Vận dụng phương pháp giáo dục của hồ chí minh ở trường đại học lâm nghiệp việt nam hiện nay

Đề tài về giáo dục không phải là một hướng mới, đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu, song cho đến nay giáo dục vẫn là một lĩnh vực thu hút nhiều nhà khoa học nghiên cứu, trong đó v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ LÝ

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC CỦA HỒ CHÍ MINH Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội - 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ LÝ

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC CỦA HỒ CHÍ MINH Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học

Mã số: 60 31 02 04

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Hoàng Chí Bảo

Hà Nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học của luận văn

chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Lý

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới Ban Chủ nhiệm và quý Thầy Cô trong Khoa Khoa học Chính trị - Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã hết lòng chỉ dạy, truyền đạt tri thức và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường thời gian qua

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy hướng dẫn khoa học - GS.TS Hoàng Chí Bảo đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, quý Thầy Cô và các em SV trường Đại học Lâm nghiệp đã giúp đỡ nhiệt tình và tạo điều kiện

để tôi hoàn thành luận văn

Vận dụng phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh vào đổi mới phương pháp giảng dạy không phải là một vấn đề mới, nhưng cũng chưa bao giờ hết

cũ, cho đến nay vẫn luôn luôn có tính cấp thiết và bức xúc Tác giả hy vọng đây mới chỉ là bước khởi đầu trong quá trình nghiên cứu của mình Rất mong

sẽ nhận được nhiều nhận xét, bổ sung những ý kiến quan trọng của quý Thầy

Cô, các nhà khoa học để tôi có thể tiếp tục đi sâu nghiên cứu vấn đề rất thiết thực này

Kính chúc Quý Thầy Cô sức khoẻ, hạnh phúc, thành đạt và ngày càng

có nhiều công trình nghiên cứu khoa học quý báu hơn nữa, đóng góp tích cực cho sự nghiệp giáo dục nước nhà!

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ vi

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp mới về khoa học và ý nghĩa của luận văn 9

7 Kết cấu của luận văn 10

Chương 1: QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC 11

1.1 Một số khái niệm cơ bản 11

1.1.1 Giáo dục 11

1.1.2 Phương pháp và phương pháp giáo dục 12

1.1.3 Phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh 14

1.1.4 Phương pháp giảng dạy 16

1.2 Nội dung quan điểm Hồ Chí Minh về PPGD 17

1.2.1 Các phương pháp mang tính nguyên tắc trong giáo dục 17

1.2.2 Các phương pháp giáo dục cụ thể 25

1.3 Giá trị của quan điểm Hồ Chí Minh về PPGD 35

Tiểu kết chương 1 41

Chương 2: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC CỦA HỒ CHÍ MINH VÀO ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM HIỆN NAY 43

2.1 Yêu cầu của việc đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học

Lâm nghiệp Việt Nam 43

2.1.1 Vài nét khái quát về trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam 43

2.1.2 Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp hiện nay 47

2.2 Thực trạng công tác đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay 52

2.2.1 Quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam từ năm 2013 đến nay 52

2.2.2 Thành tựu và nguyên nhân 56

2.2.2 Hạn chế và nguyên nhân 59

2.2.3 Những vấn đề đặt ra trong công tác đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay 69

2.3 Phương hướng và giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay 70

2.3.1 Phương hướng cơ bản 70

2.3.2 Các nhóm giải pháp chủ yếu 72

Tiểu kết chương 2 92

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96 PHỤ LỤC

CHDCND : Cộng hòa Dân chủ nhân dân

JICA : The Japan International Cooperation Agency

FAO : Food and Agriculture Organization of the United

Nations UNDP : United Nations Development Programme

IUCN : International Union for Conservation of Nature

and Natural Resources

WB : World Bank

WWF : World Wide Fund For Nature

AUN : ASEAN University Network

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

Bảng 2.1: Thống kê khu vực tuyển sinh của trường Đại học Lâm nghiệp 46 Biểu đồ 2.1: Ý kiến đánh giá của GV về nội dung, chương trình đào tạo hiện nay của nhà trường so với mục tiêu đào tạo 60 Biểu đồ 2.2: Ý kiến của SV về nội dung chương trình đào tạo hiện nay của nhà trường 61 Biểu đồ 2.3: Ý kiến của GV về việc sử dụng các phương pháp giảng dạy 62 Bảng 2.2: Thống kê trình độ chuyên môn và thâm niên công tác của đội ngũ

GV trường Đại học Lâm nghiệp 66

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh được tổ chức UNESCO tôn vinh là “Anh hùng

giải phóng dân tộc và Nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam” (theo Nghị quyết

24C/18.65 năm 1987 về kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào năm 1990) Đây là minh chứng rõ nét nhất khẳng định những đóng góp quan trọng nhiều mặt của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong đó có lĩnh vực giáo dục Người là một nhà giáo dục lớn, là người đặt nền móng, xây dựng nền giáo dục Việt Nam mới

Ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã đưa ra 6 nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, trong đó chống giặc dốt là nhiệm vụ cấp bách được xếp thứ hai, ngay sau giặc đói Điều đó cho thấy, Hồ Chí Minh rất quan tâm tới giáo dục và đặc biệt coi trọng vai trò của giáo dục đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bởi Người quan niệm một dân tộc dốt là một dân tộc yếu

Cho đến cuối đời, Người vẫn nhấn mạnh vai trò của giáo dục đối với công

cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Trong bản Di chúc để lại cho toàn Đảng, toàn dân, Người căn dặn: “Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách

mạng cho đoàn viên và thanh niên, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết” [ 63, tr 612]

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là một hệ thống các quan điểm toàn diện, bao trùm các vấn đề cơ bản của một nền giáo dục, từ mục tiêu cho đến nội dung, phương pháp, phương châm giáo dục v.v… nhằm làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của người học Quan điểm đó của Người có giá trị to lớn cả về lý luận và thực tiễn trong chỉ đạo công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo ở nước ta hiện nay, trong đó đổi mới phương pháp giảng dạy là một nội dung vô cùng quan trọng

Quán triệt tư tưởng của Người về giáo dục, Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI, Đảng ta đã khẳng định: Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu,

là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân Đầu tư cho giáo dục là đầu

tư phát triển, điều kiện trước tiên đi trước trong các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội

Nước ta đang đẩy mạnh hội nhập quốc tế, cùng với xu hướng phát triển kinh tế trí thức đòi hỏi phải có nguồn nhân lực trình độ cao, con người được đặt vào trung tâm của sự phát triển Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển Giáo dục và đào tạo đóng vai trò quan trọng, là nhân tố

then chốt quyết định tới sự phát triển con người và xã hội Chính vì vậy, Nghị

quyết Trung ương 8 (khóa XI) của Đảng về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo, trong đó giáo dục đại học có nhiệm vụ tập trung đào tạo

nguồn nhân lực trình độ cao, bồi dưỡng nhân tài, phát triển phẩm chất và năng lực tự học, tự làm giàu tri thức, sáng tạo của người học Điều này đã được khẳng định lại một lần nữa trong Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XII

Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam là trường đại học đầu ngành, đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển ngành Lâm nghiệp và Phát triển nông thôn Trong những năm qua, với sự nỗ lực hết mình trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể: mở rộng quy mô, đa dạng hóa các loại hình đào tạo cả trong và ngoài nước Cho đến nay, Nhà trường đã đào tạo được 50 tiến sĩ, trên 2.300 thạc sĩ

và trên 32.000 kỹ sư và cử nhân, góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển ngành, phát triển kinh tế xã hội trong cả nước Hiện nay, việc thay đổi quy chế tuyển sinh đại học đã tác động mạnh mẽ tới Nhà trường, chất lượng đầu vào thấp, làm thế nào để đảm bảo được chất lượng đào tạo của Nhà trường? Đây là một câu hỏi lớn, một trăn trở của lãnh đạo và toàn thể cán bộ, nhân viên của Nhà trường Tập thể các nhà khoa học và đội ngũ giảng viên của trường ngày càng quan tâm sâu sắc tới các kỹ năng thực hành nghề nghiệp cho SV, để sau khi tốt nghiệp, SV có thể đáp ứng được những yêu cầu

của nhà tuyển dụng, nhất là về kỹ năng làm việc Chính vì vậy, phải coi đổi

mới phương pháp giảng dạy là một trong những khâu then chốt để nâng cao chất lượng đào tạo Tuy nhiên, việc đổi mới phương pháp giảng dạy của

trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay vẫn chưa được triển khai một cách hệ thống và đồng bộ, chưa tìm được những giải pháp hữu hiệu

Xuất phát từ nhận thức và tình huống nêu trên, tác giả chọn vấn đề:

“Vận dụng phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh ở trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sỹ, chuyên ngành

