Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong triết học phương tây cận đại và giá trị tham khảo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở việt nam hiện nay

Mục đích nghiên cứu của luận án Trên cơ sở phân tích một số nội dung cơ bản trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại, luận án làm rõ giá trị t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

===============

NGÔ MINH THƯƠNG

TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

TRONG TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY CẬN ĐẠI

VÀ GIÁ TRỊ THAM KHẢO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội – 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

===============

NGÔ MINH THƯƠNG

TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

TRONG TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY CẬN ĐẠI

VÀ GIÁ TRỊ THAM KHẢO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS

Mã số: 62.22.03.02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Chủ tịch Hội đồng Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS NGUYỄN ANH TUẤN PGS.TS TRƯƠNG QUỐC CHÍNH

Hà Nội – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các tư liệu, kết quả trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác giả luận án

Ngô Minh Thương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 4

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 6

3 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án 8

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 8

7 Kết cấu của luận án 8

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 9

1.1 Các công trình nghiên cứu về tư tưởng nhà nước pháp quyền phương Tây thời cận đại 9

1.2 Các công trình nghiên cứu về xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam 18

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về sự hình thành, phát triển và lý luận chung về xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam 18

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về những nội dung căn bản và đặc trưng của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam 21

1.3 Các công trình nghiên cứu về ý nghĩa, giá trị tham khảo và sự vận dụng tư tưởng nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây cận đại vào xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam 28

1.4 Đánh giá khái quát các công trình khoa học liên quan tới đề tài luận án và một số vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 33

Tiểu kết chương 1 37

CHƯƠNG 2 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN CỦA CÁC NHÀ TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY THỜI CẬN ĐẠI 38

2.1 Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội ở phương Tây thời cận đại 38 2.2 Tiền đề lý luận cho sự ra đời tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây cận đại 43

2.2.1 Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây thời cổ đại 43 2.2.2 Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây thời trung đại 51 2.2.3 Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây thời kỳ Phục hưng 56

Tiểu kết chương 2 60

CHƯƠNG 3 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN CỦA TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY CẬN ĐẠI 62 3.1 Tư tưởng về pháp luật trong nhà nước pháp quyền 62

3.1.1 Về nguồn gốc, bản chất, vai trò của pháp luật với việc thừa nhận, tôn trọng và bảo vệ các quyền con người 62 3.1.2 Về nội dung của pháp luật với tư cách là sự thể hiện ý chí chung của các cá nhân trong xã hội 75

3.2 Tư tưởng về cách thức tổ chức quyền lực trong nhà nước pháp quyền 81

3.2.1 Bản chất của việc phân quyền 81 3.2.2 Vai trò và mối quan hệ giữa các bộ phận quyền lực 86

3.3 Tư tưởng về dân chủ trong nhà nước pháp quyền 94 3.4 Giá trị và hạn chế trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại 99

3.4.1 Giá trị của tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại 99 3.4.2 Hạn chế của tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại 105

Tiểu kết chương 3 110

CHƯƠNG 4 GIÁ TRỊ THAM KHẢO CỦA TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN PHƯƠNG TÂY THỜI CẬN ĐẠI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 112 4.1 Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam – một số nội dung cơ bản và những vấn đề đặt ra 112

4.1.1 Một số nội dung cơ bản trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 112 4.1.2 Những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay 128

4.2 Tham khảo những giá trị của tư tưởng về nhà nước pháp quyền phương Tây thời cận đại vào xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay 136

4.2.1 Quan điểm về pháp luật trong nhà nước pháp quyền của triết học phương Tây cận đại và giá trị tham khảo của nó đối với việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay 136 4.2.2 Tư tưởng về kiểm soát, đối trọng quyền lực nhà nước trong tư tưởng của triết học phương Tây cận đại và giá trị tham khảo của nó đối với việc kiểm soát quyền lực trong nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay 143 4.2.3 Tư tưởng về dân chủ trong nhà nước pháp quyền của triết học phương Tây cận đại và giá trị tham khảo của nó đối với việc mở rộng dân chủ trong nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay 150

Tiểu kết chương 4 157

KẾT LUẬN 159 DANH MỤC CÔNG TR NH HOA HỌC CỦA T C GIẢ LI N QUAN ĐẾN LUẬN N 163 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 164

