Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở đắk lắk hiện nay

Ý thức được những hạn chế, yếu kém về năng lực tư duy lý luận của một bộ phận cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk nên trong thời gian qua, Ban thường vụ tỉnh ủy Đắk Lắk và các ba

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẶNG NGUYÊN HÀ

NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN

CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ CẤP TỈNH

Ở ĐẮK LẮK HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẶNG NGUYÊN HÀ

NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN

CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ CẤP TỈNH

Ở ĐẮK LẮK HIỆN NAY

Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Mã số: 62 22 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thúy Vân

XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI

ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN TIẾN SĨ CẤP ĐHQG Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận án tiến sĩ

PGS.TS Nguyễn Thị Thúy Vân PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thị Thúy Vân Các số liệu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả luận án

Đặng Nguyên Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp mới của luận án 9

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 9

7 Kết cấu của luận án 10

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 11

1.1 Các công trình nghiên cứu trên phương diện lý luận về tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận 11

1.2 Các công trình nghiên cứu về thực trạng, quan điểm và giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp 19

1.3 Khái quát các kết quả cơ bản và vấn đề đặt ra luận án tiếp tục nghiên cứu 27

Tiều kết chương 1 31

Chương 2 NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ CẤP TỈNH – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 32

2.1 Tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận 32

2.1.1 Tư duy lý luận 32

2.1.2 Năng lực tư duy lý luận 36

2.1.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến việc nâng cao năng lực tư duy lý luận 41

2.2 Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh và năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh 47

2.2.1 Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh 47 2.2.2 Năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh53 2.2.3 Vai trò của năng lực tư duy lý luận đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh 56

2.3 Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản

lý cấp tỉnh 61

2.3.1 Nội dung nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh 62 2.3.2 Mục đích, chủ thể, phương thức và tiêu chí nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh 69

Tiểu kết chương 2 71 Chương 3 NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ CẤP TỈNH Ở ĐẮK LẮK HIỆN NAY- THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA 73 3.1 Khái quát chung về tỉnh Đắk Lắk và đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản

lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay 73

3.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của Đắk Lắk 73 3.1.2 Tình hình đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk 76

3.2 Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản

lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay – thành tựu và nguyên nhân 80

3.2.1 Thành tựu nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay 80 3.2.2 Nguyên nhân của những thành tựu trong nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk 97

3.3 Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản

lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk - hạn chế và nguyên nhân 99

3.3.1 Một số hạn chế trong nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán

bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk 99

3.3.2 Nguyên nhân của những hạn chế trong nâng cao năng lực tư duy lý luận của cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk 108

3.4 Một số vấn đề đặt ra từ việc nâng cao năng lực tƣ duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay 112

3.4.1 Mâu thuẫn giữa yêu cầu phải tiếp tục nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh trong tình hình mới với những bất cập trong nội dung và các biện pháp để thực hiện nó 112 3.4.2 Mâu thuẫn giữa tình hình chính trị phức tạp ở tỉnh Đắk Lắk với việc nâng cao bản lĩnh chính trị của một số các bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk 116

4.1.1 Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản

lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay phải được tiến hành thường xuyên, liên tục thông qua đào tạo, bồi dưỡng và hoạt động thực tiễn 121 4.1.2 Tạo lập môi trường xã hội dân chủ, kích thích đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk tự giác nâng cao năng lực tư duy lý luận 124 4.1.3 Tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội tạo bước chuyển biến tích cực về đời sống vật chất, tinh thần cho cán bộ và nhân dân 125

4.2 Giải pháp chủ yếu nhằm tiếp tục nâng cao năng lực tƣ duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay 126

4.2.1 Tăng cường đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục lý luận chính trị cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk 126 4.2.2 Tăng cường rèn luyện cán bộ qua công tác tổng kết thực tiễn 129

4.2.3 Mở rộng môi trường dân chủ, tập trung phát triển mạnh kinh tế- xã hội, đổi mới công tác quy hoạch, bổ nhiệm và đánh giá cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk theo hướng chuyên nghiệp, chất lượng cao 134 4.2.4 Tăng cường rèn luyện đạo đức cách mạng, nâng cao bản lĩnh chính trị của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh 139

Tiểu kết chương 4 143 KẾT LUẬN 144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 146 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 147 PHỤ LỤC 160

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tư duy lý luận là sản phẩm riêng có của con người, được hoàn thiện và phát triển trong hoạt động thực tiễn Nó là quá trình tiếp cận, nắm bắt và tái tạo hiện thực khách quan thông qua hệ thống các khái niệm, phạm trù lý luận

để phản ánh về hiện thực Tư duy lý luận không chỉ tồn tại với tư cách là kết quả của sự khái quát mặt bản chất, tính quy luật của hiện thực mà nó còn là một quá trình, một phương thức để tiếp cận hiện thực trên con đường tìm kiếm chân lý Chính sự tái tạo lại hiện thực bằng con đường khái quát lý luận

đã làm cho đối tượng được nhận thức hiện ra trong tính chỉnh thể vẹn toàn của nó, trong sự thống nhất nội tại của toàn bộ quá trình phát triển lịch sử dẫn đến nó Tư duy lý luận luôn gắn liền với thực tiễn Tư duy lý luận thông qua tri thức lý luận để cải tạo thực tiễn một cách khoa học và sáng tạo Nền tảng

tư duy lý luận của mỗi quốc gia sẽ quy định nên những thành tựu khoa học và

sự phát triển toàn diện của các quốc gia đó Chính vì vậy, Ph Ănghen đã khẳng định: “Một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao của khoa học thì không thể không có tư duy lý luận”[64, tr 489]

Với vai trò đặc biệt quan trọng như vậy nên việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực tư duy lý luận cho những chủ thể nhận thức và hoạt động thực tiễn là rất cần thiết, nhất là đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý Cán bộ lãnh đạo, quản lý là những người đề ra chủ trương, đường lối, đồng thời cũng có thể là người tổ chức, điều hành các hoạt động của tổ chức Họ vừa là người phải có năng lực bao quát các vấn đề chung lại vừa phải am hiểu thực tiễn để

có thể phát hiện các yêu cầu của thực tiễn cần giải quyết vào lý luận, tổng kết thực tiễn, vận dụng sáng tạo lý luận vào thực tiễn Vì thế, bồi dưỡng và nâng cao năng lực, trình độ tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý chính là cung cấp cho họ “chìa khóa” vạn năng để đảm đương chức trách, nhiệm vụ của mình một cách tốt nhất

Đắk Lắk là một tỉnh nằm ở trung tâm vùng Tây Nguyên, có vị trí chiến lược quan trọng về chính trị và an ninh - quốc phòng không chỉ đối với Tây Nguyên mà còn đối với cả nước Cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk

là những người trực tiếp gắn bó với địa phương; trưởng thành trong phong trào quần chúng; tích luỹ được nhiều kinh nghiệm thực tiễn; hiểu rõ tâm tư nguyện vọng, truyền thống văn hóa, phong tục tập quán của các dân tộc trong tỉnh; có khả năng phát hiện vấn đề và đưa ra các giải pháp để giải quyết những vấn đề cụ thể, phong phú, phức tạp phù hợp với thực tiễn của địa phương; phát huy được các điều kiện sẵn có ở địa phương Từ những kinh nghiệm phong phú và đa dạng có được trong quá trình hoạt động và chỉ đạo thực tiễn, đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk đã xử lý công việc linh hoạt, sáng tạo, vừa giữ vững quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước vừa mềm dẻo trong việc giải quyết các vấn đề của thực tiễn dựa trên điều kiện đặc thù của địa phương Nhờ đó, Đắk Lắk, tuy là Tỉnh có sự đa dạng về văn hóa, sắc tộc, tôn giáo, là địa phương mà các thế lực thù địch có nhiều hoạt động chống phá, nhưng vẫn có được sự phát triển về kinh tế - xã hội, giữ vững được an ninh chính trị và trật tự xã hội Tuy nhiên, so với yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới là đưa tỉnh Đắk Lắk trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng Tây Nguyên, thì năng lực tư duy lý luận của một bộ phận cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk còn có những hạn chế, bất cập, cần phải khắc phục Quá trình sinh sống và làm việc với điều kiện địa lý, tập tục, thói quen, điều kiện kinh tế - xã hội đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển năng lực tư duy lý luận của cán

bộ nói chung và cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh nói riêng ở Đắk Lắk Hiện nay, kinh tế của Đắk Lắk đã có bước chuyển dịch nhưng vẫn chưa tạo ra bước phát triển mạnh mẽ do năng suất lao động chưa cao, sự phát triển đa dạng của các thành phần kinh tế chưa được khai thác hết, hoạt động sản xuất, hoạt động

xã hội còn dựa nhiều vào tư duy kinh nghiệm Đặc biệt địa bàn tỉnh Đắk Lắk

rộng, khí hậu khắc nghiệt, nhiều dân tộc cùng sinh sống, mật độ dân cư phân bố không đồng đều, trình độ dân trí của phần đông các dân tộc thiểu số còn thấp Việc đề cao kinh nghiệm sống của cá nhân cộng với môi trường tự nhiên khắc nghiệt, nhiều vấn đề chính trị- xã hội phức tạp cần sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Trung ương đã hình thành nên tư duy an phận, bảo thủ, thiếu tính chủ động, sáng tạo trong hoạt động thực tiễn của một bộ phận cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh, từ đó, nảy sinh tâm lý thụ động, lệ thuộc vào cấp trên, thiên về tuân thủ, chấp hành chỉ thị của cấp trên một cách máy móc hơn là trăn trở suy nghĩ, sáng tạo phát huy nội lực của mình trước những vấn đề do thực tiễn địa phương đặt ra Đây chính là những lực cản nặng nề trong quá trình bồi dưỡng và phát triển năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk

