Tội vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo luật hình sự việt nam

Thực trạng trên cho thấy, mặc dù trong những năm qua Nhà nước đó quan tâm đến việc về bảo vệ động vật nguy cấp, quý hiếm thể hiện qua hàng loạt những biện pháp như: Thành lập lực lượng C

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGễ TRỌNG MẠNH

Tội vi phạm quy định

về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

theo Luật hình sự Việt Nam

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGễ TRỌNG MẠNH

Tội vi phạm quy định

về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

theo Luật hình sự Việt Nam

Chuyờn ngành: Luật Hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự

Mó số: 8380101.03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRỊNH QUỐC TOẢN

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Ngô Trọng Mạnh

VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 6 1.1 Khái niệm, đặc điểm và sự cần thiết quy định tội vi phạm quy

định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trong luật hình

sự Việt Nam 6

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của tội vi phạm quy định về bảo vệ động

vật nguy cấp, quý, hiếm 61.1.2 Sự cần thiết quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật

nguy cấp, quý, hiếm trong luật hình sự Việt Nam 14

1.2 Khái quát lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam quy định tội vi

phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 25

1.2.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự

năm 1985 251.2.2 Giai đoạn từ năm 1985 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự

năm 1999 261.2.3 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến trước

khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi năm 2017) 27

1.3 Pháp luật quốc tế và một số nước quy định tội vi phạm quy

định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 32

1.3.1 Công ước quốc tế về buôn bán các loại động, thực vật hoang đã

nguy cấp (CITES) 32

1.3.2 Pháp luật hình sự một số nước quy định tội vi phạm quy định về

bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 33

Kết luận chương 1 35 Chương 2: CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015

(SỬA ĐỔI NĂM 2017) VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ BẢO

VỆ ĐỘNG VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM 36 2.1 Các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi năm 2017)

về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 36

2.1.1 Các yếu tố cấu thành tội phạm của tội vi phạm quy định về bảo vệ

động vật nguy cấp, quý, hiếm 362.1.2 Hình phạt quy định áp dụng đối với tội vi phạm quy định về bảo

vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 52

2.2 Thực tiễn xét xử tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật

nguy cấp, quý, hiếm trong giai đoạn 2013 đến 2018 56

2.2.1 Định tội danh đối với tội vi phạm các quy định về bảo vệ động

vật nguy cấp, quý, hiếm 562.2.2 Quyết định hình phạt đối với tội vi phạm quy định về bảo vệ

động vật nguy cấp, quý, hiếm 612.2.3 Những ưu điểm, tồn tại, hạn chế trong định tội danh và quyết định

hình phạt đối với tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm và nguyên nhân của nó 65

Kết luận chương 2 73 Chương 3: YÊU CẦU VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU

QUẢ XÉT XỬ ĐỐI VỚI TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ BẢO

VỆ ĐỘNG VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM 74 3.1 Yêu cầu nâng cao hiệu quả xét xử đối với tội vi phạm quy

định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 74

3.1.1 Yêu cầu thống nhất nhận thức chủ trương của Đảng, Nhà nước về

bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 74

3.1.2 Yêu cầu nâng cao nhận thức về ảnh hưởng tiêu cực của tội vi phạm

quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm đối với đời sống

xã hội 76

3.1.3 Yêu cầu hoàn thiện quy định pháp luật hình sự về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 77

3.1.4 Yêu cầu thực hiện tốt công tác giải quyết vụ án, công tác tổ chức xét xử 77

3.2 Giải pháp tiếp tục hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi năm 2017) về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 78

3.2.1 Hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi năm 2017) về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 78

3.2.2 Biện pháp hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 84

3.3 Giải pháp khác nâng cao hiệu quả xét xử đối với tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 87

3.3.1 Tăng cường công tác giám đốc xét xử, hướng dẫn xét xử tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 87

3.3.2 Nâng cao năng lực chuyên môn nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong giải quyết các vụ án về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm 89

3.3.3 Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và hợp tác quốc tế 90

Kết luận chương 3 92

KẾT LUẬN CHUNG 93

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật hình sự CTTP: Cấu thành tội phạm PLHS: Pháp luật hình sự TAND: Tòa án nhân dân TNHS: Trách nhiệm hình sự

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Một trong những vấn đề về bảo vệ môi trường đang được xã hội quan tâm là việc bảo vệ các động vật hoang dã nói chung và động vật nguy cấp, quý, hiếm nói riêng Việt Nam là quốc gia có đa dạng sinh học đứng thứ 16 trên thế giới, với trên 75 loài duy nhất; ý thức bảo vệ những vốn quý đó ở nước ta hiện nay có thể nói là chưa cao Ông Sulma Warne, Điều phối viên của TRAFFIC (mạng lưới giám sát buôn bán động vật hoang dã quốc tế) Đông Nam Á nhận định: Rất nhiều trong số các loài động vật hoang dã được tiêu thụ nhiều nhất tại Việt Nam lại nằm trong danh sách của Công ước buôn bán quốc tế các loài động thực vật có nguy cơ bị đe dọa (Công ước CITES)

mà Việt Nam tham gia từ năm 1994, và được luật pháp Việt Nam bảo vệ Việc tiêu thụ các sản phẩm hoang dã đó trở nên nghiêm trọng nhất trong những thập kỷ gần đây khi kinh tế của người dân khá lên, gây phá huỷ hệ sinh thái, ảnh hưởng nặng nề đến các quần thể loài và đến môi trường

Thực trạng trên cho thấy, mặc dù trong những năm qua Nhà nước đó quan tâm đến việc về bảo vệ động vật nguy cấp, quý hiếm thể hiện qua hàng loạt những biện pháp như: Thành lập lực lượng Cảnh sát môi trường, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ, xử lý cỏc vi phạm trong bảo

vệ động vật nguy cấp, quý hiếm… Tuy nhiên, kết quả công tác phòng ngừa, đấu tranh loại tội phạm này trên thực tế cũng chưa được như mong đợi Thời gian gần đây, trên các phương tiện thông tin đại chúng có rất nhiều những vụ buôn bán, săn bắt động vật nguy cấp, quý, hiếm được phản ánh hoặc bị phát hiện khiến dư luận xã hội hết sức bất bình Mặc dù vậy, theo thống kê của ngành Toà án thì hàng năm không có nhiều hành vi vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ

(theo Điều 190 Bộ luật Hình sự năm 1999) được đưa ra xét xử Rất nhiều vụ việc được khởi tố, tuy nhiên lại bị đình chỉ điều tra với nhiều nguyên nhân khác nhau từ giai đoạn điều tra hoặc giai đoạn truy tố, các vụ án được đưa ra xét xử thì hình phạt cũng chưa thực sự nghiêm khắc Vì vậy việc nghiên cứu

một cách có hệ thống các vấn đề về lí luận và thực tiễn của “Tội vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo Luật hình sự Việt Nam” để giúp nâng cao hiệu quả của công tác đấu tranh phòng chống

loại tội phạm này là một nhu cầu thực tế và thiết thực

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Qua quá trình nghiên cứu, tác giả nhận thấy các công trình khoa học nghiên cứu về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm hiện nay như sau:

Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được quy định lần đầu tiên trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và được sửa đổi bổ sung năm 2009, qua quá trình áp dụng trong thực tiễn gần 12 năm đó được nhiều nhà khoa học, học giả quan tâm nghiên cứu, được đề cập trong nhiều bài viết nghiên cứu - trao đổi, xây dựng pháp luật… và được thể hiện trên báo chí trung ương và địa phương, nhất là các báo, tạp chí chuyên ngành pháp luật như: Tạp chí Toà án nhân dân, Tạp chí Kiểm sát, Tạp chí Luật học, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật… Tuy nhiên, theo ý kiến của nhiều nhà luật học và quá trình tìm hiểu của chúng tôi trước khi lựa chọn đề tài này thì tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý hiếm hiện nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức, các nghiên cứu về tội vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý hiếm thường mới chỉ đề cập, tập trung nghiên cứu về mặt lý luận hoặc chỉ dừng lại ở việc nêu ra vấn đề mà không đưa ra giải pháp hoàn thiện quy định tại Điều 190 Bộ luật Hình sự hoặc nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học Chính

vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống cả lí luận và thực tiễn về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm sẽ đáp ứng được những đòi hỏi của thực tiễn và yêu cầu của công tác phòng chống loại tội phạm này trong tình hình hiện nay

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu của luận văn

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn có đối tượng nghiên cứu trước hết và chủ yếu là các quy định của pháp luật Việt Nam có nội dung liên quan đến tội

vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm (bao gồm các văn bản luật và dưới luật) Đồng thời, để có cơ sở thực tiễn, luận văn cũng nghiên cứu một số bản án về tội danh trên Ngoài ra, luận văn cũng có đối tượng nghiên cứu là các quy định về hành vi phạm tội này trong Bộ luật hình sự một

số nước trên thế giới…

- Phạm vi nghiên cứu: Các văn bản pháp luật của Việt Nam có nội dung liên quan đến tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được nghiên cứu là các văn bản pháp luật được ban hành từ năm 1945 đến nay Pháp luật hình sự nước ngoài được nghiên cứu là các quy định hiện hành

về tội danh này Các Bản án mà tác giả nghiên cứu được giới hạn là các bản

án được tuyên theo Bộ luật hình sự năm 1999

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

* Mục đích

Mục đích của luận văn là làm rõ khái niệm, đặc điểm pháp lý, các vấn

đề khác có liên quan đến tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo Bộ luật hình sự năm 1999, Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi năm 2018) Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác xét xử đối với tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

* Nhiệm vụ

- Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của các quy định về tội

vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trong luật hình

sự Việt Nam;

- Phân tích quy định của pháp luật hình sự một số nước trên thế giới về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm;

- Phân tích các dấu hiệu pháp lý và hình phạt của tội vi phạm quy định

về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm;

- Đánh giá thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật hình sự về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trong Bộ luật hình sự năm 1999

- Đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác xét xử tội

vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Cơ sở lí luận của luận văn: Chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác xít; tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm, tư tưởng chỉ đạo cũng như chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh, phòng chống tội phạm nói chung và tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý hiếm nói riêng trong tình hình mới

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử, thống kê, tổng hợp, phân tích, so sánh, đối chiếu, trao đổi với các chuyên gia, nhà nghiên cứu và khảo sát thực tiễn

6 Ý nghĩa của luận văn

Đây là công trình khoa học nghiên cứu ở cấp độ thạc sĩ một cách tương đối đầy đủ các vấn đề về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến thời điểm Bộ luật hình sự năm 2015 được ban hành Kết quả nghiên cứu và những kiến nghị của luận văn có ý nghĩa góp phần triển khai thi hành quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 2 chương

Chương 1: Một số vấn đề chung về tội vi phạm quy định về bảo vệ

động vật nguy cấp, quý, hiếm trong luật hình sự Việt Nam

Chương 2: Các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi năm

2017) về tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm và thực tiễn xét xử

Chương 3: Yêu cầu và một số giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử đối

với tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH

VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM TRONG

LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

1.1 Khái niệm, đặc điểm và sự cần thiết quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trong luật hình sự Việt Nam

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được quy định tại Điều 244 BLHS năm 2015 trên cơ sở sửa đổi, bổ sung Điều

190 BLHS năm 1999 Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được quy định tại là một trong những tội phạm được quy định tại Chương XXIX các tội phạm về môi trường nên khi xem xét cần được đặt trong bối cảnh tổng hợp các yếu tố, điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến các vật thể, sự kiện tồn tại trong một môi trường sống Theo Tuyên ngôn của UNESCO (1981) thì môi trường là toàn bộ hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người sáng tạo ra xung quanh mình, trong đó con người sinh sống bằng lao động của mình đã khai thác tài nguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo nhằm thoả mãn các nhu cầu của mình Trên cơ sở tiếp cận này sẽ phân tích các dấu hiệu của Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được nhà làm luật quy định trong BLHS với những dấu hiệu pháp lý cụ thể của nó M i hành vi phạm tội khi thể hiện ra ngoài thế giới khách quan mặc dù rất đa dạng nhưng đều được thực hiện trong những điều kiện nhất định (các yếu tố khách quan) và chịu sự chi phối của những đặc điểm đa dạng của cá nhân (các yếu tố chủ quan), làm

cho các hành vi phạm tội đều có những đặc điểm chung nhất định của chúng Điều 8 BLHS năm 2015 đã đưa ra định nghĩa về tội phạm như sau:

1 Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải

phản ánh mức độ của tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi mà chỉ khi được kết hợp với những yếu tố khác nó mới phản ánh hành vi là nguy hiểm đã đến mức coi là tội phạm và cần phải xử lý bằng chế tài hình sự hay không Tính nguy hiểm cho xã hội được phản ánh ở hai đại lượng: tính chất và mức độ nguy

hiểm của hành vi Tính chất của hành vi là đặc tính về "chất" của thiệt hại,

được xác định căn cứ vào tính chất của quan hệ xã hội bị thiệt hại, quan hệ xã hội càng quan trọng thì tính chất của thiệt hại càng nghiêm trọng Mức độ của

thiệt hại là đặc tính về "lượng" của thiệt hại, tùy theo từng loại thiệt hại mà

mức độ đó được biểu hiện khác nhau Vì vậy, tính chất và mức độ của thiệt hại

là một căn cứ để đánh giá tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi, khi kết hợp

với các căn cứ khác nó phản ánh một hành vi là nguy hiểm "đáng kể" hay

"không đáng kể" cho xã hội, tạo cơ sở để nhà làm luật tội phạm hóa và phi tội

phạm hóa GS TSKH Lê Văn Cảm đã ra nhận xét:

Khi một hành vi nguy hiểm cho xã hội gây nên (hoặc tạo có khả năng thực tế gây nên) thiệt hại đáng kể cho các lợi ích của con người, của xã hội và của nhà nước với tính chất là các khách thể được bảo vệ bằng pháp luật hình sự, thì hành vi đó bị luật hình sự cấm - bị nhà làm luật tội phạm hóa, vì nếu như xét về toàn bộ bản chất bên trong thì hành vi đó mâu thuẫn với những điều kiện tồn tại bình thường của xã hội [4]

Trong các tài liệu nghiên cứu về tội phạm môi trường, đều cho rằng:

Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm là hành vi xâm hại đến môi trường, xâm hại đến sự tồn tại, phát triển của động vật quý hiếm Như vậy, tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi này thể hiện ở ch :

