Tiểu luận (1) tổng quan về cây rau tàu bay

Crassocephalum crepidioides (Benth) S. Moore Tổng quan về cây rau tàu bay và thành phần hóa học của cây rau tàu bay. Chi Crassocephalum trên thế giới có khoảng 30 loài, phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi, Đông Nam Á và được tìm thấy trong các khu vực trồng hay rìa các khu rừng thường xanh ẩm ướt, ở độ cao từ 0 tới 3.500m.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA Y – DƯỢC

TIỂU LUẬN TỔNG QUAN VỀ CÂY RAU TÀU BAY

Môn học: THỰC VẬT VÀ DƯỢC LIỆU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Họ và tên sinh viên: Nguyễn Phương Thảo

Dương Thị Phương ThảoCao Thị Xuân Quỳnh

Vũ Thị Ngọc QuỳnhNguyễn Thị Minh ThúyTrần Ngọc Ánh

MỤC LỤC

1 Đặt vấn đề 4

2 Tổng quan 5

2.1 Về thực vật 5

2.2 Về hóa học 9

a Thành phần hóa học 9

b Chiết xuất, phân lập dược chất 13

c Định tính, định lượng 17

2.3 Về tác dụng sinh học 20

a Tác dụng dược lý đã nghiên cứu 20

b Độc tính 25

c Công dụng theo y học cổ truyền 26

2.4 Sản phẩm trên thị trường 27

a Trong nước 27

1 Đặt vấn đề

Việt Nam là một trong những nước nằm trong vành đai nhiệt đới với điều kiện

tự nhiên đã thực sự ưu đãi cho con người một hệ sinh thái phong phú và đa dạng Chúng không những là nguồn lương thực, thực phẩm cho con người mà còn là tiềm năng to lớn về tài nguyên cây thuốc nói riêng và tài nguyên dược liệu nói chung

Do đó, sự phát triển của các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc thiên nhiênngày càng được đẩy mạnh Hiện nay không chỉ Việt Nam mà trên thế giới, với xuhướng “Trở về thiên nhiên” thì việc sử dụng dược liệu của người dân ngày càng giatăng,ít có những tác động có hại và phù hợp với quy luật sinh lý của cơ thể hơn.

Chi Crassocephalum trên thế giới có khoảng 30 loài, phân bố ở vùng nhiệt đới

châu Phi, Đông Nam Á và được tìm thấy trong các khu vực trồng hay rìa các khurừng thường xanh ẩm ướt, ở độ cao từ 0 tới 3.500m Hiện tại đã xác nhận được 2

loài du nhập vào châu Á là Crassocephalum crepidioides và C rubens, trong đó C crepidioides được phát hiện từ khoảng những năm 1920 và hiện tại có phân bố rộng

từ Pakistan qua Đông Nam Á, Hoa Nam tới Nhật Bản và các đảo trên Thái Bình

Dương; trong khi C rubens mới chỉ được phát hiện gần đây (khoảng năm 1986)

trong một khu vực nhỏ tại bắc Thái Lan, đông Myanma và nam Trung Quốc

Cây Rau tàu bay thuộc chi Crassocephalum, với tên khoa học là Crassocephalum crepidioides (Benth) S Moore (họ Cúc Asteraceae) là loài duy nhất thuộc chi Crassocephalum được phân bố ở Việt Nam, gặp ở nơi đất ẩm trồng

hoa màu và cây công nghiệp Trên thế giới loài này đã được nghiên cứu và tìm thấymột số khả năng bảo vệ tế bào gan, chứa một hàm lượng chất chống oxy hóa mạnh

Ở Việt Nam, Rau tàu bay được dùng làm rau ăn sống, hoặc luộc, xào nấu canh haymuối dưa ăn; dân gian còn truyền nhau dùng lá tươi giã nát hoặc nhai nát đắp lênchỗ vết rắn, rết cắn do có tác dụng thanh can hỏa, giải độc, se da, tiêu viêm, tán uất,tiêu hòn cục, cầm máu, sát trùng Một số nơi còn dùng cả cây phơi khô làm thuốctrị cảm sốt, kích thích tiêu hóa và lợi tiểu, dịch lá trừ giun, thu liễm, giã đắp trị mụnnhọt Với nhiều công dụng còn chưa được tìm hiểu rõ của cây Rau tàu bay, bài tiểuluận này được tiến hành dựa trên các mục tiêu:

 Trình bày được đặc điểm thực vật và xác định được tên khoa học của

 Khát quát thành phần hóa học và tác dụng sinh học của Rau tàu bay,một số sản phẩm trên thị trường.