Hồ Chí Minh học

2 Tình hình nghiên cứu

Giáo dục - đào tạo là một vấn đề vô cùng quan trọng, góp phần phát triển đất nước, quyết định tương lai của dân tộc Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, đời sống nhân dân ngày càng được nâng cao, cùng với xu thế hội nhập quốc tế, gia đình và xã hội ngày càng quan tâm sâu sắc tới nền giáo dục nước nhà - tác động trực tiếp tới sự phát triển của chính con em mình Đứng trước thực trạng giáo dục còn nhiều hạn chế, yếu kém nên Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã nêu chủ trương đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục - đào tạo Đề tài về giáo dục không phải là một hướng mới, đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu, song cho đến nay giáo dục vẫn là một lĩnh vực thu hút nhiều nhà khoa học nghiên cứu, trong đó vấn đề vận dụng tư tưởng

Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung, về PPGD nói riêng vào đổi mới phương pháp giảng dạy đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học

Có thể chia thành hai nhóm vấn đề nghiên cứu chủ yếu sau:

2.1 Những công trình, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và phương pháp giáo dục

Thông qua các bài nói, bài viết và các hoạt động thực tiễn của Hồ Chí Minh, các công trình thuộc nhóm này đã đi sâu vào phân tích, làm rõ những cống hiến của Người về giáo dục trên phương diện lý luận và thực tiễn

Trong nhóm này, trước hết phải đề cập đến công trình “Tìm hiểu

phương pháp Hồ Chí Minh” của tác giả Hoàng Chí Bảo, Nxb Lý luận chính

trị, Hà Nội, 2011 Cuốn sách là một công trình dày dặn, công phu và thể hiện tâm huyết của một nhà khoa học, một nhà lý luận Cuốn sách của Hoàng Chí Bảo đã tìm hiểu và trình bày tổng quan những nghiên cứu về phương pháp Hồ Chí Minh, về phương pháp và phương pháp luận Hồ Chí Minh Trong mục III, “Phương pháp Hồ Chí Minh và những vấn đề đặt ra từ lý luận đến thực tiễn”, Hoàng Chí Bảo cho rằng “phương pháp bao giờ cũng hình thành từ sự tác động qua lại giữa cái khách quan và cái chủ quan”, “vấn đề phương pháp phải được nhìn nhận từ nhiều lớp quan hệ gắn liền với nhau như một chỉnh thể bao gồm: Khách quan và chủ quan; Đối tượng và chủ thể; Thực tiễn - lý luận - hoạt động” Tiếp cận phương pháp Hồ Chí Minh với tư cách là phương pháp của một nhà mácxít sáng tạo lớn của Việt Nam Từ những quan điểm mang tính chất gợi mở, Hoàng Chí Bảo nêu rõ sự hình thành phương pháp Hồ Chí Minh, phân tích những đặc điểm chủ yếu của phương pháp Hồ Chí Minh Cuốn sách là công trình có giá trị đối với những người nghiên cứu và giảng dạy bộ môn tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, và nghiên cứu phương pháp Hồ Chí Minh nói riêng, trong đó có phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh

Công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” của tác giả Đặng Quốc

Bảo, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2008 Cuốn sách là công trình nghiên cứu tập trung về tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh và nhà giáo Hồ Chí Minh, được tác giả coi là kim chỉ nam cho việc thực hiện đổi mới giáo dục Việt Nam hiện nay;

Công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và vận dụng vào đào

tạo đại học hiện nay” do Hoàng Anh chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2013 Cuốn sách phân tích làm rõ nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển, nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và vận dụng vào nâng cao chất lượng giáo dục đại học hiện nay;

Cuốn sách “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” do Lê Văn Yên chủ

biên, Nxb Lao động, Hà Nội, 2006 Đây là công trình tập hợp nhiều bài viết

của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các nhà khoa học có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu về tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh và vận dụng tư tưởng của Người trong giai đoạn hiện nay;

Cuốn sách “Hồ Chí Minh nhà giáo dục vĩ đại” của Nguyễn Lân, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội, 1990 đã đề cập đến nhà giáo dục vĩ đại Hồ Chí Minh trên cả phương diện tư tưởng và hoạt động thực tiễn;

Công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con người

Việt Nam phát triển toàn diện” của Thành Duy, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

nội, 2001 Cuốn sách đã viết về tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh - một trong những biện pháp để xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện;

Cuốn sách “Hồ Chí Minh - nhà tư tưởng lỗi lạc” của Song Thành, Nxb

Lý luận chính trị, Hà Nội, 2005 Cuốn sách dành riêng một chương để đề cập đến những giá trị nổi bật của tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh, từ đó vận dụng

để xây dựng, đổi mới nền giáo dục - đào tạo Việt Nam trong điều kiện mới;

Công trình “Ngành giáo dục Việt Nam thực hiện Di chúc của Chủ tịch

Hồ Chí Minh” của nhiều tác giả, Nxb Lao động, Hà Nội, 2010 Từ sự khái

quát giá trị lời dặn về giáo dục - đào tạo của Hồ Chí Minh trong Di chúc, các tác giả đã vận dụng vào xây dựng, phát triển nền giáo dục Việt Nam trong điều kiện mới của đất nước và thời đại;

Ngoài các sách chuyên khảo, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục còn được nhiều tác giả nghiên cứu, viết thành những bài báo khá sâu sắc đăng trên các tạp chí chuyên ngành, tiêu biểu như:

Đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà cần một triết lý giáo dục làm điểm tựa và lực đẩy của Hoàng Chí Bảo, Tạp chí Lý luận Chính

trị và Truyền thông, số 1 - 2016;

Vấn đề cốt yếu của triết lý giáo dục Việt Nam đáp ứng yêu cầu đổi mới, hội nhập quốc tế và các khuyến nghị của Hoàng Chí Bảo, Tạp chí Lý luận

Chính trị và Truyền thông, số 2 - 2016;

Đặc san Hồ Chí Minh học, số 1-2013; đã đăng tải công trình Đổi mới

căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo trên nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh

của Bùi Đình Phong;

Triết lý giáo dục Hồ Chí Minh của Song Thành, Tạp chí Lý luận chính

trị, số 6-2014;

Tư tưởng Hồ Chí Minh và vấn đề đổi mới giáo dục Việt Nam của Đặng

Huỳnh Mai, Tạp chí Giáo dục, số 260 (kỳ 2, tháng 4-2011);

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng phương pháp dạy học của người thầy trong giáo dục lý luận chính trị của Nguyễn Tiến Hùng, Tạp

Cuốn sách “Về vấn đề giáo dục - đào tạo” của Cố Thủ tướng Phạm

Văn Đồng, Nxb Chính trị quốc gia, 1999 Cuốn sách gồm một số bài viết của tác giả về vai trò quốc sách hàng đầu của giáo dục, những vấn đề đặt ra trong nền giáo dục hiện thời của nước nhà và sự cần thiết phải đổi mới, đặc biệt là

về phương pháp dạy và phương pháp học;

Công trình “Giáo dục: Xin cho tôi nói thẳng” của Hoàng Tụy, Nxb Tri

thức, Hà Nội, 2013 Cuốn sách là tuyển tập các bài viết, những ý kiến tâm huyết, những lời kêu cứu của tác giả với ngành giáo dục trong 15 năm gần đây;

“Triết lý giáo dục thế giới và Việt Nam” của Phạm Minh Hạc, Nxb

Giáo dục, Hà Nội, 2011 Cuốn sách nêu lên những vấn đề triết học và triết lý giáo dục, đồng thời giới thiệu triết lý giáo dục của nhiều nhà tư tưởng lớn trên thế giới và Việt Nam;

“Giáo dục Việt Nam hướng tới tương lai vấn đề và giải pháp” của

Đặng Quốc Bảo và Nguyễn Khắc Hưng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2006 Cuốn sách nêu lên những vấn đề phải giải quyết trong thời gian tới của giáo dục Việt Nam và giải pháp cho những vấn đề đó;

“Phát triển giáo dục trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập

quốc tế” do Trần Quốc Toản chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012

Cuốn sách gồm 4 phần chính đề cập đến lý luận chung về giáo dục, kinh nghiệm thực tiễn của giáo dục các nước trên thế giới và phát triển nền giáo dục Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

Gần đây, có một hội thảo quốc tế lớn về“Giáo dục đại học - Chuẩn hóa

và hội nhập quốc tế” tại Hà Nội do Ủy ban Văn hóa, giáo dục, thanh niên,

thiếu niên và nhi đồng của Quốc hội phối hợp với Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo được triển khai thành hai phần chính: phần báo cáo chung và phần chuyên đề (gồm 3 phiên trao đổi và thảo luận, tập trung vào các nội dung chính: năng lực hệ thống giáo dục đại học; tài chính đại học; quản lý nhà nước và quản trị đại học) Với hơn 70 bài tham luận, Hội thảo đã đưa ra cái nhìn tổng thể, rõ nét về thực trạng giáo dục đại học hiện nay, về nguyên nhân của thành công cũng như hạn chế và có những giải pháp phù hợp, khả thi và hiệu quả cho việc xây dựng chính sách phát triển giáo dục đại học thời gian tới

