Phat hien va dieu tri benh loang xuong

Đặc điểm câu tạo cơ bản của xương - Thành phần hóa học chủ yếu của xương gồm có:+ Thành phần cơ bản đầu tiên là các vật chất hữu cơ: Chủ yếu bao gồm protein, sỢi collagen, protein loại c

Y HỌC THƯỜNG THỨC

PHÁT H EN VÀĐIÉUTRỊ

PHÁT HIỆN VÀ ĐIỂU TRỊ BỆNH LOÃNG XƯƠNG

LỜI NÓI ĐẦU

Theo kh ảo sát của Viện Dinh dưỡng nước ta, cứ 6 người Việt Nani trên 60 tuôi thì có 1 người có nguy cơ mắc bệnh loãng xương, trong đó phụ nữ có nguy cơ m ắc bệnh

của toàn bộ hệ thông xương, làm suy yếu sức m ạnh của khung xương, ảnh hưởng lớn tới chất lượng cuộc sống của nhiều người, đặc biệt là phụ nữ Mức độ nguy hiểm của biến chứng gãy xương do bệnh loãng xương gây ra được xếp tương đương với tai biến m ạch vành (nhồi m áu cơ tim) trong bệnh thiếu máu cơ tim cục bộ và tai biến m ạch máu não (đột quỵ) trong bệnh cao huyết áp.

Sự chắc khỏe của xương là sự toàn vẹn cả về khối lượng

và chất lượng của xương Khối lượng xương được th ể hiện bằng m ật độ khoáng chất của xương, còn chất lượng xương phụ thuộc vào th ể tích và vi cấu trúc của xương K hi quá trình chuyển hóa trong xương bị rối loạn, quá trinh hủy xương tăng trong khi quá trinh tạo xương giảm sẽ làm

p h át sinh bệnh loãng xương Biểu hiện lâm sàng chủ yếu của bệnh loãng xương là đau cột sông, đau dọc các xương dài, đau mỏi cơ bắp, ớn lạnh, thường xuyên bị chuột rút,

gù lưng, giảm chiều cao Tuy nhiên, loãng xương là bệnh

Hí

T "

không có biểu hiện triệu chứng rõ ràng Khi có các dấu hiệu lâm sàng của bệnh loãng xương thường là lúc đ ã có biến chứng, cơ th ể đ ã bị mất khoảng 30% lượng xương Bệnh loãng xương và các biến chứng nặng của nó như gãy cổ, gãy xương chậu, xương cột sống là một gánh nặng đối với bệnh nhân cũng như y t ế cộng đồng Chi p h í điều trị bệnh loãng xương tương đối lớn (các thuốc chống hủy xương đều rất đắt tiền), vượt qua kh ả năng tài chính của phần lớn bệnh nhản Tuy nhiên việc phòng bệnh loãng xương lại kinh t ế hơn và đơn giản hơn rất nhiều Hãy phòng ngừa bệnh loãng xương bằng việc "đầu tư cho xương của bạn" và "đầu tư cho xương của con bạn" càng sớm càng tối Hãy tim hiểu những kiến thức về bệnh loãng xương đ ể có c h ế độ chăm sóc xương phù hỢp đ ạt hiệu quả

xương m à bạn đọc đang cầm trên tay là những kiến thức phòng ngừa và điều trị bệnh loãng xương, cần thiết dàn h cho bạn.

Cuốn sách được trinh bày dưới dạng những câu hỏi, những thắc m ắc về toàn bộ các vấn đ ề xung quanh bệnh loãng xương, giúp bạn đọc hiểu rõ h(M, toàn diện hơn về căn bệnh đê việc phòng tránh và chữa trị đạt được hiệu quả cao nhất.

Hy vọng bạn sẽ tim thấy trong cuốn sách những điều

b ổ ích!

NHÀ XUẤT BẨN HÀ NỘI

NHŨNG KIÊN THỨC C ơ BẢN

VỀ XƯƠNG

a j - _

1 Đặc điểm câu tạo cơ bản của xương

- Thành phần hóa học chủ yếu của xương gồm có:+ Thành phần cơ bản đầu tiên là các vật chất hữu cơ: Chủ yếu bao gồm protein, sỢi collagen, protein loại cấu trúc, dung môi, chondroitin sunfat (thuộc nhóm proteoplycan Chất hữu cơ trong xương có tác dụng chủ yếu là thúc đẩy xương sinh trưỏng, tái tạo lại chất

tổ chức xương, cung cấp những chất dinh dưỡng cần thiết cho xương phát triển, hỗ trỢ hoạt động của tế bào xương, đồng thòi tham gia vào các quá trình trao đổi chất của xương

+ Thành phần cơ bản thứ 2 trong xương bao gồm chất muối vô cơ: Chủ yếu là các ion canxi, phôt-pho, natri, magiê, sắt, flo trong đó hàm lượng ion canxi là cao nhất, tiếp theo là phốt-pho Canxi trong cơ thể thường tồn tại ở hình thức calcium phosphate và canxi nitrat, là thành phần chủ yếu của xương Thành phần các chất vô cơ trong xương có phương thức liên kết sắp xếp thành hàng, tổ chức thành các sỢi xương, tạo cho xương vừa có độ cứng và vừa có độ dẻo nhất định

+ Thành phần cơ bản thứ 3 trong xương là nước: Nước là chất trung gian của quá trình trao đổi, sinh trưởng, phát triển của tổ chức xương, tồn tại trong hầu hết mọi bộ phận của xương Có đến 85 - 90% nước tồn tại ở các chất hữu cơ và chất vô cơ trong xương, phần nước còn lại nằm ở các khoang trông trong tổ chức xương

Xét từ góc độ tổ chức trong cơ thể con người, thành phần chủ yếu của xương là chất xương, trong đó nước chiếm 20%, vật chất cô định chiếm 80% Chất cô định của xương chủ yếu bao gồm tê bào xương và các chất cơ bản của xương, là nơi tích trữ một lượng lớn muối canxi tạo thành kết cấu vững chắc của xương.

- Trong các chất cơ bản của xương chủ yếu bao gồm chất hữu cơ (chiếm 32%) và chất vô cơ (chiếm 65%).+ Chất hữu cơ: Bao gồm sỢi coUagen vàmucopolysaccharide Sợi coUagen do tế bào tạo xương sản sinh, là thành phần chủ yếu chất hữu cơ của xương, chiếm khoảng 32% toàn bộ chất cơ bản của xương Sợi coUagen cũng là nơi canxi hóa chủ yếu; mucopolysaccharide (thành phần cấu tạo các mô đệm) cũng do tế bào tạo xương sản sinh

ra, là thành phần thứ yếu của chất hữu cơ trong xương.+ Chất vô cơ: Chất vô cơ trong chất cơ bản của xương còn gọi là muối vô cơ, bao gồm hơn 20 loại, chiếm 4 - 5% thể trọng của xương Muối vô cơ trong chất cơ bản của xương chủ yếu là acid photphoric và muối phốtphát chiếm khoảng 84% chất vô cơ của xương Ngoài ra còn

có muôi canxi, muối cloxit Muôi trong xương chiếm 60

- 70% trọng lượng của xương, và 99%, phốt-pho chiếm 90% toàn cơ thể

+ Các chất khác: Chủ yếu bao gồm acid nitric, canxi, magiê, acid photphoric, muôi natri Ngoài ra còn có nhiều loại dung môi khác

Chất hữu cơ trong xương có tác dụng làm cho xương kết chặt lại nhưng vẫn có tính dẻo nhất định Chất vô cơ

/" í ^^ Ỉỉ

í ề ể trong xương giúp xương có độ cứng Hai hỢp chất này kết hỢp với nhau một cách hài hòa, gắn kết không thể tách ròi Chúng ta có thể tuỳ ý uốn cong phần xương