S.Moore mô tả khoa học đầu tiên năm 1912.[1]

- Tên địa phương, tên thường gọi: rau tàu bay, cây kim thất Rau tàu bay là tênbắt nguồn từ cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước, do không có thực phẩm nên bộđội ăn cây kim thất thay rau – một số cựu chiến binh kể

- Tên tiếng Anh: Okinawan spinach

b Phân loại thực vật

Giới:Plantae

Có 30 loài thuộc chi Crassocephalum, phân bố ở vùng nhiệt đới Châu Phi,

Đông Nam Á Việt Nam có 1 loài, gặp ở nơi đất ẩm trồng hoa màu và cây côngnghiệp.[2]

c Đặc điểm thực vật

Rau tàu bay là cây thân thảo mọc quanh năm, thích hợp với đất ẩm, phân bốrộng, có thể mọc ở những nơi có độ cao tới 2.5 m và tái tạo bằng hạt nảy mầm hoặcbằng thân cây

- Thân: thân mập, cao tới 1m, phân nhánh, có gờ dọc, phủ lông tơ ở phần

trên

Loài:Crassocephalum crepidioides Chi:Crassocephalum

Bộ: Asterales

Họ: Asteraceae

- Lá: lá mỏng, hình trứng dài, phần chóp phiến lá có hình thoi, phần dưới có

những thùy xẻ sâu, mép lá có răng cưa, mặt trên nhẵn, mặt dưới phủ lông tơ thưa.Cuống lá có cánh Ở góc cuống lá có hai tai nhỏ như lá kèn

- Rễ: có rễ cái màu trắng hoặc nâu.

- Hoa: cụm hoa chung dạng ngù ở ngọn hay ở nách lá Tổng bao gồm 2 hàng

lá bắc, 18-21 lá bắc vòng ngoài màu xanh lục pha nâu tối, các lá bắc hàng trongmàu xanh lục Tất cả hoa đều có tràng hoa màu vàng, phía đầu màu đỏ nâu Cây rahoa vào mùa xuân, hè Đầu các nhụy hoa lúc khô biến thành các túm bông nhẹ, baytheo gió, đem theo nhụy và hạt cây đi đến những nơi thuận lợi để sinh sôi (có lẽđây cũng là một phần lí do khiến người ta gọi nó là rau tàu bay)

- Quả: quả bế hình trụ, dài 2mm, mào lông trên đỉnh quả màu trắng, dài 9-12

e Bộ phận dùng:Rau tàu bay dùng được tất cả, toàn thân, thu hái quanh năm

có thể dùng tươi hay phơi khô dùng dần.[4]

f Tính vị, tác dụng: Rau tàu bay có vị cay, tính bình, có tác dụng thanh nhiệt

giải độc,chỉ khái,tiêu thũng [4] Vì vậy nên có những công dụng cụ thể dướiđây:

- Ở Việt Nam: Rau tàu baykhông chỉ là một vị thuốc mà còn có thể sử dụngnhư một loại rau sạch hàng ngày Đọt non hoặc lá rau tàu bay được dùng làm rau ănsống, hoặc luộc,xào,nấu canh hay muối dưa Còn theo y học dân gian, rau tàu bay

có vị đắng, mùi thơm, tính bình, có tác dụng thanh can hỏa, giải độc, se da, tiêuviêm, tán uất, tiêu hòn cục, cầm máu, sát trùng Thường dùng cả cây phơi khô làmthuốc trị cảm sốt, hạ nhiệt, kích thích tiêu hóa và lợi tiểu Dịch lá trừ giun, thu liễm,giã đắp trị mụn nhọt Rau tàu bay cung cấp các loại vitamin nói chung và vitamin

A, C là những vitamin chống oxy hóa, khử gốc tự do, ngoài ra nó chứa nhiều chất

xơ gây nhuận tràng và giảm hấp thu chất béo, làm thức ăn kiêng cho người béo phì

Ở một số vùng dân cư người ta quen dùng rau tàu bay phòng chống côn trùng, rắnrết cắn, bằng cách giã nhuyễn xoa đắp lên chỗ bị tổn thương