Thứ nhất, hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý,

hiếm xâm hại đến môi trường sống của con người Duy trì môi trường sống là một trong những nhiệm vụ thiên niên ký của Liên hợp quốc đề ra với một

khái niệm có nội hàm rất rộng và được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau Môi trường của một vật thể hoặc của một sự kiện là tổng hợp các yếu

tố, điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến các vật thể, sự kiện đó Bất cứ một vật thể, sự kiện nào cũng tồn tại trong một môi trường Khái niệm môi trường được cụ thể hoá đối với từng đối tượng và mục đích nghiên cứu Theo Tuyên ngôn của UNESCO (1981) thì môi trường được định nghĩa như sau: Môi trường là toàn bộ hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người sáng tạo ra xung quanh mình Chương trình hành động của Cộng đồng Châu Âu về môi trường định nghĩa: Môi trường là tổ hợp các yếu tố mà các quan hệ phụ thuộc, phức hợp của chúng tạo nên khung cảnh, hoàn cảnh xung quanh và các điều kiện mà cuộc sống của các cá thể và của xã hội như là chúng ta đang tồn tại hoặc như là chúng ta đang cảm thấy tồn tại Môi trường là tập hợp tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tác động đến các hoạt động sống của con người như: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hội loài người và các thể chế Môi trường có thể định nghĩa như

là tổ hợp của các yếu tố khí hậu, sinh thái học, xã hội và thổ nhưỡng tác động lên cơ thể sống và xác định các hình thức sinh tồn của chúng Vì thế, môi trường bao gồm tất cả mọi thứ mà có thể có ảnh hưởng trực tiếp đến sự trao đổi chất hay các hành vi của các cơ thể sống hay các loài, bao gồm ánh sáng,

không khí, nước, đất và các cơ thể sống khác Môi trường "là hệ thống các

yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật" [25, Điều 3, Khoản 1] Như vậy, động vật

nguy cấp, quý, hiếm cần phải được ưu tiên bảo vệ bảo vệ một cách nghiêm ngặt nhằm duy trì môi sống của con người Mọi hành vi xâm hại động vật nguy cấp, quý, hiếm đều mang tính nguy hiểm cho xã hội

Thứ hai, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm quy định về

bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm hiện ở việc hành vi này đã xâm hại đến

quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ Bất kỳ Nhà nước nào cũng ban hành

hệ thống pháp luật để quản lý, điều chỉnh xã hội, trong đó có lĩnh vực pháp luật quy định bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm và đòi hỏi mọi cá nhân, tổ chức phải thi hành, thực hiện nghiêm chỉnh Do đó, mọi vi phạm đều xâm hại đến trật tự quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm của Nhà nước ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển môi trường sống theo định hướng của Nhà nước và mang tính nguy hiểm cho xã hội Hành vi nguy hiểm vi phạm các quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được thực hiện bởi hình thức hành động phạm tội, tức là đã thực hiện hành vi mà pháp luật hình sự cấm Vì vậy, việc thực hiện hành vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm mang tính nguy hiểm cho xã hội

b Hành vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự

Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng phải trái với quy định của pháp luật hình sự Hành vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm phải được hình sự hóa và quy định trong một văn bản pháp luật hình sự Tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi là dấu hiệu cơ bản nói lên bản chất chính trị, xã hội của tội phạm, dấu hiệu này được coi là dấu hiệu nội dung quyết định những dấu hiệu khác của tội phạm Một hành vi sở dĩ bị quy định trong luật hình sự là tội phạm và phải chịu TNHS vì nó có tính nguy hiểm cho xã hội do đã gây ra hoặc đe dọa gây ra thiệt hại đáng kể cho các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ Tầm quan trọng của quan hệ xã hội

do tính chất của quan hệ đó trong các thang giá trị xã hội do giai cấp thống trị thiết lập Do đó, tính chất của quan hệ xã hội có thể bị thay đổi ở những xã hội khác nhau hoặc ngay trong một chế độ xã hội nhưng ở những thời kỳ khác nhau thì tính chất của quan hệ xã hội cũng có thể thay đổi Điều đó đòi hỏi nhà làm luật khi xem xét tính chất quan trọng của quan hệ xã hội để đánh giá

tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phải dựa trên hoàn cảnh lịch sử cụ thể, xuất phát từ lợi ích giai cấp, trên lập trường giai cấp Tuy nhiên, tính chất quan trọng của quan hệ xã hội bị xâm hại không thể là yếu tố duy nhất phản ánh mức độ của tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi mà chỉ khi được kết hợp với những yếu tố khác nó mới phản ánh hành vi là nguy hiểm đã đến mức coi là tội phạm và cần phải xử lý bằng chế tài hình sự hay không Tính nguy hiểm cho xã hội được phản ánh ở hai đại lượng: tính chất và mức độ nguy

hiểm của hành vi Tính chất của hành vi là đặc tính về "chất" của thiệt hại,

được xác định căn cứ vào tính chất của quan hệ xã hội bị thiệt hại, quan hệ xã hội càng quan trọng thì tính chất của thiệt hại càng nghiêm trọng Mức độ của

thiệt hại là đặc tính về "lượng" của thiệt hại, tùy theo từng loại thiệt hại mà

mức độ đó được biểu hiện khác nhau Vì vậy, tính chất và mức độ của thiệt hại là một căn cứ để đánh giá tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi, khi kết

hợp với các căn cứ khác nó phản ánh một hành vi là nguy hiểm "đáng kể" hay

"không đáng kể" cho xã hội, tạo cơ sở để nhà làm luật tội phạm hóa và phi tội

phạm hóa Đây là đặc điểm pháp lý (hình thức) của tội phạm do nó phản ánh trực tiếp nội dung của nguyên tắc pháp chế được thừa nhận chung quan trọng nhất của luật hình sự trong thời đại ngày nay Hơn nữa, dưới góc độ Nhà nước pháp quyền, thì tính trái pháp luật hình sự của bất kỳ hành vi nguy hiểm cho

xã hội nào đều phải được nhà làm luật xem là dấu hiệu cơ bản nhất để tuyên

bố hành vi đó là tội phạm Khái niệm tính trái pháp luật hình sự, chính vì thế,

có thể được hiểu là sự ngăn cấm việc thực hiện tội phạm bởi một quy phạm pháp luật hình sự tương ứng bằng việc đe dọa áp dụng sự trừng phạt về hình

sự đối với người phạm tội

Hành vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được hình sự hóa tại Điều 244 BLHS năm 2015 Khoản 1 của Điều luật này quy định:

1 Người nào vi phạm quy định về bảo vệ động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ hoặc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IB hoặc Phụ lục I Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ;

b) Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép cá thể, bộ phận

cơ thể không thể tách rời sự sống hoặc sản phẩm của động vật quy định tại điểm a khoản này;

c) Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép ngà voi có khối lượng từ 02 kilôgam đến dưới 20 kilôgam; sừng tê giác có khối lượng từ 50 gam đến dưới 01 kilôgam;

d) Săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IB hoặc Phụ lục I Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp mà không thuộc loài quy định tại điểm a khoản này với số lượng từ 03 cá thể đến 07 cá thể lớp thú, từ 07 cá thể đến 10 cá thể lớp chim, bò sát hoặc từ 10 cá thể đến 15 cá thể động vật lớp khác;

đ) Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép cá thể, bộ phận

cơ thể không thể tách rời sự sống của từ 03 cá thể đến 07 cá thể lớp thú, từ 07 cá thể đến 10 cá thể lớp chim, bò sát hoặc từ 10 cá thể đến 15 cá thể động vật lớp khác quy định tại điểm d khoản này;

e) Săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật hoặc tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép cá thể, bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống hoặc sản phẩm của động vật

có số lượng dưới mức quy định tại các điểm c, d và đ khoản này nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa

án tích mà còn vi phạm [26, Điều 244 , Khoản 1]

Các hành vi nêu trên đã được hình sự hóa và chỉ khi thực hiện một trong các hành vi nêu trên mới bị coi là tội phạm và phải chịu TNHS, bị áp dụng đúng hình phạt theo quy định của Điều 244 BLHS

c Tính có lỗi của hành vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự

L i là dấu hiệu trong mặt chủ quan của tội phạm, thông qua dấu hiệu

l i có thể xác định được tính chất, mức độ nguy hiểm của một tội phạm cụ thể nhất định nào đó Nói cách khác, dấu hiệu l i phản ánh bản chất của một loại tội phạm thông qua tính chất, mức độ và hình thức l i Đối với vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự được thực hiện chủ yếu bằng hình thức l i cố ý trực tiếp Khi thực hiện hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự, cá nhân hoặc pháp nhân thương mại nhận thức được đó là hành vi nguy hiểm cho xã hội bị pháp luật hình sự cấm nhưng vẫn thực hiện và mong muốn đạt được mục đích

d Chế tài hình sự quy định áp dụng đối với Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự

Chế tài hình sự là hình phạt và biện pháp tư pháp được quy định áp dụng đối với cá nhân hoặc pháp nhân thương mại khi thực hiện tội phạm vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định

của pháp luật hình sự Loại hình phạt và mức độ hình phạt được quy định đối với từng trường hợp phạm tội cụ thể bảo đảm tính công bằng trên cơ sở phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt Trên cơ sở tính chất, mức độ của Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định hệ thống hình phạt chính, hình phạt bổ sung đối với cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội Theo đó, đối với cá nhân phạm tội điều luật quy định hình phạt chính là phạt tiền và hình phạt tù từ 1 năm (khoản 1) đến 15 năm (khoản 3) Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm những công việc nhất định tư 1 đến 5 năm là hình phạt bổ sung Đối với pháp nhân thương mại quy định các hình phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn là hình phạt chính và hình phạt bổ sung là phạt tiền hoặc cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm

Từ những phân tích nêu trên có thể đưa ra khái niệm tội vi phạm quy định

về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm như sau: Tội vi phạm quy định về bảo vệ

động vật nguy cấp, quý, hiếm trái với quy định của pháp luật hình sự là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý xâm trật tự quản lý môi trường đối với việc bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ trái với quy định của pháp luật hình sự

và bị áp dụng chế tài hình sự theo quy định của pháp luật

1.1.2 Sự cần thiết quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trong luật hình sự Việt Nam

Việc quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm trong luật hình sự Việt Nam là cần thiết, bởi:

1.1.2.1 Yêu cầu của xu thế thời đại đối với việc bảo vệ môi trường, bảo

vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

Những thập kỷ gần đây, nhất là khi bước sang thiên niên kỷ XXI vấn

đề bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo

vệ trở thành một trong những vấn đề của thời đại được các quốc gia và cộng đồng quốc tế đặc biệt chú trọng Đã có nhiều giải pháp mang tính tổng thể ở phạm vi quốc tế đã được đưa ra, như: năm 1992 Liên hợp quốc đã thông qua

“Công ước về bảo vệ môi trường", "Tuyên ngôn của trái đất" và "Môi trường trong thế kỷ XXI" Cùng với xu thế chung của nhân loại, Việt Nam ngày càng

coi trọng hơn sự nghiệp bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và đang thực hiện nhiều giải pháp khác nhau, vừa mang tính chiến lược vừa mang tính cụ thể để bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được

ưu tiên bảo vệ có hiệu quả hơn

Nước ta đang trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang phát triển mạnh mẽ và đầy triển vọng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Nhưng đi kèm với những thành tựu đó lại phát sinh một vấn nạn rất đáng báo động có thể ảnh hưởng lớn đến sự phát triển ổn định bền vững của đời sống kinh tế - xã hội nước ta, đó là nạn ô nhiễm môi trường nạn săn bắn động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ Vấn đề bảo vệ môi trường, bảo

vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ được Nhà nước đặc biệt quan tâm Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đó ý thức ý nghĩa, tầm quan trọng đặc biệt của việc bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật thuộc

danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ Hiến pháp năm 2013:

“Mọi người có quyền được sống trong môi trường trong lành và có nghĩa vụ bảo vệ môi trường.” (Điều 43) và Điều 63 Hiến pháp quy định:

1 Nhà nước có chính sách bảo vệ môi trường; quản lý, sử dụng hiệu quả, bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên; bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học; chủ động phòng, chống thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu

2 Nhà nước khuyến khích mọi hoạt động bảo vệ môi trường, phát triển, sử dụng năng lượng mới, năng lượng tái tạo

3 Tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm môi trường, làm suy kiệt tài nguyên thiên nhiên và suy giảm đa dạng sinh học phải bị xử lý nghiêm và có trách nhiệm khắc phục, bồi thường thiệt hại [24] Trên cơ sở Hiến pháp, Nhà nước ta đó ban hành nhiều loại văn bản quy phạm pháp luật khác nhau trong việc quản lý để ngăn chặn, phòng chống, xử

lý triệt để các hành vi xâm hại đến môi trường, xâm hại đến sự an toàn, duy trì, phát triển động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ Trong số các biện pháp pháp lý được sử dụng để bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm có biện pháp pháp lý hình sự

Trong thời đại ngày nay, do sự phát triển kinh tế nên sự tác động tiêu cực của nó đến chất lượng của môi trường, ở nước ta cũng như ở các nước trên thế giới đó và đang đặt ra vấn đề về khả năng và giới hạn của việc bảo vệ môi trường bằng các biện pháp pháp lý hình sự Vì vậy, luật hình sự xuất phát

từ yêu cầu này cần phải hình hóa hành vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm là tội phạm và quy định hình phạt nghiêm khắc đối với

cá nhân, pháp nhân phạm tội

Xét về quan hệ đối ngoại, pháp luật hình sự nước ta là phương tiện để thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật quý hiếm được quy định trong các công ước và văn bản quốc tế khác mà Việt Nam tham gia Các công ước quốc tế đó buộc các quốc gia ký kết, trong đó có nước ta, quy định và áp dụng các biện pháp trách nhiệm hình sự đối với các hành vi nguy

hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường, xâm hại động vật quý, hiếm Có một

số công ước và văn bản quốc tế quy định trách nhiệm hình sự đối với các hành vi xâm phạm môi trường, xâm hại động vật quý hiếm nhất định Theo các công ước và các văn bản quốc tế đó trong các Bộ luật Hình sự nước ta trước đây (BLHS năm 1985, BLHS năm 1999) và BLHS năm 2015 đã hình

sự hóa nhiều hành vi xâm hại môi trường, xâm hại động vật quý hiếm quy định trong các công ước quốc tế Có thể khẳng định rằng trong quá trình phát triển, sự hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi, bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật quý hiếm số lượng các quy phạm quy định các tội phạm về môi trường ngày càng tăng lên Do vậy, sự phát triển mang tính nguyên tắc được thể hiện trong việc soạn thảo và áp dụng các công ước và bộ luật mang tính khu vực lẫn mang tính quốc tế đó trở thành mô hình cho việc xây dựng pháp luật quốc gia về bảo vệ môi trường

1.1.2.2 Yêu cầu của chính sách pháp luật hình sự trong việc bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

Chính sách pháp luật hình sự của nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay hướng tới việc bảo vệ cho sự phát triển bền vững kinh tế, xã hội, phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật quý hiếm; nghiêm cấm, trừng trị nghiêm khắc đối với các hành vi xâm hại môi trường, xâm hại động vật quý hiếm

Việc bảo vệ môi trường, động vật nguy cấp, quý, hiếm bằng các biện pháp pháp lý hình sự chính là việc tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho

xã hội xâm phạm môi trường, động vật quý hiếm Phạm vi của việc bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm bằng các biện pháp pháp lý hình sự và hiệu quả của việc bảo vệ đó ở một mức độ rất lớn tuỳ thuộc vào việc tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm xâm phạm lĩnh vực nói trên Do vậy, cần phải xem xét một cách kỹ lưỡng, đầy đủ các nhân tố quyết định mức độ, tính chất và các

phương thức của việc tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm

phạm môi trường

Sự cần thiết khách quan của việc tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm, cho xã hội xâm phạm môi trường, trước hết, được quyết định bởi tính nguy hiểm ngày càng cao của các hành vi xâm hại động vật nguy cấp, quý, hiếm và

sự thay đổi trong tính chất của tính nguy hiểm của các hành vi xâm hại đó Trong điều kiện phát triển kinh tế, xã hội loài người phải đối đầu với sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên ngày càng tăng lên nhanh chóng, với sự ô nhiễm không khí, nước và đất rất có hại cho sức khoẻ và đời sống của con người, với

sự tuyệt chủng của nhiều loại động vật và thực vật Trong những điều kiện như vậy, thiệt hại gây ra cho môi trường, động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm có những thuộc tính (tính chất) mới thể hiện ở ch : thiệt hại đó mang nhiều khía cạnh hơn, tức là làm thương tổn đến những yếu tố khác nhau của môi trường và làm rối loạn các chức năng khác nhau của môi trường trong đời sống xó hội, thiệt hại đó không thể phục hồi được bằng các lực lượng thiên nhiên hoặc bằng hoạt động của con người và cuối cùng thiệt hại