đã bỏ đi chất vô cơ, nhưng không thể làm tương tự nếu thiếu chất hữu cơ vì khi xương thiếu chất hữu cơ sẽ trở nên giòn Trong cấu tạo xương của trẻ nhỏ, thành phần chất hữu cơ tương đôi nhiều, tính mềm dẻo cao; ở người già xương lại ít chất hữu cơ, chất vô cơ tương đối nhiều, tính giòn cao

- Cấu tạo của xương gồm có 3 loại tê bào cơ bản:+ Tê bào tạo xương: Tê bào tạo xương là nơi hình thành của xương, là tê bào quan trọng trong quá trình phát dục và sinh trưởng của cơ thể Các chức năng chủ yếu khác của tê bào tạo xương là hình thành vitamin kết dính và các chất hữu cơ khác của tổ chức tạo xương Tất cả các thành phần hữu cơ cơ bản của xương đều là

do tế bào tạo xương tự phân chia và tổ hỢp tạo thành Ngoài ra, tế bào tạo xương còn có thể vận chuyển muốĩ canxi đến bộ phận canxi hóa, bổ sung canxi cho bộ phận này từ đó thúc đẩy quá trình hình thành xương

- Tê bào xương: Tê bào tạo xương sau khi sản sinh chất cơ bản của xương, bản thân nó cũng tự hòa vào trong đó tạo thành tê bào xương Trong lúc đó tê bào xương vẫn có thể sản sinh ra chất cơ bản của xương, đồng thời có thể tan vào một ít dung môi, làm phần xương ở xung quanh tê bào xương cùng lúc diễn ra hai quá trình phá hủy và hấp thụ Khi chất cơ bản của xương

bị canxi hóa, hoạt động của tê bào xương sẽ dừng lại

10

- T ế bào hủy xương: Tế bào hủy xương trong cấu tạo xương là một loại tê bào đa hạt tham gia vào quá trình hấp thụ của xương, là tế bào không thể thiếu có tác dụng quan trọng trong quá trình hấp thụ và tái tạo xương Tê bào hủy xương bám vào tổ chức hấp thụ của xương, tan vào dung môi, phân giải thành phần hữu cơ trong tổ chức xương Đồng thòi tê bào hủy xương còn thúc đẩy bộ phận sản sinh vật chất tính acid, hòa tan muối canxi trong xương, từ đó làm tổ chức xương bị hòa tan và hấp thụ

2 Kết cã'u cơ bản của xương

- Mỗi đoạn xương đều có đầy đủ kết cấu cơ bản tương đồng, bao gồm:

+ Chất xương cứng: Chất xương cứng là thành phần chủ yếu của xương, giúp xương cứng, chắc, tăng khả năng chịu lực và khả năng xoay chuyển tốt Phần xương cứng có dạng ốhg dài và tương đốì dày Khi bị loãng xương thì xương cứng cũng sẽ trở nên mỏng, dễ dẫn đến gãy xương Phần xương cứng chủ yếu nằm ở phần giữa của xương dài, tương đoi dày, do quy tắc xếp đa tầng của xương và tê bào xương cấu thành Quy tắc sắp xếp

đa tầng cụ thể

Do phần giữa của xương dài chủ yếu là phần xương cứng có độ cứng tương đối cao, vì vậy đây là vị trí có khả năng tiếp nhận lực ép và trường lực mạnh nhất

+ Phần xương xốp: Nằm bên trong phần xương cứng, kết cấu dạng xốp giống như miếng xôp bọt biển Phần xương xô"p do rất nhiều sỢi xương nốì vói nhau tạo

thành Xương của người trưởng thành có khoảng 20% là xương xốp, gồm rất nhiều sỢi xương giao vói nhau thành dạng lưới hoặc dạng tấm Các sỢi xương này chủ yếu nằm ở hai đầu xương dạng ốhg dài và xương ngắn, xương dẹp, xương không theo quy tắc Sô" lượng sỢi

xương nhiều hay ít và độ dày của nó với độ tiếp nhận áp lực của xương và quá trình trao đổi chất của xương có mối quan hệ mật thiết vói nhau Khi xương ở vào quá trình giải phóng canxi, các sỢi xương này thưa dần dần dần xuất hiện tình trạng loãng xương Khi xương không được tiếp nhận áp lực, sô" lượng các sỢi xương cũng sẽ

giảm đi

Độ chắc khỏe của xương xô"p so với xương cứng thấp hơn rất nhiều Mặt khác đô"i vối quá trình trao đổi chất biến đổi rất nhạy cảm, rất dễ xuất hiện tình trạng mất xương Sô lượng sỢi xương và độ dày của nó với tình trạng trao đổi chất của tủy và khả năng tiếp nhận áp lực có quan hệ với nhau Khi xương giải phóng canxi, sỢi xương thưa dần và nhỏ đi, thậm chí biến mất Sô" lượng xương làm cho ít đi, khoảng cách giữa chúng lớn hơn, thể tích của xương giảm thấp, có thể xuất hiện trạng thái các xương vỡ ra, dẫn đến hiện tượng sô" lượng các sỢi xương suy giảm và gãy xương Hiện tưỢng này trong tình trạng sinh lý bình thường cũng có thể tồn tại, nhưng khi vượt quá giới hạn sinh lý thì sẽ gia tăng nguy

cơ bị gãy xương ngay cả khi chỉ va chạm hay cử động nhẹ Ngoài ra trong trạng thái bình thường có thể nhìn thấy 70 - 80% các sỢi collagen mới được hình thành trên các sỢi xương này, nhưng khi bị loãng xương thì chỉ có

khoảng 20% các sỢi collagen mói hình thành trên xương

Sự biến đổi ít đi các sỢi collagen cùng vói việc hàm lượng canxi, phốt-pho trong xương giảm sẽ làm cho tính năng của các sỢi xương dẫn đến bị biến đổi, làm cho tình

trạng loãng xương Khi xương không tiếp nhận được áp lực, sô" lượng các sỢi xương cũng sẽ giảm.

+ Khoang tủy xương: Khoang trốhg bên trong phần xương cứng dạng ốhg gọi là khoang tủy xương Bên trong khoang tủy xương có chứa tủy Tủy xương là một

tô chức mềm dẻo có nhiều máu, làm đầy khoang tủy của các xương dài và các khe hở ở khoang xương xốp Tủy xương phân thành tủy xương đỏ và tủy xương vàng Tủy xương đỏ có chức năng tạo máu, bên trong có chứa một lượng lớn các hồng cầu và một s ố lượng ít bạch cầu; tủy xương vàng chứa lượng mỡ lớn Trong xương của thai nhi và trẻ nhỏ hoàn toàn chỉ có tủy xương đỏ Sau đó, cùng với quá trình phát triển của trẻ, tủy xương đỏ trong khoang tủy của xương dài dần dần chuyển hóa thành tủy xương vàng Trong quá trình này, tủy xương

đỏ vẫn duy trì các loại hình trong xương xốp, tiếp tục tạo máu Sau khi cơ thể mất một lượng máu lốn, bộ phận tủy xương vàng chuyển hóa thành tủy xương đỏ, tiến hành quá trình tạo máu Khi xương phát sinh tình trạng loãng xương, bên cạnh nguyên nhân do các sỢi collagen giảm thấp còn do phần xương cứng bị mỏng đi, kéo theo phần khoang tủy to ra

+ Đầu xương: VỊ trí của đầu xương là ở hai đỉnh của đoạn xương, bề mặt có các khớp xương sụn che phủ

Phần đầu xương của trẻ nhỏ tương đối mềm, qua quá trình phân ly, sản sinh, xương hóa làm cho xương không ngừng sinh trưởng Cơ thể khi phát triển đến giai đoạn trưởng thành, các đầu xương mềm dần dần xương hóa, kết hỢp với đầu xương tạo thành một chỉnh thể Ngoại trừ các khớp xương bị bệnh, còn lại đa phần đều xuất hiện tình trạng loãng xương hay phát sinh nhiều xương dẫn đến các xương đầu bắt đầu cũng có sự biến đổi Trong trạng thái bình thường, khi nam 25 tuổi, nữ 23 tuổi thì xương đầu đóng lại, cơ thể không tiếp tục phát triển chiều cao nữa

