Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT vùng đồng bằng sông cửu long thông qua bài tập phân hóa phần hóa học hữu cơ (tt)

Vì vậy, nếu biết khai thác và thiết kế thành các dạng bài tập nhận thức đáp ứng cho học sinh về phân hóa mức độ nhận thức, phong cách học, nhịp độ, sở thích, sử dụng và phối hợp với phươ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

TRANG QUANG VINH

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG THÔNG QUA BÀI TẬP PHÂN HÓA PHẦN HÓA HỌC HỮU CƠ

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hoá học

Mã số: 9 14 01 11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội – 2020

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THỊ SỬU

PGS.TS LÊ VĂN NĂM

Phản biện 1: PGS.TS ĐÀO THỊ VIỆT ANH

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Phản biện 2: PGS.TS TRẦN TRUNG NINH

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Phản biện 3: TS VŨ THỊ THU HOÀI

Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp

tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong giai đoạn hiện nay nước ta đang trong quá trình hội nhập quốc tế trên tất cả các lĩnh vực, trong đó có Giáo dục và Đào tạo, chính vì thế cần đổi mới và phát triển Giáo dục và Đào tạo của nước ta để tiệm cận được với nền giáo dục tiên tiến của các nước phát triển Đây là một trong những nhiệm vụ cấp bách hiện nay của ngành giáo dục đã và đang thực hiện để đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước và khẳng định vị thế của nước ta trên trường quốc tế

Đứng trước tình hình đó nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: “Đổi mới tư duy giáo dục một cách căn bản và toàn diện, từ mục tiêu chương trình, nội dung, phương pháp đến cơ cấu và hệ thống tổ chức, cơ chế quản lý để tạo bước chuyển biến cơ bản và toàn diện của nền giáo dục nước nhà, tiếp cận với trình độ giáo dục của khu vực và thế giới”

Chính vì vậy, vấn đề cấp bách được đặt ra trong các nhà trường hiện nay là nâng cao chất lượng dạy và học, đổi mới phương pháp dạy học để đạt được hai mục tiêu cơ bản đó là phát huy được tính tích cực của học sinh trong học tập, rèn luyện và phát triển các năng lực chung cần có và năng lực chuyên biệt cho học sinh, chú trọng năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề trong học tập cũng như trong đời sống Việc áp dụng các phương pháp dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa trong dạy học hóa học để phát triển năng lực của học sinh, có thể được thực hiện thông qua sử dụng bài tập hóa học trong đó có các dạng bài tập phân hóa học sinh theo mức độ nhận thức, phong cách học, nhịp độ và sở thích của học sinh Đây cũng là một phương pháp dạy học có hiệu quả cao trong việc hình thành và phát triển năng lực, kĩ năng cho học sinh Thực trạng sử dụng bài tập phân hóa trong dạy học hiện nay, giáo viên còn chú

ý nhiều đến dạng bài tập phân hóa theo mức độ nhận thức và rèn kĩ năng giải các bài tập trắc nghiệm khách quan để đáp ứng yêu cầu thi tốt nghiệp THPT quốc gia và Cao đẳng chuyên nghiệp Trong dạy học, giáo viên đều sử dụng một cách chung áp đặt cho tất cả đối tượng, chú trọng số lượng bài tập, chưa chú trọng sử dụng dạng bài tập phân hóa theo phong cách học, theo nhịp độ và

sở thích của từng đối tượng học sinh Vì vậy, học sinh chỉ có thể trở thành

“người thợ” giải toán chứ chưa được chú ý để phát triển các năng lực cần có Trong chương trình môn Hoá học ở trường THPT, phần hóa học hữu cơ là một phần khó nhưng những hợp chất hữu cơ lại có rất nhiều ứng dụng quan trọng và được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế quốc dân cũng như đời sống con người Vì vậy, nếu biết khai thác và thiết kế thành các dạng bài tập nhận thức đáp ứng cho học sinh về phân hóa mức độ nhận thức, phong cách học, nhịp độ, sở thích, sử dụng và phối hợp với phương pháp dạy học tích cực sẽ gây được hứng thú cho học sinh trong học tập, phát triển được năng lực giải quyết vấn đề và các năng lực cần có của người lao động trong xã hội hiện đại

