Vấn đề không gian xanh trong quy hoạch xây dựng đô thị ở trung quốc từ 1978 đến nay – trường hợp thành phố thượng hải

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TRƯƠNG PHAN THANH THỦY VẤN ĐỀ KHÔNG GIAN XANH TRONG QUY HOẠCH XÂY DỰNG ĐÔ THỊ Ở TRUNG QUỐC TỪ 1978 ĐẾN NAY – TRƯ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN

VĂN -

TRƯƠNG PHAN THANH THỦY

VẤN ĐỀ KHÔNG GIAN XANH TRONG QUY HOẠCH XÂY DỰNG ĐÔ THỊ Ở TRUNG QUỐC TỪ 1978 ĐẾN NAY – TRƯỜNG HỢP THÀNH PHỐ THƯỢNG HẢI

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Châu Á học

Hà Nội – 2018

Công trình được hoàn thành tại Khoa Sau Đại học – Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: TS NHÂM THỊ THANH LÝ

Phản biện 1: PGS.TS PHẠM HỒNG THÁI

Phản biện 2: TS BÙI THỊ THANH HƯƠNG

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ tại: Văn phòng Khoa Đông phương, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, vào hồi 9 giờngày 12 tháng 10 năm

2018

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài:

Kể từ khi cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất diễn

ra, các vấn đề như dân số đô thị đông đúc, tập trung, giao thông

ùn tắc, tài nguyên thiếu thốn, môi trường ô nhiễm, hệ sinh thái suy thoái đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc nâng cao chất lượng cuộc sống của con người

Không gian xanh là một bộ phận quan trọng cấu thành nên hệ sinh thái đô thị, là một nội dung quan trọng trong xây dựng và quản lý đô thị Nó có tác dụng quan trọng trong việc cải thiện sinh thái đô thị, làm môi trường đô thị trở nên tốt hơn Thông qua đó, không gian xanh nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, tạo ra môi trường thuận lợi cho xây dựng kinh tế

và đầu tư với quy mô lớn

Mặc dù không gian xanh đô thị không phải là vấn đề mới trên thế giới, nhưng ở Việt Nam vẫn chưa nghiên cứu sâu về vấn đề này Trung Quốc đã có rất nhiều nghiên cứu về không gian xanh đô thị và đặc biệt coi trọng vấn đề quy hoạch, xây dựng không gian xanh Chính quyền Trung Quốc đã đề xuất rất nhiều chính sách, kế hoạch liên quan đến không gian xanh, đặc biệt là kể từ sau năm 1978 Trong đó, một ví dụ điển hình về quy hoạch, xây dựng không gian xanh ở Trung Quốc đó là thành phố Thượng Hải Chỉ sau hơn 20 năm, Thượng Hải đã từ

một thành phố “thiếu thốn màu xanh” trở thành “thành phố vườn cấp quốc gia”

Thông qua nghiên cứu, tìm hiểu về chính sách, thực trạng quy hoạch, xây dựng không gian xanh đô thị ở Trung Quốc với

trường hợp thành phố Thượng Hải từ sau cải cách đến nay, chúng ta có thể hiểu thêm được tầm quan trọng của không gian xanh trong quy hoạch, xây dựng đô thị, từ đó rút ra những kinh nghiệm, nhằm đưa ra những kiến nghị, gợi mở cho Việt Nam

Xuất phát từ lý do đó, tác giả chọn đề tài: “Vấn đề không gian xanh trong quy hoạch xây dựng đô thị ở Trung Quốc từ

1978 đến nay – Trường hợp thành phố Thượng Hải” làm luận

văn thạc sĩ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:

2.1 Nghiên cứu trên thế giới:

Nhiều cuốn sách, báo cáo bài tạp chí đã nghiên cứu về định nghĩa và tầm quan trọng của không gian xanh Báo cáo

“Phát triển công viên thành phố, sân chơi và không gian xanh”

(2002) của các tác giả Nigel Dunnett, Carys Swanwick và Helen Woolley nghiên cứu định nghĩa của không gian xanh, phân tích tầm quan trọng của không gian xanh đô thị đối với tương lai của các thành phố và thị trấn ở Anh Cuốn sách