Ý thức được những hạn chế, yếu kém về năng lực tư duy lý luận của một

bộ phận cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk nên trong thời gian qua, Ban thường vụ tỉnh ủy Đắk Lắk và các ban ngành liên quan đã rất chú trọng vào công tác trang bị tri thức lý luận, tổng kết thực tiễn, có nhiều biện pháp kích thích sự sáng tạo của các chủ thể trong nhận thức và hành động Nhiều sáng kiến, giải pháp đã được triển khai và bước đầu mang lại kết quả khả quan Tuy nhiên, trước yêu cầu của tình hình mới rất cần có sự chỉ đạo kiên quyết, năng động, sáng tạo để phát triển bứt phá đang đặt ra những yêu cầu cao cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk

Thực tế đó đặt ra yêu cầu của việc cần chú trọng nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay

nhằm đáp ứng đòi hỏi của nhiệm vụ mới Vì lý do đó, tôi chọn đề tài: ―Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay‖ làm công trình nghiên cứu của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn năng lực tư duy lý luận và

nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk, luận án đề xuất một số quan điểm và giải pháp cơ bản nhằm tiếp tục nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ phát triển của địa phương trong giai đoạn mới

- Tổng quan tình hình nghiên cứu về tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận

và nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh

- Nêu và phân tích một số nội dung lý luận chung về năng lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh

- Đánh giá thực trạng nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán

bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay, chỉ rõ nguyên nhân và nêu lên những vấn đề đặt ra từ thực trạng đó

- Đề xuất một số quan điểm và giải pháp cơ bản nhằm tiếp tục nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh

- Phạm vi: Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo cấp tỉnh trong các tổ chức Đảng, chính quyền ở tỉnh Đắk Lắk Số liệu khảo sát được lấy qua các báo cáo đánh giá tổng kết của Đảng bộ, chính quyền tỉnh Đắk Lắk từ năm 2011 trở lại đây

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận án dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam và đặc biệt là nội dung

của Lôgic học mác xít về tư duy, tư duy lý luận; về công tác xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý trong thời kỳ đổi mới

- Luận án khai thác kết quả nghiên cứu trong các công trình khoa học đã công bố có nội dung liên quan đến luận án

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu của phép biện chứng duy vật và các phương pháp nghiên cứu của các khoa học liên ngành như: Phương pháp phân tích, tổng hợp; thống nhất lôgic - lịch sử; hệ thống - cấu trúc; khái quát hóa, hệ thống hóa, thống kê, đối chiếu so sánh, phân tích số liệu để nghiên cứu

5 Đóng góp mới của luận án

- Làm rõ một số nội dung lý luận về năng lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý nói chung, cấp tỉnh nói riêng

- Luận án phân tích và luận giải ở khía cạnh Triết học nguyên nhân và những vấn đề đặt ra từ thực trạng nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk, từ đó đề xuất một số quan điểm và giải pháp có giá trị tư vấn cho các cấp chính quyền nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý nói chung, cấp tỉnh ở Đắk Lắk nói riêng

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần hoàn thiện thêm về mặt lý luận những vấn đề liên quan đến năng lực tư duy, năng lực tư duy lý luận, nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý

- Kết quả nghiên cứu của luận án có giá trị tư vấn đối với các cấp Đảng, chính quyền khi ban hành các chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật trong việc xây dựng đội ngũ cán bộ, đáp ứng yêu cầu của quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

Luận án cũng có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy, nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến tư duy lý luận

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương, 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Các công trình nghiên cứu trên phương diện lý luận về tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận

Nghiên cứu về vấn đề tư duy nói chung, tư duy lý luận, năng lực tư duy

lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận được các nhà khoa học cả trong nước và ngoài nước đặc biệt quan tâm với nhiều công trình có giá trị cả về lý luận và thực tiễn

Các học giả nước ngoài, khi nghiên cứu về tư duy chủ yếu đề cập tới khái niệm tư duy khoa học, tư duy biện chứng, phương pháp tư duy hay tư duy lôgic , điều này được thể hiện qua hàng loạt các công trình của các nhà

Triết học Xô Viết nửa sau thế kỷ XX Chẳng hạn như công trình: ―Nguyên lý lôgic biện chứng‖[89] của M.M.Rôdentan Đây là một trong những công trình

hệ thống hóa căn bản những nội dung của lôgic học biện chứng mác xít với tư cách là khoa học về phương pháp tư duy khoa học Với tư cách là đối tượng nghiên cứu của lôgic học, tác giả khẳng định tư duy lôgic là công cụ quan trọng giúp con người có thể nhận thức đúng và cải tạo thế giới có hiệu quả, đồng thời tác giả cũng chỉ ra những quy luật vận động của tư duy trong mối

liên hệ không thể tách rời với hiện thực E.V.ILencôv với công trình: ―Lôgic học biện chứng‖ [47] đã dành 2 chương (2 bút ký): Bút ký 2: Tư duy như là

thuộc tính của thực thể; bút ký 8: Cách hiểu duy vật về tư duy , để phân tích cách hiểu duy vật về tư duy trên cơ sở phê phán những quan điểm sai lầm của các nhà Triết học trước Mác, đặc biệt là Heghen trong quan niệm về tư duy Việc coi tư duy như là “cái tư tưởng” là quan niệm rất đặc sắc của E.V

ILencôv khi ông cho rằng: ―Cái tư tưởng là hình thức chủ quan của hiện thực khách quan, tức là sự phản ánh của thế giới bên ngoài vào các hình thức hoạt động của con người, vào các hình thức ý thức và ý chí của anh ta‖ [47,

tr.335] từ đó khẳng định tính đúng đắn của lập trường duy vật khi coi tư duy

là sự phản ánh hiện thực khách quan một cách đặc thù

Ngoài ra, còn có các công trình như: ―Lôgic học‖ [34, tr.15] của Đ.P.Goócki; ―Lôgic biện chứng‖ [146] của I.D.Anđrâyep; ―Phương pháp nhận thức biện chứng‖ [91] của A.P.Septulin Những công trình này, tùy ở góc độ

tiếp cận, đều có đề cập tới khái niệm tư duy và những đặc điểm cơ bản của tư duy biện chứng

Ở trong nước, nếu khái niệm tư duy là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như: Triết học, tâm lý học, sinh lý thần kinh cao cấp, ngôn ngữ học thì khái niệm tư duy lý luận, chủ yếu được nghiên cứu từ góc độ Triết học, với tư cách là các trình độ khác nhau của tư duy: Tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận Một số công trình đã bước đầu chỉ ra bản chất của

tư duy lý luận, năng lực tư duy, năng lực tư duy lý luận, sự vận động của tư duy lý luận và các yếu tố tác động tới năng lực tư duy lý luận

Tác giả Trần Thành với công trình: ―Tư duy lý luận với hoạt động của người cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo thực tiễn‖ [101] cho rằng tư duy lý luận là

hình thức cao nhất của tư duy, đó là quá trình tiếp cận, nắm bắt, nhận thức và tái tạo hiện thực khách quan bằng lý luận, bằng hệ thống khái niệm, phạm trù, quy luật Với tư cách là hình thức cao nhất của tư duy, tư duy lý luận nắm bắt, tái tạo hiện thực khách quan không phải bằng những khái niệm thông thường

mà bằng những khái niệm lý luận Theo tác giả: ―Những khái niệm này giúp

tư duy con người có thể đi sâu vào bản chất sự vật, tìm kiếm và vạch ra quy luật của sự vật, hiện tượng Do đó, quá trình này không phải là hành động đơn giản, bất chợt, rời rạc mà là có quy trình, có hệ thống mang tính chỉnh thể và tính nghệ thuật cao‖ [101, tr 15-16] Tác giả cho rằng, xét về nội

dung, cấu trúc tư duy lý luận có 3 nghĩa: Thứ nhất, tư duy lý luận với tư cách

là quá trình đang vận động để khám phá, nắm bắt, tái tạo hiện thực; thứ hai, tư duy lý luận được hiểu và sử dụng như là phong cách, cách thức, phương thức

tư duy; thứ ba, tư duy lý luận với tư cách là một kết quả đã có, đã thành hình, như là sản phẩm trí tuệ cao có được nhờ sự tích lũy tri thức trong hoạt động hàng ngày của con người về hiện thực