đó có thể đe doạ các giá trị xã hội quan trọng nhất, cả chính sự phồn vinh và

sự tồn tại của thế hệ hôm nay và của các thế hệ trong tương lai Nếu như đối với thiên nhiên chỉ có quan hệ mang tính chất tiêu thụ, hám lợi mà không có tính chất bảo vệ, thì trong điều kiện hiện nay cái đó có nghĩa là hoạt động phá hoại xã hội, là tội phạm chống đối tính mạng và sức khoẻ của các thế hệ hôm nay và các thế hệ trong tương lai Xuất phát từ nhận thức như vậy, các nhà làm luật nước ta đó sử dụng các biện pháp hình sự để đấu tranh với các hành

vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường, động vật quý hiếm Đương nhiên, cần phải khẳng định rằng để xảy ra cuộc khủng hoảng sinh thái l i không phải là do cách mạng khoa học và công nghệ mà là do các mâu thuẫn

xã hội nảy sinh trong quá trình phát triển xó hội chưa được giải quyết một cách thoả đáng, hợp lý

Xét về chính sách đối nội, pháp luật hình sự được coi như là một trong những biện pháp để thực hiện chức năng bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật quý hiếm với tư cách là một trong những chức năng độc lập của Nhà nước

ta Trong quan hệ chính trị, việc khẳng định và đề cao chức năng đó thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trước nhân dân về việc bảo đảm sự bình yên về sinh thái cho cuộc sống của các thế hệ hiện nay và mai sau Việc thừa nhận quyền được sống trong môi trường trong lành của công dân gắn rất chặt với việc tồn tại và thực hiện chức năng đó Như vậy, việc bảo vệ môi trường trong lành của công dân gắn rất chặt với việc tồn tại và thực hiện chức năng

đó Do đó, việc bảo vệ môi trường bằng pháp luật hình sự không chỉ là phương tiện để thực hiện chiến lược, chương trình, chính sách bảo vệ môi trường quốc gia mà còn là một trong những đảm bảo cho việc thực hiện quyền sống trong môi trường trong lành của công dân Và chính điều này làm cơ sở cho các nhà làm luật nước ta tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm đến môi trường

Trong quá trình hình sự hóa các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm động vật quý hiếm cần phải cân nhắc vai trò, vị trí của pháp luật hình

sự trong hệ thống các biện pháp bảo vệ môi trường Ở đây cần phải nhận thấy rằng pháp luật hình sự không phải là biện pháp chính, cơ bản để bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật quý hiếm mà nó chỉ là biện pháp cuối cùng khi các biện pháp khác tỏ ra bất lực trong việc bảo vệ động vật quý hiếm Đối với việc bảo vệ động vật quý hiếm luật hình sự so với các biện pháp khác có những hạn chế nhất định, đó là: Pháp luật hình sự không có khả năng khắc phục được nguyên nhân của các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm động vật quý hiếm do đó, cần cân nhắc tác động của hành vi xâm phạm động vật quý hiếm khi hình sự hóa

1.1.2.3 Yêu cầu thực tiễn của việc đấu tranh, xử lý, phòng ngừa tội phạm, vi phạm bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

Với tư cách là một biện pháp của việc bảo vệ đó, luật hình sự, tuy vậy đóng vai trò phòng ngừa và giáo dục trong cuộc đấu tranh với các hành vi nguy hiểm nhất cho xã hội xâm phạm môi trường, động vật quý hiếm Do đó,

nó chiếm một vị trí nhất định trong hệ thống các biện pháp của Nhà nước và của xã hội nhằm sử dụng hợp lý, bảo vệ và cải thiện môi trường sống Ở nước

ta, hệ thống các biện pháp đó bao gồm: Các biện pháp mang tính chính trị, bao gồm cơ bản là việc xác định các phương hướng cơ bản của chiến lược bảo vệ môi trường; các biện pháp mang tính kinh tế; các biện pháp mang tính

kỹ thuật; các biện pháp mang tính tổ chức; các biện pháp mang tính pháp lý, bao gồm việc xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường; các biện pháp mang tính giáo dục Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản pháp luật thể hiện các biện pháp nêu trên trong việc giữ gìn, phát triển và bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật quý hiếm trong đó có các quy phạm hình sự Các Bộ luật hình sự (BLHS năm 1985, BLHS năm 1999, BLHS năm 2015) đều có chương tội phạm về môi trường và các tội phạm liên quan đến bảo vệ động vật quý hiếm làm cơ sở cho hoạt động đấu tranh, xử lý, phòng ngừa tội phạm xâm hại đến động vật quý, hiếm và đã được những kết quả khả quan Tuy nhiên, gần ba mươi năm thực hiện đường lối đổi mới, với phương châm đổi

mới “cả về tư duy, phong cách, tổ chức và cán bộ, cả kinh tế, chính trị, xã hội

và đối ngoại, nhưng trước hết là đổi mới tư duy, nhất là tư duy kinh tế” nền

kinh tế nước ta đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng nhưng môi trường, động vật còn bị phá hủy với tốc độ nhanh chóng gây ra các thảm họa về môi trường Tệ nạn săn bắt, buôn bán động vật quý hiếm có chiều hướng gia tăng, diễn biến phức tạp gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, một số loài động vật

quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng Theo đánh giá của một số chuyên gia quốc

tế, Việt Nam đang trở thành điểm nóng về buôn bán và sử dụng sản phẩm từ động, thực vật hoang dã ở Đông Nam Á Cạnh đó, nước ta cũng được biết đến

là địa bàn trung chuyển lớn trong khu vực về buôn bán các sản phẩm từ động vật hoang dã Nhiều vụ án buôn bán xuyên quốc gia khối lượng lớn các sản phẩm từ động vật, thực vật hoang dã đã bị phát hiện Tình trạng sử dụng ngà voi, sừng tê giác và giết hại các loài hoang dã để phục vụ cho các bữa tiệc đã trở thành thói quen xấu trong sinh hoạt tiêu dùng của người dân Hậu quả của việc này là nhiều loài đang có nguy cơ tuyệt chủng, gây ảnh hưởng trực tiếp đến đa dạng sinh học Nhiều loài thú lớn là biểu tượng của nhiều vùng bị tuyệt chủng do áp lực khai thác, sử dụng bất hợp pháp như tê giác một sừng,

hổ, bò xám, trâu rừng, hươu vàng, nai cà-tông và nhiều thú lớn khác

Với đặc điểm là hành vi vi phạm, hành vi phạm tội luôn xâm hại tới các quy định của Nhà nước về bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, nên các đối tượng phạm tội luôn tìm những sơ hở, thiếu sót trong chính những quy định của pháp luật trong việc vi phạm bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm để thực hiện hành vi phạm tội Thời điểm nào, lĩnh vực nào, địa phương nào có những quy định mở, có chính sách ưu đãi hay kẽ hở trong các quy định, hoặc có môi trường thuận lợi thì tội phạm xảy

ra trong lĩnh vực, địa phương, hay liên quan đến chính sách bảo vệ môi trường đó lập tức gia tăng, đồng thời có diễn biến phức tạp và ngược lại