- Ở Nhật Bản: Công ty Organic Vibrance ở tỉnh Okinawa (bao gồm nhiềuquần đảo ở cực Nam Nhật Bản) đang mở trang trại để trồng rau tàu bay để làm vịthuốc có tác dụng giảm cholesterol có tên là “Rau bina Okinawa” Ngoài ra, rau tàubay được pha trộn với các rau xanh khác làm món salad để tăng khẩu vị và làmthuốc thảo dược Nhờ sức sống tốt của loài rau này nên ở Nhật Bản cũng dùng đểche phủ đất, chống xói mòn, làm cây cảnh và dùng trong thiết kế nông nghiệp sinhthái (permaculture)

- Ở Trung Quốc: Rau tàu bay được dùng làm dược liệu từ lâu đời Hiện nay,

nó đang được trồng thương mại hóa ở Trung Quốc như một loài rau sạch nhằmkhuyến cáo người dân ăn để làm giảm lượng cholesterol có hại trong máu.Toàn cây

được dùng trị cảm mạo,sốt cao, lở miệng, sung amydal, viêm ruột, tiêu hóa khôngbình thường, viêm nhiễm niệu đạo, viêm khí quản, sái chân và ngoại thương, cảmnhiễm hoặc trị viêm dạ dày, ruột, lỵ.

-Ở Campuchia: Người ta dùng cây để điều trị các biến chứng sau sinh.[4]

2.2 Về hóa học

a Thành phần hóa học

Về mặt dinh dưỡng, trong rau tàu bay non có tới 93,1% nước, 2,3 – 2,5%protid, 1,7 – 1,9% glusid, 1,6% xenlulose, 0,9% tro [1] Một nghiên cứu khác thực

hiện trên mẫu lá khô C crepidioides thu thập tại Nigeria cho kết quả được trình bày

trong Bảng 1 Vitamin và khoáng chất có trong C crepidioides khá phong phú, bao

gồm: vitamin C, caroten, phospho, canxi, magie, kẽm, natri, sắt, chì, Trong C crepidioides không chứa chất phá hủy hồng cầu, tuy nhiên hàm lượng sắt rất thấp

nên nếu sử dụng làm thực phẩm thì nên phối hợp với các loại rau giàu sắt.[1]

Bảng 1 Tỷ lệ phần trăm các thành phần so với khối lượng mẫu khô [5]

khác (magiê, manganvà photpho), vitamin (A, C và D) cũng như protein có liênquan đến xương hình thành và phát triển.

Bảng 2 Hàm lượng một số khoáng chất trong 100 g mẫu C crepidioides khô [6]

Về hợp chất hóa học, tại Việt Nam cũng như trên thế giới, nhiều nghiên cứu

đã được thực hiện để xác định và phân lập thành phần hóa học của loài C crepidioides Thông qua sàng lọc định tính các thành phần hóa thực vật, các nghiên cứu chỉ ra rằng trong C crepidioides chứa một số nhóm chất cho hoạt tính sinh học

như là: flavoniod, acid phenolic, oxalate, tannin, saponin, terpenoid, phytate, axitascorbic, alkaloid, glycosid, coumarin và sterol Nghiên cứu định tính sơ bộ củaArawande và các cộng sự năm 2013 kết luận sự có mặt của các chất thuộc nhómflavoniod, phenol, oxalate, tannin, saponin, phytate và axit ascorbic [5] Cũng trongnghiên cứu này, phản ứng xác định sự hiện diện của alkaloid cho kết quả âm tính[5], điều này trái ngược với kết quả của nhiều nghiên cứu khác về sự có mặt

alkaloid trong loài C crepidioides [7,8] Ngoài ra, nghiên cứu của Entaz Bahar năm

2016 còn phát hiện thêm một số nhóm chất như alkaloid, coumarin, glycosid,steroid và hợp chất khử trong dịch chiết bằng methanol [8] Terpenoid được tìm

thấy trong tinh dầu lá cây C Crepidioides như là một thành phần chính trong tinh

dầu này theo nghiên cứu của P Zollo (1999) [5]

So sánh với một số loài cùng chi Crassocephalum, nhận thấy có sự tương

đồng về mặt thành phần hóa học Các hợp chất flavonoid, hợp chất nhóm phenol,tannin cũng được xác nhận có mặt ở một số loài khác trong chi này như:

Crassocephalum rubens [9,10], Crassocephalum biafrae [11], Crassocephalum bauchiense [12,13], và Crassocephalum vitellinum [14] Ngoài ra, trong một nghiên cứu tiến hành xác định thành phần tinh dầu của bảy loài Crassocephalum

bao gồm: Crassocephalum biafrae, Crassocephalum bougheyanum, Crassocephalum mannii, Crassocephalum Rubens, Crassocephalum vitellinum, Crassocephalum montuosum và Crassocephalum crepidioides, tác giả kết luận hợp

chất terpenoid có mặt trong cả bảy loại tinh dầu [15] Sự có mặt của các nhóm chấtnày hứa hẹn nhiều tác dụng sinh học, nổi bật là tác dụng chống oxy hóa cho loài

thuộc chi Crassocephalum nói chung và loài C crepidioides nói riêng, mở ra nhiều

hướng đi mới cho thực hành nghiên cứu trong tương lai

Bằng phương pháp sắc ký hiệu năng cao kết hợp với máy dò màng diode(HPLC-DAD), B C Adedayo và các cộng sự đã phát hiện ra bốn axit phenolic:axit gallic, axit chlorogen, axit caffeic, axit ellagic và ba flavonoid: catechin, rutin,quercetin có nhiều trong dịch chiết với HCl : methanol (1:1) Thông qua các thửnghiệm in vivo và in vitro, các thành phần này được cho là có khả năng chống oxyhóa và ức chế enzyme cholinesterase.[16]

Hai hợp chất alkaloid pyrrolizidine trong loài C crepidioides đã được Y.

Asada cùng các cộng sự phân lập thành công từ rất sớm (1985), đó là jacobine vàjacoline Trong đó, jacobine đã được chứng minh có khả năng gây độc cho gan[17]

Tính đến nay đã có nhiều báo cáo về thành phần tinh dầu của loài C crepidioides bao gồm tinh dầu lá từ Cameroon [18], Nigeria [19], Ấn Độ [20],

Trung Quốc [21]; tinh dầu hoa và rễ từ Ấn Độ [20,22], tinh dầu gốc từ Nigeria vàtinh dầu lá, thân, hoa từ Việt Nam [23]

Bảng 3 Hàm lượng (%) các nhóm chất trong tinh dầu lá, thân, hoa loài C.

mẫu cây C crepidioides ở từng vùng khác nhau, hàm lượng các thành phần này

cũng có sự khác biệt Tổng tất cả các hợp chất phân lập được từ những loại tinh dầunêu trên lên đến gần 60 hợp chất Chiếm hàm lượng lớn nhất trong gần 60 hợp chất

này là các hydrocarbon monoterpen (myrcen, α-phellandren, (E)-β-farnesen, ) Nghiên cứu gần đây nhất về tinh dầu loài C crepidioides được thực hiện bởi N.H Hùng và các cộng sự (2019) trên mẫu C Crepidioides thu thập tại Đà Nẵng, Việt

Nam Bằng phương pháp sử dụng sắc ký khối phổ (GC-MS) để xác định các thànhphần hóa học trong tinh dầu, tác giả báo cáo đã phát hiện và phân lập được 56 hợp

chất khác nhau Các hợp chất nhóm hydrocarbon monoterpen chiếm hàm lượng lớnnhất trong cả ba loại tinh dầu: lá, hoa, thân Các thành phần chính của tinh dầu hoa

là myrcen (43,3%), α-phellandren (10,7%) và cryptone (8,1%) Tinh dầu lá cũng rấtgiàu myrcen (59,3%), α-phellandren (11,9%) và cryptone (6,4%) Mặt khác, tinh

dầu thân cây có myrcen (26,1%), α-pinen (10,7%), α-humulene (5,9%) và

 Xác định thành phần khoáng của rau tàu bay

Mẫu được tro hóa và phân hủy bằng HNO₃ 2M Hỗn hợp được lọc bằng giấy lọc vàpha dịch lọc với nước khử ion trong bình định mức 100ml Sử dụng máy quang kếJenway (Model PFP7) để đọc nồng độ canxi, kali và natri Và sử dụng máy quang

phổ hấp thụ (Mô hình Bucks 210 VGP) để đọc nồng độ magie, sắt, kẽm, mangan,chì, đồng và selen ở bước sóng tương ứng của chúng.