Trực tiếp bàn về bản chất của tư duy lý luận, tác giả Phạm Hồng Quý

trong bài: ―Tư duy lý luận và bản chất của nó‖ [88] cho rằng, tư duy lý luận

là sự khái quát hóa lý luận nên tiến gần hơn chân lý khách quan, thoát khỏi sự

lệ thuộc trực tiếp vào sự vật Tư duy lý luận là sự phản ánh một cách sâu sắc cái bản chất bên trong của sự vật Xét về bản chất thì tư duy lý luận là quá trình sáng tạo lại hiện thực dưới dạng tinh thần, đi sâu vào nhận thức bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng bằng cách hệ thống hóa những khái niệm, phạm trù khoa học theo những quy luật lôgic chặt chẽ

Tác giả Bùi Thanh Quất trong bài viết: ―Góp thêm một vài suy nghĩ về lý luận nhận thức biện chứng duy vật‖ [82], không chỉ phân tích khái niệm tư

duy lý luận mà còn chỉ ra năm đặc điểm của tư duy lý luận Tác giả định

nghĩa: ―Tư duy lý luận là hệ tri thức - hệ tri thức này gắn bó chặt chẽ với nhau về mặt logic, tạo thành quan niệm hoàn chỉnh phản ảnh bản chất, các quy luật hoạt động và phát triển của khách thể nghiên cứu đang hoạt động sản sinh ra tri thức mới, có khả năng chỉ đạo hoạt động thực tiễn‖ [82, tr.47]

Tư duy lý luận có những đặc trưng cơ bản như: Tính khoa học; tính sáng tạo; biết sử dụng tự giác bộ công cụ của lý tính là những khái niệm, phạm trù, phán đoán, suy lý, các lý thuyết khoa học và vận hành dưới dạng các phương pháp, biện pháp cụ thể dựa trên các căn cứ khoa học; gắn liền với thực tiễn, chỉ đạo hoạt động thực tiễn

Tác giả Trần Nhâm trong công trình: ―Tư duy lý luận với sự nghiệp đổi mới‖ [72] đã tổng kết, khái quát bối cảnh trên thế giới và ở Việt Nam trong thời

kỳ đầu của công cuộc đổi mới để nhấn mạnh, đổi mới tư duy chính là khởi đầu của sự nghiệp đổi mới, trong đó đổi mới tư duy kinh tế là bước đột phá trong tư duy lý luận của Đảng ta trong quá trình đổi mới Sau khi làm rõ một số nội dung

của tư duy lý luận, tác giả luận bàn nhiều về vai trò của tư duy lý luận, khi cho

rằng: ―Mỗi bước phát triển của lý luận được đánh dấu bằng sự ra đời của những luận điểm mới và được thực tiễn thẩm định Do đó, nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn đều nhằm dự báo một cách khoa học các quá trình khách quan

đã, đang và sẽ vận động theo đúng xu thế phát triển của nó‖ [72, tr 193]

Tác giả Nguyễn Thanh Tân trong cuốn sách: ―Lôgic vận động của khái niệm trong tư duy lý luận‖ [96] trên cơ sở phân tích các khái niệm tư duy, tư

duy lý luận, tác giả chỉ ra các quy luật vận động cơ bản của khái niệm trong

tư duy lý luận, các chiều hướng cơ bản của sự vận động khái niệm trong tư duy lý luận Theo tác giả, tư duy lý luận là tư duy ở trình độ cao, là sự phản ánh cái bản chất, tính quy luật của đối tượng trong quá trình phát triển Tư duy lý luận luôn vận động theo khách thể mà nó phản ánh, đồng thời cũng vận động theo những quy luật của riêng nó, biểu hiện thông qua lôgic vận động của các khái niệm theo xu hướng: Sự vận động của khái niệm theo nhiều chiều hướng làm sâu sắc thêm nội hàm và mở rộng ngoại diên; trong tương tác với nhau, các khái niệm vận động theo hướng sản sinh ra khái niệm mới;

sự vận động của khái niệm theo hướng bổ sung, đổi mới tri thức và hiện thực hóa trong quan hệ với thực tiễn Từ nội dung và ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu, tác giả rút ra kết luận: Các quy luật và chiều hướng có tính quy luật của

sự vận động khái niệm, cũng hợp thành lôgic đổi mới, phát triển tư duy lý luận nói chung Do vậy, việc nghiên cứu lôgic vận động của khái niệm là cơ

sở để xác định phương hướng và các giải pháp cơ bản nhằm đổi mới, phát triển tư duy lý luận

Khái niệm tư duy lý luận còn được tiếp cận ở góc độ tư duy biện chứng như là hạt nhân cốt lõi của tư duy lý luận Tác giả Nguyễn Bá Dương trong

bài: ―Về đặc trưng của tư duy biện chứng duy vật‖ [22] đã phân tích năm đặc

trưng cơ bản của tư duy biện chứng duy vật: “Tư duy biện chứng duy vật là loại hình tư duy phát triển cao nhất so với các hình thức tư duy trong lịch sử;

phản ánh hiện thực đang vận động, biến đổi; phản ánh đúng sự vận động, phát triển và những mâu thuẫn vốn có của thế giới khách quan; tư duy biện chứng

có tính khách quan; nó là tư duy khoa học, cách mạng, có tính phê phán và chiến đấu cao” [22] Tác giả cho rằng, tư duy biện chứng duy vật có vai trò quan trọng trong nhận thức và cải tạo thế giới Theo tác giả, tư duy biện chứng duy vật là cơ sở, nền tảng để con người nhận thức và cải tạo thực tiễn;

tư duy biện chứng duy vật chính là la bàn định hướng giúp con người nhận thức và hoạt động thực tiễn có hiệu quả

Tác giả Trần Đình Thỏa trong bài: ―Một số vấn đề tư duy biện chứng mácxít‖ [104] đã tiếp cận dưới góc độ lịch sử hình thành, phát triển của tư duy

biện chứng; so sánh với các hình thức tư duy khác (như tư duy biện chứng cổ đại tự phát, tư duy siêu hình, tư duy biện chứng duy tâm); chỉ ra sự khác biệt của tư duy biện chứng duy vật với các hình thức tư duy khác ở các đặc trưng cơ bản như tính khách quan; tính toàn diện; tính lịch sử; sự thống nhất giữa lịch sử

và lôgic; quá trình đi từ trừu tượng đến cụ thể Tác giả khẳng định, để tiến hành đổi mới tư duy hiệu quả, chúng ta phải loại bỏ tư duy kinh nghiệm, siêu hình, duy tâm, xây dựng tư duy lý luận khoa học - tư duy biện chứng mác xít Bởi vì,

tư duy biện chứng mác xít trang bị cho chủ thể nhận thức phương pháp tư duy khoa học trong hoạt động nhận thức và thực tiễn, góp phần tích cực vào việc giải quyết những nhiệm vụ đổi mới mà đất nước đang đặt ra hiện nay

Tác giả Nguyễn Thúy Vân trong bài: ―Góp thêm cách hiểu về tư duy‖

[139], trên cơ sở phân tích các đặc trưng của tư duy từ cách tiếp cận duy vật biện chứng đã nhấn mạnh: Một trong những nét đặc trưng nhất của tư duy thể hiện ở chỗ tư duy không chỉ là sự phản ánh, mà còn là một quá trình, một hoạt động Nó không chỉ nhận thức bản thân hiện thực tự nó, mà còn là quá trình tiến tới cái mới (cái được tạo ra từ quá trình nhận thức, có một phần nguyên mẫu từ hiện thực, nhưng đã được cải biến, sáng tạo), đó chính là một trong những phẩm chất của tư duy ở trình độ cao, tư duy lý luận

Từ khi đất nước ta bước vào quá trình đổi mới, khái niệm tư duy lý luận lại được nhấn mạnh ở khía cạnh đổi mới tư duy cho theo kịp với sự phát triển của hiện thực với các công trình tiêu biểu như: Tác giả Hoàng Tùng với bài

viết: ―Đổi mới tư duy lý luận và công tác xây dựng Đảng‖ [128] cho rằng đổi

mới tư duy lý luận là tiền đề quan trọng nhằm khắc phục sự chậm trễ về lý luận Trên cơ sở phân tích về tính cấp thiết phải đổi mới tư duy lý luận tác giả

đi đến nhận định: ―Đảng ta đã đúng đắn khi tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện và triệt để nền kinh tế - xã hội của đất nước Để thực hiện thành công nhiệm vụ cốt lõi đó, trước hết chúng ta cần phải đổi mới tư duy lý luận

và đổi mới công tác xây dựng Đảng‖ [128, tr.45] Tác giả khẳng định vai trò

quan trọng của tư duy lý luận trong sự nghiệp đổi mới đất nước nói chung và trong công tác xây dựng Đảng nói riêng, làm cho Đảng ta thực sự trong sạch vững mạnh, trở thành một Đảng trí tuệ, có đủ trình độ và năng lực lãnh đạo thành công công cuộc đổi mới đất nước

Tập thể tác giả Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh với cuốn sách:

―Quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ năm 1986 đến nay” [45] đã

phân tích tác động của tình hình thế giới và trong nước tới công cuộc đổi mới, làm rõ thời cơ, thách thức và những đặc điểm chủ yếu của công cuộc đổi mới