2.3 Nhận xét chung

Dựa trên hai nhóm các vấn đề nghiên cứu cho thấy, có rất nhiều tác giả

và các công trình của họ liên quan đến đề tài nghiên cứu với phạm vi, mức độ khác nhau Trong các công trình nêu trên, chủ yếu vẫn là các sách và các bài

viết trên các tạp chí nghiên cứu về tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh nói chung

và vận dụng tư tưởng của Người trong giai đoạn hiện nay Các công trình nghiên cứu đề cập đến quan điểm về giáo dục của Hồ Chí Minh và vận dụng

trong thực tiễn thì chưa nhiều, nhất là vấn đề về PPGD - một nội dung đặc

biệt quan trọng đối với các trường học, đối với sự nghiệp giáo dục - đào tạo

Trên cơ sở kế thừa thành tựu các công trình nghiên cứu đi trước, luận văn của tác giả sẽ tập trung làm rõ quan điểm của Hồ Chí Minh về PPGD; phân tích làm rõ thực trạng đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay Trên cơ sở đó đề xuất những nhóm giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy trên nền tảng quan điểm Hồ Chí Minh về PPGD nhằm nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ quan điểm của Hồ Chí Minh về PPGD, luận văn đi sâu phân tích thực trạng, đề xuất phương hướng và một số nhóm giải pháp nhằm đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay theo quan điểm của Người

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu trên, luận văn tập trung giải quyết những nhiệm

vụ sau đây:

- Làm rõ các khái niệm liên quan

- Phân tích những nội dung cơ bản của quan điểm Hồ Chí Minh về PPGD;

- Điều tra, đánh giá thực trạng công tác đổi mới phương pháp giảng dạy tại trường Đại học Lâm nghiệp hiện nay;

- Đề xuất một số nhóm giải pháp nhằm vận dụng quan điểm của Hồ Chí Minh về PPGD vào đổi mới phương pháp giảng dạy tại trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Quan điểm Hồ Chí Minh về PPGD;

- Thực trạng công tác đổi mới phương pháp giảng dạy tại trường Đại học Lâm nghiệp hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Về nội dung: Luận văn tập trung chủ yếu vào việc phân tích quan điểm của Hồ Chí Minh về PPGD, từ đó vận dụng vào đổi mới phương pháp giảng dạy tại trường Đại học Lâm nghiệp

- Về không gian: Luận văn tập trung làm rõ thực trạng công tác đổi mới

phương pháp giảng dạy tại cơ sở 1 của trường Đại học Lâm nghiệp

- Về thời gian: Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng công tác đổi

mới PPGD của trường Đại học Lâm nghiệp từ năm 2013 đến nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin; Tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục, về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp lôgic kết hợp với lịch sử, các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê, điều tra xã hội học (thu thập thông tin bằng phương pháp dùng bảng hỏi anket với 400 phiếu hỏi; chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản, số mẫu gồm: GV (100 phiếu hỏi) và SV (300 phiếu hỏi dành cho SV năm thứ 3, 4); nhập và xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS) v.v

6 Đóng góp mới về khoa học và ý nghĩa của luận văn

6.1 Đóng góp mới về khoa học của luận văn

Luận văn góp phần làm rõ những quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh

về PPGD

Đánh giá thực trạng công tác đổi mới phương pháp giảng dạy ở trường Đại học Lâm nghiệp hiện nay

Đề xuất những giải pháp chủ yếu để đổi mới phương pháp giảng dạy tại Trường Đại học Lâm nghiệp hiện nay theo quan điểm của Người

6.2 Ý nghĩa của luận văn

Ý nghĩa về mặt lý luận: Luận văn góp phần làm rõ quan điểm Hồ Chí

Minh về PPGD

Ý nghĩa về mặt thực tiễn: Luận văn góp phần vào việc giảng dạy và học

tập môn học tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói riêng Luận văn cũng có thể làm cơ sở khoa học cho trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam và các trường cao đẳng, đại học trong cả nước tham khảo trong công tác chỉ đạo đổi mới phương pháp giảng dạy

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 5 tiết

là quốc sách hàng đầu để phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có

Việt Nam

Theo Từ điển Tiếng Việt, giáo dục là:“Hoạt động nhằm tác động một

cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào

đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [80, tr 492]

Khi xem xét giáo dục dưới góc độ là một hoạt động, ta thấy giáo dục có

hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp

Theo nghĩa rộng: Giáo dục là quá trình tác động của nhà giáo dục lên

các đối tượng giáo dục nhằm hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách toàn diện (trí tuệ, đạo đức, thẩm mĩ, thể chất, kĩ năng lao động,…) Quá trình giáo dục theo nghĩa rộng được thực hiện trong nhà trường còn được gọi là quá trình sư phạm tổng thể, bao gồm hai quá trình bộ phận, đó là quá trình dạy học và quá trình giáo dục (theo nghĩa hẹp)

Theo nghĩa hẹp: Giáo dục được hiểu là quá trình tác động của nhà giáo

dục lên các đối tượng giáo dục để hình thành cho họ ý thức, thái độ và hành vi ứng xử với cộng đồng xã hội Với nghĩa hẹp, khái niệm giáo dục được đặt ngang hàng với khái niệm dạy học Khái niệm giáo dục nghĩa hẹp đề cập tới quá trình giáo dục các phẩm chất đạo đức, hành vi, lối sống cho học sinh

Từ đó có thể thấy: giáo dục là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống, liên tục của nhà giáo dục đến đối tượng giáo dục nhằm đạt được mục

tiêu xác định Giáo dục là quá trình có mục đích, xuất phát từ những yêu cầu của thực tiễn xã hội, từ đó nhà giáo dục tác động lên người được giáo dục để

họ đáp ứng được đòi hỏi của xã hội Giáo dục luôn gắn với những đối tượng

cụ thể, mỗi đối tượng có đặc điểm, trình độ khác nhau Giáo dục có thể được

thực hiện bằng nhiều biện pháp, chủ yếu thông qua hoạt động dạy học Giáo

dục được thực hiện thông qua tương tác giữa chủ thể và đối tượng Trong giáo dục có bao hàm đào tạo, chúng gắn liền với nhau trong một chỉnh thể Trong giáo dục, đào tạo có bao hàm tự giáo dục - tự đào tạo

Trong khuôn khổ của luận văn, tác giả sử dụng khái niệm giáo dục theo nghĩa hẹp, tức là giáo dục trong nhà trường với nghĩa trực tiếp là hoạt động dạy học

1.1.2 Phương pháp và phương pháp giáo dục

1.1.2.1 Phương pháp

Phương pháp là một phạm trù phức tạp, khi bàn về phương pháp người

ta thường có nhiều cách tiếp cận và từ đó đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau:

Theo cách tiếp cận về mục đích của công việc: phương pháp là con

đường đi tới mục đích Theo cách tiếp cận này, làm thế nào để đạt được mục đích của công việc đó chính là phương pháp

Theo cách tiếp cận về nội dung của công việc: phương pháp là sự vận

động của nội dung, nghĩa là làm thế nào để nội dung công việc tiến triển tốt,

đó chính là phương pháp

Cách tiếp cận dựa trên lí thuyết tâm lí học hoạt động: phương pháp là

sự ý thức của chủ thể về quy luật vận động của đối tượng và vận dụng chúng

để biến đổi đối tượng theo mục đích đã xác định Cách tiếp cận này mang tính toàn diện hơn khi nói tới phương pháp chúng ta phải đề cập tới các yếu tố chủ thể, đối tượng, nội dung, mục đích hoạt động Theo đó, phương pháp là cách làm của chủ thể, tác động vào đối tượng trên cơ sở ý thức được quy luật vận động của đối tượng nhằm biến đổi đối tượng theo mục đích đã xác định

Như vậy, có thể hiểu phương pháp là tổ hợp cách thức mà chủ thể sử

dụng để tác động vào đối tượng hoạt động nhằm biến đổi đối tượng theo mục đích đã xác định Không có phương pháp nào là vạn năng, bất biến cho mọi đối

tượng, mọi mục tiêu mà trên cơ sở mục tiêu đặt ra để lựa chọn những phương pháp phù hợp với đối tượng Nói cách khác, mục tiêu, đối tượng quy định phương pháp, đồng thời, phương pháp cũng tác động trở lại mục tiêu, đối tượng

1.1.2.2 Phương pháp giáo dục

PPGD là một thành tố rất quan trọng của quá trình giáo dục nhằm thực hiện mục đích và nhiệm vụ giáo dục do xã hội đặt ra, trong nhiều trường hợp PPGD quyết định sự thành bại của quá trình giáo dục

PPGD có quan hệ mật thiết với các thành tố khác của quá trình giáo dục; đặc biệt là với mục đích, nội dung, nhà giáo dục (chủ thể), người được giáo dục (đối tượng), phương tiện giáo dục và các điều kiện thực hiện quá trình này