ĐBSCL là vựa lúa, vựa trái cây lớn nhất cả nước, được thiên nhiên ưu đãi, đất đai màu mỡ, khí hậu thuận hòa Tuy nhiên, đây là một vùng trũng cả nước

về phát triển Giáo dục và Đào tạo Để có thể phát huy thế mạnh của ĐBSCL một cách bền vững, con đường duy nhất là phát triển Giáo dục và Đào tạo nhằm xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho vùng

Chính vì các lý do trên chúng tôi chọn đề tài “Phát triển năng lực giải

quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông vùng đồng bằng sông cửu long thông qua bài tập phân hóa phần hóa học hữu cơ” làm đề tài nghiên cứu

của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng quan điểm dạy học phân hóa khi xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phân hóa trong dạy học phần hóa học hữu cơ ở trường THPT, nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho từng đối tượng học sinh

ở trường THPT của một số tỉnh ĐBSCL

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Hóa học ở trường THPT Việt Nam

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng bài tập phân hóa trong dạy học phần hóa học hữu cơ nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT ở 05 tỉnh ĐBSCL

5 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được một hệ thống bài tập phân hóa đa dang và phong phú, đồng thời sử dụng phối hợp một cách hợp lí với các phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự án, dạy học theo góc thì sẽ phát triển được năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở

THPT vùng ĐBSCL

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài:

Nghiên cứu lí luận: Định hướng đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục theo hướng phát triển năng lực, quan điểm dạy học phân hóa và các phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự án và dạy học theo góc theo quan điểm dạy học phân hóa Cơ sở lí luận về năng lực, phát triển năng lực giải quyết vấn

đề cho học sinh thông qua các phương pháp dạy học tích cực theo quan điểm dạy học phân hóa; bài tập phân hóa và sử dụng để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học hóa học phổ thông

Nghiên cứu thực tiễn: Nghiên cứu một số vấn đề thực tiễn liên quan đến việc sử dụng bài tập phân hóa; tìm hiểu về thực trạng việc vận dụng của quan

điểm dạy học phân hóa, các phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự

án và dạy học theo góc, sử dụng bài tập phân hóa và điều tra phong cách học, năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học hóa học ở trường THPT vùng ĐBSCL

Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình môn Hoá học THPT, cụ thể là chương trình hóa học hữu cơ

Xác định nguyên tắc, quy trình tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập phân hóa, từ đó tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập phân hóa được sử dụng trong dạy học phần hóa học hữu cơ ở THPT

Đề xuất biện pháp sử dụng hệ thống bài tập phân hóa kết hợp với phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự án và dạy học theo góc để phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh THPT vùng ĐBSCL và thiết kế các kế hoạch bài dạy theo các biện pháp đề xuất

Xác định cấu trúc biểu hiện/ tiêu chí, các mức độ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh thông qua các biện pháp đề xuất

Thực nghiệm sư phạm để xác định tính hiệu quả và tính khả thi của các đề xuất trong đề tài

7 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng kết hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Phương pháp phân tích, tổng hợp, khái quát… trong nghiên cứu tổng quan cơ sở lí luận của đề tài thông qua các nguồn tài liệu khác nhau

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Điều tra cơ bản, test, phỏng vấn, quan sát, dự giờ giáo viên

+ Phương pháp chuyên gia đánh giá chất lượng hệ thống bài tập phân hóa

đã lựa chọn xây dựng

+ Thực nghiệm sư phạm để xác định hiệu quả, khả thi của đề tài

- Phương pháp thống kê: Sử dụng phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục để xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm

8 Những điểm mới của luận án

- Đánh giá về thực trạng việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, việc sử dụng bài tập phân hóa và một số phương pháp dạy học tích cực trong dạy học phần hóa học hữu cơ ở THPT vùng ĐBSCL

- Đề xuất các nguyên tắc, quy trình xây dựng hệ thống bài tập phân hóa, xây dựng được 79 bài tập phân hóa và phân hóa theo các dạng (bài tập theo mức độ nhận thức, bài tập theo mức độ phức tạp, bài tập theo phong cách học

và bài tập theo bối cảnh tình huống) và đề xuất 3 biện pháp sử dụng bài tập phân hóa phối hợp với các phương pháp dạy học tích cực (dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự án và dạy học theo góc) để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

- Xác định được các tiêu chí và mức độ biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề thông qua sử dụng bài tập phân hóa và thiết kế, sử dụng bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh thông qua các biện pháp đã đề xuất