ở Việt Nam, luận chứng đổi mới để phát triển là một quyết sách chiến lược của Đảng Các tác giả đề cập một cách hệ thống về vai trò của lý luận và tư duy lý luận đối với công cuộc đổi mới; phân tích quá trình đổi mới tư duy lý

luận của Đảng về chủ nghĩa xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

thời kỳ trước đổi mới và trong thời kỳ đổi mới từ năm 1986 tới nay Công trình làm rõ quan điểm đổi mới tư duy lý luận của Đảng trên các lĩnh vục, từ

mô hình kinh tế, cơ cấu kinh tế và cơ chế quản lý kinh tế đến các lĩnh vực chính trị, văn hóa, xã hội, xây dựng con người, quốc phòng, an ninh và đối ngoại Đánh giá tổng quát ưu điểm, hạn chế và kinh nghiệm của quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ 1986 tới nay, nêu lên phương hướng và những

giải pháp chủ yếu nhằm phát triển và hoàn thiện lý luận trong giai đoạn hiện nay Công trình khẳng định vai trò to lớn của tư duy lý luận đối với sự lãnh đạo của Đảng trong quá trình đổi mới đất nước Nó sẽ được Đảng, Nhà nước, các cấp, các ngành, các lực lượng phát huy hơn nữa và đem lại nhiều thành quả trong giai đoạn đổi mới hiện nay

Tác giả Trần Hữu Tiến trong công trình: ―Mấy vấn đề cấp bách đổi mới

tư duv lý luận‖ [106] đã phân tích nguyên nhân, biện pháp, phương hướng

khắc phục những căn bệnh trong tư duy lý luận của chúng ta Tác giả phân tích các nguyên nhân khách quan và chủ quan của các căn bệnh trên Nguyên nhân chủ quan là ở chỗ, chúng ta chưa phát huy tốt vai trò tư duy lý luận, mất cảnh giác, bảo thủ, lạc hậu; hoạt động lý luận không dân chủ do cơ chế bao cấp, công tác đào tạo cán bộ còn lạc hậu Nguyên nhân khách quan là do tính mới mẻ của sự nghiệp xây dựng CNXH; do nền kinh tế vốn đã lạc hậu lại bị chiến tranh tàn phá nặng nề, do trình độ văn hóa của người Việt Nam còn thấp; do sự lạc hậu về công tác tổng kết thực tiễn, khái quát lý luận xây dựng CNXH Tác giả cho rằng, biện pháp khắc phục các căn bệnh trên là cần phải quán triệt tinh thần khoa học, cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin; phân tích thực trạng kinh tế - xã hội của đất nước; kết hợp đổi mới tư duy kinh tế

và tư duy chính trị; đẩy mạnh công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận, dân chủ hóa trong khoa học và đời sống

Bàn về khái niệm năng lực tư duy, năng lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận Tác giả Nguyễn Ngọc Long trong công trình:

―Chống chủ nghĩa chủ quan duy ý chí, khắc phục bệnh kinh nghiệm và giáo điều trong quá trình đổi mới tư duy lý luận'' [56] đã cho rằng năng lực tư duy

là tổng hợp những phẩm chất trí tuệ đáp ứng yêu cầu nhận thức thế giới và bản thân con người, bảo đảm cho hành động sáng tạo của mình Tác giả khẳng định năng lực tư duy là những phẩm chất trí tuệ chứ không bao hàm tất

cả phẩm chất nói chung Do đó, chủ thể nhận thức sẽ có điều kiện thuận lợi

hơn khi đi sâu nghiên cứu về bản chất của tư duy; đồng thời cũng chỉ rõ năng lực tư duy không chỉ giúp chủ thể khám phá thế giới và nhận thức về bản thân mình mà còn giúp họ đạt hiệu quả cao trong hoạt động sáng tạo, giải quyết được những vấn đề thực tiễn đặt ra đem lại kết quả cao trong công việc, đạt tới trình độ đó, tư duy đã ở trình độ của tư duy lý luận

Tác giả Nguyễn Đình Trãi trong luận án: "Nâng cao năng lực tư duy lý luận cho cán bộ giảng dạy lý luận Mác — Lênin ở các trường Chính trị tỉnh"

[125] sau khi phân tích những dấu hiệu đặc trưng cơ bản của năng lực tư duy

lý luận đã cho rằng: "Năng lực tư duy lý luận là tổng họp các phẩm chất trí tuệ của chủ thể có thể đáp ứng yêu cầu phát hiện, nhận thức nhanh, nhạy, đúng đắn và sáng tạo đối với hiện thực, nhờ vậy, có những đề xuất sắc bén, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động thực tiễn của con người" [125, tr.28] Công trình: "Nâng cao năng lực tư duy của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp xã hiện nay" [98] của tác giả Hồ Bá Thâm là một trong những công

trình đã phân tích một cách có hệ thống những yêu cầu của việc phải nâng cao năng lực tư duy Tác giả cho rằng, ngoài yêu cầu thực tiễn như là nhân tố khách quan thì những yêu cầu cho chủ thể tư duy cũng rất quan trọng, giúp chủ thể có thể tích cực, chủ động trong việc nâng cao năng lực tư duy của chính mình

Tác giả Vũ Văn Viên trong bài báo: ―Nâng cao năng lực tư duy khoa học cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo - một yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng" [142] khi phân tích những đặc điểm của tư duy khoa

học cho thấy những điểm tương đồng trong các dấu hiệu bản chất của nó với

tư duy lý luận Tác giả cho rằng: ―Năng lực tư duy khoa học là tổng hợp các phẩm chất tâm, sinh lý trí tuệ, kỹ năng tư duy lôgic của chủ thể nhằm đáp ứng các yêu cầu phát hiện và giải quyết một vấn đề nào đó do khoa học và thực tiễn đặt ra phù hợp với các quy luật vận động khách quan đạt hiệu quả cao nhất‖ [142] Trên cơ sở đó, tác giả phân tích, chỉ rõ các yếu tố hợp thành

năng lực tư duy khoa học (như năng lực phương pháp luận chung; năng lực tư duy lôgic; năng lực vận dụng, tổng kết thực tiễn; năng lực tri thức) Tác giả khẳng định, nâng cao năng lực tư duy khoa học cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo

là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng ta hiện nay Tác giả cũng chỉ ra cho thấy có năng lực tư duy khoa học thì đội ngũ cán bộ lãnh đạo mới có thể xây dựng đường lối, chủ trương, kế hoạch chiến lược thuộc phạm vi họ quản lý; nâng cao năng lực tổ chức và tổng kết thực tiễn.v.v Ngoài ra, liên quan đến mảng nghiên cứu này còn có một số bài tạp chí

tiêu biểu như: ―Đổi mới tư duy lý luận - động lực tinh thần của sự nghiệp đổi mới‖ [54] của tác giả Trương Giang Long; ―Tư duy lý luận của Đảng về phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội trong tiến trình đổi mới‖ [79] của tác

giả Nguyễn Trọng Phúc Các bài viết trên đã luận giải làm rõ yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy lý luận và phương thức lãnh đạo của Đảng nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng trong giai đoạn hiện nay; trình bày một cách hệ thống, làm nổi bật bản chất của tư duy lý luận; tính tất yếu khách quan phải đổi mới, phát triển, hoàn thiện tư duy lý luận trong thời kỳ đổi mới Các tác giả khẳng định, đổi mới, phát triển tư duy lý luận là mệnh lệnh của cuộc sống, thực tiễn cách mạng Việt Nam đang đặt ra yêu cầu cấp thiết nhằm đưa công cuộc đổi mới của đất nước thành công

1.2 Các công trình nghiên cứu về thực trạng, quan điểm và giải pháp nâng cao năng lực tƣ duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp

Tác giả Ngô Đình Xây với bài viết: "Vài nét về thực trạng tư duy lý luận

ở nước ta‖ [144] đã tập trung phân tích thực trạng còn nhiều yếu kém, những

lỗ hổng trong trình độ tư duy lý luận ở nước ta trong những năm đầu đổi mới Tác giả đã khái quát một số nét đặc trưng trong thực trạng tư duy lý luận ở nước ta như sau: “Sự chủ đạo của tư duy định tính tiền định lượng là nét đặc trưng đầu tiên của thực trạng tư duy lý luận hiện nay ở nước ta Đặc trưng

thứ hai của thực trạng tư duy lý luận hiện nay ở nước ta là thiên về “lập” yếu

về “luận” Kiểu tư duy lý luận với một cực là tình trạng sách vở - giáo điều

và cực kia là thực tiễn vụn vặt là nét nổi bật thứ ba trong thực trạng lý luận (và cũng là của tư duy lý luận) ở nước ta hiện nay [144, tr 32 -34]

Tác giả Trần Thành với cụm công trình: "Tư duy lý luận với hoạt động của người cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo thực tiễn‖ [101] và "Tư duy lý luận của cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh hiện nay - thực trạng và giải pháp‖ [103]

đã nhấn mạnh mối quan hệ không thể tách rời giữa người cán bộ lãnh đạo thực tiễn với trình độ, năng lực tư duy lý luận của họ Theo tác giả, một trong những phẩm chất nổi trội của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh đó là khả năng nắm bắt thực tiễn, tổng kết thực tiễn, khái quát nó thành những vấn