+ Màng xương: Màng xương là một lớp màng chất xơ dày đặc che phủ bề mặt của xương, có chức năng bảo vệ xương Trên màng xương có mạng lưới phong phú các mạch máu, tuyến hạch và dây thần kinh, trực tiếp tham gia vào quá trình sinh trưởng và phát triển của xương Lóp màng cũng có tác dụng tạo xương Khi xương bị gãy, màng xương có thể thúc đẩy sự phân hóa của tế bào tạo xương, hình thành vảy xương bên ngoài làm vị trí xương gãy kín miệng

+ Mạch máu, hệ thống thần kinh của xương: Thần kinh, mạch máu phân bố ở trên lớp màng trong, lóp màng ngoài của xương, đảm bảo chức năng sinh lý bình thường của xương

3 Xương có những chức năng gì đối với cơ thể?

Cơ thể con người do nhiều loại xương thông qua các khớp xương, dây chằng liên kết với nhau tạo thành một

( S 5>

thể hoàn chỉnh Tác dụng dễ thấy nhất của xương là nâng đỡ Khi không có xương, chúng ta sẽ không thể đứng hay di chuyển một cách bình thường Bên cạnh đó xương còn có tác dụng bảo vệ các cơ quan nội tạng trong

cơ thể Xương và bắp thịt cùng với hệ thống gân, dây chằng và các cơ mềm tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh, đảm bảo chức năng vận động, nâng đỡ và bảo vệ,

từ đó nâng cao khả năng sinh tồn của con người Xương

và quá trình trao đổi chất của toàn cơ thể có môi quan

hệ mật thiết Tủy đỏ trong xương là cơ quan tạo máu Ngoài ra trong xương có chứa một lượng lốn canxi, phốt- pho và các chất khác, là nhân tô" điều tiết và tham gia vào quá trình trao đổi muối vô cơ trong cơ thể

- Chức năng làm giá đỡ: Xương là tổ chức bền chắc nhất trên cơ thể Chúng liên kết với nhau tạo thành một kết cấu giá đỡ bằng xương hoàn chỉnh, cô" định, làm cho

cơ thể duy trì được hình thái và tư thê nhất định, có tác dụng che đỡ và mang vác Con người vì vậy có thể đứng,

đi lại, mang vật nặng và lao động Chức năng làm giá đỡ của xương chủ yếu là do xương sốhg chạy dọc theo cơ thể và xương tứ chi đảm nhiệm Nếu xảy ra tình trạng loãng xương thì sẽ gây tổn hại đến chức năng làm giá đỡ của xương, ảnh hưởng đến sức khỏe con người

- Chức năng bảo vệ nội tạng: Xương trong cơ thể con người liên kết chặt chẽ với nhau hình thành dạng khung vững chắc, kiên cố Kết cấu vững chắc này có thể bảo vệ các cơ quan nội tạng quan trọng bên trong khung

Ví dụ như phần xương sọ chắc khỏe bao quanh sọ người, bảo vệ cho bộ não tránh những tác động ngoại lực; xương sườn, xương sông, ngực, xương ngực hình thành xung quanh khoang ngực một khung xương dạng lồng vững chắc bảo vệ tim, phổi và các cơ quan, tổ chức ngăn cách bên trong từ phía trước ra phía sau; xương chậu hình thành quanh khoang chậu, có tác dụng bảo

vệ tử cung, bàng quang; khoang tủy xương có tác dụng bảo vệ tủy xương Vì vậy xương có vai trò quan trọng đốì với việc bảo vệ các cơ quan nội tạng, tránh gặp phải những tác động mạnh và tổn thương từ bên ngoài Đó là nhu cầu không thể thiếu của cơ thể

- Chức năng vận động: Bản thân xương không có chức năng tự chủ hoặc chủ động vận động khả năng vận động của cơ thể có được dưới tác dụng của thần kinh phối hỢp vói các bắp thịt, gân, dây chằng và các tô chức mềm khác có tác dụng tương đồng, giúp cho cơ thể có thể thực hiện các loại vận động và động tác đa dạng, phong phú như đi lại, lao động, ăn uống Trong quá

trình thực hiện các vận động đó, xương giổhg như một đòn bẩy có tác dụng thúc đẩy và duy trì Các khốp xương liên kết với nhau là yếu tô" then chốt trong mọi hoạt động của cơ thể.

- Tham gia vào quá trình trao đổi canxi, phôt-pho: Trong xương tích trữ một lượng lớn canxi và phổt-pho Xương trở thành nguồn tổ chức trao đổi lượng canxi, phốt-pho của cơ thể, có tác dụng điều tiết nồng độ canxi, phốt-pho trong máu Khi nồng độ canxi, phốt-pho trong máu gia tăng sẽ chuyển lượng tích trữ đó vào trong xương; khi nồng độ canxi, phốt-pho trong máu giảm, canxi và phốt-pho trong xương sẽ chuyển vào trong máu

để duy trì sự trao đổi canxi, phốt-pho trong máu được cân bằng Lấy canxi làm ví dụ cụ thể: Trong cơ thể con người, cacbon chiếm 1 - 1,5% thể trọng, trong đó 99% muối canxi kết tinh hình thành tồn tại trong xương và trong răng, 1 % còn lại tồn tại trong máu, bắp thịt và các

tổ chức khác trong cơ thể Canxi và môi trường bên trong cơ thể ổn định, sự hưng phấn của thần kinh bắp thịt và quá trình trao đổi chất của xương có mốĩ liên hệ mật thiết với nhau Trong điều kiện bình thường, ở trạng thái cân bằng ion cacbon chuyển hóa trong xương

ổn định Nếu như trong thòi gian dài lượng ion canxi trong xương thoát ra nhiều hơn hấp thụ thì sẽ dẫn đến bệnh loãng xương

- Chức năng tạo máu: Tủy đỏ trong khoang tủy xương là cơ quan tạo máu chủ yếu của cơ thể con người ngay sau khi được sinh ra Tủy xương đỏ có tác dụng tạo

*•.— ụ

máu và hòa tan vào tê bào máu, duy trì trong máu trạng thái cân bằng giữa quá trình sinh ra, phát triển, hòa tan, mất đi và làm sạch của tế bào máu, bảo đảm quá trình tuần hoàn máu và hoạt động sinh lý của cơ thể diễn ra một cách bình thường

4 Quá trình sinh trưởng và phát triển của xương diễn

ra như thế nào?