Trong mối quan hệ với mục đích, phương pháp trả lời câu hỏi làm thế nào, bằng cách nào để đạt mục đích đã đề ra? Phương pháp chịu sự quy định của nội dung và là hình thức vận động bên trong nội dung, mỗi nội dung giáo dục có những phương pháp tương ứng phù hợp với nó PPGD phản ánh cách thức tổ chức quá trình giáo dục, các loại hình hoạt động phong phú, đa dạng của người dạy và người học nhằm chuyển hóa những yêu cầu, chuẩn mực về đạo đức, lối sống, văn hóa, thẩm mĩ do xã hội quy định thành phẩm chất, nhân cách, hành vi, thói quen và nếp sống văn minh của người học

Như vậy, PPGD được xem là cách thức tác động qua lại giữa nhà giáo

dục và người được giáo dục, trong đó nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ giáo dục đã đề ra, đồng thời phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của đối tượng (học sinh - SV) Cần thiết phải nhấn

mạnh rằng, hoạt động giáo dục theo nghĩa trực tiếp là hoạt động dạy học trong nhà trường Hoạt động này luôn luôn có sự tương tác của chủ thể với đối

tượng trong mối quan hệ con người Thực hiện tương tác này thông qua một loạt các yếu tố: nội dung, phương pháp, các điều kiện vật chất và tinh thần ( trường lớp, chương trình, giáo trình, thư viện, thiết bị, v.v… nói rộng hơn là

cả môi trường sư phạm) Xét trên tư cách con người thì chủ thể giáo dục cũng tiếp nhận tác động từ đối tượng Đó là chủ thể - đối tượng Còn đối tượng giáo dục là người học, ở đây là SV, đã trưởng thành về nhân cách nên họ là đối tượng - chủ thể Họ không chỉ tiếp nhận giáo dục từ chủ thể mà còn tác động trở lại chủ thể và nhờ quá trình giáo dục mà họ hình thành nhu cầu tự giáo dục, tự biểu hiện mình là chủ thể

Với ý nghĩa đó, trong dạy - học thì thầy giữ vai trò chủ đạo và trò là nhân vật trung tâm trong nhà trường Trò chỉ thực sự là trung tâm khi thầy

luôn luôn làm tốt vai trò chủ đạo (dẫn dắt) PPGD đóng vai trò vô cùng quan trọng để thự hiện tương tác giữa dạy và học, giữa thầy và trò Phương pháp vừa là khoa học vừa là nghệ thuật Tài năng sư phạm của người thầy biểu hiện

ở trình độ sáng tạo về phương pháp

PPGD là những tác động cụ thể và trực tiếp của nhà giáo dục đến đối tượng giáo dục PPGD hết sức đa dạng và phong phú, phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác của quá trình giáo dục: mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, nhà giáo dục, đối tượng giáo dục, phương tiện, điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của

quá trình giáo dục, hình thức tổ chức giáo dục

1.1.3 Phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh rất chú trọng đến phương pháp Hoàng Chí Bảo đánh giá: Phương pháp Hồ -Chí Minh được xây dựng trên những cơ sở khoa học - cách mạng và nhân văn Mỗi nguyên lý tư tưởng của Hồ Chí Minh không chỉ có giá trị và ý nghĩa nhận thức đúng đắn mà còn là những chỉ dẫn về phương pháp hành động Đó

là phương pháp ở tầm tư tưởng, ở trong triết lý nhân sinh và hành động của Người [6, tr.29] Phương pháp Hồ Chí Minh ở cấp độ tư tưởng, lý luận là một

hệ thống chỉnh thể, thống nhất hữu cơ giữa phương pháp nhận thức, phương pháp tư duy, phương pháp hành động [6, tr.34] Phương pháp Hồ Chí Minh vừa là thế giới quan vừa là nhân sinh quan, vừa là phương pháp luận đồng thời là ý thức hệ, chỉ dẫn nhận thức và hướng dẫn hành động thực hiện tiến bộ

và phát triển bền vững của nước ta

Khi bàn về phương pháp Hồ Chí Minh, các nhà nghiên cứu thường đề cập nhiều đến phương pháp cách mạng Trên thực tế, chúng ta thấy, Hồ Chí Minh cũng rất quan tâm, chú trọng đến việc giải quyết các vấn đề của đời sống xã hội: từ giải phóng dân tộc đến phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục v.v… Trong mỗi lĩnh vực đó, Người đều có những ý kiến, những quan điểm nhằm thực hiện những mục tiêu nhất định Thông qua những bài nói, bài

viết của Người về giáo dục cho thấy: PPGD Hồ Chí Minh là hệ thống những

quan điểm, chỉ dẫn mang tính toàn diện và sâu sắc của Người trong lĩnh vực giáo dục về con đường, cách thức, biện pháp tác động giữa người giáo dục và người được giáo dục nhằm đạt tới mục tiêu giáo dục - đào tạo của nền giáo dục nước nhà

Chủ tịch Hồ Chí Minh giành rất nhiều tâm huyết cho công tác “Dạy chữ và dạy người” Đối với mỗi cấp học Người chỉ căn dặn một câu ngắn gọn nhưng vô cùng sâu sắc:

- Dạy mầm non “cốt nhất giữ mãi tuổi hồn nhiên cho các cháu, đừng bắt các cháu già trước tuổi”

- Dạy tiểu học “cốt nhất là dạy các đức tính để làm người” Giáo dục đạo đức ở bậc tiểu học theo 5 điều Bác Hồ dạy:

Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào

Học tập tốt, lao động tốt

Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt

Giữ gìn vệ sinh thật tốt,

Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm

- Dạy phổ thông (Trung học) “cốt nhất là dạy kiến thức cơ bản, học xong có thể làm việc được ngay, học nghề thợ để làm thợ, để tự nuôi sống mình, rồi sẽ tiếp tục học lên, học tập suốt đời”

- Dạy đại học là “để đào tạo chuyên gia, nên phải dạy theo phong cách

nghiên cứu”

Quan điểm Hồ Chí Minh về PPGD chính là những ý kiến, những lời chỉ bảo, hướng dẫn của Người về những cách thức giảng dạy của người thầy nhằm định hướng cho đổi mới phương pháp giảng dạy đạt mục tiêu đề ra

1.1.4 Phương pháp giảng dạy

Giảng dạy là hoạt động thầy truyền thụ kiến thức, kỹ năng, thái độ cho trò nhằm đạt được mục tiêu đặt ra Nhà trường hiện đại, vừa truyền thụ kiến thức, vừa giúp hình thành những phẩm chất người công dân của xã hội mới, thông qua “dạy chữ” để “dạy người” Giảng dạy hiện đại là phát huy tính tích cực, độc lập của SV, giúp SV chủ động tìm kiếm và nắm kiến thức, rèn luyện

kỹ năng, hình thành thái độ đúng đắn

Cho đến nay, phương pháp giảng dạy vẫn là một phạm trù được các nhà giáo dục quan tâm và có nhiều định nghĩa khác nhau, nhưng tựu chung lại phương pháp giảng dạy là cách thức tương tác giữa người dạy và người học dưới sự chỉ dẫn, tổ chức, điều khiển của người dạy nhằm làm cho người học nắm vững những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách tích cực, chủ động, tự giác để đạt được mục tiêu giáo dục

Đổi mới phương pháp giảng dạy được hiểu là đổi mới cách thức tiến hành phương pháp dạy trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của các phương pháp truyền thống và vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tiên tiến nhằm phát huy tối đa tính chủ động, tích cực, sáng tạo của người học, nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu, tăng cường kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn cho SV

1.2 Nội dung quan điểm Hồ Chí Minh về PPGD

1.2.1 Các phương pháp mang tính nguyên tắc trong giáo dục

Phương pháp có tính nguyên tắc cũng có ý nghĩa là quan điểm về phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh Phương pháp đó chính là những nguyên lý giáo dục:

1.2.1.1 Thống nhất giữa lý luận với thực tiễn, học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất

Đây là phương pháp nền tảng, là nguyên tắc căn bản cho việc hình thành các PPGD cụ thể khác của Người Nó có tính chất quyết định trong việc chuyển hướng giáo dục và trở thành đặc trưng của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Để hiểu được nguyên tắc này, trước hết chúng ta cần cắt nghĩa được thế nào là lý luận, thế nào là thực tiễn và mối quan hệ giữa chúng Với lối diễn đạt bình dị, ngôn từ dễ hiểu, Hồ Chí Minh đã đưa ra khái niệm lý luận và thực tiễn vừa ngắn gọn, vừa đầy đủ và phản ánh đúng bản chất

Để trả lời cho câu hỏi “Lý luận là gì?”, Người nói rất ngắn ngọn, dễ hiểu: “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử” [59, tr.96] Để giải thích thế nào là thực tế, Người nói: “Thực tế là các vấn đề mình phải giải quyết, là mâu thuẫn của sự vật… Thực tế bao gồm rất rộng Nó bao gồm kinh nghiệm công tác và tư tưởng của cá nhân, chính sách và đường lối của Đảng, kinh nghiệm lịch sử của Đảng cho đến các vấn đề trong nước và trên thế giới” [59, tr 96]

Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn được Hồ Chí Minh hiểu trên tinh thần biện chứng: “Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là một nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác - Lênin Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng Lý luận mà không có liên hệ với thực tiễn là lý luận suông” [59, tr 95] Thực tiễn cần tới lý luận soi đường, dẫn dắt, chỉ đạo,

hướng dẫn, định hướng để không mắc phải bệnh kinh nghiệm chủ nghĩa, còn

lý luận phải dựa trên cơ sở thực tiễn, phản ánh thực tiễn và phải luôn liên hệ với thực tiễn, nếu không sẽ mắc phải bệnh giáo điều Nghĩa là thực tiễn và lý luận luôn hòa quyện, thống nhất với nhau, tác động và chi phối lẫn nhau, tạo tiền đề cho nhau phát triển Điều này đã được Hồ Chí Minh đúc kết thành chân lý:

“Thực hành sinh ra hiểu biết,

Hiểu biết tiến lên lý luận,

Lý luận lãnh đạo thực hành” [55, tr 120]

Trong giáo dục, Người luôn căn dặn: “Giáo dục cũng phải theo hoàn cảnh, điều kiện Phải ra sức làm nhưng làm vội không được Vội thì ngã Làm phải có kế hoạch, có từng bước” [58, tr 345] Đối với học sinh, SV học

ở trong nhà trường chưa đủ, phải học trong cuộc sống, trong thực tiễn Học phải đi đôi với hành Học để làm việc, làm người, làm cán bộ, học để phục vụ đoàn thể, Tổ quốc và nhân dân

Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong tư tưởng Hồ Chí Minh chính là một nguyên tắc có tính chất phương pháp luận được vận dụng vào giáo dục Nguyên tắc này là cơ sở nền tảng, định hướng cho việc xác định các PPGD cụ thể

Học đi đôi với hành: Đây là phương pháp, đồng thời là phương châm

thể hiện sự thấm nhuần sâu sắc nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong lĩnh vực giáo dục Nó vừa mang tính khoa học vừa có giá trị thực tiễn Nó thể hiện sự tiến bộ vượt bậc so với nền giáo dục thực dân phong kiến

Nó khắc phục sự tách rời giữa việc học chữ với lao động chân tay, sự xa cách giữa lao động trí óc và lao động chân tay

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, “học” là quá trình nhận thức chân lý khoa học Việc học của mỗi người bao giờ cũng gắn với một động cơ nhất định Chính động cơ học tập quyết định phương hướng, thái độ, nội dung, phương pháp học tập Theo Người, có kiến thức là quý, nhưng chỉ thực sự quý khi

kiến thức ấy phục vụ cho dân, cho nước Học là để “phụng sự Tổ quốc, phụng

sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh, tức là để làm nhiệm vụ người chủ nước nhà” Trên cơ sở đó, Người yêu cầu phải học toàn diện, “học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học trong nhân dân”, “học trong việc làm hàng ngày, trong việc lớn cũng như trong việc nhỏ”

Còn “hành” là rèn luyện để hình thành các kỹ năng lao động và hoạt động xã hội, là sự vận dụng những điều đã học vào giải quyết những vấn đề

do thực tiễn đặt ra Trong quá trình học tập, “hành” có tính chất toàn diện với những mức độ khác nhau Đó là sự vận dụng những hiểu biết để giải quyết bài tập, thực hành trong phòng thí nghiệm, ở vườn trường v.v Đó còn là sự vận dụng tri thức đã học để tổ chức cuộc sống của mình, của môi trường xung

quanh mình, làm cho nó trở nên phong phú, đẹp đẽ Đối với Người “hành”

cao nhất là hành động cách mạng, có tác dụng cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội,

thông qua đó mà cải tạo bản thân mình Qua đó, có thể nhận thấy nội dung khái niệm “học” và “hành” như Người vạch ra hòa quyện vào nhau, gắn kết chặt chẽ với nhau Trong nội dung “học”, có nội dung “hành” và ngược lại, trong nội dung “hành”, có nội dung “học”

Chủ tịch Hồ Chí Minh còn chỉ rõ chúng ta muốn nâng cao năng lực thực hành theo nghề nghiệp cho người học thì công tác huấn luyện ở nhà trường phải có kế hoạch từng bước, từng môn học, từng học kỳ, từng năm học, giải quyết đồng bộ các khâu, các bước v.v

Giáo dục kết hợp với lao động sản xuất: Một nguyên tắc giáo dục quan

trọng cho học sinh trong mọi thời đại là giáo dục trong lao động và bằng lao

động Lao động sản xuất là dạng quan trọng nhất của thực hành Lao động

vừa là môi trường, vừa là phương tiện để giáo dục con người Nhân cách con người được hình thành trong lao động và trong hoạt động xã hội Trong tác

phẩm “Sửa đổi lối làm việc”, Hồ Chí Minh đã căn dặn: “phải khuyên học trò

tham gia việc tăng gia sản xuất Điều này cũng quan trọng lắm Một là làm

cho họ biết kính trọng sự cần lao Hai là tập cho họ quen khổ Ba là cho họ cái chí khí tự thực kỷ lực (làm lấy mà ăn), không ăn bám xã hội Bốn là có ích cho sức khoẻ của họ” [53, tr 125]

Trong giáo dục, Người cũng chỉ dẫn: “Về học tập và giảng dạy, phải thực hiện tốt phương châm giáo dục kết hợp với lao động sản xuất Về lao động, cần chú ý tổ chức cho thích hợp với lứa tuổi và sức khỏe của học sinh” [62, tr 746] Vì vậy, tùy theo lứa tuổi, trình độ và ngành nghề đào tạo mà các trường vận dụng quan điểm này một cách linh hoạt, sáng tạo để giáo dục đạt hiệu quả cao Nhà trường và gia đình thường xuyên tổ chức cho học sinh lao động tự phục vụ và tham gia lao động công ích xã hội để giáo dục ý thức và

kỹ năng lao động cho học sinh

Đặc biệt, đối với các trường dạy nghề, trung học chuyên nghiệp với mục đích đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ cho công cuộc bảo

vệ, xây dựng và phát triển đất nước, do đó giáo dục kết hợp với lao động sản xuất ngày càng trở nên quan trọng Vì vậy, nhà trường phải gắn chặt quá trình đào tạo với thực tiễn lao động sản xuất trong các ngành nghề cụ thể Muốn vậy, nhà trường cần phải thường xuyên đưa SV tới các nhà máy, xí nghiệp, cơ

sở sản xuất để thực hành, thực tập sản xuất; thành lập nhiều phòng thí nghiệm, xưởng thực hành, thực tập v.v đó chính là phương pháp tổ chức dạy học trong lao động và học bằng lao động

1.2.1.2 Kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục nhà trường, gia đình và xã hội

Mác nói: trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, con người sống trong các mối quan hệ gia đình, bạn

bè và cộng đồng Giáo dục con người là một quá trình lâu dài, liên tục, diễn ra

ở nhiều môi trường khác nhau và chịu tác động của rất nhiều các yếu tố bên ngoài; do đó kết quả giáo dục không chỉ là của riêng ngành giáo dục mà còn

là kết quả của sự phối hợp giữa rất nhiều lực lượng tham gia, trong đó có ba lực lượng quan trọng nhất: gia đình, nhà trường và xã hội Theo Người, giáo

dục trong nhà trường chỉ là một phần, cần phải kết hợp với giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội Mỗi môi trường giáo dục đều có thế mạnh riêng Việc kết hợp giáo dục trong nhà trường với giáo dục của gia đình và xã hội sẽ tạo

ra môi trường thuận lợi tác động đến học sinh và mang lại hiệu quả cao hơn

Giáo dục gia đình có vai trò to lớn, tác động vô cùng quan trọng và là trọng tâm của các hoạt động kết hợp Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên của mỗi người, là nền tảng cho việc hình thành nhân cách con người Giáo dục trong gia đình dựa trên tình cảm huyết thống, các thành viên gắn bó với nhau trong suốt cuộc đời, dó đó, giáo dục gia đình trở nên bền vững nhất Nói về vai

trò của gia đình đối với việc tham gia giáo dục trong Thư gửi GV, học sinh, cán

bộ thanh niên và nhi đồng (tháng 10-1955) Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Tôi

cũng mong các gia đình liên lạc chặt chẽ với nhà trường, giúp nhà trường giáo dục và khuyến khích con em chăm chỉ học tập, sinh hoạt lành mạnh và hăng hái giúp ích nhân dân” [58, tr 186]

Trong giáo dục thế hệ trẻ, giáo dục xã hội đóng vai trò cực kỳ quan trọng, đó là môi trường nơi trẻ em sinh sống Hồ Chí Minh quan niệm: “Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng” [63, tr 508] nên Người nhắc nhở: “Các đoàn thể thanh niên, phụ nữ, các cơ quan chính quyền, và các cấp uỷ đảng phải thật sự quan tâm đến nhà trường, đến việc học tập của con em mình hơn nữa” [62, tr 747] Người đặc biệt nhấn mạnh tới vai trò của các đoàn thể quần chúng, bởi hoạt động của các đoàn thể phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi nên có tác dụng rất lớn đối với giáo dục thế hệ trẻ