“Không gian mở đô thị” (2003) của tác giả Hellen Wolley tập

trung vào tầm quan trọng của không gian mở, không gian xanh

đô thị trong cuộc sống đô thị hàng ngày Cuốn sách “Không gian xanh trong cộng đồng” (2016) của hai tác giả Deniz Aslan

và Yossapon Boonsom cũng tìm hiểu về vai trò quan trọng của

không gian xanh đô thị trong cộng đồng Cuốn sách “Các thành phố châu Âu và không gian xanh: London, Stockholm, Helsinki

và St Petersburg, 1850-2000” (2006) do Peter Clark biên tập

nghiên cứu sự phát triển không gian xanh ở các thành phố châu

Âu hiện đạiNgoài ra, nhiều báo cáo, bài tạp chí cũng đề cập đến

các vấn đề trên như “Bản chất, vai trò và giá trị của không gian xanh trong thị trấn và thành phố: Tổng quan” (2003) của Nigel Dunnett, Carys Swanwick và Helen Woolley,“Không gian xanh

đô thị và cách tiếp cận tích hợp đối với môi trường bền vững”

của Shah Md Atiqul Haq

Về phân loại không gian xanh đô thị, mỗi nước lại có hệ thống phân loại riêng và các tác giả cũng đưa ra cách phân loại

của riêng mình Cuốn sách “Đường xanh ở Hoa Kỳ” (1990) của

tác giả Charles E Little trình bày đặc điểm của đường xanh

hoặc không gian mở dạng tuyến Bài tạp chí “Phân loại không gian mở công cộng toàn diện sử dụng hệ thống phân loại về phát triển bền vững của không gian mở công cộng” (2016) của

Ashkan Nochian, Osman Mohd Tahir, Suhardi Maulan và Mehdi Rakhshandehroo đánh giá và so sánh hệ thống phân loại không gian mở ở một số nước phát triển và đang phát triển như

Mỹ, Singapore và Kuala Lumpur, từ đó, đề xuất hệ thống phân loại không gian mở công cộng toàn diện cho Malaysia

Về vấn đề không gian xanh đô thị ở Trung Quốc, các tác giả trên thế giới cũng có nhiều công trình nghiên cứu Bài tạp

chí “Không gian công cộng mới ở đô thị Trung Quốc” (2008)

của Piper Gaubatz nghiên cứu sự phát triển của khu vực công cộng và năm loại khu vực công cộng là cảnh quan mới mở, quảng trường, không gian thương mại, không gian xanh và không gian chuyển tiếp với các ví dụ về Bắc Kinh, Thượng Hải

và Tây Ninh Đặc biệt, về vấn đề không gian xanh đô thị ở

Thượng Hải, cuốn sách “Không gian (công cộng đô thị) ở Thượng Hải” (2009) của tác giả Anke Haarmann đề cập đến

khái niệm về không gian công cộng và không gian tư nhân, đưa

ra một cái nhìn tổng quan về các biến đổi và các đặc điểm cơ bản của môi trường xây dựng ở Thượng Hải

2.2 Nghiên cứu ở Trung Quốc:

Cuốn sách “Quy hoạch hệ thống không gian xanh đô thị”

(2012) do Dương Lại Lệ chủ biên đã trình bày những kiến thức

và lí luận cơ bản về quy hoạch hệ thống không gian xanh đô thị, lịch sử phát triển của không gian xanh đô thị trên thế giới và ở Trung Quốc, chức năng của không gian xanh, vấn đề thiết kế,

quy hoạch không gian xanh Ngoài ra, các cuốn sách “Quy hoạch hệ thống không gian xanh đô thị” (2009) do Khổng Tường Phong chủ biên, “Quy hoạch hệ thống không gian xanh

đô thị” (2011) do Dương Thụy Khanh, Trần Vũ chủ biên cũng trình bày những vấn đề trên Về phần bài tạp chí, bài viết “