đề lý luận Khái quát về vai trò của tư duy lý luận đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh, tác giả khẳng định: Tư duy lý luận đối với đội ngũ cán

bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh, như là chìa khóa mở ra hoạt động nhận thức và thực tiễn một cách hiệu quả; nhận thức đúng đắn đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, có khả năng phân tích, luận giải

để nắm được bản chất của đường lối, chính sách đó; có đủ năng lực phân tích

sự phong phú, đa dạng và phức tạp của thực tiễn cuộc sống nhằm vận dụng sáng tạo đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước vào địa bàn mình phụ trách Tác giả cho rằng tư duy biện chứng duy vật là hạt

nhân cốt lõi của tư duy lý luận Vì vậy, nâng cao năng lực tư duy biện chứng

duy vật cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở nuớc ta hiện nay là nhiệm vụ cấp bách góp phần đưa công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc thành công Tác giả cho rằng những nhân tố ảnh hưởng đến tư duy lý luận của người cán bộ lãnh đạo, quản lý ở nước ta là tư duy truyền thống [103, tr.66] Phân tích về những yếu tố ảnh hưởng tới tư duy lý luận của cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở nước ta, tác giả cho rằng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh chịu ảnh hưởng của các yếu tố như:

Nền sản xuất nhỏ, cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, và những hạn chế của công tác giáo dục lý luận chính trị Từ những tác động ảnh hưởng này, theo tác giả một trong những nhiệm vụ đặt lên hàng đầu của sự nghiệp đổi mới ở nước ta là phải đổi mới để nâng cao năng lực tư duy lý luận Ở một khía cạnh khác, yếu tố bản lĩnh chính trị của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cũng được đề cập tới như một năng lực của người lãnh đạo, quản lý mà để có được bản lĩnh chính trị thì phải trải qua thực tiễn quản lý, quá trình học tập, tu dưỡng và chịu sự tác động của những điều kiện kinh tế - xã hội Khi phân tích

về thực trạng tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo thực tiễn tác giả cho rằng: Tình trạng chưa “ngang tầm”, “bất cập” về trình độ, năng lực tư duy của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý biểu hiện trên nhiều mặt: “Một là mức độ nắm bắt và chuyển hóa kiến thức lý luận thành tư duy, suy nghĩ còn hạn chế Hai là việc nhận thức và vận dụng đường lối, chính sách của Đảng

và Nhà nước vào việc xây dựng các chủ trương, chính sách phát triển kinh tế-

xã hội cụ thể trong thực tiễn cuộc sống còn có những biểu hiện giáo điều, kinh nghiệm chủ nghĩa Ba là năng lực tổ chức thực tiễn, tổng kết thực tiễn còn nhiều bất cập”[101, tr 105 - 110]

Tác giả Nguyễn Tĩnh Gia trong bài viết: ―Bồi dưỡng nâng cao năng lực

tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh‖ [33] cho rằng

tư duy lý luận đối với người cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh là điều kiện quan trọng cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của họ Theo tác giả để nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý

cấp tỉnh cần thực hiện các giải pháp: ―Một là, cải cách một cách cơ bản chương trình, giáo trình, giáo khoa về lý luận chính trị và công tác giáo dục

lý luận chính trị hiện nay; hai là, đầu tư thỏa đáng cho việc cải cách các chương trình, giáo trình, giáo khoa theo hướng rèn luyện và nâng cao trình

độ tư duy lý luận cho cán bộ lãnh đạo, quản lý; ba là, chương trình lý luận chính trị dùng cho cán bộ lãnh đạo, quản lý phải xuất phát từ nhu cầu của cơ

sở và đối tượng đào tạo để cấu trúc; bốn là, phải đưa cán bộ đi thực tế để tham gia vào các hoạt động thực tiễn ở tầm khác nhau; năm là, việc nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý không chỉ đúng

mà còn phải trúng‖ [33]

Tác giả Vũ Văn Viên, qua công trình: ―Nâng cao năng lực tư duy khoa học cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo - một yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng‖ [142] đã đề xuất để nâng cao năng lực tư duy khoa

học cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo cần thực hiện đồng bộ một số biện pháp cơ

bản sau: ―Thứ nhất, tăng cường trang bị hệ thống tri thức thế giới quan, phương pháp luận chung nhất của Triết học Mác - Lênin, tri thức về lịch sử Triết học; thứ hai, nâng cao năng lực tư duy lôgic thông qua việc học tập lôgic hình thức; thứ ba, nâng cao năng lực tổng kết thực tiễn qua việc giải quyết các vấn đề do thực tiễn cuộc sống đặt ra; thứ tư, tạo dựng môi trường

xã hội thuận lợi để thực hiện dân chủ hóa đời sống xã hội, nâng cao chất lượng tuyển dụng và sử dụng, bố trí cán bộ; thứ năm, nâng cao hiểu biết về khoa học và công nghệ hiện đại cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo bằng cách đào tạo, đào tạo lại và tự đào tạo ở mỗi cán bộ‖ [142]

Trong công trình “Tổng kết thực hiện nghị quyết 01-NQ/TW của Bộ chính trị về công tác lý luận trong giai đoạn hiện nay‖[31], ngoài phần trình

bày những vấn đề chung về công tác lý luận các tác giả đã dành phần lớn nội dung trình bày thực trạng và giải pháp đào tạo lý luận chính trị ở nước ta trong thời gian qua Các tác giả đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo lý luận chính trị như: “Tăng cường đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy các môn lý luận chính trị” [31]

Nghiên cứu về đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp cũng như thực trạng năng lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ này còn được triển khai nghiên cứu ở các địa phương trong cả nước

Tiêu biểu như trong công trình: ―Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay‖

[32], tác giả Đương Minh Đức đã khái quát những vấn đề lý luận và đặc điểm

của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh, từ đó xác định những tiêu chí

cơ bản để khảo sát, đánh giá về năng lực tư duy lý luận của họ Đó là: ―Năng lực hiểu biết sâu sắc, đúng đắn bản chất chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; trên cơ sở đó vận dụng linh hoạt, sáng tạo chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước vào xây dựng các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương; năng lực đưa ra các quyết định đúng đắn, kịp thời, chính xác để giải quyết những vấn đề thực tiễn của địa phương; năng lực tập hợp quần chúng, cán bộ cấp dưới tổ chức thực hiện các quyết định ấy một cách có hiệu quả nhất; năng lực tổng kết việc thực hiện các quyết định cũng như các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương‖ [32] Tác giả đánh giá những kết

quả đã đạt được, hạn chế còn tồn tại và chỉ rõ nguyên nhân của những kết quả

đó, thấy được vấn đề đặt ra cần giải quyết và những yêu cầu cụ thể đối với việc nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để tác giả xác định một số vấn đề có tính nguyên tắc và giải pháp chủ yếu để nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn hiện nay

Tác giả Nguyễn Thành Tâm khi bàn về: ―Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt ở tỉnh Trà Vinh hiện nay‖

[93] đã phân tích, làm rõ nét đặc thù của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt cấp tỉnh ở Trà Vinh về số lượng, chất lượng, cơ cấu, tổ chức, trình độ, năng lực và những nhân tố ảnh hưởng đến năng lực tư duy lý luận của họ Tác giả đã đánh giá đúng thực trạng và đưa ra một số quan điểm có tính định hướng cùng với giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận cho

đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt ở Trà Vinh hiện nay Một số quan

điểm cụ thể là: ―Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp tỉnh ở Trà Vinh phải gắn với giải quyết nhiệm vụ phát triển kinh tế — xã hội, nâng cao dân trí cho cán bộ, đảng viên và nhân dân trên địa bàn; nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt cấp tỉnh trên cơ sở quan điểm của Đảng về công tác cán bộ; phải gắn liền với việc nâng cao trình độ học vấn, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của chính họ; nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cản bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt cấp tỉnh gắn với việc thường xuyên nâng cao trình độ lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước‖ [93] Để thực hiện được những phương hướng này, tác giả đã đưa ra các giải pháp cơ bản sau: ―Một là, không ngừng nâng cao chất lượng công tác đào tạo, bồi dưỡng tri thức lý luận một cách toàn diện; hai là, chú trọng năng lực tư duy lý luận của các ứng viên trong công tác tổ chức, bố trí , sử dụng, quy hoạch nguồn đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản

lý cấp tỉnh ở Trà Vinh; ba là, tăng cường đổi mới công tác tổng kết kinh nghiệm thực tiễn, bổ sung và phát triển lý luận qua đó nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Trà Vinh; bốn là, thực hiện cơ chế dân chủ nhằm phát huy năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Trà Vinh, tạo môi trường cho năng lực tư duy của họ sáng tạo và phát triển [93]

Tác giả Nguyễn Văn Lý trong công trình: "Nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp huyện người dân tộc thiểu số Tây Nguyên‖ [61] đã phân tích thực trạng năng lực tư duy lý luận và yêu cầu

của việc nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ lãnh đạọ, quản

lý cấp huyện người dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên Trên cơ sở đó, tác giả đưa

ra 6 giải pháp: ―Một là, đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội nhằm tạo tiền đề vật chất cho việc nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh

đạo, quản lý cấp huyện người dân tộc thiểu số; hai là, tích cực đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ các mặt, nhất là trình độ lý luận chính trị - hành chính, rèn luyện tư duy biện chứng duy vật cho cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp huyện người dân tộc thiểu số; ba là, đẩy mạnh tổng kết thực tiễn; bốn là, tăng cường rèn luyện đạo đức cách mạng, chú trọng học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; năm là, thực hiện tốt nguyên tắc tập trung dân chủ, chú trọng phát huy dân chủ trong hoạt động; sáu là, chú trọng công tác cán bộ, nhất là hoàn thiện chính sách đối với cán bộ người dân tộc thiểu số

để tạo động lực kích thích cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp huyện người dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nâng cao năng lực tư duy lý luận‖ [61]

Luận án tiến sĩ Triết học của Nguyễn Đức Quyền: ―Nâng cao năng lực

tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện ở tỉnh Lạng Sơn hiện nay‖ [83] tác giả đã từ nét đặc thù của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện ở

tỉnh Lạng Sơn về số lượng, chất lượng, cơ cấu, tổ chức, trình độ, năng lực

và những nhân tố ảnh hưởng đến năng lực tư duy của họ, tác giả đánh giá đúng thực trạng và đưa ra một số quan điểm có tính định hướng cùng với giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ chủ

chốt cấp huyện ở tỉnh Lạng Sơn hiện nay Một số quan điểm cụ thể là: ―Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện ở tỉnh Lạng Sơn phải gắn với giải quyết nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao dân trí cho cán bộ, đảng viên và nhân dân trên địa bàn; nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện trên cơ sở quan điểm của Đảng về công tác cán bộ; phải gắn liền với việc nâng cao trình độ học vấn, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của chính họ; nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện gắn với việc thường xuyên nâng cao trình độ lý luận Mác — Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước‖ [83] Để thực

hiện được những phương hướng này, tác giả đã đưa ra 5 giải pháp cơ bản sau:

―Một là, tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội tạo bước chuyển biến tích cực về đời sống vật chất, văn hóa, trình độ dân trí cho cán bộ và nhân dân, là tiền đề quan trọng để nâng cao tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện; hai là, đổi mới và nâng cao chất lượng công tác cán bộ, coi trọng các khâu trong công tác cán bộ trên cơ sở chuẩn hóa đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện ở tỉnh Lạng Sơn; ba là, tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ; đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục - đào tạo; nâng cao năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn; bốn là, thường xuyên học tập, nghiên cứu, tiếp thu lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và trau dồi phẩm chất, rèn luyện phương pháp tư duy biện chứng duy vật; năm là, thực hiện dân chủ trong lãnh đạo, quản lý của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện

”[83] Như vậy, tác giả đã đề xuất 4 quan điểm và 5 giải pháp khá phù hợp với tiêu chí của năng lực tư duy lý luận và có dựa vào những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện ở tỉnh Lạng Sơn hiện nay

Tác giả Trần Thị Yên Ninh, trong công trình: ―Nâng cao trình độ tư duy

lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý tỉnh Khánh Hòa hiện nay‖ [74],

đã phân tích thực trạng trình độ tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý ở Khánh Hòa Tác giả cho rằng, việc được trang bị trình độ chuyên môn lý luận cao là một trong những nguyên nhân căn bản giúp cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước vào xây dựng, hoạch định các chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội, phù hợp với kinh

tế địa phương; giúp thích ứng nhanh trong hoạt động thực tiễn Luận án cũng chỉ ra những yêu cầu về trình độ tư duy lý luận của cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh nói chung và tỉnh Khánh hòa nói riêng như: “Nâng cao năng lực tư duy biện chứng; nhạy bén trong nắm bắt thực tiễn và đưa ra những giải pháp tối ưu trong hoạt động thực tiễn; nâng cao năng lực tổng kết thực tiễn mang tính lý luận ”[74]

Những công trình khoa học trên có chung một điểm đó là: Tùy thuộc vào đặc điểm đối tượng và yêu cầu môi trường hoạt động thực tiễn của các chủ thể mà tác giả các công trình nghiên cứu đã đưa ra hệ thống những giải pháp phát triển, nâng cao năng lực tư duy lý luận phù hợp với từng đối tượng đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ được giao Trong hệ thống giải pháp đó có những giải pháp mang tính đột phá, tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ về năng lực tư duy lý luận của các đối tượng nghiên cứu Đây là một trong những đóng góp quan trọng về mặt khoa học cũng như thực tiễn của các tác giả, giúp cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý thường xuyên rèn luyện, nâng cao năng lực tư duy lý luận của họ

1.3 Khái quát các kết quả cơ bản và vấn đề đặt ra luận án tiếp tục nghiên cứu

Tổng quan một số công trình khoa học có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, có thể khái quát một số nội dung cơ bản đã được nêu lên trong các công trình nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, khái niệm tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận đã được

các công trình khoa học đề cập đến ở nhiều góc độ khác nhau Những đặc điểm chung về tư duy lý luận đã có được sự đồng thuận ở đa số các công trình Đó là: Tư duy lý luận là loại hình tư duy có tính trừu tượng và khái quát cao; hướng tới nhận thức bản chất, tính quy luật của hiện thực, tái tạo lại hiện thực một cách sáng tạo trong tư tưởng, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của chủ thể tư duy trong quan hệ với hiện thực Năng lực tư duy lý luận là tổng hợp những phẩm chất của cá nhân trong nhận thức lý luận, phát triển và vận dụng tri thức lý luận trong thực tiễn nhằm đạt được hiệu quả cao nhất trong nhận thức và hoạt động thực tiễn Các yếu tố ảnh hưởng tới năng lực tư duy lý luận

có cả yếu tố khách quan và chủ quan như: Thuộc tính sinh học của bộ não, điều kiện kinh tế - xã hội, môi trường giáo dục.v.v Các công trình cũng đều khẳng định, trong bối cảnh đổi mới và hội nhập ở Việt Nam hiện nay, đổi mới

và nâng cao năng lực tư duy lý luận là một yêu cầu cấp thiết và quan trọng, góp phần vào việc xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội

Thứ hai, những công trình nghiên cứu về tư duy lý luận, năng lực tư duy

lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, đặc biệt là cấp tỉnh trong

hệ thống chính trị cũng đã bước đầu khái quát được đặc trưng của đội ngũ cán

bộ lãnh đạo, quản lý; các hoạt động cơ bản của họ và vai trò của tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý Việc chỉ ra những điểm đặc thù về năng lực tư duy lý luận của đội ngũ lãnh đạo, quản lý như: Phẩm chất trí tuệ ở tầng khái quát lý luận từ những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn; khả năng nắm bắt, phát hiện, giải quyết các vấn đề thực tiễn, tổng kết thực tiễn; khả năng phát triển lý luận và vận dụng sáng tạo lý luận vào thực tiễn cho thấy tư duy lý luận có vai trò rất quan trọng trong nhận thức và hoạt động thực tiễn nói chung, nhất là đối với hoạt động lãnh đạo, quản lý của các chủ thể nói riêng Đây là những khái quát quan trọng có giá trị gợi mở và tham khảo rất có giá trị đối với tác giả trong nghiên cứu những vấn đề của luận án

Thứ ba, khi khảo sát về thực trạng nâng cao năng lực tư duy lý luận của

đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở một số địa phương các tác giả đã nêu và phân tích một số ưu điểm và hạn chế của đội ngũ này thể hiện qua năng lực nhận thức, lĩnh hội những vấn đề lý luận; năng lực nắm bắt, tổng kết thực tiễn; năng lực dự báo tình hình, đề ra những chủ chương, chính sách phù hợp cho sự phát triển của địa phương; năng lực phản biện và xây dựng chính sách.v.v Trên cơ sở đó các công trình nghiên cứu đã chỉ ra những vấn đề đang đặt ra đối với việc nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý ở các địa phương

Thứ tư, về phương hướng và các giải pháp để nâng cao năng lực tư duy

lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh, một số công trình cũng

đã bước đầu chỉ ra một số nguyên tắc quan trọng như: Gắn sự phát triển tư

duy lý luận với phát triển kinh tế như là nền tảng vật chất quan trọng để tư duy lý luận phát triển; phát triển tư duy lý luận phải đi đôi với nâng cao dân trí, thực hiện tốt công tác đào tạo, bồi dưỡng lý luận kết họp với tu dưỡng đạo đức của người cán bộ , từ đó đề xuất những giải pháp thiết thực và có tính khả thi nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ này

Với những đối tượng cụ thể, các công trình khoa học đã căn cứ vào đặc điểm của đối tượng nghiên cứu và yêu cầu của môi trường hoạt động thực tiễn

mà họ tham gia để đưa ra những định hướng và giải pháp nâng cao năng lực

tư duy lý luận cho họ nhằm đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ trong giai đoạn đổi mới hiện nay Trong hệ thống giải pháp đó có những giải pháp mang tính đột phá, tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ về năng lực tư duy lý luận của các đối tượng nghiên cứu, nhưng cũng có những giải pháp tác động trực tiếp làm chuyển biến các yếu tố, các bộ phận cấu thành năng lực tư duy lý luận của họ,

có những giải pháp tác động đến môi trường mà ở đó năng lực tư duy lý luận của họ được thể hiện và kiểm nghiệm