Xuất phát từ thực tiễn này Luật hình sự quy định tội phạm vi phạm bảo

vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm cùng hình phạt nghiêm khắc tương xứng với tính chất, mức độ của hành vi phạm tội, đủ sức răn đe ngăn chặn tội phạm Do vậy, khi tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xó hội xâm phạm môi trường, xâm hại động vật quý hiếm nhà làm luật nước ta

đã cân nhắc cả các yếu tố tội phạm học như; thực trạng, cơ cấu và diễn biến

của các hành vi xâm hại bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm Việc nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng các hành vi xâm hại môi trường, động vật nguy cấp, quý, hiếm là một trong những loại hành vi xảy ra phổ biến nhất ở nước ta hiện nay và các thiệt hại do các hành

vi đó gây ra có chiều hướng ngày càng trở nên nghiêm trọng

1.1.2.4 Yêu cầu phát triển kinh tế bền vững đi đôi với bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm và phải phù hợp với các quy định của hệ thống pháp luật

Phát triển kinh tế là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng của nước ta trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước nhưng phải phát triển bền vững,

đi đôi với bảo vệ môi trường sống Do đó, khi tội phạm hóa hành vi vi phạm quy định bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm cần xuất phát từ nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội bền vững Việc tội phạm hoá các hành

vi nguy hiểm xâm hại đến các quy định bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm ở một chừng mực nhất định phải được quyết định bởi trạng thái và sự phát triển kinh tế xã hội của các ngành pháp luật khác, trước hết là luật hiến pháp và luật môi trường

Việc tội phạm hoá các hành vi vi phạm bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm cần xuất phát từ các tư tưởng, nguyên tắc được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013 về bảo vệ môi trường, như ý nghĩa của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường đối với lợi ích của các thế hệ hôm nay và mai sau: cần phải bảo vệ tất cả các yếu tố của môi trường bằng tổng thể các biện pháp khác nhau; nghĩa vụ của cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang, tổ chức kinh tế, tổ chức xó hội và mọi cá nhân trong việc bảo vệ môi trường và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên; xử lý thích đáng các hành động làm suy kiệt tài nguyên và huỷ hoại môi trường

Trong các quy phạm của pháp luật về môi trường quy định rất cụ thể

nghĩa vụ của những người sử dụng tài nguyên thiên nhiên, quy định việc cấm thực hiện hành vi có hại cho môi trường, cho động vật nguy cấp, quý, hiếm, cấm tiến hành các hoạt động kinh tế có tác động có hại đối với môi trường, đến động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm Việc vi phạm các quy định đó trong những điều kiện nhất định phải bị xử lý bằng trách nhiệm hình

sự Bởi vì có nhiều quy phạm pháp luật hình sự được ban hành để bảo vệ môi trường được xây dựng theo dạng quy phạm việc dẫn đến pháp luật về môi trường, do đó khi có sự thay đổi trong pháp luật về môi trường thì khối lượng của việc tội phạm hoá hành vi nguy hiểm cho xã hội đó được xác định trước

đó có thể bị thay đổi Ngoài ra, trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật hình

sự còn chỉ ra một cách trực tiếp trách nhiệm hình sự đối với việc vi phạm quy định của pháp luật môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

Trong thời gian gần đây, do sự tác động của những thay đổi diễn ra trong đời sống xã hội ở nước ta mà pháp luật về môi trường đó có những thay đổi rất cơ bản Nhà nước ta đã xây dựng và ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhằm sử dụng hợp lý và bảo vệ có hiệu quả hơn môi trường, động vật quý hiếm… Đồng thời, Nhà nước ta cũng đó ban hành một loạt các văn bản quy phạm pháp luật quy định trách nhiệm hành chính đối với các hành vi

vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, chẳng hạn: các hành vi vi phạm hành chính được quy định ở các Nghị định của Chính phủ như: Nghị định số 117/2009/NĐ-CP ngày 31/12/2009 về xử phạt các vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường; Nghị định số 31/2010/NĐ-CP ngày 29/3/2010 về xử phạt các vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản; Nghị định số 159/2007/NĐ-CP ngày 30/10/2007 về xử phạt các vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản v.v… Một mặt, các quy định đó tạo ra khả năng đấu tranh với các hành vi xâm hại môi trường, xâm hại động vật nguy cấp, quý, hiếm bằng các biện pháp pháp lý nhẹ hơn

các biện pháp pháp lý hình sự Nhưng mặt khác, việc đó cũng đòi hỏi phải xác định những tiêu chuẩn rõ ràng để phân biệt các hành vi vi phạm hành chính với các tội phạm về môi trường, tức là các tiêu chuẩn chuyên ngành của việc tội phạm hoá Điều đó ở mức độ nhất định đó được thể hiện ở Chương XXIX của BLHS năm 2015

Yêu cầu phát triển kinh tế bền vững đi đôi với bảo vệ môi trường, bảo

vệ động nguy cấp, quý, hiếm và phải phù hợp với các quy định của hệ thống pháp luật Việt Nam

1.1.2.5 Căn cứ vào truyền thống, tập tục văn hóa và ý thức pháp luật của người dân

Về mặt truyền thống, người ta liệt kê vào nhóm các tội phạm về môi trường về bảo vệ động vật quý hiếm với các loại hành vi săn bắt trái phép khác nhau như: săn bắt trái phép động vật hoang dã quý hiếm; đánh bắt cá trái phép; săn bắt trái phép trong rừng Nhưng trong quá trình phát triển của xã hội cùng với tác động của tiến bộ khoa học cùng với tác động của tiến bộ khoa học công nghệ đó xuất hiện nhiều loại hành vi nguy hại mới xâm hại các yếu tố cụ thể của môi trường như không khí, nước, đất rừng Và ngay cả những người thực hiện các loại hành vi săn bắt trái phép nói trên cũng sử dụng ngày càng nhiều hơn các công cụ, phương tiện gây tác hại lớn cho môi trường Đồng thời tính chất nghiêm trọng của các thiệt hại do các hành vi xâm phạm môi trường, xâm hại động vật quý hiếm gây ra ngày càng chuyển dịch

và sang hướng hủy diệt môi trường, hủy diệt động vật quý hiếm Do đó, khi hình sự hóa các hành vi vi phạm trong lĩnh vực này cần tính đến các đặc điểm văn hóa, tập tục đối với động vật hoang dã

Hiệu quả của việc tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm hại cho môi trường, động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm tuỳ thuộc không nhỏ vào trạng thái ý thức pháp luật về lĩnh vực đó

Đồng thời hiện nay trong ý thức thông thường của dân cư và cả của một số cán bộ hoạt động trong lĩnh vực kinh tế có quan niệm mang tính phổ

biến về "tính vô chủ", việc sử dụng không phải trả tiền và "tính vô tận" của tài

nguyên thiên nhiên có thể tạo ra những lực cản cả cho việc tuân thủ lẫn việc

áp dụng pháp luật hình sự Việc tội phạm hoá các hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm môi trường, động vật quý hiếm của BLHS năm 2015 một mặt dựa trên mức độ ý thức pháp luật của người dân đồng thời góp phần giáo dục

ý thức pháp luật trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật quý hiếm

1.2 Khái quát lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

1.2.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình

sự năm 1985

Bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ được Đảng, Nhà nước ta quan tâm ngay từ khi đất nước còn thực hiện các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm, bảo vệ độc lập của tổ quốc Nhà nước ta đã ban hành các chủ trương, chính sách bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, như: Chỉ thị số 7/TTg ngày 16/01/1964 về việc thu tiền bán khoáng lâm sản và chi tiền nuôi rừng; Nghị quyết số 183/CP ngày 25/9/1966 về công tác trồng cây gây rừng và đặc biệt là Pháp lệnh quy định bảo vệ rừng ngày 11/9/1972…

