao khát con gái mìnhđược đổi đời “nó phải có cơ hội, phải đi khỏi nơi này, tới đâu đó, nới xe điệnchạy dọc các con phố, nơi thành phố sống” Qua thấm thía cảnh sống của mình,Teresa luôn nhắc nhở con gái truyện trinh tiết, giữ gìn nhân phẩm để không phảisống cuộc đời như bà đã từng sống Lọ nước hoa Channel ăn cắp ngày xưa đượcgiấu kĩ, chờ cơ hội nay bà gửi gắm cho Ewa như một báu vật, như chìa khóagiúp con gái có thể đổi đời khi đến vũ trường vào đêm giao thừa, chuẩn bị bướcsang thế kỉ mới

Toàn bộ dự định và ước mơ cho mình và con gái sụp đổ hoàn toàn khibiết con gái mình – Ewa có thai Bà tức giận tát vào mặt con gái, lập tức yêu cầucon đi phá thai, cảm giác mọi thứ dường như không có lối thoát “hãy cầunguyện đi con, để cái này không phải là cái đó Còn nếu như, thì không cònđường thoát” Bà dành dụm số tiền chợ tích cóp, dành dụm mấy năm trời chờ cơhội được đi nước ngoài nay phải đưa cho con gái đi nạo thai Ngay khi ở trongtình huống căng thẳng nhất, con gái cần mẹ nhất, Teresa vẫn giữ nguyên bảntính ích kỷ của mình, bà kiên quyết không đưa con đi phá thai, chỉ đưa tiền vàchỉ cách cần phải làm như thế nào, vì cái thị trấn này nhỏ như lòng bàn tay, aicũng biết bà, cả ông bác sĩ cũng vậy Ngay cả khi Ewa van nài khẩn khoản “mẹ

đi với con đi, con sợ”, Teresa vẫn từ chối “mẹ không thể” vì sợ hàng xóm lánggiềng người ta để ý Khi Ewa thừa nhận chưa phá thai và sẽ không làm, bà nổiđiên lên, sôi máu, bế tắc, khổ sợ vì phải gánh chịu sự xấu hổ khi con gái sinh ra

một đưa con hoang, và bà cùng ông chồng nghèo xơ nghèo xác làm việc ở trạmbưu điện lương không đủ nuôi thân phải nuôi thêm một đứa trẻ Cuối cùng bàkiên quyết ra điều kiện với con “Chúng tao không chấp nhận! Mày đi khỏi nhànày! Mày đi cho khuất mắt tao! Mày cút ngay đi! Đây là nhà có nền nếp! Trừphi mày tìm được cái tên đĩ đực đó và bắt hắn phải cưới mày, chí ít thì hắn cũngphải trả phụ cấp nuôi con! Bằng không thì xéo!” [30, 235] Teresa thực sự tuyệtvọng “con người ta luôn có thể mơ ước, còn bây giờ ngay cả chuyện mơ ướccũng chằng được” Bản tính ham vật chất, ham tiền của Teresa cũng lộ rõ ngay

cả trong lúc này Bà lại mừng ra mặt khi chồng lại quyết định chơi “Các nhàtriệu phú” và sau đó có một trong ba thằng đàn ông - Andrzej, đã đến, hứa làcưới Ewa, chu cấp tiền cho gia đình Khi chồng bà, Jan cố tình không thắngcuộc thi, khi Ewa không chấp chận cưới Andrzej, bà lại nổi khùng lên, uất khí

do vỡ mộng đang trào dâng, nổi tam bành “Tao sẽ giết mày Tao giết mày! Hoặc

Bà thương con khi biết con đang đau khổ, không tát vào mặt con như thường lệ

mà thình lình ôm con gái vào lòng và khóc nức nở, nói những lời động viên an

ủi Từ khi Ewa mang thai, tính tình Teresa cũng có phần đổi khác Nếu như ởđoạn trước, Teresa hiện lên bằng những đối thoại, thì đến đây lại xuất hiệnnhững độc thoại nội tâm lột tả sự hối hận, ăn năn và những diễn biến trong tâmtrạng Teresa muốn được sẻ chia với chồng, nói chuyện với chồng, bà đi vào

phòng người chồng bà đã bao năm nay không ngó ngàng tới, và khao khát

“mình muốn ôm anh”, “mình muốn nói với anh cái gì ấy nhỉ”, và nhận ra đã baonăm “không bao giờ quét dọn cho anh ấy” Xong đây mới chỉ là lần thức tỉnhmột cách vô thức của Teresa Lần sau, khi Ewa về khu làng để sinh con, Teresamới thực sự thức tỉnh, mới thấm thía cảnh ngộ và hối hận nhận ra sự sai lầm củachính mình Bà nằm trở mình, nghiêng bên nọ sang bên kia, cảm thấy đau khổ,