„Không gian xanh‟ và „quy hoạch hệ thống không gian xanh đô thị‟ ” (2013) của hai tác giả Kim Vân Phong và Trương Duyệt

Văn nghiên cứu khái niệm “không gian xanh”, nguồn gốc, ý nghĩa của nó so với khái niệm “xanh hóa” và ý nghĩa từ góc độ quy hoạch đô thị, từ đó tìm ra ý nghĩa thực sự của “không gian xanh” Về phân loại không gian xanh đô thị ở Trung Quốc, bài

viết “Bình luận về nghiên cứu phân loại hệ thống không gian xanh trong khu vực đô thị ở nước ngoài” (2007) của các tác giả

Khương Doãn Phương, Lưu Tân Nghị, Lưu Tụng & Vương Lệ Khiết trình bày hệ thống phân loại không gian xanh đô thị của

một số nước trên thế giới và của Trung Quốc Bài tạp chí “Phân loại không gian xanh đô thị” (1999) của tác giả Ngô Nhân Vĩ,

“Sự hình thành và phân loại hệ thống không gian xanh đô

thị”(2002) của tác giả Mã Cẩm Nghĩa trình bày cách phân loại

của mình

Về vấn đề không gian xanh đô thị ở thành phố Thượng

Hải, bài viết “Quy hoạch hệ thống không gian xanh đô thị ở Thượng Hải” (2002) của tác giả Trương Thức Dục trình bày

tình hình phát triển không gian xanh ở Thượng Hải, tư tưởng chỉ đạo, nguyên tắc, mục tiêu, bố cục tổng thể trong quy hoạch không gian xanh ở Thượng Hải Các bài tạp chí của tác giả

Trương Lãng như “Nghiên cứu bối cảnh tiến hóa hệ thống không gian xanh đô thị Thượng Hải” (2009) trình bày các giai

đoạn phát triển đô thị và không gian xanh của Thượng Hải;

“Nghiên cứu xu thế và đặc trưng tiến hóa kết cấu bố cục hệ thống không gian xanh đô thị - Trường hợp thành phố Thượng Hải” (2009) nghiên cứu sự thay đổi về kết cấu, bố cục, đặc

trưng, quy luật và xu thế phát triển của bố cục hệ thống không gian xanh ở Thượng Hải

2.3 Nghiên cứu ở Việt Nam:

Thượng Hải là một ví dụ điển hình về quy hoạch, xây dựng không gian xanh Tuy nhiên, hiện nay, Việt Nam chưa có một bài nghiên cứu cụ thể nào về không gian xanh của Trung Quốc, đặc biệt là về thành phố Thượng Hải Vì thế, nghiên cứu chính sách, kinh nghiệm quy hoạch, xây dựng không gian xanh của Thượng Hải nói riêng và Trung Quốc nói chung sẽ là nguồn

tư liệu cần thiết cho việc quy hoạch, xây dựng không gian xanh

ở Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

3.1 Mục đích:

Nghiên cứu, đánh giá các chính sách, chủ trương, thực trạng quy hoạch, xây dựng không gian xanh đô thị của thành phố Thượng Hải, Trung Quốc qua các giai đoạn từ năm 1978 đến nay Từ đó có những liên hệ thiết thực cho việc quy hoạch, xây dựng không gian xanh đô thị tại Việt Nam và đề xuất những kiến nghị, gợi mở cho Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ:

- Làm rõ khái niệm không gian xanh đô thị và vai trò của

nó trong quy hoạch, xây dựng đô thị

- Phân tích nội dung của các chính sách, nghiên cứu, đánh giá thực trạng quy hoạch, xây dựng không gian xanh đô thị ở Thượng Hải, Trung Quốc qua các thời kỳ từ sau 1978 đến nay

- Liên hệ, định hướng, giải pháp cho việc quy hoạch, xây dựng không gian xanh đô thị tại Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Một là chính sách quy hoạch, xây dựng không gian xanh

đô thị của Thượng Hải từ năm 1978 đến nay, hai là thực trạng xây dựng không gian xanh ở Thượng Hải từ 1978 đến nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: Thượng Hải, Trung Quốc