9 Cấu trúc của luận án

Luận án có cấu trúc gồm 3 phần: Mở đầu (04 trang); Nội dung (147 trang); Kết luận và khuyến nghị (02 trang) Trong đó phần nội dung gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học phân hóa và phát triển

năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học hóa học ở trường THPT

(46 trang)

Chương 2: Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học

sinh thông qua bài tập phân hóa phần hóa học hữu cơ ở trường THPT (69 trang)

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm (32 trang)

Danh mục tài liệu tham khảo (9 trang), phụ lục

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC PHÂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THPT 1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu về dạy học phân hóa

1.2.1.1 Khái niệm năng lực

1.2.1.2 Đặc điểm của năng lực

1.2.1.3 Cấu trúc năng lực

1.2.1.4 Đánh giá năng lực

Bao gồm: Đánh giá qua quan sát; Đánh giá qua hồ sơ học tập; Tự đánh giá; Đánh giá đồng đẳng; Đánh giá thông qua bài kiểm tra

1.2.1.5 Các năng lực cần phát triển cho học sinh ở trường THPT

1.2.2 Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở trường THPT

1.2.2.1 Khái niệm giải quyết vấn đề và năng lực giải quyết vấn đề

1.2.2.2 Cấu trúc và biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề

Các thành tố của năng lực giải quyết vấn đề gồm: i) Tìm hiểu vấn đề; ii) Thiết lập không gian vấn đề; iii) Lập kế hoạch và thực hiện giải pháp; iv) Đánh giá và phản ánh giải pháp

1.2.2.3 Biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học hóa học

1.3 Quan điểm dạy học phân hoá

1.3.1 Khái niệm và các hình thức dạy học phân hóa

Dạy học phân hóa là cách tổ chức dạy học linh hoạt nhằm điều chỉnh hoạt động dạy và học, tạo điều kiện để người học được thể hiện bản thân mình, đảm bảo mọi người học đều nhận được điều họ cần để tiếp tục phát triển, đảm bảo rằng tiềm năng của họ được khai thác, giúp người học đạt kết quả cao nhất

1.3.2 Các lí thuyết học tập làm cơ sở cho dạy học phân hoá

1.3.2.1 Đường phát triển năng lực của Robert Glaser (1912-2012)

1.3.2.2 Lý thuyết về “vùng phát triển gần nhất” của Lev Vygotsky (1896-1934) 1.3.2.3 Thuyết về “đa trí tuệ” của Howard Gardner (1983)

1.3.2.4 Lí thuyết về phong cách học tập

1.3.3 Những yếu tố của dạy học phân hóa

a) Phân hóa học sinh theo mức độ nhận thức

b) Phân hóa về nội dung dạy học

c) Phân hóa về quá trình

d) Phân hóa về sản phẩm học tập

e) Phân hóa thông qua công cụ đánh giá

Như vậy, để đảm bảo dạy học phân hóa hiệu quả, giáo viên cần chú trọng đến các yếu tố cơ bản trên của dạy học phân hóa và vận dụng trong các khâu của quá trình dạy học để kích thích hứng thú, sở thích và phát huy được hết năng lực trí tuệ nổi trội ở mọi học sinh

1.3.4 Những yêu cầu cần đảm bảo để tổ chức dạy học phân hóa hiệu quả

1.4 Bài tập định hướng phát triển năng lực và bài tập phân hóa

1.4.1 Bài tập định hướng phát triển năng lực

1.4.1.1 Khái niệm bài tập hóa học và bài tập định hướng phát triển năng lực 1.4.1.2 Đặc điểm của bài tập định hướng phát triển năng lực

1.4.1.3 Các dạng bài tập định hướng phát triển năng lực

Bài tập định hướng phát triển năng lực bao gồm các dạng: Bài tập tái hiện; bài tập vận dụng; bài tập giải quyết vấn đề; bài tập gắn với bối cảnh, tình huống

1.4.2.2 Sự phân loại bài tập phân hóa

Bài tập phân hóa được phân loại như sau: Dựa vào mức độ nhận thức; dựa vào trình độ năng lực; dựa vào phong cách học; dựa vào nội dung; dựa theo sản phẩm và theo bối cảnh tình huống

1.4.2.3 Quy trình xây dựng bài tập phân hóa

1.5 Một số phương pháp dạy học tích cực theo quan điểm dạy học phân hóa góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