cô đơn và tủi nhục Teresa vùng dậy, đi chân đất, không gõ cửa lao vào phòngJan, ngồi xuống bên cạnh chồng và bật khóc nức nở “em già, em cô đơn” Lầnđầu tiên, bà tâm sự với chồng sau bao nhiêu năm họ câm lặng để nói hết nỗilòng của mình, lần này không phải là những khát vọng viển vông mà là quay trở

về với thực tế để đối mặt Nhận được lời an ủi của chồng, Teresa cảm nhận được

sự bao dung, tấm lòng độ lượng và sự vĩ đại Lần đầu tiên, người vợ to béo, ụcịch chìm trong vòng tay của chồng, đắm chìm trong vòng tay đó và lắng nghenhững điều chồng thổ lộ với mình, không còn cảm thấy chồng mình sao mà còmnhom, nhỉ xíu, xấu xí mà trái lại, bây giờ hình như Jan to lớn, vĩ đại, cảm giác antoàn của người vợ tăng cao, cảm giác tội lỗi giảm dần Teresa thực sự cảm thấycần có chồng bên cạnh “nhưng anh quay lại với em, về phòng ngủ của chúng tachứ”, quyết tâm dứt khỏi chiếc ti vi chết tiệt kia Kết thúc là hình ảnh thực sựhạnh phúc, không hề cô đơn “Teresa bê chiếc gối cùng tấm chăn của chồng và

cả hai đi xuống dưới nhà, về căn phòng từng là phòng ngủ của hai vợ chồng, cănphòng lâu nay vẫn lạnh lẽo, xa lạ, không hề có cảm xúc Họ bước vào văn phòngnày để sưởi ấm nó bằng chính sự sợ hãi và niềm hy vọng của mình” [30, 549].Teresa còn tự xấu hổ về sự vô tâm của mình với Ewa và đưa con trong bụng

“thậm chí mình không biết hắn đã đẻ chưa Lạy Chúa, xin ngài tha thứ… Mìnhlại đổ mồ hôi Tại mình xấu hổ”

Khác với mẹ của mình, Teresa là nhân vật mang tâm trạng bất mãn nhưngcuối cùng đã được cứu rỗi Bà đã dần thay đổi trong ý thức, nhận ra lỗi lầm của

mình, dần nhận ra ý nghĩa của cuộc sống ở chồng, con cái và ngôi nhà, thị trấn

bà đang sống hàng ngày

1.2 Những người mẹ có khát vọng, lý tưởng

Trong số những người mẹ trong tác phẩm, có nhân vật sống thiên về đờisống tinh thần, không bị phụ thuộc vào vật chất Dù không hài lòng trước cuộcsống thực tại, những nhân vật này vẫn có khát vọng, có lý tưởng sống và hếtlòng theo đuổi lý tưởng của mình Hai nhân vật Irena và Ewa là hai nhân vậtđược coi là có khát vọng, có lý tưởng sống

Bà rất đặc biệt với chiếc mũ đội trên đầu Nó cho thấy bà và gia đình bàthuộc tầng lớp những người khá giả Mũ của bà Irena là chiếc mũ duy nhấttrong nhà thờ, đập vào mắt mọi người Trong cảm giác của bé Ewa lúc bấy giờ,ngay cả khi đức cha giơ cao ly và bánh thánh, tất cả mọi người đều liếc mắt nhìnchiếc mũ đó, bởi vì nó ngạo mạn ngoi cao hơn mũ trùm trên những cái đầu đangcúi Nó vẫn là cái mũ xám, phớt, đôi khi bà gắn thêm vào mũ chuỗi ngọc, hoặcmột chiếc lông chim xám, nhỏ, thỉnh thoảng bà lại kéo sập mũ xuống mắt

Là người phụ nữ từng trải, thông tuệ, bà Irena đưa ra những lời khuyênđúng đắn hữu ích cho con, cháu