- Phạm vi thời gian: từ năm 1978 đến nay

5 Phương pháp nghiên cứu:

5.1 Nguồn tư liệu:

5.2 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp kế thừa tài liệu

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc của luận văn:

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn được xây dựng theo kết cấu 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở khoa học về không gian xanh trong

quy hoạch, xây dựng đô thị

- Chương 2: Chính sách của Thượng Hải về quy hoạch,

xây dựng không gian xanh đô thị từ năm 1978 đến nay

- Chương 3: Tình hình xây dựng không gian xanh đô thị

ở Thượng Hải từ năm 1978 đến nay và liên hệ với Việt Nam

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ KHÔNG GIAN XANH TRONG QUY HOẠCH, XÂY DỰNG ĐÔ THỊ

1.1 Khái niệm về không gian xanh đô thị:

1.1.1 Khái niệm trên thế giới:

Cơ quan bảo vệ môi trường Hoa Kỳ (EPA) định nghĩa:

Không gian xanh là một phần của không gian mở mà đất đai một phần hoặc hoàn toàn được bao phủ bởi cỏ, cây, cây bụi, hoặc thảm thực vật khác Tuy nhiên, ở phương Tây, những không gian này thường được gọi bởi thuật ngữ “không gian mở

đô thị”, và cả hai thuật ngữ có thể được sử dụng thay thế cho nhau

1.1.2 Khái niệm ở Trung Quốc:

Trong “Tiêu chuẩn phân loại không gian xanh đô thị CJJ/T85-2002” ban hành tháng 9 năm 2002, không gian xanh

đô thị chỉ đất đô thị có hình thái tồn tại chủ yếu là thảm thực vật

tự nhiên và thảm thực vật nhân tạo

Tóm lại, không gian xanh đô thị chỉ khu đất được xanh hóa, được che phủ bởi thảm thực vật tự nhiên và nhân tạo, nằm trong khu vực thành phố và vùng ngoại ô, có chức năng cung cấp nơi nghỉ ngơi, vui chơi giải trí cho người dân, bảo vệ, cải thiện môi trường đô thị, làm đẹp thành phố

1.2 Vai trò của không gian xanh trong quy hoạch, xây dựng

đô thị:

Không gian xanh có tác dụng bảo vệ môi trường như hút khí CO2, cung cấp O2 và ngăn chặn các chất khí bụi độc hại Không gian xanh còn có tác dụng hạn chế tiếng ồn, nhất là ở khu vực nội thành Ở vùng ngoại thành, không gian xanh có tác dụng chống xói mòn, điều hòa mực nước ngầm

Không gian xanh là nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng, giải trí của người dân, đáp ứng các nhu cầu giao tiếp xã hội Hơn nữa, không gian xanh còn góp phần tạo dựng không gian kiến trúc cảnh quan đặc trưng của thành phố

1.3 Khái quát lịch sử phát triển không gian xanh đô thị ở Trung Quốc:

1.3.1 Giai đoạn trước năm 1978:

Từ xưa, người Trung Quốc cổ đại thường trồng cây ven đường, xây dựng vườn cảnh

Đến năm 1868, công viên đầu tiên của Trung Quốc với tên gọi Công viên công cộng (Public Park) đã được xây dựng ở Bến Thượng Hải (Thượng Hải) Do kinh tế lạc hậu và chiến

tranh liên miên, nên một số thành phố lớn và thành phố ven biển của Trung Quốc chỉ xây dựng một số ít công viên

Trong giai đoạn kế hoạch 5 năm lần thứ nhất sau năm

1949, quy hoạch tổng thể của một số thành phố mới ở Trung Quốc đề xuất khái niệm hệ thống không gian xanh, nhiều thành phố bắt đầu xây dựng không gian xanh đô thị với quy mô lớn Năm 1958, Chính phủ Trung Quốc đề xuất phong trào xây dựng vườn và công viên (Đại địa lâm viên hóa) và phương châm “xây dựng vườn cảnh kết hợp với sản xuất”

Trong suốt giai đoạn “Cách mạng Văn hóa” (1966-1976), toàn bộ Trung Quốc lâm vào cảnh hỗn loạn, việc phát triển đô thị và xây dựng không gian xanh cũng bị trì trệ