Cơ thể con người từ sau tuần mang

thai thứ 7 xương đã bắt đầu xuất hiện

Đầu tiên là hình thành xương mềm,

sau đó thông qua một loạt quá trình

xương hóa phức tạp dần dần hình

thành cấu tạo xương hoàn chỉnh Quá

trình xương hóa cũng là quá trình sinh

trưởng của xương

Lấy xương dài ở tứ chi làm ví dụ:

Trong quá trình phát triển của

xương dài ở tứ chi có hơn 3 trung

tâm xương hóa: một là, ở ốhg xương;

hai là, một đoạn đầu của xương; ba

là, đoạn đầu còn lại của xương Sự xương hóa của ống xương tiếp diễn theo sự phát triển của hai đoạn đầu xương Đồng thòi, với quá trình xương hóa thì xương mềm dần dần co lại, đầu xương sau khi sinh ra mới xuất hiện trung tâm xương hóa Do vậy, trung tâm xương hóa bắt đầu hoạt động từ xung quanh, cuối cùng ở giữa xương ống và xương đầu chỉ còn lại một phần nhỏ xương mềm, gọi là xương đầu mềm Lúc này quá trình xương

hóa của xương ống và xương đầu chậm lại, phần xương đầu mềm vẫn tiếp tục sinh trưởng và không ngừng xương hóa, khiến xương không ngừng dài ra Đến một

độ tuổi nhất định (nữ khoảng 23 tuổi, nam khoảng 25 tuổi), đoạn xương đầu mềm đó mới xương hóa hoàn toàn, chỉ còn lại vết tích hình dây gọi là dây đầu xương Lúc này độ dài của xương không phát triển nữa, có thể cũng không phát triển thêm chiều cao Độ đậm của xương thông qua một lóp màng dày các tê bào tạo xương không ngừng hình thành chất xương, giông như vòng tuổi của cây, mỗi tầng xếp lên bên ngoài xương mềm tạo thành chất xương Đồng thòi các tế bào hủy xương có thể phá hủy chất xương trong khoang tủy xương, không ngừng phá hủy và hấp thụ chất xương, hình thành nên khoang trống Chất xương ỏ bề mặt xương không ngừng dày thêm, khoang tủy trong xương không ngừng rộng ra Quá trình này diễn ra liên tục và thường kéo dài từ giai đoạn thai kỳ đến khoảng 25 tuổi

5 Quá trình canxi hóa của xương diễn ra như thế nào?

Quá trình canxi hóa của xương là quá trình tích luỹ

có trật tự các muõi vô cơ trong chất hữu cơ của xương Các muối vô cơ chủ yếu là canxi và phốt-pho kết hỢp lại tạo thành một loại muổì acid phốt-pho kết tinh hình lục giác có tính hòa tan Sau đó, tích luỹ trong sỢi collagen của xương Quá trình canxi hóa' của xương bình thường phân thành 3 giai đoạn:

- Protein trong xương và canxi trong chất cơ bản hình thành một chất canxi hóa phức hỢp có thể hòa tan

- Chất canxi hóa phức hỢp có thể hòa tan và muối acid phốt-pho hình thành nên một chất muối acid phốt-pho - canxi - protein phức hỢp có thể hòa tan.

- Trong quá trình hòa tan các chất đó phát sinh phản ứng với muối acid phốt-pho, hình thành thể kết tinh biến đổi thành tổ chức cứng chắc của xương

Quá trình canxi hóa của xương chủ yếu nhận ảnh hưởng của toàn thân và canxi cục bộ, nồng độ phốt-pho

và chất kích thích tiết ra bên trong Khi có đủ canxi và phốt-pho thì mới có thể phát sinh canxi hóa xương Vì vậy, nhân tô" quan trọng trong quá trình canxi hóa của xương là phải duy trì lượng canxi và phốt-pho bình thường trong xương Canxi và phô"t-pho trong xương bị tan ra cũng chính là quá trình hòa tan và hấp thụ của chất xương

6 Quá trình lão hóa của xương có những biến đổi sinh hóa gì?

Con người sau khi trưởng thành, hình dạng và mức

độ to nhỏ, dài ngắn của xương đã cơ bản ổn định, nhưng kết cấu bên trong của nó vẫn tiếp tục có những biến đổi Cùng vối quá trình biến đổi của điều kiện môi trường,

sự hỢp thành và hấp thụ của tổ chức xương vẫn tiến hành một cách chậm chạp, ứng dụng của kỹ thuật chụp phim X-quang đã cho thấy xương lão hóa theo độ tuổi già đi và trên phương diện sinh hóa của xương cũng có một sô" biến đổi:

- Thành phần nước trong xương tăng lên: Thành phần nước trong xương và độ muối hóa trong xương có

- Chất vô cơ của xương giảm: Lượng canxi trong xương của người từ 50 tuổi trở đi dần dần giảm xuống, còn lượng phốt-pho hầu như không có biến động rõ rệt trong toàn bộ quá trình sinh trưỏng và phát triển của xương Dùng kỹ thuật kiểm tra tuyến hạch lympho cũng phát hiện quá trình tích luỹ chất vô cơ của xương cùng với sự gia tăng tuổi tác giảm đi rõ rệt.

- Chất hữu cơ của xương giảm:

Mucopolysaccharide là vật chất

quan trọng của quá trình cacbon

hóa Nó và sỢi collagen cùng hình

thành ở cacbon hóa chất cơ bản của

xương Độ tuổi lão hóa của xương

biến đổi cũng có sự kết hỢp tổ chức

đặc biệt của tuổi lão hóa, sỢi

collagen này đậm hơn, sự phân bô"

và sắp xếp cũng không theo quy luật, vật chất trong collagen giảm rõ rệt

+ Acid amin giảm: Acid amin trong xương bình thường sẽ giảm theo độ tuổi.

Cùng với sự lão hóa theo độ tuổi, độ lốn và hình dạng của xương chưa phát sinh nhiều biến đổi, nhưng kết cấu bên trong xương đã có sự biến đổi cùng với quá trình lão hóa của xương:

- Phần xương cứng mỏng đi: Sau 40 - 50 tuổi bắt đầu xuất hiện hiện tượng phần xương cứng dần mỏng đi Đến khoảng 50 - 80 tuổi, mỗi 10 năm thì độ dày của phần xương cứng lại giảm đi 5%, nữ giói giảm 10%

- Khoang tủy mở rộng: Sự mở rộng của khoang tủy

có tính dị biệt, ó nam giới hiện tượng khoang tủy mở rộng phát triển dần dần, nhưng ở nữ giới sau tuổi 40 thì tốíc độ mở rộng của khoang tủy diễn ra tương đối nhanh

- Biến đổi phần xương mềm: Các sỢi xương ngang dọc của phần xương mềm giảm về sô" lượng và trở nên mỏng, thô ráp hơn Sự biến đổi này thể hiện rõ nhất ở khu vực chóp xương ức

- Biến đổi tê bào xương: Tế bào xương cùng với sự lão hóa theo độ tuổi sẽ giảm về sô" lượng, đồng thòi khả năng sinh trưởng của xương cũng giảm theo độ tuổi

7 Quá trình trao đổi chất ở xương diễn ra như thế nào?

Xương trong cơ thể con người là một cơ quan hoạt động có sinh mệnh, có sự trao đổi chất và các đặc điểm của quá trình sinh trưởng, phát triển Xương có khả năng tự phá huỷ, tái tạo, kín miệng và phục hồi, tái sinh vết thương Cùng với quá trình phát triển của cơ thể, xương cũng không ngừng biến đổi theo chu trình

hình thành - hoàn thiện - lão hóa Trong từng độ tuổi khác nhau thì sự biến đổi của xương cũng có những biểu hiện khác nhau.

Quá trình trao đổi chất của xương là tổ chức xương không ngừng tiến hành cải tạo xương Quá trình này diễn ra phức tạp, bao gồm hai phương diện: hấp thụ xương và hình thành xương, sắp xếp theo thứ tự: Kích thích hoạt động, hấp thụ xương, hình thành xương Đầu tiên, là kích thích hoạt động tham gia vào hấp thụ xương của lượng lớn tế bào hủy xương Tê bào hủy xương sẽ hòa tan chất xương cơ bản, đồng thòi đưa cacbon ở trong xương chuyển ra ngoài, hình thành xương hấp thụ Sau đó trên bề mặt của xương hấp thụ xếp theo thứ tự một lớp dày hình cạnh của tế bào tạo xương Tế bào tạo xương hỢp thành chất xương cơ bản không thể vôi hóa, đồng thời đưa cacbon đến khu vực cacbon hóa Sau cùng, canxi và nó kết tinh từ từ tích luỹ

ở trong xương cơ bản, xương cơ bản này canxi hóa, hình thành tổ chức xương

Ti’ong quá trình trao đổi chất ở xương, mỗi ngày đều

có một lượng nhất định các tổ chức xương bị hấp thụ, đồng thời có một s ố lượng tương đương các tổ chức xương được hỢp thành Hai quá trình này luôn duy trì ở trạng thái cân bằng Khi mà chất xương hấp thụ lốn hơn so với chất xương hình thành, có thể xuất hiện hiện tượng xương mất đi, dẫn đến loãng xương, bệnh xương mềm Khi xương hình thành không tương ứng với xương hấp thụ còn có thể xuất hiện hiện tượng chất

xương bị cứng hóa Quá trình trao đổi chất của xương nhận được sự điều tiết của rất nhiều yếu tô" trong cơ thể như: canxi, phốt-pho, magiê, chất kích thích phân tiết bên trong, vitamin và rất nhiều các nhân tố khác có tác dụng quan trọng không thể thiếu.