Co thể thấy Irena là nhân vật có khát vọng tự do, tự do đích thực, bà tìmthấy tự do năm mười sáu tuổi và đã đưa ra quan niệm về tự do đúng đắn choEwa Bà cho rằng cái khó nhất là tìm tự do trong lúc tự do, khi đường viền của

sự tự do là mờ ảo, không biết đâu là ranh giới của nô lệ, đầu cuối của sự tự donằm ở chỗ nào Theo quan niệm của bà thì đúng trong thời đại này không ai có

tự do đích thực, đều trở thành nô lệ mà không hay biêt trong một thời gian dài,

nô lệ của mốt, của tiền bạc, của lối sống, của ti vi, của tạp chí màu Bà cho Ewalời khuyên về hạnh phúc trong lúc cô bế tắc nhất, hạnh phúc với bà không phải

sự tham lam, không phải những tham vọng về vật chất mà là sự từng trải của conngười trong cuộc sống, hạnh phúc có được ngày trong cuộc sống tưởng như bếtắc và đau khổ nhất “một khi bà đã có thể hạnh phúc trong thời buồn tủi đó, thìcháu càng cần phải tìm loại hạnh phúc của mình, miễn là xây dựng hạnh phúcnày không chỉ bằng những đồ vật đã thu gom được một cách tham lam, bởichúng không bền lâu, mà phải bằng những nếm trải, những suy nghĩ và sự kiện,bởi chúng sẽ đọng lại” [30, 351]

Bà sống thiên về đời sống tinh thần, quan trọng việc phát triển trí tuệ.Niềm hạnh phúc của bà không phải do vật chất, do tiền mang lại mà bà tìm niềmhạnh phúc đích thực trong cuộc sống hàng ngày Chính bà nuôi dưỡng tâm hồn

và ước mơ nghệ thuật cho Jan Trong nhà có chiếc đàn dương cầm ngay từ khiJan còn rất nhỏ, cũng từ đó Jan nuôi ước mơ trở thành một nghệ sĩ dương cầm

có hạng để có thể mang theo cây đàn đi khắp thế giới Sau này khi Jan lấy vợ, vềnhà vợ sống, bà cũng băn khoăn một điều không thể đem đàn dương cầm đi theo

vì nhà họ quá chật Khi Jan bị gãy tay, đường công danh bị đứt gánh, người mẹnày không hề buông những lời nặng nhẹ, tỏ ra thất vọng, mà bà còn tiếp tụcđộng viên con trai sống với đam mê của mình, bà tiếp tục gieo hy vọng sống choJan khi anh tuyệt vọng Bà quan tâm tới đời sống tinh thần, phát triển trí tuệ khidạy dỗ Ewa, khác hẳn với cách dạy dỗ của bà Maria và Teresa Bà đã từng nhắcnhở Jan: “không thể sao nhãng như vậy việc chăm lo phát triển trí tuệ cho nó.Sao con không làm gì để cứu nó hả? Nó đọc cái gì? Nó quan tâm cái gì? Ái tròchuyện với nó và trò chuyện về cái gì? Sao con không dạy ngoại ngữ cho nó?”

[30, 186] Quà cưới bà tặng con dâu là một chiếc khăn trải bàn trắng, mặc dù nórất cũ và dặn dò rất cẩn thận Bởi theo bà, nó là món quà vô giá chứa đựngtruyền thống gia đình, ghi nhớ tất thảy mọi ngày lễ trong gia đình: lễ cưới của

mẹ, lễ rửa tội cho Jan, các ngày Lễ Noel và Lễ Phục sinh, là biểu tượng của sựnối dõi, sự kế tục, nhắc nhở gia đình phải sống như thế nào Chiếc khăn trongcon mắt bà thật kì diệu, như có phép màu gắn kết mọi thành viên trong gia đìnhtrong tình yêu thương, sự đoàn kết Chiếc khăn giúp cả nhà nhớ tới tổ tiên, ông

bà, nhớ tới cả dòng họ và lề thói dòng họ, cùng với điều hệ trọng bậc nhất Bànhấn mạnh để nhắc nhở con cháu phải biết yêu thương, đùm bọc lẫn nhau, phảibiết thể hiện tình yêu thương đó bởi chính điều đó mới cứu giúp con người khỏihận thù của thế gian Khoản tiền bà dành dụm được, đến cuối đời bà không đểlại cho con trai thừa kế vì cho rằng: tiền không mang lại hạnh phúc Bà để lạicho Ewa ba mươi lăm ngàn, đủ cho Ewa và đứa bé chi têu trong một năm với lờidặn dò phải tìm phương cách sống cho bản thân, đừng đợi người khác ban phát,

mà phải tự thân vận động, kiếm sống lương thiện

Bà Irena vừa có con mắt tinh đời, vừa có trái tim nhạy cảm của một người

mẹ, một người phụ nữ, không gì qua được mắt bà, đặc biệt chuyện phụ nữ cóthai Teresa nhớ lại, ngày chuẩn bị cưới Jan, cô có đến chỗ mẹ chồng, bà Irenanhìn cô bằng con mắt xanh và canh chừng, bà phát hiện ra ngay Teresa đã pháthai một lần, mặc dù cô đã cố tình chối cãi Sự tinh tường của bà khiến Teresahai tai đỏ bừng, vội đóng sầm cánh cửa và đi ra ngoài Ngày Ewa vào viện thăm