Những kết quả trên được tác giả luận án kế thừa, tiếp thu và tiếp tục làm sâu sắc thêm ở cả phần lý luận cũng như thực trạng và giải pháp của vấn đề nghiên cứu

* Những vấn đề đặt ra mà luận án tiếp tục giải quyết

Từ những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án được các nhà khoa học đề cập ở trên đã gợi mở cho tác giả luận án những vấn đề cần tiếp tục giải quyết trong luận án Cụ thể là:

Thứ nhất, về mặt lý luận, vấn đề tư duy lý luận, đặc trưng của tư duy lý

luận, vai trò của tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận nói chung và năng lực

tư duy lý luận của một số đối tượng cụ thể đã được bàn tới, nhưng xét từ phương diện lý luận, việc khái quát những đặc điểm của năng lực tư duy lý luận, những yếu tố tác động tới việc nâng cao năng lực tư duy lý luận; nội dung của việc nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo,

quản lý nói chung ở cấp tỉnh nói riêng vẫn chưa được toàn diện, cần có sự bổ sung, khái quát, nhất là chỉ ra tính đặc thù trong năng lực tư duy lý luận của những đối tượng này Đây chính là những nội dung mới mà luận án muốn hướng tới làm rõ

Thứ hai, về thực tiễn, mặc dù các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu

năng lực tư duy lý luận của một số đối tượng đặc thù tại một số địa phương cụ thể, nhưng cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu về năng lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk Do đó, việc khảo sát thực trạng, chỉ ra những vấn

đề bất cập, cấp bách cần giải quyết để nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk hiện nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhằm cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng

hệ thống các chính sách, giải pháp nhằm phát triển đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk đáp ứng yêu cầu của tình hình mới Đây cũng chính là những nội dung căn bản mà luận án triển khai nghiên cứu

Tiều kết chương 1

Vấn đề tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận luôn được các

nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu Mặc dù các công trình khai thác, tiếp cận

dưới các góc độ khác nhau, song đều đi đến thống nhất chung về nguồn gốc,

bản chất, những đặc trưng cơ bản của tư duy lý luận

Các công trình nghiên cứu đã góp phần làm sâu sắc thêm những vấn đề lý

luận chung về tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận, làm rõ vai trò

của tư duy lý luận trong sự nghiệp đổi mới đất nước, đồng thời phân tích cho

thấy sự cần thiết phải nâng cao năng lực tư duy lý luận đối với đội ngũ cán bộ

lãnh đạo, quản lý; các công trình nghiên cứu cũng đi vào phân tích thực trạng,

nguyên nhân, yêu cầu, phương hướng và giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý

luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý ở các cấp khác nhau và trên một số

địa phương cụ thể Kết quả nghiên cứu của các công trình đó đã trực tiếp giúp

tác giả tham khảo cách tiếp cận, một số nội dung lý luận để từ đó xác định đối

tượng và khoanh vùng phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án

Tuy nhiên, dưới góc độ tiếp cận Triết học, những vấn đề lý luận về năng

lực tư duy lý luận và nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ

lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục bổ sung,

nghiên cứu như: Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý; tính tất yếu và các yếu tố

tác động tới quá trình nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ

lãnh đạo, quản lý Mặt khác, việc nghiên cứu thực trạng nâng cao năng lực

tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk để từ

đó đề xuất những quan điểm và giải pháp tiếp tục nâng cao năng lực tư duy lý

luận của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh ở Đắk Lắk là một nghiên

cứu có tính thực tiễn, cụ thể mà chưa công trình nghiên cứu nào đề cập đến

Do đó, đề tài luận án mà tác giả lựa chọn nghiên cứu có tính độc lập,

không trùng lặp với các công trình khoa học đã được công bố

Chương 2 NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY LÝ LUẬN CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ CẤP TỈNH – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

2.1 Tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận

Tư duy là đối tượng nghiên cứu vô cùng phức tạp Nó không thuộc lãnh địa riêng của bất cứ khoa học nào mà luôn nằm ở miền giao thoa của các khoa học khi nghiên cứu về nó Tùy vào góc độ tiếp cận và mục đích của các khoa học khác nhau mà tư duy được nghiên cứu ở những khía cạnh khác nhau Với cách tiếp cận duy vật, Triết học Mác - Lênin quan niệm tư duy là sản phẩm của bộ óc hoạt động Nó có nguồn gốc khách quan từ các yếu tố tự nhiên (bộ óc, thuộc tính phản ánh) và hiện tượng xã hội (lao động và ngôn ngữ) Vì thế, một cách tự nhiên, nó chính là kết quả của sự tiến hóa trong giới

tự nhiên dẫn đến sự ra đời của một thực thể có năng lực đặc biệt: Con người

tư duy: ―Nếu người ta đặt câu hỏi là tư duy và ý thức là gì, chúng từ đâu đến, thì người ta sẽ thấy rằng chúng là sản phẩm của bộ óc con người và bản thân con người, là sản vật của giới tự nhiên , vì vậy, lẽ đương nhiên là những sản vật của bộ óc người, - quy đến cùng, cũng là những sản vật của giới tự nhiên, không mâu thuẫn mà lại còn phù hợp với mối liên hệ còn lại của giới tự nhiên‖ [64, tr.55) Với tính đặc thù trong sự tiến hóa của thuộc tính phản ánh,

nên phản ánh của tư duy là sự phản ánh một cách gián tiếp, khái quát, năng động và có chủ đích

Tùy theo góc độ tiếp cận khác nhau mà có thể phân chia tư duy ra làm nhiều loại khác nhau Xét về quá trình tư duy, có thể chia thành: Tư duy cảm tính và tư duy lý tính; xét về mức độ phản ánh của tư duy, có thể chia thành tư duy khoa học và tư duy tiền khoa học Về phương pháp tư duy, có tư duy siêu hình và tư duy biện chứng, về trình độ tư duy, có tư duy kinh nghiệm và tư

duy lý luận, về lĩnh vực tư duy, có tư duy Triết học, tư duy Toán học, tư duy Chính trị, tư duy Kinh tế, tư duy Văn hóa, tư duy Nghệ thuật

Nếu căn cứ vào cơ sở phân chia như vậy, có thể hiểu tư duy lý luận là tư duy ở trình độ cao, thông qua hệ thống các khái niệm, phạm trù, quy luật để phản ánh về hiện thực Trong mối quan hệ với tư duy kinh nghiệm (tư duy dựa trên cơ sở chủ yếu là sự phản ánh trực tiếp, cảm tính về hiện thực khách quan, tri thức kinh nghiệm), tư duy lý luận không dừng ở sự mô tả, liệt kê, phản ánh trực tiếp bề ngoài của đối tượng mà nó đã thoát ra khỏi những cảm giác biểu tượng giản đơn để tiến sâu vào các tầng nấc khác nhau của bản chất đối tượng Nó là bước thay đổi về chất so với các hình thức tư duy trước đó Khi so sánh tư duy kinh nghiệm với tư duy lý luận, các học giả cho rằng, tư duy lý luận là sự phủ định biện chứng của tư duy kinh nghiệm, là tư duy dựa trên tri thức lý luận và phương pháp nhận thức khoa học Nó chính là hình thức cao nhất của tư duy, là quá trình tiếp cận, nắm bắt, nhận thức và tái tạo hiện thực khách quan bằng lý luận, bằng hệ thống các khái niệm, phạm trù, quy luật [101, tr 15, 21]

Như vậy, tư duy lý luận là sản phẩm riêng có của con người, nó là một

“đặc tính” rất căn bản của người, là sự thể hiện năng lực của con người được phát triển và hoàn thiện thông qua lao động và ngôn ngữ Chỉ trong quá trình phát triển của các khoa học cụ thể, đến một trình độ nhất định mới làm “ló” ra tính tất yếu của nhu cầu về sự khái quát Khi lý luận vượt trên tầng bậc của những nghiên cứu cụ thể, kinh nghiệm thì tư duy lý luận ra đời và phát triển đúng như khẳng định của Ăngghen: “Khoa học tự nhiên kinh nghiệm đã tích luỹ được một khối lượng tài liệu chính diện to lớn đến nỗi ngày nay tuyệt đối bức thiết phải sắp xếp những tài liệu ấy lại một cách hệ thống và dựa vào mối liên hệ nội tại của chúng trong lĩnh vực nghiên cứu riêng biệt Người ta cũng thấy không kém cần thiết phải sắp xếp những lĩnh vực khác nhau của tri thức theo mối liên hệ đúng đắn giữa lĩnh vực nọ với lĩnh vực kia Nhưng làm như

thế, thì khoa học tự nhiên đã chuyển sang lĩnh vực lý luận và trong lĩnh vực này những phương pháp kinh nghiệm trở nên bất lực, chỉ có tư duy lý luận mới có thể giúp ích được” [64, tr 487]