8 Quá trình trao đổi chất của canxi, phốt-pho và magíê trong xương diễn ra như thế nào?

- Quá trình trao đổi chất của canxi: Hàm lượng canxi trong cơ thể người chỉ đứng thứ 5 sau oxy, cacbon, hydro và nito Trong cơ thể người trưởng thành có từ

700 - lõOOg, 99% canxi tồn tại trong xương và trong răng, đó là thành phần chủ yếu của xương và răng, chiếm khoảng 1,5 - 2,2% trọng lượng cơ thể Canxi có tác dụng sinh lý quan trọng lon canxi với nồng độ bình thường có tác dụng quan trọng đốì với tính hoàn chỉnh của việc duy trì tế bào màng, sự kích thích của bắp thịt

và các chức năng khác của tê bào Khi nồng độ các chất kích thích phát huy tác dụng tại tê bào mục tiêu thì không thể tách ròi khỏi ion canxi Vì vậy canxi được gọi

là chất kích thích, là “sứ giả đưa tin trong tế bào” Khi canxi trong máu thấp dễ xuất hiện hiện tượng co giật bắp thịt, trong trường hỢp đặc biệt cũng có thể làm biến đổi thu hẹp cơ tim, dẫn đến tim ngừng đập Canxi còn là thuốc điều tiết phân bô' có thể tiết ra các loại chất kích thích trong cơ thể, có thể tăng cường hoạt tính của rất nhiều dung môi, là nhân tố quan trọng để cân bằng acid

và kiểm trong cơ thể VỊ trí hấp thụ canxi chủ yếu là ở

ầ b đoạn trên của ruột non Với người trưởng thành bình thường cần lượng canxi ít nhất là 800mg, còn phụ nữ có thai, phụ nữ trong thòi kỳ cho bú và thòi kỳ sinh trưởng của trẻ thì lượng canxi cần thiết tăng lên Canxi chủ yếu có từ trong thức ăn, trong đó có 10 - 35% (200 - 350mg) được cơ thể hấp thụ, phần chưa được hấp thụ sẽ được thải ra ngoài theo phân Hấp thụ canxi chủ yếu là qua quá trình bài tiết của thận.

Người bình thường mỗi ngày lượng canxi thải ra trong nước tiểu khoảng 100 - 300mg Canxi được hấp thụ chủ yếu là do sự khốhg chê của vitamin D, hormon tuyến cận giáp và canxitonin Ngoài ra, môi trường acid còn làm tăng khả năng hòa tan của muối canxi, có lợi đốì với việc hấp thụ canxi, nhưng môi trường tính kiềm thì ngược lại Các yếu tô" như chức năng của thận, độ kiềm, nồng độ acid trong máu, giới tính cũng có quan

hệ vói sự bài tiết của canxi Trong cơ thể con người canxi trong quá trình trao đổi chất, canxi ở trong xương, trong máu, trong đường ruột, trong thận không ngừng tiến hành trao đổi để duy trì nồng độ canxi ổn định trong máu Người bình thường có nồng độ canxi trong huyết tương là 2 ,1 - 2,6mmol/lít Nếu như thiếu canxi thì trong quá trình sinh trưởng và phát triển của cơ thể

có thể phát sinh bệnh còi xương ở trẻ; ở người trưởng thành có thể mắc bệnh mềm hóa xương; ở người già thì

có thể làm cho bệnh loãng xương nghiêm trọng hơn

- Quá trình trao đổi chất của phôt-pho: Hàm lượng phốt-pho trong cơ thể thấp hơn canxi, đứng vỊ trí thứ 6,

í S ^

chiếm khoảng 1% trọng lượng cơ thể Trong các hoạt động sống phốt-pho đều có tác dụng quan trọng Phốt- pho là một trong những nguyên tô" cấu thành nên RNA, DNA (hai thành phần cơ bản trong tê bào máu) và không thể thiếu trong quá trình trao đổi chất, sinh trưởng, phát triển, cung cấp năng lượng của cơ thể Phôt-pho cũng là nguyên tô" cần thiết trong tất cả các tê" bào của mọi cơ thể sốhg Nó giúp duy trì tính hoàn chỉnh của màng tê" bào, phát huy tất cả các chức năng cần thiết của tê bào Phô"t-pho có thể thúc đẩy hình thành xương cơ bản và tích luỹ chất vô cơ trong xương, đồng thời thúc đẩy xương hình thành và xương khoáng hóa Phô"t-pho cũng có tác dụng trong quá trình điều tiết hấp thụ của xương Nếu nồng độ muối acid phô"t-pho không đủ có thể dẫn đến các bệnh như: bệnh còi xương, bệnh mềm xương, bệnh loãng xương Vị trí hấp thụ phốt-pho chủ yếu là ở ruột non Người bình thường mỗi ngày cần một lượng phô"t-pho là 880mg, phụ nữ mang thai, trẻ em cần lượng phô"t-pho lớn hơn, 60% phô"t-pho hấp thu lại được tái hấp thụ Quá trình hấp thụ phô"t- pho đó có sự điều tiết khống chê" của vitamin D Nếu canxi hấp thu quá nhiều sẽ khiến muối acid phô't-pho không thể hòa tan, làm cho lượng phô"t-pho hấp thụ ít đi Nguồn gô'c chủ yếu của phô"t-pho có trong các loại thực phẩm, như sữa bò và các chê" phẩm sữa, các loại thịt, trứng, hoa quả cứng, mềm và các chê phẩm từ đậu đều chứa lượng phô't-pho phong phú Cơ quan bài tiết phô't- pho chủ yếu là thận Tiểu cầu thận lọc phô"t-pho có 85% được tái hấp thu Lượng bài tiết này được điều tiết bởi

là chất kích thích hoạt động của các loại dung môi, là một trong những yếu tô" quan trọng điều chỉnh chức năng nội tê bào Magiê được hấp thụ qua ruột non, 2/3 lượng magiê trong cơ thể tồn tại ở trong xương Mức magiê trong máu thấp có thể kích thích hormon tuyến cận giáp tiết ra, đồng thời còn giảm nồng độ canxi trong máu Vì vậy, thiếu magiê có thể dẫn đến nồng độ canxi trong máu thấp, sau khi cung cấp magiê có thể phục hồi mức canxi trong máu bình thường.