bà, chưa kịp đáp lại lời chào của cô cháu gái, bà nhìn xói thẳng vào Ewa, pháthiện ngay ra và nói “cháu có chửa” Nhưng cách ứng xử của bà trước vấn đềtrinh tiết của người phụ nữ không gay gắt như Maria và Teresa, bà chỉ nhẹnhàng nói với con dâu “con đã phá thai, mẹ biết Con đừng ngại” Bà không nóivới Ewa những lời mắng nhiếc, trách móc, bà chỉ nói độc một câu “cháu đừng

để phí đứa bé này” Khác hoàn toàn với Teresa, bà Irena không bắt Ewa đi nạo

thai, phải bỏ đứa bé bằng được, bà chỉ nhắc nhở Ewa về việc cho đứa trẻ tự do,tránh đặt lên vai nó những kì vọng của bố mẹ như những người khác từng làm

“lúc nào chúng ta cũng chờ đợi ở các con mình một cái gì đó khác với cái chúng

ta có thể đem lại cho chúng ta Chúng ta chất lên đầu chúng những kì vọng củabản thân chúng ta, chúng ta lôi kéo chúng vào những mơ ước, tham vọng và thấtvọng của chúng ta Cháu cố mà cho đứa trẻ này được tự do” [30, 189]

Bà Irena cũng tự nhận ra sai lầm của mình và giác ngộ trong những ngàycuối đời Cũng giống như những bà mẹ khác, bà Irena cũng kì vọng vào con cái,

bà dành hết tâm lực nuôi dưỡng ước mơ cho con trai để trở thành một nghệ sĩdương cầm thực thụ Mọi việc diễn ra không như sự kỳ vọng ấy khi con trai lấy

vợ sớm, lấy một người phụ nữ có thai trước khi cưới, đã từng phá thai, con mộtgia đình lao động không hề môn đăng hộ đối với gia đình bà Vì vậy, bà đâm rathờ ơ với con dâu, với các cháu trong khi bà có thể cho họ nhiều thứ hơn nữa.Những ngày cuối đời, khi sắp mất, bà thực sự hối hận, bởi có lẽ mà nhận ra nỗilòng chung của những người phụ nữ, những người mẹ Lần cuối cùng Ewa vàothăm, bà như đang sống trong giấc chiêm bao để sắp xếp lại thực tại, bà nhầmEwa là Teresa và nói lời xin lỗi con dâu, bà thể hiện niềm hy vọng vào trẻ thơbởi chúng thực sự là thế hệ tương lại cứu rỗi thế giới, để cho thế giới này khôngcòn xấu nữa Bức thư bà gửi cho Ewa trước khi mất, mà không phải gửi cho contrai Jan, như là một thông điệp, một lời nhắn nhủ gửi đến tất cả những người mẹkhác về thái độ sống, về cách ứng xử đối với con cái, nhất là với con trẻ hãy đểcho chúng được sống là chính mình:

“Cháu yêu quý của bà! Bà đã là một người mẹ tồi lìa bỏ con trai Bàkhông biết tha thứ cho đưa con đã làm hỏng tham vọng của bà, cho dù bà chỉ bọmất những tham vọng hão huyền, còn nó bị mất cái nó đam mê thực sự Bà làmột người mẹ chồng tồi đã ra một người vợ lý tưởng cho con trai của mình, chonên đã không biết yêu người vợ thật của con trai mình, cho dù phải yêu cả

những gì không hoàn hảo Bà là một người bà tồi, đã bỏ mặc cháu, mà nhẽ ra bà

có thể dạy cháu rất nhiều Và dẫu biết rằng sẽ ra đi, bà đã không để lại cho cháu

kế thừa một chuẩn tắc anh ninh nào mà những người khác vẫn truyền cho concháu từ thế hệ này sang thế hệ khác, bởi nhìn chung, thế giới không khá lênđược là tại họ Di sản của bà cho cháu thừa kế là một khoản tiền ngu xuẩn,không nhiều nhặn gì Cháu ơi, với sự trợ giúp của khoản tiền này cháu hãy giậyđứt phăng những mắt xích dây xích thất bại và để cho đứa con của cháu được làmình” [30, 519]

1.2.2 Ewa

Ewa là nhân chính của tiểu thuyết, là người phụ nữ, người mẹ trẻ nhấtnhưng lại được tác giả tập trung gửi gắm tư tưởng về hình mẫu người mẹ lýtưởng