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Nhà nước pháp quyền là một trong những thành tựu lớn lao của nền văn minh nhân loại Đó là hình thức nhà nước tiến bộ vượt xa các hình thức nhà nước đã có trong lịch sử loài người cho đến nay Ở nhà nước đó, pháp luật giữ

vị trí thượng tôn và được xây dựng để bảo vệ các quyền, sự tự do, dân chủ của con người Do vậy, có rất nhiều quốc gia trên thế giới mà Việt Nam cũng không ngoại lệ, đã lựa chọn mô hình nhà nước pháp quyền trên bước đường phát triển của đất nước mình Tuy nhiên, không thể có một mô hình nhà nước pháp quyền chung cho mọi quốc gia, dân tộc Tùy thuộc vào những điều kiện

cụ thể mà mỗi quốc gia, dân tộc sẽ xây dựng cho mình một mô hình nhà nước pháp quyền thích hợp Điều này tạo nên các giá trị đặc thù của nhà nước pháp quyền Nó góp phần thúc đẩy quá trình phát triển ở các quốc gia, dân tộc theo những mô hình nhà nước pháp quyền khác nhau, đồng thời nó cũng đặt ra yêu cầu về việc cần có những khái quát chung về đặc trưng, bản chất cũng như tính quy luật cho sự phát triển của mô hình nhà nước này từ phương diện triết học, nhằm xác lập những nội dung lý luận về nhà nước pháp quyền như những giá trị phổ biến có thể ôm trong nó những biểu hiện khác nhau của mô hình nhà nước pháp quyền ở các quốc gia trong bối cảnh mới

Ở Việt Nam, việc xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã được Đảng ta nhấn mạnh là nhiệm vụ trọng tâm, là nội dung căn bản của quá trình đổi mới hệ thống chính trị trong giai đoạn hiện nay Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện đã bộc lộ không ít những ý kiến trái chiều vẫn còn bỏ ngỏ, những khó khăn, vướng mắc cũ mới đan xen cộng hưởng cả về mặt lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền Vì thế, yêu cầu cấp bách đặt ra là cần phải tổng kết thực tiễn, tư duy lại một số vấn đề và nhận thức một cách sâu sắc hơn nữa về bản chất, đặc trưng, tính quy luật cũng như những biểu hiện của nhà nước pháp quyền trên nền tảng kế thừa những giá trị

phổ quát của lý thuyết pháp quyền trong lịch sử Trước những đòi hỏi ấy của hiện thực thì việc nghiên cứu lý thuyết pháp quyền của các nhà triết học phương Tây - mà đỉnh cao của nó là những tư tưởng về nhà nước pháp quyền thời cận đại là rất cần thiết, nhằm khai thác, đào sâu hơn nữa những tầng giá trị kết tinh trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền giai đoạn này

Nếu thời kỳ phục hưng là quá trình khôi phục và phát triển những tư tưởng tiến bộ, khoa học đã bị chìm lấp trong “đêm trường trung cổ” thì giai đoạn cận đại trong lịch sử tư tưởng phương Tây là một mốc son đánh dấu sự thăng hoa, nở rộ của các trào lưu tư tưởng về nhà nước, pháp luật, dân chủ được xây dựng trên một thế giới quan pháp lý mới của các nhà triết học thời

kỳ này Với tư cách là một phương thức hữu hiệu nhằm đảm bảo quyền con người và thực thi nền dân chủ tư sản, những tư tưởng về nhà nước pháp quyền

ở phương Tây thời cận đại có giá trị khoa học và mang tính nhân văn sâu sắc

Nó đã tạo ra những cơ sở quan trọng cho việc xác định một mô hình nhà nước pháp quyền thích hợp ở các nước trên thế giới cả về phương diện lý luận và thực tiễn

Mặt khác, lâu nay, dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau như luật học, chính trị học khái niệm nhà nước pháp quyền chủ yếu được nghiên cứu, nhấn mạnh ở tiêu chí thượng tôn pháp luật; chủ thể quyền lực và sự phân chia quyền lực Tuy nhiên, từ góc nhìn triết học, vấn đề đặt ra là, liệu rằng những tiêu chí nói trên có thực sự là dấu hiệu căn bản nhất quy định sự tồn tại của một nhà nước được gọi là nhà nước pháp quyền thực sự? bởi chỉ có thể nhận thức được “một cách đúng thật” nhà nước pháp quyền không chỉ trong những dấu hiệu tồn tại của nó mà phải là ở dấu hiệu căn bản nhất mà qua đó những dấu hiệu khác tự bộc lộ ra như là hệ quả tất yếu, thì ta mới có thể xây dựng được một nhà nước pháp quyền chân chính theo đúng tinh thần tồn tại của nó Khái niệm pháp quyền, ngay từ đầu đã bao hàm cả tính chủ quan và tính khách quan, tức là sự thống nhất giữa khái niệm và hiện thực, trong hình thức

trừu tượng của nó, tức là hình thức chưa được phát triển của việc cụ thể hoá những quy định nó