9 Hormon có tác dụng như thê nào đối với quá trình trao đổi chất của xương?

Hệ thông bài tiết trong cơ thể con người là một hệ thống điều tiết các chức năng quan trọng trong cơ thể do nhiều cơ quan bài tiết và các tê bào không giổhg nhau tạo thành Hormon bài tiết sau khi trực tiếp hòa tan vào trong máu (chủ yếu là trong các bạch huyết) sẽ được vận chuyển đến toàn thân, điều tiết các quá trình trao đổi trong cơ thể Lượng hormon trong cơ thể mà dị thường

B sp

sẽ dẫn đến rỐì loạn các quá trình trao đổi chất của toàn

cơ thể Đối với quá trình trao đổi chất của xương thì chủ yếu chịu ảnh hưởng của 8 hormon: hormon nam, hormon tuyến cận giáp, canxitonin, hormon tuyến giáp, hormon nữ, hormon tuyến thượng thận, hormon sinh trưởng và insulin Các nghiên cứu gần đây đã phát hiện

ra một s ố hormon có liên quan đến điều tiết trao đổi chất cục bộ, như: Prostaglandin (PG), hormon tế bào, insulin dạng nguyên tử Các nghiên cứu cũng phát hiện vitamin D và sản phẩm của các hoạt tính trao đổi đều có đặc điểm phản hồi lại kích thích, đồng thòi cũng

là hormon quan trọng điều tiết quá trình trao đổi chất của xương

- Hormon nữ: Hormon nữ có ý nghĩa lớn trong sự chắc khỏe của xương Nó có thể bảo vệ, phòng chống gãy xương, duy trì tính dẻo dai cũng như độ cứng chắc của xương Khi hormon nữ giảm xuống thì đa sô" xương mất

đi kết cấu vốn có của nó Phụ nữ trong vòng 5 - 7 năm sau thời kỳ mãn kinh có thể mất đến 20% chất xương

Đó là nguyên nhân tại sao phụ nữ ở độ tuổi mãn kinh

dễ mắc bệnh loãng xương Biểu hiện ảnh hưởng của hormon nữ đôi với quá trình trao đổi của xương bao gồm:

+ Hormon nữ có thể trực tiếp kích thích hoạt động của tế bào tạo xương, thúc đẩy tế bào này tăng trưởng, phân hóa và hình thành sỢi collagen, làm cho xương cơ bản hỢp thành nhiều hơn, thúc đẩy hình thành xương.

+ Hormon nữ là hormon chủ yếu giúp xương hấp thụ,

có thê trực tiếp làm giảm hoạt tính và chức năng của tế bào hủy xương Khi mức hormon nữ giảm thấp thì hoạt

28

tính và s ố lượng của tê bào hủy xương sẽ vượt qua tế bào tạo xương, tăng cường tác dụng hấp thụ xương của

tê bào hủy xương

+ Hormon nữ có thể kháng lại tác dụng hấp thụ xương của hormon tuyến cận giáp Tổ chức xương giảm thấp có tính nhạy cảm đối với hormon tuyến cận giáp, làm xương hấp thụ giảm thấp

+ Có tác dụng ngăn chặn khả năng hấp thụ xương của hormon phần vỏ tuyến trên thận

+ Kích thích cấu thành và phân tiết của canxitonin, thúc đẩy cấu thành xương

+ Thúc đẩy sự hỢp thành hoạt tính của vitamin D, làm tăng lượng canxi được hấp thụ ở đường ruột, giảm thiểu lượng canxi bị bài tiết

+ Thông qua sự điều tiết của các hormon khác và các nguyên tử tế bào cục bộ, phát huy tác dụng gián tiếp đối vói quá trình trao đổi chất của xương

- Hormon tuyến cận giáp: Hormon tuyến cận giáp là hormon chủ yếu thúc đẩy hấp thụ xương, làm tăng tốc

độ hấp thụ và hình thành xương Tác dụng của hormon tuyến cận giáp đối với xương và thận là:

+ Hormon tuyến cận giáp có thể kích hoạt các tê bào xương đã ngừng hoạt động để chúng canxi hóa muổi canxi trong tổ chức xương do tê bào xương hấp thụ Hormon tuyến cận giáp còn có thể làm sô" lượng và hoạt tính của tế bào hủy xương gia tăng nhanh chóng, vì vậy

có thể tăng tốic độ tái tạo tê bào xương và làm cho tê bào hủy xương có tính hòa tan Thiếu hormon tuyến cận giáp có thể dẫn đến tổc độ chuyển đổi xương bị chậm lại,

số lượng và mật độ xương gia tăng Khi hormon tuyến giáp tiết ra quá nhiều sẽ dẫn đến tình trạng xương hấp thụ lớn hơn xương hình thành, làm lượng xương ít đi, một lượng lốn canxi trong xương thoát ra thấm vào trong máu, làm lượng canxi trong máu tăng cao.

+ Hormon tuyến cận giáp có thể tăng khả năng tái hấp thụ canxi của thận, làm giảm lượng canxi bị mất đi trong nước tiểu

+ Hormon tuyến cận giáp có thể làm giảm khả năng tái hấp thụ muối acid phôt-pho của thận, táng lượng bài tiết phốt-pho trong nước tiểu, giảm nồng độ phốt-pho trong máu

+ Hormon tuyến cận giáp có thể làm tăng khả năng kết hỢp và tiết ra hoạt tính của vitamin D, gián tiếp thúc đẩy khả năng hâp thụ canxi của đường ruột, giảm thiểu canxi trong nước tiểu bị bài tiết, nâng cao nồng độ canxi trong máu

+ Hormon tuyến cận giáp có thể ngăn chặn ỏ mức độ nhẹ khả năng tái hấp thụ các vật chất như natri, kali, nưốc, acid cacbonat của thận Nếu như tuyến cận giáp tiết hormon ra quá nhiều, có thể dẫn đến trúng độc acid perchloric (HCIO4) Vì vậy, khi hormon tuyến cận giáp tiết ra quá nhiều trong thời gian dài, xương hấp thụ lớn hơn xương hình thành, có thể dẫn đến hiện tượng lượng xương bị giảm mạnh

- Canxitonin; Canxitonin chủ yếu là do các tê bào lọc bên tuyến cận giáp tiết ra, là hormon chủ yếu làm giảm mức canxi, phôt-pho trong máu, ngăn chặn hấp thụ

xương Tác dụng chủ yếu của canxitonin đối với xương

và thận là:

+ Ngán chặn trực tiếp, nhanh trên diện rộng sự sản sinh của tế bào xương và tê bào hủy xương, làm giảm hoạt tính, sô” lượng của tê bào xương và tê bào hủy xương Canxitonin còn làm giảm chất xương hấp thụ, canxi trong chất xương thoát ra ít đi, thúc đẩy hình thành xương, làm giảm nồng độ canxi trong máu

+ Ngăn chặn thận tái hấp thụ canxi, phốt-pho, tăng lượng bài tiết canxi, phôt-pho Đồng thời làm cho lượng canxi, phốt-pho được hâp thụ ở đường ruột giảm xuốhg, nồng độ canxi, phốt-pho trong máu thấp, trong đó mức giảm của phốt-pho trong máu có biểu hiện rõ ràng nhất

Vì vậy, canxitonin thông qua ngăn chặn xương hấp thụ, làm cho lượng canxi từ trong xương thoát ra giảm Nhưng canxi trong máu vẫn tiếp tục thẩm thấu vào xương, mà lượng canxi bài tiết ra lại tăng lên, dẫn đến mức canxi trong máu thấp Ngoài ra canxi trong máu thâp còn có thể kích thích hormon tuyến cận giáp tiết ra, làm canxi trong máu tăng lên Do đó tác dụng của canxitonin với xương hấp thụ của hormon tuyến cận giáp là tính đốì kháng rất mạnh, nhưng vói việc giảm tái hấp thụ phốt-pho của thận lại có tác dụng tương tác,

hỗ trỢ

- Hormon tuyến giáp: Hormon tuyến giáp do tế bào nang biểu bì trong tuyến giáp tiết ra Tác dụng chủ yếu của nó là điều tiết các quá trình sinh lý như trao đổi chất, sinh trưởng, phát triển , có thể gia tăng trao đổi chất của protein, lipid, glucose của các tổ chức bên trong

Hormon tuyến giáp có tác dụng quan trọng đốì với xương, bắp thịt, hệ thống trung khu thần kinh, hệ thống tim mạch, hệ thống sinh trưởng Tác dụng của hormon tuyến giáp đốì với quá trình trao đổi chất của xương là có thể giúp quá trình trao đổi chất của xương hình thành và hấp thụ nhanh hơn Khi hormon tuyến giáp tăng lên, xương cơ bản hình thành ít đi, tốic độ chuyển hóa của canxi trong máu nhanh hơn, xương hấp thụ nhiều hơn, lâu dần sẽ phát sinh bệnh loãng xương