Ewa, nhân vật có cái tên trùng với người phụ nữ đầu tiên trong KinhThánh, là người phụ nữ đầu tiên, người mẹ đầu tiên sinh ra loài người Có lẽ bắtnguồn từ cảm hứng về người mẹ Ewa trong Kinh thánh mà Dorota Terakowska

đã xây dựng nhân vật người mẹ Ewa trong một số tác phẩm, như người mẹ Ewatrong “Quà của chúa” và nhân vật Ewa trong “Hoang thai” cũng không phải làngoại lệ

Nhân vật Ewa hiện lên qua cả đối thoại, độc thoại, cả lời trực tiếp và lờinửa trực tiếp, đặc biệt ở cuối mối chương, lời tổng quan của nhân vật cho thấy

rõ tâm trạng và tính cách đặc biệt của nhân vật, một cô gái mới lớn có sự cảmnhận tinh tế và cách nhìn đời sâu sắc

Ewa trong tác phẩm hiện tại mười chính tuổi, là con gái đầu lòng củaTeresa và Jan, cô làm nhân viên bán hàng trong một siêu thị ở tỉnh lẻ Ewa làmột cô gái có khát vọng, dám nghĩ, dám làm nhưng ban đầu hành động nông nổinên phải gánh chịu hậu quả So với em gái của mình, Ewa được sống và bị ámảnh bởi nhiều người phụ nữ trong gia đình, từ bà nội, bà ngoại và giờ là mẹ

Tuổi thơ, Ewa chủ yếu sống với bà ngoại, giờ đây là mẹ mình, cô quá thấm thíacảnh sống của những người phụ nữ áp đặt, kỳ vọng vào con cái, cuộc sống quẩnquanh, nghèo khó, tâm trạng bất mãn Sống trong gia đình, Ewa cảm nhận sựkhông hòa hợp của bố mẹ, không khí gia đình rời rạc, cuộc sống hàng ngày trôibuồn tẻ, vô vị, Ewa chán nản và cảm thấy cô độc Bởi bố mẹ chẳng thích nhau,

cô không yêu bất kì một người nào, chẳng có cảm xúc nào Trong nhà, mỗingười đều có cái của riêng mình để khỏa lấp đi nỗi cô đơn, Zlotko có mẹ, búp bêBarbie và Pokemon, mẹ có ti vi và xổ số, bố có sách và đĩa nhạc, còn Ewakhông có gì Cô có khát vọng đổi thay cuộc sống nhưng cũng rất mơ hồ, ước mơkhông dám với xa hơn ước mơ một cuộc gặp gỡ với ai đó, cũng chẳng biết là ainữa, nhưng phải là một người, mà sau khi gặp người ta, cô sẽ đổi đời Nhưngngay chính Ewa cũng không biết mình thích ai, cô không muốn thành mẹ mìnhkhi về già nhưng nếu không có hành động tạo bước ngoặt cuộc đời, Ewa chắcchắn sẽ lặp lại cảnh sống của mẹ mình hiện tại “mình biết, mình sẽ thành ai:mình sẽ thành mẹ mình”

Cơ hội đến vào đêm giao thừa, chuẩn bị bước sang thế kỉ mới, Ewa quyếttâm hành động để mình được tỏa sáng Suy nghĩ mộng mơ, khát vọng thiếu thực

tế đã đẩy Ewa đến hành động sai lầm Cô cho rằng đêm giao thừa người takhông ngồi ở nhà như bố, như mẹ Đêm giao thừa người ta đi bên nhau, nơi ánhđèn màu chiếu lập lòe, nơi những sảnh lớn trang trí đầy bóng màu, mưa hoa giấyrơi xuống đầu khách nhảy, còn đúng mười hai giờ đêm cảm thấy tương lai thật

vô cùng huyền diệu Vũ trường trong tưởng tượng của Ewa là thiên đường, làmột hành tinh khác, là nơi cô có thể sống cuộc sống khác, là nơi được sống vớiđam mê, nhiệt huyết tuổi trẻ, thoát khỏi cuộc sống nghèo nàn, buồn tẻ hàngngày Vì thể Ewa quyết định đến vũ trường, cô tự nhủ mình phải mặc đẹp, múađẹp, hút mắt để được gọi lên vũ đài và mọi chuyện đều có thể xảy ra Biết đâu