Bên cạnh gia đình và xã hội, một lực lượng không thể thiếu đóng vai

trò quyết định trong quá trình hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ đó là nhà

trường Hồ Chí Minh viết: giáo dục là việc chung của gia đình, nhà trường và

xã hội Song, Người cũng cho rằng: giáo dục trong nhà trường dù tốt đến mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn Từ đó, Người khuyên chúng ta phải kết hợp chặt chẽ gia đình, nhà trường và xã hội trong quá trình giáo dục

Nguyên lý kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội là sợi dây cốt lõi mang tính chỉ đạo, định hướng cho quá trình giáo dục thế hệ trẻ Nếu giáo dục

có sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình, nhà trường và xã hội thì sản phẩm sẽ là những công dân tốt; ngược lại nếu sự phối hợp kém thì sản phẩm mang lại là những con người không hoàn thiện Chính vì vậy, nhà trường, gia đình và xã hội phải liên hệ chặt chẽ với nhau trong giáo dục, bởi “Giáo dục các em là việc CHUNG của gia đình, trường học và xã hội Bố mẹ, thầy giáo và người lớn phải cùng nhau phụ trách” [58, tr 175]

1.2.1.3 Bình đẳng, dân chủ trong giáo dục

“Ai cũng được học hành” là một trong những tư tưởng quan trọng nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục Quan điểm này được phát triển mạnh mẽ và rộng rãi từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến nay và được cụ thể hóa trong đường lối, chủ trương, chính sách giáo dục của Đảng

và Nhà nước như: bình dân học vụ, bổ túc văn hóa, phổ cập giáo dục tiểu học

và hiện nay đang phấn đấu phổ cập giáo dục trung học cơ sở cho toàn dân

“Ai cũng được học hành” thể hiện mong ước toàn dân - ai cũng được học hành, không có sự phân biệt về quyền học tập giữa các giai cấp, tầng lớp trong xã hội Quan điểm “Ai cũng được học hành” là một nét đẹp của chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh Quan điểm này của Người gặp gỡ, giao thoa với phương hướng “giáo dục cho mọi người” của UNESCO, phấn đấu vì một nền giáo dục tiến bộ

Hồ Chí Minh coi dân chủ là chìa khóa, là động lực của tiến bộ và phát

triển Người đặc biệt chú trọng tới việc thực hành dân chủ để phát huy sáng

kiến, kích thích lòng say mê, khả năng sáng tạo của mỗi người

Phát triển những năng lực sẵn có ở mỗi người có nghĩa là phải khai thác được tối đa những khả năng tiềm tàng trong con người, để họ bộc lộ đầy

đủ những gì họ có, sự phát triển không bị hạn chế, đó cũng là bình đẳng về giáo dục Nền giáo dục dân chủ sẽ tạo mọi điều kiện tốt nhất cho học sinh phát huy tối đa những năng lực, sở trường riêng có của mình

Từ tình yêu thương, trân trọng giá trị con người, Hồ Chí Minh yêu cầu: nhà trường phải thực hiện nguyên tắc dân chủ, bảo đảm sự bình đẳng đối với tất cả người học Người căn dặn: “Cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ thật tốt, đoàn kết thật chặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò, giữa học trò với nhau” [63, tr 508] Người nhắc nhở: “Thầy

và trò cần giúp đỡ những anh chị em phục vụ cho nhà trường Các anh chị em nhân viên thì nên thi đua sao cho cơm lành canh ngọt để học sinh ăn no, học tốt” [57, tr 266]

Để thực hiện dân chủ trong giáo dục, theo Người, các nhà giáo phải xuất phát từ lòng yêu thương học trò, xây dựng được mối quan hệ thân ái giữa thầy và trò Trong mối quan hệ với học sinh, Người khuyên các thầy cô giáo:

“phải thương yêu các cháu như con em ruột thịt của mình, không nên phân biệt đối xử các cháu vùng này hay vùng khác Cháu nào cũng là con em đại gia đình ta, cũng là do Đảng và Chính phủ giao cho các cô, các chú phụ trách nuôi dạy” [57, tr 499]

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến nguyên tắc dân chủ Bởi vì, theo Người, muốn thực hiện dân chủ phải làm cho mọi người nhận thức được quyền và nghĩa vụ đối với việc thực hiện dân chủ Để thực hiện quyền dân chủ thì một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu là giáo dục cho mọi người về dân chủ ngay từ lúc còn ngồi trên ghế nhà trường - quyền và nghĩa

vụ được học tập Cụ thể là:

Thứ nhất, trong việc học tập, dân chủ hóa giáo dục đòi hỏi phải thực

hiện mục tiêu: “… học tập chính là để có đủ năng lực làm chủ, có đủ năng lực

tổ chức cuộc sống mới… Bởi vậy, ý thức làm chủ không phải chỉ tỏ rõ tinh thần hăng hái lao động, mà còn phải tỏ rõ ở năng lực làm chủ của mình” [60,

tr 527] Thực hiện dân chủ hóa trong giáo dục nhằm làm cho người dân hiểu,

ý thức được quyền làm chủ của mình trong thực tế, vì dân chính là chủ nhân của đất nước, để làm được điều đó đòi hỏi cần phải có sự nỗ lực học hỏi không ngừng, đồng thời nâng cao năng lực làm chủ của người học

Thứ hai, trong học tập, người học cần được và phải được thực hiện các

quyền học tập theo một phương pháp đúng đắn: học - hỏi - hiểu - hành, được tranh luận, trao đổi cùng thầy, cùng bạn v.v Đối với mọi vấn đề, thầy và trò cùng nhau thảo luận, ai có ý kiến gì đều thật thà phát biểu Điều gì chưa thông suốt thì hỏi, bàn cho thông suốt Song, Người cũng lưu ý: “Dân chủ nhưng trò phải kính thầy, thầy phải quý trò, chứ không phải “cá đối bằng đầu” [57, tr 266]

Thứ ba, dân chủ hóa trong dạy học nhằm hướng đến mục tiêu cao cả

của giáo dục, đó chính là hình thành phẩm chất, nhân cách học sinh: cốt nhất

là phải dạy cho học trò biết yêu nước, thương nòi, phải dạy cho họ cái ý chí tự lập, tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ

Thứ tư, việc phát huy dân chủ trong giáo dục đòi hỏi phải giải quyết tốt

mối quan hệ giữa lãnh đạo với cán bộ, GV, học sinh trong nhà trường Phải giữ đúng trách nhiệm và kỷ cương của mỗi thành viên trong trường, song moi vấn đề phải được bàn bạc công khai, dân chủ và đi đến thống nhất Quan điểm

“phải bàn bạc dân chủ” trong quản lý, điều hành giáo dục, đòi hỏi kết hợp chặt chẽ “tập trung” (trách nhiệm của lãnh đạo) với “dân chủ” (trách nhiệm của quần chúng)

1.2.1.4 Giáo dục thường xuyên và học tập suốt đời

Đây là một nguyên tắc mà Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm, đồng thời Người còn là tấm gương sáng để chúng ta học tập Trong buổi nói chuyện với anh em trí thức ở lớp nghiên cứu chính trị khóa I của trường Đại học Nhân dân Việt Nam (năm 1956), Người căn dặn: “Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời… Không ai có thể tự cho mình đã biết đủ rồi, biết hết rồi.Thế giới ngày ngày đổi mới, nhân dân ta ngày càng tiến bộ, cho nên chúng ta phải tiếp tục học và hành để tiến bộ kịp nhân dân” [58, tr 377] Đối với quần chúng nhân dân, Người khuyên: “học hành là vô cùng Học càng nhiều biết càng nhiều càng tốt” [53, tr 349] Đối với những người quân nhân, Người dặn:

“Quân nhân thì phải biết võ, phải viết văn… Muốn biết thì phải thi đua học

Học không bao giờ cùng Học mãi để tiến bộ mãi Càng tiến bộ, càng thấy càng phải học thêm” [54, tr 61]

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một tấm gương về học tập suốt đời, dù bất cứ hoàn cảnh nào, thời gian nào Người cũng kiên trì, bền bỉ học hỏi Khi nói chuyện với các cán bộ, đảng viên hoạt động lâu năm (năm 1961), Người tâm sự: “Tôi năm nay 71 tuổi, ngày nào cũng phải học… Công việc cứ tiến mãi Không học thì không theo kịp công việc, công việc nó sẽ gạt mình lại phía sau” [61, tr 273] Đối với thầy giáo, việc tự học lại càng đặc biệt quan trọng Người nhắc nhở: “Người huấn luyện phải học thêm mãi thì mới làm được công việc huấn luyện của mình Lênin khuyên chúng ta “học, học nữa, học mãi” Mỗi người đều phải ghi nhớ và thực hành điều đó, những người huấn luyện lại càng phải nhớ và thực hành điều đó, những người huấn luyện lại càng phải nhớ hơn ai hết” [54, tr 356] Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh phê phán những ông thầy tự phụ tự mãn với vốn hiểu biết của mình, những người huấn luyện nào tự cho mình là đã biết đủ cả rồi, thì người đó dốt nhất