Đặc biệt, tại bản Hiến pháp năm 1980, lần đầu tiên vấn đề về bảo vệ, cải tạo thiên nhiên, môi trường lần đầu tiên được quy định trong Hiến pháp

Hiến pháp 1980 đã quy định: "Các cơ quan Nhà nước, xí nghiệp, hợp tác xã,

đơn vị vũ trang nhân dân và công dân đều có nghĩa vụ thực hiện chính sách bảo vệ, cải tạo và tái sinh các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và cải tạo môi trường" [18, Điều 36] Quy định này đã đặt cơ sở pháp lý quan trọng và

cơ bản nhất cho sự điều chỉnh của pháp luật sau này đối với việc bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, trong đó có luật hình sự

Ở giai đoạn này, chưa có văn bản pháp luật hình sự nào quy định hành

vi vi phạm quy định bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm là tội phạm, do đó, chưa ngăn chặn được tệ nạn xâm hại động vật nguy cấp, quý, hiếm

1.2.2 Giai đoạn từ năm 1985 đến trước khi ban hành Bộ luật hình

sự năm 1999

Để đảm bảo cho sự ổn định, phát triển bền vững của đất nước, trên cơ

sở Hiến định, một số hành vi xâm hại đến các yếu tố của môi trường gây hậu quả nghiêm trọng được coi là tội phạm và cá nhân vi phạm sẽ bị truy cứu TNHS đó được đưa vào trong BLHS năm 1985 Việc hình sự hoá những hành

vi nguy hiểm xâm hại đến môi trường là thể hiện sự nhận thức đúng đắn của Đảng, Nhà nước về những hậu quả do việc môi trường bị suy thoái, ô nhiễm gây ra, thể hiện thái độ kiên quyết của Nhà nước trong việc đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường, theo đó, những cá nhân thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật về môi trường, gây ra hậu quả nghiêm trọng sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự, trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất của Nhà nước

Một số tội phạm cụ thể về môi trường được ghi nhận trong Bộ luật, tại

Chương VII "Các tội phạm về kinh tế" và Chương VIII "Các tội xâm phạm

an toàn, trật tự công cộng và trật tự quản lí hành chính", đó là: Điều 180

Tội vi phạm các quy định về quản lý và bảo vệ đất đai; Điều 181 Tội vi phạm và quản lý các quy định về quản lý và bảo vệ rừng; Điều 195 Tội vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường gây hậu quả nghiêm trọng; Điều

216 Tội vi phạm về bảo vệ và sử dụng các di tích lịch sử, văn hoá, danh lam, thắng cảnh gây hậu quả nghiêm trọng… Tuy nhiên, hành vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm chưa được hình hóa trong một điều luật riêng mà chỉ có thể bị xử lý hình sự theo Điều 181 với tội danh: Tội vi phạm và quản lý các quy định về quản lý và bảo vệ rừng

Việc quy định của BLHS năm 1985 còn khá chung chung, phạm vi rộng gây khó khăn cho việc hiểu và áp dụng đúng đắn pháp luật; các hành vi xâm hại môi trường chưa được hệ thống hóa quy định ở một chương riêng biệt, mà chỉ được đề cập bằng một số điều luật nằm rải rác ở các chương khác nhau Đồng thời những quy định của BLHS năm 1985 chưa có sự đánh giá phù hợp về tính chất và mức độ gây thiệt hại cho xã hội của một hành vi đồng thời xâm hại đến hai loại khách thể khác nhau cần được bảo vệ như: các quan

hệ về tài sản, kinh tế và các quan hệ về quản lý, bảo vệ môi trường, bảo vệ

việc bảo vệ môi trường Hiến pháp năm 1992 quy định: "Các tổ chức, cá

nhân, phải thực hiện các quy định của Nhà nước về sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường" và "Nghiêm cấm mọi hành động làm suy kiệt tài nguyên và huỷ hoại môi trường" [20, Điều 29] Quy định này của Hiến

pháp 1992 đã thể hiện rõ chính sách bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm thông qua việc xác định trách nhiệm pháp lý của các thành viên trong xã hội đối với công tác bảo vệ môi trường

Triển khai chính sách bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm của Hiến pháp năm 1992 hàng loạt các văn bản pháp luật đã ra đời như: Luật Bảo vệ môi trường; Luật tài nguyên nước; Bộ luật Hình sự; Bộ luật Dân sự; Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính và nhiều văn bản dưới luật

hướng dẫn thực hiện trong lĩnh vực môi trường…Để phù hợp với các quy định về bảo vệ môi trường trong lĩnh vực chuyên ngành nêu trên, việc bảo vệ môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được hình sự hóa trong BLHS năm 1999 ở các điều luật: Tội lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật (Điều 187); Tội huỷ hoại rừng (Điều 189); Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật hoang dã quý hiếm (Điều 190)

Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc áp dụng các quy định của BLHS năm

1999 để truy cứu TNHS đối với các tội phạm về môi trường, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm nói chung và trong công tác xét xử còn rất hạn chế Một trong các nguyên nhân cơ bản của tình trạng này là do nhiều quy định trong BLHS năm 1999 có tính khả thi thấp, rất khó áp dụng và chưa được cụ thể hóa trong các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền, cụ thể như sau:

Thứ nhất, tại BLHS năm 1999 quy định: “Người nào săn bắn, giết, vận chuyển, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ…” [21, Điều 190, Khoản 1] Với nội dung

này, đối tượng bảo vệ của Điều luật chỉ là động vật nguy cấp, quý, hiếm Đó

là những động vật được liệt kê trong Phụ lục 1 Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ ban hành kèm theo Nghị định số 160/2013/NĐ-CP ngày 12/11/2013 của Chính phủ về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ Tuy nhiên, quá trình thi hành những quy định trên đã sớm bộc lộ những vướng mắc, khó khăn vì phạm vi đối tượng tác động của tội phạm theo quy định tại Điều 190 đã không bao quát được hết những đối tượng cần được bảo vệ theo quy định của pháp luật Việt Nam cũng như Điều ước quốc tế mà Việt Nam đã

ký kết tham gia

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, đối tượng cần được bảo vệ là động vật thuộc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm

Nhóm IB Đó là những loài động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại thuộc nhóm IB được quy định trong Danh mục động, thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành kèm theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm

Tuy nhiên, thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm cho thấy, các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm thuộc Phụ lục I Công ước quốc tế

về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (Công ước CITES) mặc dù không phân bố trên lãnh thổ Việt Nam nhưng bị vận chuyển, mua bán hoặc trung chuyển trái phép qua lãnh thổ Việt Nam khá phổ biến như sừng tê giác, ngà voi Châu Phi… Tuy nhiên, do nhiều loài động vật nguy cấp, quý, hiếm của thế giới không được quy định trong Khoản 1 Điều 190 BLHS năm

1999,,, cũng không được đưa vào danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo Nghị định số 160/2013/NĐ-CP và Nghị định số 32/2006/NĐ-

CP cũng như quy định pháp luật chưa rõ ràng, thiếu đầy đủ nên dẫn đến tình trạng xử lý không triệt để các hành vi vi phạm Do đó, cần thiết phải nội luật hóa các quy định của Công ước CITES trong BLHS mới nhất để thể hiện sự tích cực của Việt Nam trong việc thực hiện các cam kết quốc tế