có anh chàng nó sẽ bảo cô xách va li đi, đi Warszawa, thậm chí ra nước ngoài,

sau đó sẽ xuất hiện, đi xe ô tô đỏ, về quê thăm bố mẹ, rồi tất cả chúng nó đứngnhìn lác mắt, nổi máu ghen Ewa trang điểm thật đẹp, mặc váy ngắn, xịt nướchoa Channel thứ thiệt và đến vũ trường Ở đó, cô gặp ba anh chàng đi xe Renaulmàu xanh lá cây, bảnh trai và dường như lắm tiền, giống như các minh tinh mànbạc Đúng nhơ mơ ước, Ewa được lên vũ đài, cô thể hiện hết mình Sau mànthác loạn, Ewa lên xe của ba anh chàng trong tình trạng say rượu và bị hiếp dâm.Ewa trở về trong tâm trạng thất vọng “thế là hỏng bét” và không tin, không ngờchuyện đó có thể xảy ra với mình Nhưng còn bất ngờ hơn nữa, kết quả của lầnhiếp dâm đó, Ewa mang thai mà không biết là của ai trong ba người đàn ôngtrên chiếc xe hôm đó Bắt đầu từ đây, khi mang đứa con trong bụng, bản nănglàm mẹ giúp Ewa dần thay đổi về tâm trạng, thái độ sống với con, với cuộc sốngxung quanh và với chính bản thân mình.

Tình cờ phát hiện Thai nghe được, Ewa thấy có sự giao cảm thật kỳ diệuvới Thai, hai người có mối giao cảm kỳ lạ, điều mà trước kia Ewa không hề cóđược với bất kỳ ai, kể cả bố, mẹ và những thành viên trong gia đình Cảm nhậncủa cô thay đổi hoàn toàn trước cuộc sống xung quanh Nếu trước kia cô thờ ơ,

vô cảm bao nhiêu, thì nay Ewa lại tinh tế và nhạy cảm bấy nhiêu Bỗng dưnghàng chục âm thanh của cuộc sống trước mắt ập vào tai Ewa, những âm thanhtrước đó cô gái không để ý Đó là âm thanh của nhạc điệu phố xá thường ngày.Nếu trước kia trong mắt Ewa, thị trấn này đang chết dần, cô ao ước đến mộtthành phố đang sống thì nay cô cảm nhận rõ cái thị trấn này lại đang sống,dường như một sinh thể đang hồi sinh trở lại Ewa cũng bắt đầu quan tâm đến sựsống đang dần lớn lên trong cơ thể mình, Thai, cô đọc sách tìm hiểu về quá trìnhhình thành và lớn lên của Thai

Thái độ của Ewa với người thân trong gia đình cũng thay đổi, với bố Nếutrước kia, cô không hề quan tâm đến bố, không bao giờ bước vào phòng bố, lãnhthổ chung của hai bố con là nhà bếp và ti vi, ngay đến phòng bố ngang dọc như

thế nào, cô cũng không biết Hôm nay, Ewa bước vào phòng bố, quan sát từng

đồ đạc trong phòng Ewa trò chuyện thân mật với bố, liếc nhìn bố chợt thấy bốmảnh mai, gầy gò, buồn, suy tư, cô con gái thấy khổ tâm vì “ngày xưa bố khác”.Bước vào thế giới của bố, Ewa như lần đầu tiên được khám phá, cô đi quanhphòng và lần lượt phát hiện ra những thứ lâu nay mình không biết Ewa và bố,

họ nói chuyện về cuộc thì “Các nhà triệu phú”cùng nghe giai điệu “Chiều củacác vị thần rừng và đồng ruộng”, cùng nhớ về những ngày xưa êm đẹp của giađình tại cùng hồ Mazury

Ewa hiện lên là một người mẹ từng trải, chín chắn, đang định hướng cáchsống đúng đắn cho con mình Trước đó, Ewa sống không có mục đích, viểnvông thì nay, từ khi có Thai, cô bắt đầu ý thức về cách sống, phương châm sốngcho mình, đồng thời tìm cách giảng giải cho đứa con trong bụng - Thai Ewađang chờ đợi mùa xuân đến, cây trụi lá mọc ra những chiếc lá và biết đó là câygì? Cây sồi, cây bạch dương hay cây dẻ Cô cố giảng giải cho Thai hiểu “Lá sồicho mi sự cường tráng Lá bạch dương cho mi dịu dàng, tinh tế Còn lá dẻ cho

mi xinh đẹp Đẹp như hạt dẻ Bên ngoài thì cứng và sắc nhọn, để không một kẻnào dám xúc phạm mi, nhưng bên trong thì óng ánh, nhẵn nhụi và hồn nhiên”[30, 163] Đó là những phương châm sống lý tưởng, thể hiện những cách ứng

xử, cách sống khác nhau trước thực tại Và cùng với Thai, Ewa đang hy vọng,chờ đợi mùa xuân đến để có sự lựa chọn cho riêng mình