Về việc học, Người khuyên “phải đào sâu suy nghĩ”, “phải chín chắn

kỹ càng, mạnh dạn đề xuất vấn đề và thảo luận cho thông suốt vỡ lẽ” Người căn dặn: phải thường xuyên đặt câu hỏi “vì sao” đối với bất cứ điều gì

Phải biết dạy từ dễ đến khó, biết kết hợp học tập với vui chơi, Chủ tịch

Hồ Chí Minh cho rằng: giáo dục cũng phải tuân theo hoàn cảnh, điều kiện cụ

thể, phải ra sức làm nhưng làm phải có kế hoạch, phải dần dần từng bước, không được vội vã Giáo dục thế hệ trẻ cũng phải thiết thực, nói được, làm được, việc gì cũng phải từ nhỏ đến to, từ dần dần đến khó, từ thấp đến cao

Để đảm bảo tính vừa sức, theo Người, giáo dục phải căn cứ vào đặc điểm của từng đối tượng cụ thể, vì trình độ người học không giống nhau Do

đó, cần phải xây dựng tài liệu phù hợp với từng đối tượng, nếu tài liệu không phù hợp thì việc học không đem lại hiệu quả cao Đây là vấn đề mà ngành giáo dục rất chú trọng trong những năm qua, bởi vì không phải là dạy được cái gì mà phải dạy những cái gì người học cần Muốn vậy, phải căn cứ vào nhu cầu người học để từ đó có chương trình dạy phù hợp với từng đối tượng

Về cách dạy, Người khuyên cách dạy phải nhẹ nhàng, vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khổ như người lớn, phải đặc biệt chú ý giữ gìn sức khỏe cho các cháu Người dạy thiếu nhi: tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình nhưng vẫn cần có tính hướng đích cao của việc học Học để tham gia kháng chiến Học để giữ gìn hòa bình Học và chơi là hai nhu cầu của tuổi trẻ Giáo dục thế hệ trẻ phải thực hành phương pháp đáp ứng với những yêu cầu

đó thì giáo dục mới hiệu quả

Phương pháp này đã và đang được sử dụng khá phổ biến trong giáo dục hiện đại Người không chỉ quan tâm tới những vấn đề to lớn của cách mạng,

mà Người cũng đặc biệt quan tâm đến việc làm thế nào để dạy và học có hiệu quả Việc sử dụng tốt phương pháp này sẽ tránh được lối học thụ động, học vẹt, học một chiều đang diễn ra tương đối phổ biến trong nền giáo dục Việt Nam hiện nay, đồng thời có thể khơi dậy và phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học trong quá trình học Vì vậy, phương pháp này được xem là một trong những phương pháp đặc biệt quan trọng, quyết định đến chất lượng và hiệu quả của nền giáo dục Việt Nam

1.2.2.2 Phương pháp giáo dục phù hợp với nhu cầu của đối tượng giáo dục, hướng tới xây dựng mối quan hệ nhân ái, dân chủ giữa thầy và trò

Đây là phương pháp mang đậm dấu ấn và phong cách Hồ Chí Minh, là phương pháp hướng dẫn, động viên, thuyết phục người học bằng tình cảm

Người rất chú trọng đến phương pháp này, nó được dựa trên sự yêu thương chân thành, tôn trọng con người và ứng xử với con người một cách tinh tế

Để thực hiện tốt phương pháp này, theo Người, thầy giáo và người tổ chức phải hiểu và nắm vững đặc điểm, tâm lý của đối tượng giáo dục Người quan niệm: muốn làm bạn phải hiểu nhau Nếu không hiểu nhau không thành bạn Người tuyên truyền: không điều tra, không phân tích, không nghiên cứu, không hiểu biết quần chúng, chỉ gặp sao nói vậy, bạ gì nói nấy nhất định thất bại Kinh nghiệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh cho thấy: muốn dạy học, giáo dục học sinh thành công thì điều trước tiên đối với học sinh là tạo được mối quan hệ nhân ái, giàu tình người giữa thầy và trò Người khuyên các thầy, cô giáo muốn có được các mối quan hệ đó “phải yêu thương học sinh như những người ruột thịt của mình”

Trong quá trình dạy học cần phải thực hành dân chủ Đối với mọi vấn

đề, thầy và trò phải cùng nhau trao đổi, bàn bạc, thầy phải quý trò và trò phải tôn trọng thầy Có như vậy, thầy mới có thể lắng nghe được mọi ý kiến và tâm

tư, nguyện vọng của trò, còn trò có thể bày tỏ hết những suy nghĩ của mình với thầy Quan hệ thầy và trò ngày càng gắn bó mật thiết với nhau theo đúng nghĩa

“cô giáo như mẹ hiền”

Hồ Chí Minh yêu cầu: trong quá trình giáo dục phải căn cứ vào nhu cầu của người học Người đưa ra ví dụ rất sinh động: giáo dục như “người làm ra hàng Làm ra hàng phải đúng với nhu cầu của người tiêu thụ Nếu người ta cần nhiều xe mà mình làm ra nhiều bình tích thì hàng ế” [54, tr 359] Giáo dục phải căn cứ vào trình độ văn hóa, trình độ giác ngộ, thói quen sinh hoạt, kinh nghiệm tranh đấu, lòng ham muốn, tình hình thiết thực của nhân dân Cần có phương pháp tổ chức giáo dục sao cho phù hợp giữa điều kiện, hoàn cảnh giáo dục với đối tượng giáo dục Người viết: “Công nhân, nông dân bận làm ăn, nếu dạy không hợp với người học, với làm ăn, bắt phải đến lớp có bàn

có ghế là không ăn thua Phải tùy hoàn cảnh làm ăn mà tổ chức học mới duy trì được lâu dài, mới có kết quả tốt” [58, tr 368]

Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Huấn luyện thì phải hiểu rõ người học để nâng cao khả năng và tẩy rửa khuyết điểm cho họ Phải huấn và luyện Huấn là dạy

dỗ, luyện là rèn giũa cho sạch những vết xấu xa trong đầu óc” [54, tr 359]

1.2.2.3 Phương pháp nêu gương

Cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn là tấm gương sáng cho mọi người noi theo Hồ Chí Minh luôn là người đi đầu trong mọi vấn đề, từ cuộc sống đến việc làm

Đây là một biện pháp hữu hiệu nhất trong việc thống nhất giữa lời nói

và việc làm Hồ Chí Minh dạy: “mình phải làm gương, gắng làm gương trong anh em, và khi đi công tác, gắng làm gương cho dân Làm gương về cả ba mặt: tinh thần, vật chất và văn hóa” [52, tr 171]

Phương pháp này được Hồ Chí Minh khai thác từ truyền thống giáo dục của dân tộc và phát triển lên theo yêu cầu của sự nghiệp cách mạng Trong giáo dục thế hệ trẻ, Người yêu cầu: ngoài tri thức cần phải có đạo đức cách mạng, thầy giáo phải làm tấm gương kiểu mẫu cho học trò từ đó đem lại hiệu quả giáo dục Người viết: “Dạy các cháu thì nói với các cháu chỉ là một phần, cái chính là phải cho các cháu nhìn thấy, cho nên những tấm gương thực tế là rất quan trọng Muốn dạy cho trẻ em thành người tốt thì trước hết các cô, các chú phải là người tốt” [60, tr 77]

Đối với học trò, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu phải biết học ở các thầy giáo, đồng thời phải biết học ở nhân dân, học theo những thanh niên gương mẫu trong quân đội, dân công và trong các ngành hoạt động khác

1.2.2.4 Phương pháp giáo dục gắn với thi đua, kết hợp học tập với vui chơi

Chủ tịch Hồ Chí Minh rất chú trọng PPGD gắn với thi đua Là người phát động và lãnh đạo phong trào thi đua yêu nước trong quần chúng nhân dân, theo Người, phong trào thi đua là trường học thực tiễn rộng lớn để cải tạo con người cũ, xây dựng con người mới, xã hội mới

Trên thực tế, thi đua là một hoạt động có mặt trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nó là động lực kích thích con người nỗ lực phấn đấu để đạt được

kết quả cao nhất trong công việc, trong học tập Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Lấy gương tốt trong quần chúng nhân dân và cán bộ đảng viên để giáo dục lẫn nhau còn là một phương pháp lấy quần chúng giáo dục quần chúng rất sinh động và có sức thuyết phục rất lớn” [63, tr 665]

Tại lễ khai giảng trường Đại học Nhân dân Việt Nam (năm 1955), Người căn dặn các SV phải “cùng thi đua học tập, thi đua tiến bộ, xung phong công tác xã hội, để góp phần vào công cuộc đấu tranh chung của nhân dân cho hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ trong cả nước…, để rèn luyện thành chủ nhân xứng đáng tương lai của nước nhà” [57, tr 267]

Trong phong trào toàn dân thi đua, người người thi đua, nhà nhà thi đua, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu giáo dục phải gắn với thi đua nhằm làm cho mọi người thêm hăng hái, động viên mọi người nỗ lực phấn đấu vươn lên giành kết quả tốt hơn trong học tập, rèn luyện, lao động sản xuất và chiến đấu