- Hormon biểu bì tuyến thượng thận: Hormon biểu

bì tuyến thượng thận do biểu bì tuyến thượng thận tiết

ra, chủ yếu ảnh hưởng đến quá trình trao đổi chất các vật chất của tổ chức xương Quá trình trao đổi chất của xương lại có ảnh hưởng to lớn với glucocorticoid và hormon biểu bì tuyến thượng thận Các tác dụng khác của hormon biểu bì tuyến thượng thận với quá trình trao đổi chất của xương là:

+ Gia tăng hoạt tính và s ố lượng của tế bào hủy xương, tăng cường khả năng hấp thụ của xương Đồng thòi hormon biểu bì tuyến thượng thận có thể trực tiếp ngăn chặn hoạt tính của tê bào tạo xương, ngăn chặn các tổ chức của xương hấp thu acid amin để hỢp thành protein, làm giảm hình thành chất xương

+ Ngăn chặn sự kết hỢp hoạt tính của vitamin D, giảm thấp lượng canxi, phô"t-pho được hấp thu ở đường ruột

+ Ngăn chặn tái hấp thụ canxi, phốt-pho của thận, làm tăng lượng canxi, phốt-pho bài tiết qua nưóc tiểu

Như vậy, hormon cortisol ở tuyến thượng thận ngăn chặn sự cấu thành của chất xương, tăng cường xương hấp thụ Khi mức hormon trong cơ thể tiết ra quá nhiều trong thời gian dài có thể dẫn đến mắc bệnh loãng xương.

- Hormon nam: Tác dụng của hormon nam đốì với quá trình trao đổi chất của xương biểu hiện trên các phương diện sau đây:

+ Thúc đẩy sự hình thành protein, làm cho cơ bắp • phát triển Thúc đẩy sự hỢp thành của xương cơ bản.+ Kích thích xương sinh trưởng hoàn chỉnh

+ Ngăn chặn tác dụng hấp thụ xương của hormon tuyến cận giáp

+ Thúc đẩy sự sinh trưởng và hình thành hoạt tính của vitamin D, thúc đẩy chuyển hóa vitamin D trong da, làm tăng lượng xương

Hormon nam bình thường không giảm đi rõ rệt theo

độ tuổi tăng lên Vì vậy lượng xương của nam giói giảm chậm, một s ố trường hỢp nam giới sau 70 tuổi mói có thể phát hiện bệnh loãng xương

- Hormon sinh trưởng: Hormon sinh trưởng do thùy trưốc tuyến yên ở não tiết ra, tham giah vào điều tiết năng lượng trao đổi chất, thúc đẩy hình thành protein

và hình thành xương Các tác dụng của hormon sinh trưởng đối với xương là:

+ Cùng với các hormon khác tham gia vào thúc đẩy quá trình tăng trưởng của xương

+ Điều tiết sự chuyển hóa của vitamin D, kích thích tiết ra hoạt tính của vitamin D, gia táng hấp thụ canxi, thúc đẩy hình thành xương

+ Có thể tăng tốc độ chuyển đổi của canxi, phốt-pho, tăng lượng canxi bài tiết trong nưóc tiểu, giảm canxi trong máu.

+ Có thể tăng lượng phốt-pho tái hấp thụ ở thận, làm cho mức phôt-pho trong máu tăng cao

- Insulin: Insulin có thể thúc đẩy hấp thụ canxi và

hỢp thành xương Tác dụng của insulin được biểu hiện ở một sô" nội dung dưối đây:

+ Thúc đẩy tế bào xương hấp thu acid amin, hỢp thành protein, gia tăng hình thành xương cơ bản.

+ Tham gia vào quá trình hình thành và tiết ra vitamin D, thúc đẩy đường ruột hấp thụ canxi

+ Thúc đẩy chất xương sinh trưởng và canxi hóa xương.+ Thúc đẩy gan sản sinh insulin dạng nguyên tử sinh trưởng Nguyên tử này cũng có thể gia tăng vào quá trình hình thành chất xương cơ bản

10 Vitamín có tác dụng như thế nào đối vói quá trình trao đổi chất của xương?

Vitamin tham gia vào rất

nhiều quá trình trao đổi chất

quan trọng trong cơ thể con

người Thiếu vitamin có thể dẫn

đến rốì loạn trao đổi chất trong

cơ thể Quá trình trao đổi chất

và sinh trưởng của xương cũng

nhận được ảnh hưởng của nhiều

loại vitamin, trong đó vitamin D,

vitamin c và vitamin A có mối quan hệ mật thiết nhất

- Vitamin D: Vitamin D và các hoạt tính trao đổi chất của nó là vật chất không thể thiếu trong cơ thể con người, là nhân tô" điều tiết quan trọng của quá trình trao đổi chất của canxi, phốt-pho Tác dụng của hoạt tính vitamin D với quá trình trao đổi chất của xương là:+ Thúc đẩy đoạn trên ruột non hấp thụ canxi và phốt-pho.

+ Tham gia vào quá trình trao đổi chất của xương thông qua thúc đẩy sự hấp thụ chất xương vô cơ, đồng thời trực tiếp thúc đẩy hình thành và canxi hóa xương

Cơ thể nếu thiếu hoạt tính vitamin D dễ phát sinh bệnh loãng xương

+ Ngăn cản tuyến cận giáp tiết ra hormon tuyến cận giáp Trong cơ thể có hai loại vitamin D chủ yếu là vitamin D3 và vitamin D2 Loại thứ nhất cơ thể có thể tự tổng hỢp, còn loại sau là hấp thụ từ trong thức ăn Vitamin D3 có ý nghĩa quan trọng hơn so vối vitamin D2 Vitamin D chỉ tồn tại trong cơ thể động vật, hàm lượng cao ở trong gan các loại cá Người bình thường trong thức ăn mỗi ngày cần một lượng là 400 đơn vỊ vitamin D, người già thì từ 600 - 800 đơn vị vitamin D

- Vitamin C: Cơ thể con người không thể tự tổng hỢp vitamin c, nhưng tính hòa tan trong nưốc của vitamin

c rất dễ được hấp thụ ở đường ruột Vitamin c được hấp thụ chủ yếu sẽ tích trữ trong gan và các tổ chức khác Vitamin c bài tiết qua nưóc tiểu, dịch mật và trong phân Trong rau xanh và hoa quả có chứa hàm lượng vitamin c tương đối lốn Thông thường mỗi ngày một người bình thường cần một lượng từ 20 - 30mg vitamin

Bea c, phụ nữ trong thời kỳ mang thai và cho bú thì cần

nhiều hơn (60 - 80mg) Tác dụng của vitamin c đôl với quá trình trao đổi chất của xương là thúc đẩy tế bào tạo xương tổng hỢp sỢi collagen, thúc đẩy hình thành chất xương cơ bản Khi cơ thể thiếu vitamin c có thể dẫn đến làm chậm quá trình sinh trưởng của xương, chất xương trỏ nên giòn, dễ phát sinh hiện tượng gãy xương

- Vitamin A: Vitamin A là loại vitamin có tính hòa tan mỡ, chỉ tồn tại ở động vật Mỗi ngày lượng vitamin