Ý thức được bi kịch của cuộc sống mẹ mình đã từng trải, ý thức được nỗi

cô đơn của mình trong gia đình, Ewa khao khát muốn có có cái của riêng mình

để sẻ chia, tâm sự Trong nhà, mỗi người đều có một cái gì đó, hoặc một ai đó,

bố có Bach, mẹo có Presley, Zlotko có búp bê và pokomon Riêng Ewa không

có gì, không có bạn gái, không có chồng chưa cưới, thâm chí không có ngườinào trong gia đình yêu cô và hiểu cô hơn những người khác Ewa không tốtnghiệp phổ thông trung học, cũng không có sở thích gì, không có việc làm vì

Lão Béo đã đuổi việc Cô chẳng có một ai, không biết trò chuyện cùng ai, không

ai có thể nghe, có thể đồng cảm với cô Ewa quyết định giữ lại Thai và khôngcòn thấy cô độc nữa “giờ thì ta sẽ có cái của riêng mình” Không chỉ xuất phát

từ khát vọng chính bản thân mình, Ewa còn hành động vì Thai, suy nghĩ choThai Ewa tiếc nuối rằng Thai không bao giờ được nhìn thấy thế nào là cây dẻ,cây bạch dương hay cây sồi vào mùa xuân mà chỉ cô mới được thấy chúng, tiếcnuối rằng bỗng dưng cô nghe được nhiều âm thanh mà trước đó không ngheđược và Thai không bao giờ nghe được những âm thanh đó Ẩn sâu bên trong làkhát vọng của Ewa muốn thay đổi cuộc sống thực tại, và đây là cơ hội, Thai sẽgiúp cho cô Bởi nếu Ewa không thay đổi được một cái gì trong đời, thì suốtnhiều năm cuộc đời sẽ trôi đi y hệt như cũ, theo nhịp điệu của các chương trình

ti vi, như cuộc đời của mẹ cô, người vẫn đang ngóng đợi có một biến cố nào đó.Ewa không muốn thành mẹ mình Khát vọng của Eva không còn là khát vọngđổi đời để có một cuộc sống giàu có trên thành phố, với một chàng trai nhà giàugiống như trong phim Mỹ nữa, mà là khát vọng muốn cùng Thai cùng đi tìmmục đích sống, cùng hy vọng sống, lắng nghe và cảm nhận cuộc sống diễn raxung quanh mình, để cuộc đời của Ewa không đơn điệu, buồn chán, nghèo nànnhư trước

Không chỉ tạo cơ hội cho Thai được sống, được ra đời để đến với thế giới

mà Ewa còn ý thức về trách nhiệm giảng giải về thế giới cho Thai, làm tất cả đểgải đáp mọi câu hỏi của Thai khi ra đời Ewa cùng Thai cảm nhận âm nhạc hàngngày vang lên trong nhà mình: Bach và Presley Bach dồn nén cảm xúc, cònPresley quẳng cảm xúc như quẳng ruột gan của mình ra khỏi bụng vậy Đóchính là bố và mẹ Ewa giảng giải cho Thai sự cảm thông, thấu hiểu nỗi bấthạnh của mẹ Teresa “Ta biết mi thích Bach…, nhưng mi phải biết rằng, Presleycực kì bất hạnh, nuốt đời toàn bằng những miếng to, sống dở chết dở, phải nôn

ra hết, ngạt thở vì đời” [30, 237] Ewa ý thức được rằng Thai sau khi ra đời cần

có tự do, cần được sống là chính mình, nhưng chính Ewa cũng không biết “Tự

do này là cái gì?”, đẻ ra Thai phải có tiền “Làm sao ta có thể đẻ mi mà không cótiền?”, phải giảng giải về thế giới cho Thai “Làm sao ta có thể đẻ mi và giảnggiải thế giới cho mi, khi ta chẳng biết gì về thế giới?” Quan trọng là sau khi rađời, Thai sẽ hỏi về nguồn gốc của nó, về bố nó, Ewa không biết Thai sẽ hỏi vềthế kỷ mới, về cuộc sống tương lai “Thế kỷ mới này sẽ là thế kỷ gì phải không?

Ta không biết” Thai sẽ hỏi về lí do mẹ muốn nó ra đời “Tại sao ta lại muốn mi?

Ta cũng không biết nốt? Liệu ta có là người mẹ tốt hay không? Ta không biết?”