“Thầy thi đua dạy, trò thi đua học” [57, tr 400] Hồ Chí Minh là người phát động phong trào thi đua “Hai tốt”: dạy thật tốt và học thật tốt trong nhà trường Người khuyên học sinh: “Các cháu nên thi đua, thi đua học tập, thi đua trong mọi việc để trở nên những nhi đồng có tổ chức, có kỷ luật, có sáng kiến, có lực lượng” [57, tr 498] Quá nửa số bức thư gửi thiếu niên, nhi đồng Người đều nhắc nhở, khích lệ các cháu thi đua học và hành, đồng thời chỉ dẫn cách thức thi đua: lớp này thi đua với lớp khác, trường này thi đua với trường khác, thi đua với thiếu niên, nhi đồng các nước anh em

Trong thi đua, mỗi người đều gắng sức mang hết khả năng của mình để thực hiện nhiệm vụ, để chiến thắng người khác Qua đó, trình độ, năng lực của họ được nâng lên, công việc cũng tiến triển nhanh hơn và đạt hiệu quả cao hơn Tuy nhiên, thi đua nếu bị lợi dụng sẽ không mang lại hiệu quả, nó sẽ dẫn đến hoạt động cạnh tranh không lành mạnh để chiến thắng bằng mọi giá,

kể cả dùng những thủ đoạn Người yêu cầu mọi người đều gắng sức thi đua nhưng phải thật sự tôn trọng lẫn nhau, gắn bó, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ Người căn dặn: “Thi đua để đoàn kết, đoàn kết để thi đua” [60, tr 143]

Để thi đua đạt kết quả cao, phải có tổ chức, phải có sự lãnh đạo đúng đắn làm cho phong trào thi đua mang tính định hướng và có mục đích; phải có phương hướng, kế hoạch tỉ mỉ làm sao cho mỗi nhóm tự giác tham gia với lòng nhiệt huyết, tích cực Nội dung phải thiết thực, rõ ràng, đúng mực, gắn với nhiệm vụ tăng gia sản xuất, công việc hằng ngày và học tập Trong lúc thi đua phải thiết thực đôn đốc, giúp đỡ các nhóm thực hiện nhiệm vụ Sau đợt thi đua phải kiểm tra, tổng kết, phổ biến kinh nghiệm, khen thưởng những tấm gương tiêu biểu, khuyến khích, động viên, giúp đỡ những người làm chưa tốt để mỗi người nỗ lực hơn, cố gắng hơn nữa

Nói tóm lại, thi đua là đoàn kết, là hợp tác giúp đỡ lẫn nhau, là học hỏi lẫn nhau để cùng tiến bộ, cùng phát huy ưu điểm, khắc phục khuyết điểm Thi đua tạo động lực cho phát triển Để phong trào thi đua có hiệu quả đỏi hỏi phải có tổ chức, việc tổ chức phong trào thi đua yêu nước phải thiết thực, hiệu quả, tránh hình thức; thi đua phải công bằng trong đánh giá, gắn liền với việc lựa chọn, xây dựng gương điển hình và khen thưởng, vì khen thưởng là kết quả của phong trào thi đua

Dạy học vừa là khoa học vừa là nghệ thuật Người GV vừa trang bị cho

người học những kiến thức khoa học, chính xác, hiện đại; vừa khơi gợi cho họ hứng thú, say mê tìm hiểu, khám phá và nhu cầu sáng tạo Tất cả những điều

đó là trí tuệ và tâm hồn, tư duy và cảm xúc Người cho rằng, trong dạy học

phải chú ý đến đặc điểm tâm lý của người học, học mà chơi, chơi mà học Trong quá trình dạy, người GV phải có cách dạy “nhẹ nhàng và vui vẻ”, phải tạo ra sự hứng thú, niềm vui thì người học sẽ có khả năng tiếp thu nhanh hơn, hiệu quả hơn Đó là cách dạy để người học tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng, tự nhiên mà không gò ép

Hiểu đặc điểm tâm lý con người, Hồ Chí Minh yêu cầu các nhà giáo dục cần phải quan tâm đến nhu cầu vui chơi, giải trí của tuổi trẻ Người đã đưa ra ý kiến của mình về cách dạy trẻ: đối với trẻ nhỏ thì phải vừa học vừa chơi, học mà chơi, chơi mà học “Trong lúc học, cũng cần làm cho chúng vui,

trong lúc vui cũng cần làm cho chúng học” [54, tr 427], không được tùy tiện

áp đặt vào trẻ cách suy nghĩ, làm việc và ứng xử theo kiểu của người lớn, vì trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ Trẻ em là một con người đang trong quá trình trưởng thành, là một thực thể xã hội, nhưng trước hết là một thực thể

tự nhiên, bị chi phối bởi tính tự nhiên Cho nên, trong giáo dục trẻ em cần tôn trọng bản chất tự nhiên đó, phải làm sao cho trẻ em có kỷ luật nhưng vẫn vui

vẻ, hoạt bát chứ không phải là khúm núm, đặt đâu ngồi đấy hoặc trở thành những “ông cụ non”

Đối với thanh niên, Người căn dặn: “phải chuyên tâm học hành và công tác nhưng cũng cần có vui chơi”, những hoạt động vui chơi lành mạnh, có định hướng tốt sẽ có tác dụng giáo dục rất lớn Nói chuyện tại buổi lễ khai giảng trường Đại học Nhân dân Việt Nam ngày 19-1-1955, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Vui chơi lành mạnh là một bộ phận trong sự sinh hoạt của thanh niên… Trong vui chơi cũng có giáo dục Cần có những thứ vui chơi văn hóa, thể dục có tính chất tập thể và quần chúng” [57, tr 266] Người khuyên nhà giáo và các đoàn thể phải biết quan tâm đến mối quan hệ giữa vui chơi với học tập, trong lúc học cần làm cho các em vui, trong lúc vui chơi cũng cần làm cho các em chăm học

1.2.2.5 Phương pháp tự học

Trong di sản tư tưởng của Hồ Chí Minh, tư tưởng về tự học, đặc biệt là tấm gương sáng về tự học, học suốt đời của Người là bài học vô giá đối với mỗi thế hệ chúng ta Người đã làm giàu tri thức của mình bằng những tri thức tiên tiến nhất của thời đại, trở thành anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất

Theo Hồ Chí Minh, để tự học có hiệu quả, trước hết người học phải xác định rõ mục đích, động cơ học tập đúng đắn Trong lời khuyên đối với vấn đề

tự học, việc xác định mục đích học tập được Người nhắc đến đầu tiên: “Phải biết tự động học tập” Muốn vậy, phải hiểu rõ mấy điều: Học để làm gì?

Học để sửa chữa tư tưởng… Học để tu dưỡng đạo đức cách mạng… Học để tin tưởng… Học để hành” [54, tr 306] Học không phải để lấy danh, để trang sức, mà “học để làm vệc, làm người”, Học để phụng sự Đoàn thể, “giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại” [54, tr 208] Vì vậy, còn sống còn phải học, học mãi để tiến bộ mãi, để bắt kịp với xu thế của thời đại Người chỉ rõ sự cần thiết phải học, sự học là vô cùng vì “dừng lại là lùi bước, là lạc hậu, mình tự đào thải trước” [60, tr 266]

Khi có động cơ học tập đúng đắn, người học mới tự nguyện, tự giác học tập, tự động hoàn thành kế hoạch học tập, nêu cao tinh thần chịu khó, cố gắng, không lùi bước trước bất kỳ khó khăn nào trong việc học tập, “xem công tác học tập cũng là một niềm vui mà người cán bộ cách mạng phải hoàn thành cho được” Có được tinh thần tự nguyện học tập, người học mới chủ động tìm tòi, khám phá tri thức bằng tinh thần say mê, hứng thú

Cốt lõi của học tập là tự học Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc

(năm 1947) Người viết: “Lấy tự học làm cốt Do thảo luận và chỉ đạo giúp vào” [53, tr 312] Sau này, khi nói về công tác huấn luyện và học tập (năm 1950), Người lại nhấn mạnh: “phải nâng cao và hướng dẫn việc tự học” [54,

tr 360] Học bao giờ cũng là tự học Không ai học thay được cho mình Hồ Chí Minh luôn phê phán việc học thụ động, lười học, ỷ lại vào thầy cô giáo, vào nhà trường Người căn dặn: không phải có thầy thì học, thầy không đến thì đùa, phải tìm lấy sách mà đọc, lấy sách làm thầy, phải biết tự động học tập Tự học chính là yếu tố cơ bản nhất biến những tri thức khoa học của nhân loại thành kiến thức của bản thân một cách nhanh nhất và hiệu quả nhất Tự học chính là sự nỗ lực của bản thân người học trong quá trình học tập một cách có kế hoạch trên tinh thần tự nguyện, tự giác cao, đồng thờim cần phải

có môi trường và sự quản lý, chỉ đạo giúp vào

Kho tàng tri thức của nhân loại là vô tận, người học phải biết chọn lựa nội dung phù hợp, phải có thời gian biểu hợp lý, tránh chồng chéo với nhau