Tuy nhiên, cái “năng lực” to lớn đó của con người lại không phải là cái

có sẵn, tiền định hay bất biến như quan niệm của các nhà triết học duy tâm hoặc siêu hình, mà: “Nó chỉ là đặc tính bẩm sinh dưới dạng năng lực của người ta mà có thôi”[64, tr.487] và năng lực ấy cần phải được phát triển và hoàn thiện thì mới có thể phát huy được vai trò cũng như chức năng của mình trong nhận thức và hoạt động thực tiễn Quá trình hoàn thiện và phát triển tư duy lý luận là một quá trình phức tạp, nó bắt đầu từ những tri thức kinh nghiệm hay tài liệu cảm tính nhưng phải trải qua sự thanh lọc với một lịch sử lâu dài và sự đúc kết kinh nghiệm ở một tầng bậc phổ quát nó mới có thể ra đời và phát triển: “Nghệ thuật vận dụng những khái niệm không phải bẩm sinh mà có, cũng không phải do ý thức bình thường hàng ngày đem lại, mà đòi hỏi một tư duy thực sự, tư duy này có một lịch sử kinh nghiệm lâu dài”[64, tr.27,28]

Vậy bản chất của tư duy lý luận là gì? Theo Ph.Ăngghen, nó chính là nội dung của phép biện chứng: “Chỉ có phép biện chứng mới có thể giúp cho khoa học tự nhiên vượt khỏi những khó khăn về lý luận” [64, tr.489] Chỉ có phép biện chứng với tư cách là khoa học về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển cả trong sự vật lẫn trong nhận thức về nó mới cung cấp cho người ta phương pháp

tư duy khoa học nhất để nhận thức và hoạt động thực tiễn đúng đắn: “Một quan niệm đúng đắn về vũ trụ, về sự phát triển của vũ trụ và sự phát triển của loài người, cũng như về sự phản ánh của sự phát triển ấy vào đầu óc con người chỉ có thể có được bằng con đường biện chứng’’ [64, tr.39] Tuy nhiên, phương pháp biện chứng mà người ta thu được khi khái quát từ việc nhận thức tính quy luật của giới tự nhiên chỉ đáp ứng được phần nào nhu cầu khái quát lý luận của con người về khách thể nhận thức Điều quan trọng hơn để con người có thể hành

động đúng từ sự phản ánh biện chứng đó chính là tính biện chứng của tư duy lý luận Tính biện chứng này, một mặt bị chi phối bởi mặt biện chứng của đối tượng, nhưng mặt khác nó bị chi phối bởi chính sự vận động đặc thù của tư duy

lý luận: “Người ta có thể đạt đến quan điểm biện chứng do những sự kiện thực tế đang tích lũy lại của khoa học tự nhiên bắt buộc; nhưng người ta có thể đạt tới

nó một cách dễ dàng hơn nếu đưa nhận thức về những quy luật của tư duy biện chứng vào việc tìm hiểu tính chất biện chứng của những sự kiện ấy ”[64, tr.27] Bởi vậy, đối tượng phản ánh của tư duy lý luận cũng rất đặc thù Từ các tài liệu kinh nghiệm cảm tính, bằng việc lấy ra những trừu tượng phổ quát nhất, cái mà

tư duy lý luận hướng tới để phản ánh phải là những liên hệ bản chất, có tính quy luật của đối tượng, là sự phản ánh khách thể trong tính thống nhất cụ thể nội tại của nó Chính sự tái tạo lại hiện thực bằng con đường khái quát lý luận đã làm cho đối tượng được nhận thức hiện ra trong tính chỉnh thể vẹn toàn của nó, trong

sự thống nhất nội tại và tính sinh thành lịch sử mà người ta khó có thể đoán định hay cảm nhận về nó nếu chỉ bằng tư duy kinh nghiệm, cảm tính

Xét về cấu trúc của tư duy lý luận, nó gồm hai bộ phận cơ bản là tri thức lý luận và phương pháp nhận thức khoa học Tri thức lý luận, trên cơ sở của sự trừu tượng và khái quát hóa nên phản ánh được những mối liên hệ bên trong, có tính quy luật của hiện thực, đưa lại cho con người cách nhìn chỉnh thể, toàn vẹn về đối tượng Phương pháp tư duy khoa học là hệ thống những nguyên tắc, chuẩn mực, yêu cầu, thao tác được rút ra từ những tri thức lý luận

để điều chỉnh hoạt động của con người nhằm đạt được mục đích đặt ra [101, tr.21, 22, 23] Chính các bộ phận này làm nên những đặc trưng cơ bản của tư duy lý luận: Tư duy lý luận vừa là quá trình vận động của tư duy để nắm bắt đối tượng vừa là kết quả của quá trình đó; Tư duy lý luận là sự phản ánh gián tiếp và khái quát về đối tượng, nắm bắt được những mặt bản chất, tính quy luật của đối tượng phản ánh; Tư duy lý luận có tính sáng tạo, gắn liền với hoạt động thực tiễn và có tác dụng chỉ đạo hoạt động thực tiễn

Từ những phân tích trên có thể quan niệm như sau: Tư duy lý luận là

sự tái tạo lại hiện thực bằng con đường lý luận, trong đó, chủ thể nhận thức khái quát được những mặt bản chất, tính quy luật của hiện thực bằng hệ thống những khái niệm, phạm trù lý luận, có tác dụng chỉ đạo hoạt động thực tiễn trong quan hệ của con người với đối tượng

2.1.2 Năng lực tư duy lý luận

Năng lực của con người được hiểu là những phẩm chất tâm - sinh lý và

xã hội của con người, thể hiện trong hoạt động thực tiễn, giúp chủ thể đạt được hiệu quả cao trong hoạt động thực tiễn Tùy vào góc độ tiếp cận mà các nhà khoa học có quan niệm khác nhau về năng lực Theo từ điển Tiếng Việt:

―Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó ở mức độ cao, hoặc năng lực được hiểu là những phẩm chất của con người tạo cho người đó khả năng hoàn thành có kết quả một quá trình hoạt động nhất định‖[130, tr.639] Quan niệm này thiên về cách

hiểu năng lực là một tố chất tự nhiên có sẵn giúp cho chủ thể hoạt động có khả năng hoàn thành có kết quả một hoạt động nào đó

Cách tiếp cận tâm lý học coi năng lực là: ―Tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân, phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định nhằm bảo đảm hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy‖ [46, tr 174], Theo quan niệm này thì năng lực lại được hiểu là

những khả năng độc đáo của cá nhân có thể có sẵn như năng khiếu, cũng có thể được hình thành trong hoạt động, nhưng quan trọng là khả năng đó phải đảm bảo hoàn thành có kết quả tốt trong một hoạt động nhất định

Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì năng lực là: “Đặc điểm của cá nhân thể hiện mức độ thông thạo - tức là có thể thực hiện một cách thuần thục

và chắc chắn một hay một số dạng hoạt động nào đó Năng lực gắn liền với những phẩm chất về trí nhớ, tính nhạy cảm, trí tuệ, tính cách cá nhân Năng lực có thể phát triển trên cơ sở năng khiếu (đặc điểm sinh lý của con người,

trước hết là của hệ thần kinh trung ương), song không phải là bẩm sinh, mà là kết quả phát triển của xã hội và của con người (đời sống xã hội, sự giáo dục

và rèn luyện, hoạt động của cá nhân) Năng lực cao đạt được những thành tựu hoàn thiện, xuất sắc, mới mẻ, có ý nghĩa xã hội, gọi là tài năng [129, tr.41] Với quan niệm này, năng lực vừa thể hiện là những phẩm chất trí tuệ như là những năng khiếu có sẵn trong mỗi cá nhân, đồng thời lại là kết quả của sự phát triển xã hội thông qua giáo dục, rèn luyện và hoạt động của cá nhân Năng lực, khi được khai mở và đạt được những kết quả xuất sắc chính là tài năng và mức độ cao nhất là thiên tài

Dưới góc độ Triết học năng lực được hiểu là: ―Khả năng của chủ thể trong việc thực hiện có hiệu quả tối đa một công việc, hoạt động cụ thể nào

đó trong những điều kiện nhất định; là những phẩm chất của con người tạo cho họ có khả năng hoàn thành một công việc nào đó có hiệu quả nhất‖[78,

tr.11] Cách tiếp cận này nhấn mạnh phẩm chất con người như là những khả năng giúp chủ thể có thể đạt được hiệu quả tối đa trong một hoạt động cụ thể

Như vậy, khi nói đến năng lực là nói đến năng lực của từng con người

cụ thể Đó là con người đã trưởng thành về mặt xã hội, mang những phẩm chất ưu việt, có thể do bẩm sinh mà có, nhưng cũng có thể do tương tác trong hoạt động xã hội hoặc do cả hai yếu tố trên, tạo thành năng lực của mỗi cá nhân Năng lực đảm bảo cho chủ thể có khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó ở mức độ cao Tùy thuộc vào nghề nghiệp, hoàn cảnh sống và hoạt động của cá nhân đảm nhiệm mà năng lực của họ biểu hiện ra một cách sinh động, đa dạng và phong phú khác nhau

Là một dạng năng lực, năng lực tư duy được hiểu là tổng hợp những phẩm chất trí tuệ, vừa thể hiện yếu tố thiên bẩm trong phẩm chất tâm sinh lý con người vừa là sản phẩm của quá trình tương tác trong hoạt động thực tiễn

để tạo thành ưu thế nổi trội của con người xã hội Năng lực tư duy luôn gắn liền với hoạt động, đặc biệt là hoạt động nhận thức và cải biến thế giới: “Năng