 Dung môi chiết xuất

Chuẩn bị 10 g mẫu bột khô chia đều vào 5 bình tam giác (mỗi bình 2g) và đánh sốthứ tự Thêm lần lượt 100 ml etanol vào bình 1,100 ml ethhylacetate vào bình 2,

100 ml acetone vào bình 3,100 ml nước vào bình 4,100 ml chlorofrom vào bình 5

và khuấy từ trong vòng 72 giờ Hỗn hợp được lọc qua màng nylon 0,45 μm Cácm Cácdịch chiết đem cô quay ở nhiệt độ 400˚C, thu được các cao tương ứng

 Sơ đồ quy trình điều chế các loại cao trên cây Rau tàu bay

Sấy khô ở 60 độ CXay nhuyễn

Tận trích bằng etanol

Lá tươii

B t lá khôột lá khô

Lọc, cô quay thu hồi dung môi

Trích pha rắn trên silica gel, giải ly

bằng eter dầu hỏa

Cô quay, thu hồi dung môi

Trích bằng benzen,Thuhồi dung môi

Thu hồi dung môi

Ethanol và nước là dung môi thích hợp chochiết xuất chất phytochemical từrau tàu bay Vậy nên ethanol là dung môi được lựa chọn để tách chiết và cô lập cáchợp chất từ lá tàu bay Cao ethanol được trích pha rắn trên silica gel, giải ly lần lượtbằng các đơn dung môi tăng dần độ phân cực là eter dầu hỏa, benzen, cloroform,acetat etyl và methanol theo dõi quá trình sắc ký bản mỏng rồi cô quay thu hồidung môi sẽ thu được các loại cao tương ứng

Cao etanol

Cao T a ủa C t còn l iột lá khô ại

Cao T aủa C t còn l iột lá khô ại

Cao methanol C t bột lá khô ỏ

Cô lập các hợp chất có trong các loại cao bằng cách tiến hành sắc ký cột(nhanh cột khô, cổ điển) các loại cao, sau đó sắc ký cột và sắc ký điều chế nhiều lầntrên những phân đoạn được chọn để cô lập các chất Toàn bộ quá trình trên đượctheo dõi bằng sắc ký bản mỏng với thuốc thử hiện hình là acid sulfuric đậm đặc.Kết quả tìm hiểu thành phần hóa học của rau tàu bay thu hái ở tỉnh Bình Phước chokết quả như sau:

 Từ cao eter dầu hỏa cô lập được hợp chất CREPI ET là hỗn hợp củastigmasterol và β-sitosterol với tỉ lệ 2 : 1

 Từ cao benzen cô lập được hợp chất CREPI B4 là tetrametylhexadecyl)-3,5,6-trimetyl-1,4-dihydroxybenzen với tên thôngthường là Tocopherolhydroquninon

2-(3-Hydroxy-3,7,11,15- Từ cao acetat etyl cô lập được các hợp chất: CREPI AET là hỗn hợp

Sàng lọc định tính phytochemical của mẫu rau tàu bay bột và dịch chiết xuất

Sàng lọc hóa học được thực hiện trên mẫu bột của rau tàu bay và dịch chiếtxuất acetone, chloroform, ethylacetate, methanol và nước, sử dụng các quy trìnhchuẩn như được mô tả bởi Sofowora (2008), Trease và Evans (1989), Odebiyi vàSofowora (1978) và Hartern (1973)

 Kiểm tra Flavonoid

Khoảng 0,2g mẫu được hòa tan trong dung dịch NaOH và HCl loãng Một dungdịch màu vàng chuyển sang không màu cho biếtsự hiện diện của flavonoid

 Kiểm tra Phenol

Khoảng 0,5g mẫu được thêm vào 1ml dung dịch FeCl₂ 10% Một vết màu xanhxuất hiện là dấu hiệu cho thấy sự hiện diện của phenol

 Kiểm tra Oxalate

Khoảng 0,5g mẫu được đun sôi với 1ml dung dịch H₂SO₄ 2% trên bể nước Lọcdung dịch khi ấm và thêm vào vài giọt KMnO₄ 1%, dung dịch chuyển qua màuhồng cho thấy sự xuất hiện của oxalate

 Kiểm tra Tannin

0,5g mẫu được trộn với 2ml nước và đun nóng trên nồi cách thủy Hỗn hợp đượclọc và thêm vào 1ml FeCl₃ 10% Dung dịch xuất hiện màu xanh đậm chứng tỏ có

sự xuất hiện của tannin

 Kiểm tra Saponin

Khoảng 0,2g mẫu được lắc với 4ml nước cất và sau đó đun nóng để đun sôi Sựxuất hiện của creamymiss trong những bọt biển cho thấy sự xuất hiện của saponin

 Kiểm tra chất kiềm

Khoảng 0,5g mẫu được làm ấm với 2ml dung dịch H₂SO₄ 2% trên bể nước tronghai phút Sau đó lọc và thêm vài giọt thuốc thử Dragendoffs Kết tủa màu đỏ camxác nhận sự hiện diện của các ancaloit