1.3.2 Giai đoạn từ năm 1978 đến nay:

 Giai đoạn 1978 – 1991:

Vào tháng 12 năm 1978, trong Hội nghị về vườn cảnh và xanh hóa đô thị lần thứ ba, chính phủ Trung Quốc đề xuất rõ ràng những phương châm, nhiệm vụ về cảnh quan đô thị và nhanh chóng thực hiện các yêu cầu về xây dựng vườn cảnh trong thành phố

Việc ban hành “Luật quy hoạch đô thị 1989” là một mốc

quan trọng trong quy hoạch đô thị ở Trung Quốc hiện đại

trong năm 1992, Chính phủ Trung ương ban hành “Quy định về xanh hóa đô thị”

Năm 1993, “Quy định về các chỉ tiêu trong xây dựng không gian xanh đô thị” được ban hành, và thiết lập ba chỉ tiêu

là “diện tích không gian xanh công cộng bình quân trên đầu người”, “độ che phủ xanh” và “tỷ lệ không gian xanh”

 Giai đoạn 2001 – nay:

Năm 2001, sau “Thông tư về tăng cường xây dựng không gian xanh đô thị” và bài phát biểu của phó thủ tướng Ôn Gia

Bảo tại Hội nghị công tác xanh hóa đô thị toàn quốc, các cấp lãnh đạo cực kỳ coi trọng công tác xanh hóa đô thị

Năm 2002, Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị - Nông thôn ban hành một loạt các luật, các văn kiện đồng bộ và các tiêu

chuẩn quy phạm như “Tiêu chuẩn về phân loại không gian xanh đô thị”, “Đại cương về lập phương án quy hoạch hệ thống không gian xanh đô thị” (Bản thí điểm), “Thông tư về tăng cường bảo hộ tính đa dạng sinh học trong đô thị” Năm 2004,

Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị - Nông thôn đề xuất xây dựng in

và phát hành Thông tư về “Ý kiến thực thi xây dựng thành phố vườn sinh thái”, và tiến hành hoạt động thí điểm

Năm 2006, Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị - Nông thôn tổ chức “Hội nghị toàn quốc về cảnh quan tiết kiệm”

Năm 2008, “Tiêu chuẩn đánh giá cảnh quan đô thị”

được ban hành thực thi vào năm 2010

Có thể nói, quy hoạch không gian xanh đô thị của Trung Quốc kể từ sau năm 1978 đã bước vào giai đoạn phát triển ổn định và nhảy vọt Việc quy hoạch, xây dựng không gian xanh

đô thị đã được được chuẩn hóa, có tính khoa học, hợp lý, và được tiến hành theo kế hoạch

1.4 Tiêu chí phân loại không gian xanh đô thị hiện hành ở Trung Quốc:

Tiêu chí phân loại không gian xanh đô thị hiện nay của

Trung Quốc là “Tiêu chuẩn phân loại không gian xanh đô thịCJJ/T85-2002” được ban hành vào năm 2002 Dựa vào chức

năng, không gian xanh đô thị được phân thành loại lớn, loại vừa

và loại nhỏ, tổng cộng có 5 loại lớn, 13 loại vừa và 11 loại nhỏ Năm loại lớn bao gồm Công viên công cộng, Không gian xanh sản xuất, Không gian xanh phòng hộ, Không gian xanh phụ thuộc và các loại không gian xanh khác Trong đó, bốn loại đầu nằm trong khu vực đất xây dựng đô thị, còn loại cuối lại nằm ngoài khu vực đất xây dựng đô thị, nhưng vẫn tính là nằm trong thành phố

Trước năm 1978, Trung Quốc hầu như không có một kế hoạch chuyên nghiệp nào cho quy hoạch, xây dựng không gian xanh trước năm 1978 Sau năm 1978, chính phủ Trung Quốc đã rất coi trọng việc quy hoạch, xây dựng không gian xanh và ban hành một loạt chính sách, luật pháp về không gian xanh Từ đó,