Thứ hai, BLHS năm 1999 chỉ hình sự hóa các hành vi: “săn bắt, giết,

vận chuyển, nuôi, nhốt, buôn bán trái phép động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ” hoặc “vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của loài động vật đó” Việc liệt kê trên đã trở nên thiếu đầy đủ khi đối chiếu với các quy định của Công ước CITES và các văn bản pháp luật khác có liên quan trong lĩnh vực này Điều này đã dẫn đến việc áp dụng pháp luật thiếu thống nhất, bị chi phối bởi tư duy mang tính chủ quan trong xử lý vi phạm về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm ở một

số địa phương trong thời gian qua

BLHS năm 1999 không quy định xử lý hành vi tàng trữ động vật nguy cấp, quý, hiếm nên việc xác định rõ hành vi “buôn bán, vận chuyển” để làm căn cứ xử lý hình sự trong các vụ việc phát hiện, thu giữ tang vật tại nơi ở, nơi cất giấu của đối tượng mặc dù hành vi “tàng trữ” hầu như gắn liền với

Thứ ba, BLHS năm 1999 và các nghị định, thông tư hướng dẫn lấy

giá trị quy đổi bằng tiền của tang vật để xác định hậu quả làm căn cứ định tội, định khung trong khi đó việc xác định giá trị của tang vật là không thể

do tang vật là động vật nguy cấp, quý, hiếm cần ưu tiên bảo vệ thuộc danh mục cấm mua bán, lưu thông nên không có cơ sở định giá… Hơn nữa, BLHS năm 1999 không có quy định cụ thể mức định lượng của động vật, sản phẩm, bộ phận cơ thể của loài động vật đó để các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng thống nhất các quy định trong xử lý tội phạm Đây là một trong những hạn chế của BLHS năm 1999, do đó BLHS mới cần quy định

cụ thể mức định lượng của động vật, cá thể, sản phẩm, bộ phận cơ thể không thể tách rời động vật, góp phần đảm bảo việc xử lý các hành vi vi phạm được đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không xử lý oan sai nhưng cũng tránh bỏ lọt tội phạm

Thứ tư, tại điểm d Khoản 2 Điều 190 BLHS năm 1999 quy định các

tình tiết định khung tăng nặng TNHS đối với Tội vi phạm các quy định về bảo

vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là

“Gây hậu quả rất nghiêm trọng” và “Gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng”

Đây là những tình tiết có tính chất định tính và để áp dụng được tình tiết này một cách chính xác, thống nhất thì đòi hỏi các cơ quan có thẩm quyền phải

ban hành văn bản hướng dẫn để cụ thể hóa như thế nào là “Gây hậu quả rất

nghiêm trọng”, “Gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng” Hơn nữa, với quy định

gộp tình tình tăng nặng “Gây hậu quả rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm

trọng” tại Khoản 2 Điều 190 BLHS 1999 chưa có sự phân hóa TNHS để đưa

ra các biện pháp xử lý đúng đắn, phù hợp hơn Bởi tính chất của hành vi phạm tội và mức độ hậu quả do tội phạm gây ra trong hai trường hợp này cơ bản là khác nhau Việc quy định hai trường hợp này cùng chung trong một tình tiết định khung rất dễ dẫn đến sự đánh đồng trên thực tế từ đó sẽ đưa ra các chế tài thiếu tính khách quan, công bằng

Thứ năm, trong BLHS năm 1999 có các quy định khác nhau như: Tội

buôn lậu (Điều 153), Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 154), Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (Điều 190) Thực tế, để xử lý hành

vi buôn bán, vận chuyển động vật, sản phẩm, bộ phận động vật nguy cấp, quý, hiếm qua biên giới trước đây, có cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng Điều

190, có cơ quan tiến hành tố tụng lại áp dụng quy định tại các Điều 153, 154 BLHS năm 1999 để xử lý hành vi vi phạm trong trường hợp này Như vậy, việc chồng chéo giữa các quy định pháp luật trong BLHS năm 1999 đã gây ra không ít khó khăn, lúng túng cho các cơ quan áp dụng pháp luật khi xử lý các

vụ vi phạm trong thời gian qua dẫn đến việc phải ra quyết định đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án và chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính Do đó, cần thiết có quy định sửa đổi, bổ sung, khắc phục tình trạng áp dụng các quy định khác nhau trên

1.3 Pháp luật quốc tế và một số nước quy định tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

1.3.1 Công ước quốc tế về buôn bán các loại động, thực vật hoang

ký kết năm 1973 và có hiệu lực từ ngày 01/7/1975

CITES được coi là một trong những Hiệp định đa phương về môi trường ra đời sớm nhất Công ước hướng đến sự đảm bảo việc thương mại quốc tế các tiêu bản của các loài động vật và thực vật hoang dã mà không đe dọa sự sống còn của các loài này trong tự nhiên Nó ràng buộc trách nhiệm của các nước thành viên tham gia CITES đưa ra một khuôn khổ mà các nước thành viên phải tuân thủ thông qua hệ thống luật pháp quốc gia của mình

Công ước có 3 phụ lục, trong đó đưa ra danh mục các loại với các cấp

độ cần bảo vệ khác nhau để bảo vệ hơn 34.000 loài động và thực vật (gần 5.000 loài động vật và 29.000 loài thực vật) do bị khai thác quá mức trong thương mại quốc tế:

- Phụ lục I: Bao gồm những loài bị đe doạ tuyệt chủng Thương mại đối với các loài này chỉ được phép trong một số trường hợp ngoại lệ và cần phải

có cả giấy phép xuất khẩu và giấy phép nhập khẩu cấp bởi Cơ quan quản lý CITES của nước xuất khẩu và nước nhập khẩu;

- Phụ lục II: Bao gồm những loài chưa bị đe doạ tuyệt chủng, nhưng có nguy cơ tuyệt chủng nếu tình trạng thương mại quá mức, không được kiểm soát Việc buôn bán, trao đổi những loài trong phụ lục này cần phải có giấy phép xuất khẩu được cấp bởi Cơ quan quản lý CITES của nước xuất khẩu;

- Phụ lục III: Gồm các loài được bảo vệ tại ít nhất một quốc gia thành viên theo luật pháp của họ nhằm ngăn chặn hoặc hạn chế việc khai thác và cần thiết phải có sự hợp tác với các nước thành viên khác để kiểm soát việc buôn bán Việc buôn bán những loài này cần có giấy phép xuất khẩu do Cơ quan quản lý CITES nước xuất khẩu cấp

Việt Nam tham gia vào CITES năm 1994 và trở thành thành viên thứ 121/178 quốc gia Từ khi tham gia vào CITES, Chính phủ, các bộ, ngành đã ban hành nhiều văn bản để xử lý hành vi xâm phạm động vật hoang dã, động vật nguy cấp, quý, hiếm Sau khi BLHS 2015 được Quốc hội thông qua (tuy chưa được sửa đổi, bổ sung năm 2017), ngày 24/02/2017, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũng đã kịp thời ban hành Thông tư số 04/2017/TT-BNNPTNT quy định Danh mục các loài động vật, thực vật hoang dã quy định

trong các Phụ lục của CITES Đây là văn bản quan trọng để các cơ quan chức

năng xử lý hành chính và các cơ quan tiến hành tố tụng tham khảo khi xác định hành vi phạm tội theo Điều 234 và Điều 244 Bộ luật Hình sự 2015

1.3.2 Pháp luật hình sự một số nước quy định tội vi phạm quy định

về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm

- Quy định tại Bộ luật hình sự nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

Trong BLHS nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa năm 2005, tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm được quy định tại Điều 341 BLHS nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa [11]

Nhìn chung, cả BLHS Việt Nam và BLHS Trung Hoa cùng quy định tội phạm này là tội phạm có cấu thành tội phạm hình thức, đều sử dụng khái niệm động vật quý hiếm được nhà nước ưu tiên bảo vệ, đều quy định các hành vi: săn, bắt, giết, buôn bán, vận chuyển các động vật hoặc buôn bán, vận chuyển sản phẩm từ các động vật là hành vi phạm tội

Điều 341 BLHS Trung Hoa không quy định hành vi nuôi, nhốt trái