Ý thức được tất cả những điều đó, Ewa bắt đầu hành trình đi tìm mục đíchsống cho mình và cho Thai Cô quyết tâm lên đường tìm cha cho nó Khôngphải tìm bằng được cha của nó để cưới, để có được tiền nuôi dưỡng đưa trẻ mà

vì mục đích cho Thai biết mặt mũi cha của nó thế nào? Ewa đi gặp từng ngườimột, Thai sẽ giúp cô ra tín hiệu cho biết bố nó là ai Hành trình tìm cha cho đứatrẻ cũng chính là hành trình Ewa đi tìm mục đích sống và lý tưởng sống chomình Trong hành trình ấy, Ewa tỏ ra là một người mẹ can đảm và mạnh mẽ.Trước thái độ cười nhạo của những người xung quanh với mình, cô không hềxấu hổ vì chửa hoang mà dám ngẩng cao đầu, vươn thẳng lên để sống, để tháchthức với đời Chính Thai đã cho cho Ewa thêm sức mạnh, thêm nghị lực sống

Và điều kỳ diệu đã xảy ra, mùa xuân đến, cái cây trụi là giờ đã hằng hà sa sốnhững chiếc lá to và những bông hoa trắng che khuất những cành cây thâm đen.Thì ra đó là cây dẻ mà nhẽ ra Thai không bao giờ được biết đó là cây gì Ewa đãcho Thai cơ hội được nhìn thấy cây dẻ vào mùa xuân, vô vàn những chiếc lá vànhững bông hoa trắng rồi quả dẻ, hạt dẻ Ewa và Thai đã tìm được cách sốngcho riêng mình, phải kiên cường mạnh mẽ đối mặt với cuộc sống, phải đươngđầu với thử thách để đến với thế giới như hạt dẻ chui ra từ lớp vỏ dày và nhữngchiếc gai nhọn hoắt

Quan trọng hơn cả, bắt đầu từ khi có Thai, cùng Thai trên hành trình đitìm lý tưởng sống, Ewa phát hiện ra nhiều điều, được đến những nơi chưa từngđến và thay đổi hoàn toàn cách nhìn về cuộc sống Ewa bỗng nhận ra thị trấnnày thế mà đẹp, và tại sao ai cũng bảo nó xấu, và chính cô trước đó cũng luônnhìn thị trấn này chỉ toàn cái xấu và muốn đi nơi khác để đổi đời Cô liên tiếpđặt ra những câu hỏi thể hiện sự băn khoăn trong suy nghĩ của mình “Tại saochúng ta không thích nó? Vì sao chúng ta muốn chạy khỏi chốn này? Tại sao lúcnào chúng ta cũng tâm niệm, nơi chúng ta không ở lúc nào cũng hay hơn và đẹphơn?” [30, 296] Thành phố Krakow, nơi mà cô tưởng tượng đẹp và kì vĩ baonhiêu với con đường cao tốc như trong huyền thoại thì nay hoàn toàn khác khi

cô tận mắt chứng kiến Ewa chiêm nghiệm ra rằng nơi chúng ta sống mới là tốtđẹp nhất và triết lý “Bờ sông của chúng ta lúc nào cũng xấu xí và cằn cỗi, cònphía bờ bên kia, bờ chúng ta chưa tới, ẩn chứa những điều tuyệt bất ngờ tuyệtvời nhất Trong khi, thực tế có thể hoàn toàn trái ngược Tốt và đẹp chính là nơichúng ta đang ở, nhưng chúng ta không biết nhận ra điều đó” [30, 332] Đến nhà

mẹ Andrzej đang sống, một nơi giàu có, sang trọng, quý phái vô cùng đẹp mắt,nhưng im lặng, Ewa lại cảm thấy thiếu vắng, thiếu vắng tiếng nhạc Bach vọngtới từ phía sau bức tường, tiếng nhạc khi trầm, khi bổng của Presley vọng tới từnhà bếp, Ewa thèm tiếng nói của ti vi, những âm thanh mà trước đây khiến Ewathấy khó chịu trong ngôi nhà của mình Đến Warszawa, thành phố mơ ước, Ewakhông thể ngờ tới đó là một thành phố ẩn chưa những điều xấu xa Đại siêu thịvới Ewa trước kia là thiên đường thì giờ tận mắt chứng kiến, nó như con quáivật khổng lồ ngốn hàng nghìn thức ăn, nơi con người phải làm việc như một cáimáy Trên chuyến tàu con người thờ ơ lạnh lùng, không hề trò chuyện cùngnhau, cướp bóc xảy ra hỗn loạn Trải nghiệm hành trình qua nhiều nơi khácnhau, Ewa tự đặt ra câu hỏi “Tại sao không yêu thành phố, thị trấn của mình?”

Và Ewa đã nhận ra phải biết yêu nơi mình đang sống, phải biết quý trọng những