1.5.1 Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề

a) Khái niệm vấn đề và tình huống có vấn đề

b) Phân loại tình huống có vấn đề

c) Bản chất của dạy học giải quyết vấn đề

d) Tiến trình dạy học giải quyết vấn đề

e) Các mức độ của dạy học giải quyết vấn đề

f) Vai trò của dạy học giải quyết vấn đề trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

1.5.2 Dạy học dự án

a) Khái niệm dạy học dự án

b) Đặc điểm của dạy học dự án

c) Tiến trình dạy học dự án

d) Vai trò của dạy học dự án đến việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

1.5.3 Dạy học theo góc

a) Khái niệm dạy học theo góc

b) Quy trình của dạy học theo góc

c) Vai trò của dạy học theo góc với sự phân hóa và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

1.6 Thực trạng sử dụng phương pháp dạy học và bài tập phân hóa trong dạy học hóa học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở trường phổ thông vùng đồng bằng sông Cửu Long

1.6.1 Đặc điểm kinh tế văn hoá giáo dục vùng đồng bằng sông Cửu Long 1.6.2 Đánh giá thực trạng dạy học và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học hóa học vùng đồng bằng sông Cửu Long

1.6.2.1 Mục đích, đối tượng, thời gian, nội dung điều tra

Điều tra giáo viên, học sinh về sự cần thiết của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, thực trạng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh,

sử dụng các phương pháp dạy học tích cực và sử dụng bài tập phân hóa trong dạy học hóa học THPT để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh đối với 293 giáo viên dạy hóa học và 1290 học sinh ở 103 trường THPT thuộc

13 tỉnh ĐBSCL trong thời gian 2 năm, từ năm học 2014 - 2015 đến năm học

2015 - 2016

1.6.2.2 Kết quả điều tra giáo viên

a) Sơ lược về giáo viên tham gia khảo sát

b) Về cơ sở vật chất trường học

c) Về thực trạng năng lực giải quyết

vấn đề của học sinh ĐBSCL d) Về tầm quan trọng của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho

học sinh

e) Về việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

f) Về các dạng phân hóa học sinh được giáo viên sử dụng trong DHHH

g) Nhận thức về phương pháp dạy học hỗ trợ để phân hóa học sinh

h) Về việc sử dụng các dạng bài tập phân hóa để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

i) Việc sử dụng bài tập phân hóa trong dạy học hóa học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh vùng ĐBSCL

1.6.3 Kết quả điều tra học sinh

- Về hứng thú học tập của học sinh trong giờ học có sử dụng bài tập phân hóa, kết quả khảo sát cho thấy có 74% học sinh lựa chọn ở mức độ rất thích và thích, 18,8% ở mức bình thường và 7,2% không thích

- Về điều mong muốn của học sinh trong giờ học hóa học có sử dụng phối hợp bài tập phân hóa với các phương pháp dạy học tích cực, kết quả cho thấy học sinh mong muốn trong quá trình học tập, giải được các bài tập phân hóa liên quan đến nội dung kiến thức bài học (85%), bài tập trải nghiệm có gắn thí nghiệm với nội dung bài học (72%), được tham gia giải quyết các bối cảnh/ tình huống thực tiễn gắn với đời sống (89%), được hoạt động nhóm nhiều hơn (71%) và hoạt động ngoại khóa: Tham quan, trải nghiệm (75%)

- Về mức độ cần thiết để rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề thông qua

sử dụng bài tập phân hóa Kết quả cho thấy có 81,6% học sinh cho rằng là rất cần thiết và cần thiết; 16,4% bình thường và 2,0% không cần thiết

- Khi được hỏi về dạng bài tập nào các em thích giải, kết quả cho thấy có 81,2% theo mức độ nhận thức, 76,5% bài tập có nội dung gắn với bối cảnh/ tình huống thực tiễn trong đời sống, 74,4% bài tập theo phong cách học (phân tích, quan sát, trải nghiệm và vận dụng), 59,4% bài tập theo mức độ phức tạp

- Kết quả cho thấy có 12,5% học sinh thường thấy khó không muốn tìm hiểu

để giải quyết vấn đề đặt ra; 28% học sinh thường suy nghĩ và vận dụng các kiến thức đã học để giải quyết vấn đề; 27,5% học sinh thường trao đổi, thảo luận với bạn bè để giải quyết vấn đề; 32% học sinh thường trông chờ thầy cô giải đáp

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Trong chương 1, chúng tôi đã trình bày kết quả nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về việc sử dụng bài tập phân hóa trong dạy học nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT vùng ĐBSCL, cụ thể:

Chúng tôi đã hệ thống hóa, phân tích các nghiên cứu về quan điểm của dạy học phân hóa; phát triển năng lực cho học sinh trên thế giới và ở Việt Nam; năng lực và năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở trường THPT trong dạy học hóa học; bài tập định hướng phát triển năng lực, bài tập phân hóa, một số phương pháp dạy học tích cực (dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự án, dạy học theo góc,…) theo quan điểm của dạy học phân hóa Kết quả cho thấy, dạy học phân hóa là một trong những mô hình dạy học hiện đại được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng nhằm phát triển khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng,… của nhiều lĩnh vực học tập khác nhau để giải quyết vấn đề đặt ra trong học tập

và trong cuộc sống cho học sinh Ở Việt Nam, dạy học phân hóa được triển khai trong chương trình giáo dục phổ thông mới Như vậy, dạy học phân hóa thông qua sử dụng bài tập phân hóa phối hợp với các phương pháp dạy học tích cực phát triển được năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

Năng lực giải quyết vấn đề được cấu trúc trong năng lực giải quyết vấn đề

và sáng tạo là một trong những năng lực chung quan trọng cần phát triển cho học sinh Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT vùng ĐBSCL thông qua bài tập phân hóa phần hóa học hữu cơ

Qua khảo sát thực trạng sử dụng các phương pháp dạy học tích cực và bài tập phân hóa trong dạy học phần hóa học hữu cơ để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh đối với giáo viên THPT vùng ĐBSCL cho thấy: Mức

độ sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, nhận thức của giáo viên về phương pháp dạy học hỗ trợ để phân hóa học sinh; sử dụng các dạng bài tập phân hóa; sử dụng phối hợp bài tập phân hóa với dạy học giải quyết vấn đề, dạy học dự án và dạy học theo góc để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh của giáo viên gặp nhiều khó khăn Ngoài ra, kết quả lấy ý kiến của học sinh THPT vùng ĐBSCL cho thấy: Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong quá trình học tập môn Hóa học có sử dụng bài tập còn chưa tốt, khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề liên quan đến đời sống thực tiễn của các em còn nhiều hạn chế

Kết quả nghiên cứu về cơ sở lí luận và thực tiễn đã khẳng định việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh THPT vùng ĐBSCL thông qua bài tập phân hóa phần hóa học hữu cơ là vấn đề cấp thiết, đáp ứng yêu cầu đổi giáo dục phổ thông hiện nay

Cơ sở lí luận và thực tiễn đã nêu là cơ sở để chúng tôi nghiên cứu đề xuất khung năng lực giải quyết vấn đề và các biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong qua việc sử dụng phối hợp bài tập phân hóa với các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học phần hóa học hữu cơ ở trường THPT vùng ĐBSCL

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP PHÂN HÓA PHẦN HÓA HỌC HỮU CƠ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2.1 Phân tích mục tiêu, cấu trúc nội dung chương trình phần hoá hữu cơ THPT

2.1.1 Mục tiêu của chương trình hoá học và phần hoá học hữu cơ THPT 2.1.2 Cấu trúc, đặc điểm nội dung phần hoá học hữu cơ THPT

2.2 Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập phân hóa phần hoá học hữu cơ THPT

2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng bài tập phân hóa

Trong nghiên cứu của mình chúng tôi định nghĩa bài tập phân hóa như sau: Bài tập phân hóa là dạng bài tập mang tính khả thi, không những phù hợp với mức độ nhận thức mà còn phù hợp với nhu cầu, sở thích, nhịp độ của từng đối tượng học sinh nhằm phát huy được hết khả năng hiện có của học sinh khi giải loại bài tập này

Việc lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập phân hóa cần đảm bảo các nguyên tắc sau:

Nguyên tắc 1: Đảm bảo mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông Nguyên tắc 2: Đảm bảo tính chính xác về mặt khoa học

Nguyên tắc 3: Đảm bảo yêu cầu phân hóa được học sinh

Nguyên tắc 4: Đảm bảo yêu cầu phát triển năng lực giải quyết vấn đề

Nguyên tắc 5: Đảm bảo tính liên hệ với thực tiễn

Nguyên tắc 6: Các bài tập phải được sắp xếp logic, tiện sử dụng cho giáo

viên và phù hợp với học sinh

2.2.2 Sự phân loại bài tập phân hóa theo định hướng phát triển năng lực

Trong nghiên cứu của mình chúng tôi phân loại bài tập phân hóa như sau:

- Bài tập phân hóa theo mức độ nhận thức

- Bài tập phân hóa theo mức độ phức tạp

- Bài tập phân hóa theo phong cách học tập

- Bài tập phân hóa theo bối cảnh, tình huống

2.2.3 Quy trình xây dựng bài tập phân hóa định hướng phát triển năng lực

Việc xây dựng bài tập phân hóa để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh được thực hiện theo sáu bước:

Bước 1: Lựa chọn nội dung học tập;

Bước 2: Xác định kiến thức học sinh đã có và kiến thức kĩ năng cần hình

thành trong nội dung học tập, hành động trong tình huống thực tiễn đã chọn;

Bước 3: Xây dựng tình huống có vấn đề từ nội dung học tập;

Bước 4: Thiết kế bài tập và diễn đạt;

Bước 5: Xây dựng đáp án, lời giải và kiểm tra tính chính xác, khoa học

theo tiêu chí bài tập phân hóa định hướng phát triển năng lực cho học sinh

Bước 6: Tiến hành thử nghiệm và chỉnh sửa

Ví dụ 1: Xây dựng bài tập phân hóa theo mức độ nhận thức để phát triển

năng lực giải quyết vấn đề về điều chế và ứng dụng của axetilen

- Bước 1: Lựa chọn nội dung Điều chế và ứng dụng của axetilen

- Bước 2: Kiến thức học sinh đã có: Khái niệm, đặc điểm công thức phân

tử, tính chất hóa học của axetilen

Kiến thức mới cần hình thành: Điều chế và ứng dụng của axetilen; kĩ năng

- Bước 4: Thiết kế bài tập và diễn đạt

BT được thiết kế: Trước đây công nghiệp dầu khí chưa phát triển, người

ta điều chế axetilen bằng cách cho đất đèn tác dụng với nước Đất đèn được sản xuất trong công nghiệp bằng cách nung vôi sống với than đá trong lò điện Canxi cacbua là thành phần chính có trong đất đèn nên canxi cacbua dùng để thắp sáng bằng cách đốt khí axetilen tạo ra từ chất này Ngày nay đất đèn được dùng để điều chế một lượng nhỏ khí axetilen trong phòng thí nghiệm hoặc dùng trong các cơ sở hàn xì thủ công nhỏ

1 Từ than đá, đá vôi và các chất vô cơ cần thiết có sẵn Hãy lập sơ đồ điều chế đất đèn và axetilen (từ đất đèn) Viết phương trình hóa học của các phản ứng xảy ra

2 Axetilen là chất khí không mùi nhưng khi được điều chế từ đất đèn thì axetilen có mùi khó chịu gọi là mùi đất đèn Vì sao có hiện tượng này?

3 Đất đèn tác dụng với nước ở ngay nhiệt độ thường để tạo thành

axetilen, vậy trong phòng thí nghiệm cần bảo quản đất đèn bằng cách nào?

4 Có ý kiến cho rằng khi ném đất đèn xuống ao nuôi cá thì cá ở khu vực

đó sẽ bị chết Để giải thích nguyên nhân cá chết có 2 ý kiến Theo em, ý kiến

nào đúng? Vì sao?

+ Ý kiến (1): Đất đèn tác dụng với nước tạo ra axetilen, sau đó, C2H2

tác dụng với nước tạo thành anđehit (chính anđehit là nguyên nhân làm cho cá chết)

+ Ý kiến (2): Đất đèn tác dụng với nước tạo ra dung dịch Ca(OH)2, muối sunfua và hỗn hợp khí gồm axetilen, H2S, PH3 và NH3 (chính môi trường kiềm của Ca(OH)2 và muối sunfua là nguyên nhân làm cho cá chết)

- Bước 5: Xây dựng đáp án

1 Sơ đồ: CaCO3 CaO CaC2 → C2H2

PTHH: CaCO3 CaO + CO2

CaO + 3C CaC2 + CO CaC2 + 2H2O → C2H2  + Ca(OH)2

2 Axetilen là chất khí không mùi nhưng khi được điều chế từ đất đèn thì axetilen có mùi khó chịu gọi là mùi đất đèn Vì đất đèn thường có lẫn tạp chất trong quá trình sản xuất, do đó khi tác dụng với nước còn tạo ra hỗn hợp khí