A hấp thụ vào cơ thể đa số trong thức ăn có nguồn gốc

từ động vật, chủ yếu là trong các chê phẩm từ sữa Nhưng tiền tô' hỢp thành vitamin A, caroten lại phân bô' rộng rãi trong các loại thực phẩm có nguồn gôc thực vật như ở rau củ và trái cây Carotine trong thực phẩm ỏ thành trong ruột chuyển hóa thành vitamin A bị hấp thụ, muối có thể thúc đẩy sự hấp thụ này Vitamin A bị hấp thụ được tích trữ trong gan và tiết ra khi cơ thê có nhu cầu Vitamin A để chất liên kết có tính hòa tan bài tiết thông qua thận Vitamin A có tác dụng điều tiết và cân bằng hoạt động của tê bào tạo xương và tê bào hủy xương, duy trì và đảm bảo quá trình trao đổi chất của xương hấp thụ và xương hình thành diễn ra một cách bình thường Khi thiếu vitamin A nghiêm trọng thì hoạt động của xương hình thành và xương hấp thụ sẽ bị mất cân bằng Sức sông của tê bào tạo xương bị suy giảm, có thể dẫn đến hiện tượng xương sinh trưởng không đều Quá nhiều vitamin A sẽ dẫn đến hoạt động của tê bào hủy xương gia tăng, quá trình sinh trưởng của xương bị đình trệ

hệ mật thiết vói quá trình sinh trưởng, phát triển và phát sinh bệnh tật Có một sô" nguyên tô" vi lượng (như đồng, kẽm, selen, flo, mangan ) có thể thúc đẩy chuyển hóa của xương Tuy nhiên, một sô" nguyên tô" vi lượng khác lại là nguyên tô" có độc (như nhôm, chì, camidi )

có thể làm rô"i loạn quá trình trao đổi chất của canxi, phốt-pho trong xương

- Đồng: Trong cơ thể con người có nhiều loại dung môi quan trọng có hàm chứa chất xúc tác kim loại đồng Khi xương hình thành, phân tử collagen cần thiết sau khi chuyển hóa thành sỢi collagen hoàn chỉnh mới có thể tích trữ ở trong và trên bề mặt của xương Trong khi đó chất xúc tác hoàn chỉnh quá trình này có hàm chứa tê" bào tạo kim loại đồng Khi thiếu hụt đồng, chất xương cơ bản và hình thành xương bị hạn chế, có thể xuất hiện bệnh loãng xương Trong cơ thể người trưởng thành có chứa khoảng 100 - 200mg, trong đó 50 - 70% tồn tại ở xương

và trong bắp thịt Mỗi ngày cơ thể cần một lượng đồng là 2mg Trong cơ thể đồng chủ yếu được hấp thụ ở tá tràng

và bài tiết tại dịch mật Hàm lượng đồng có nhiều trong gan, cá, sữa, trứng và trong rau quả

Q ).

- Kẽm: Kẽm là một trong những nguyên tô" vi lượng không thể thiếu trong cơ thể con người, là chất hoạt hóa của rất nhiều xúc tác và có mốì quan hệ mật thiết với quá trình sinh trưởng, phát triển, sinh sản của cơ thể Kẽm tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa, bao gồm quá trình chuyển hóa của gluco, protein, lipid Ngoài ra kẽm còn có thể thúc đẩy hình thành và tiết hormon của các hormon như insulin, hormon nam , thúc đẩy sự sinh trưởng và phát triển xương, sự hình thành chất xương cơ bản và sự canxi hóa của xương Khi cơ thể bị thiếu kẽm, có thể dẫn đến rốĩ loạn chức năng nội tiết, ảnh hưởng đến chuyển hóa canxi, phốt-pho, tăng thêm xương hấp thụ dẫn đến loãng xương Người trưởng thành trong cơ thể chứa một lượng kẽm khoảng 1,4 - 2,3g, chủ yếu tồn tại trong bắp thịt, xương Trong cơ thể kẽm chủ yếu được hấp thụ ở tá tràng Người bình thường mỗi ngày cần 10 - 15mg kẽm Kẽm có nhiều trong các loại thực phẩm như thịt, đậu

- Mangan: Tổng lượng mangan trong cơ thể con người là 12 - 20mg mangan, có nhiều trong xương, gan

và não Mangan có liên quan đến sự hỢp thành của mucopolysaccharide Mucopolysaccharide là thành phần quan trọng trong tổ chức xương Khi thiếu mangan, quá trình hình thành và phát triển của xương

sẽ gặp nhiều trở ngại Ngoài ra, thiếu mangan có thể khiến lượng insulin tiết ra ít hơn, dẫn đến chức năng tuyến sinh dục giảm thấp, làm rối loạn nghiêm trọng quá trình trao đổi chất của xương Một nhà nghiên cứu người Mỹ đã phát hiện, trong xương có tế bào tạo xương

và tê bào hủy xương Chức năng sinh lý của hai loại tê bào này vừa tương khắc lại vừa tương trỢ, đồng thời duy trì quá trình trao đổi chất của xương Nhưng khi trong

cơ thể thiếu kẽm, hoạt tính của tê bào hủy xương được tăng cường, ngược lại hoạt tính của tế bào tạo xương lại

bị cản trở gây khó khăn cho quá trình tạo xương do trạng thái cân bằng trong cơ thể con người bị phá vỡ Hiện tưỢng này kéo dài sẽ làm cho chất xương bị loãng Hàm lượng mangan trong cơ thể không đủ là một trong những nguyên nhân dẫn đến bệnh loãng xương Nghiên cứu lâm sàng cho thấy, người mắc bệnh loãng xương có hàm lượng mangan trong cơ thể chỉ bằng 1/4 so với người bình thường

Vói những người già mắc bệnh loãng xương thì lượng mangan trong máu của họ thấp hơn rất nhiều so với người cao tuổi khỏe mạnh Thông thường mỗi người một ngày cần hấp thụ ít nhất 3,5 - 5mg mangan để đảm bảo nhu cầu của cơ thể Người cao tuổi để tránh bệnh loãng xương thì không nên quá kén ăn, không chỉ ăn một loại thức ăn, duy trì chế độ ăn uống cân bằng, sử dụng nhiều các loại thực phẩm giàu chất dinh dưỡng, đặc biệt là các loại thực phẩm chứa nhiều mangan Mangan chủ yếu có trong ngũ côc, các loại hạt, lá trà và các loại rau xanh, trong đó lá trà có lượng mangan tương đối phong phú Vì vậy, người già nên dùng nhiều loại thực phẩm này để phòng trừ thiếu kẽm

- Flo: Lượng flo trong cơ thể con người thường duy trì ở mức 2,6g Flo được hấp thụ và tích trữ qua đường tiêu hóa, nó chủ yếu có trong:

Flo nếu hấp thụ quá nhiều sẽ được thải ra ngoài qua thận Tiêu chuẩn y tê của nước ta về mức hấp thụ flo là:

8 - 15 tuổi mỗi ngày 2,0 - 2,4mg; 15 tuổi trở lên mỗi ngày 3,0 - 3,5mg Nếu mỗi ngày hấp thụ quá 5mg flo, răng và xương sẽ có thể xuất hiện những bệnh biến đổi

về lý tính Flo chủ yếu phân bô" ở trong xương và răng, trong đó các xương dài hàm chứa lượng Ho nhiều nhất LưỢng flo vừa phải có thể thúc đẩy tế bào tạo xương tăng, kích thích hoạt tính của tế bào tạo xương, có lợi với việc tích trữ canxi, phốt-pho trong xương, thúc đẩy hình thành chất xương Một sô" nghiên cứu cho thấy, lượng ílo quá nhiều hoặc không đủ đều có ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa bình thường của xương

- Selen; Là thành phần hỢp thành của các dung môi quan trọng, kháng và làm giảm tác dụng của các nguyên tô" có độc cũng như các chất có độc (như chì, camidi ) Khi thiếu selen, quá trình sinh trưởng của xương sẽ diễn ra chậm hơn Trong cơ thể bình thường chứa khoảng 14 - 25mg selen, chủ yếu tồn tại ở trong bắp thịt Selen hấp thụ trong tá tràng, mỗi ngày lượng hấp thụ selen an toàn của người bình thường là 50 -