Do vậy, nghiên cứu về lịch sử tư tưởng nhà nước pháp quyền thời cận đại nhằm khái quát lại nội dung lý luận chung về nhà nước pháp quyền trong điều kiện mới từ góc độ triết học, để làm sáng rõ những dấu hiệu căn bản nhất

và tính quy luật trong sự vận động, phát triển của nhà nước pháp quyền, từ đó, tham khảo, vận dụng sáng tạo những tư tưởng ấy vào hoàn cảnh và điều kiện

cụ thể của Việt Nam là vô cùng quan trọng và cần thiết

Xuất phát từ những lý do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Tư tưởng về

nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây cận đại và giá trị tham khảo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay”cho đề tài

luận án của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu của luận án

Trên cơ sở phân tích một số nội dung cơ bản trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại, luận án làm

rõ giá trị tham khảo của những tư tưởng này đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Để thực hiện được mục đích trên, luận án giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ

- Phân tích những điều kiện, tiền đề cho sự ra đời tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại

- Phân tích một số nội dung cơ bản trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại

- Đánh giá những giá trị, hạn chế trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại và phân tích giá trị tham

khảo của những tư tưởng này đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay

3 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

3.1 Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên cơ sở lý luận về nhà nước của Chủ nghĩa Mác – Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng ta, mà đặc biệt là những thành tựu về lý luận trong thời kì đổi mới ở Việt Nam liên quan đến vấn đề nhà nước pháp quyền

3.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử triết học với các phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử và các phương pháp nghiên cứu liên ngành như: phân tích - tổng hợp, lôgic - lịch sử, hệ thống - cấu trúc, đối chiếu - so sánh, tổng kết thực tiễn để thực hiện mục đích và nhiệm vụ mà luận án đã nêu ra Cụ thể là:

Luận án đã xuất phát từ lập trường duy vật để khảo cứu và đánh giá về

tư tưởng nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây cận đại Từ

đó, chỉ ra những giá trị, hạn chế của các tư tưởng nói trên Đồng thời, làm rõ những tư tưởng phù hợp, có giá trị tham khảo đối với thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền và quán triệt nó trong toàn bộ luận án

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây cận đại và giá trị tham khảo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận án tập trung nghiên cứu tư tưởng về nhà nước pháp quyền của một số nhà triết học tiêu biểu ở Tây Âu thời kì cận đại như: Hobbes; Locke; Rousseau; Montesquieu; Kant; Fichte; Hegel với những tư tưởng cơ bản: tư tưởng về luật pháp; tư tưởng về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước; tư

tưởng về dân chủ (những tư tưởng có ý nghĩa tham khảo trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay)

- Phạm vi thời gian và không gian nghiên cứu nhà nước pháp quyền Việt Nam: Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam từ năm 1991 đến nay

5 Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án

- Dưới góc độ tiếp cận triết học, luận án làm rõ một số nội dung cơ bản trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây cận đại, với tư cách là những tiêu chí căn bản của nhà nước pháp quyền như: Tư tưởng

về pháp luật, tư tưởng về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước và tư tưởng

về dân chủ Từ đó, luận giải yếu tố “dân chủ” chính là tiêu chí căn bản nhất quy định sự tồn tại của một nhà nước pháp quyền thực sự

- Luận án đưa ra những đánh giá khoa học về nội dung và giá trị tham khảo của những tư tưởng này đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 12 tiết

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN T NH H NH NGHI N CỨU

LI N QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN N

Nhà nước pháp quyền là một trong những vấn đề có giá trị thời đại không chỉ đối với tư tưởng mà còn cả với thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền ở các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Vì vậy, cho đến nay, có không ít các tác giả nghiên cứu về nội dung này dưới nhiều góc

* Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Thứ nhất, trong các nghiên cứu nước ngoài về lịch sử hình thành và

phát triển của triết học phương Tây thời kỳ cận đại nói chung và những tư tưởng về nhà nước pháp quyền nói riêng Có thể kể đến các công trình tiêu biểu như:

Công trình A History of Western Philosophy [140] của tác giả Bertrand

Russell (1967) Đây là công trình được đánh giá là “minh bạch và quyền lực”,

được toàn thế giới hoan nghênh như là một tác phẩm xuất sắc về chủ đề triết học phương Tây Với ba phần nội dung chính: Triết học cổ đại, triết học công giáo và triết học hiện đại, tác giả đã cung cấp cho người đọc những kiến thức khái quát về quá trình hình thành, phát triển, cùng những nội dung căn bản của

tư tưởng triết học phương Tây xuyên suốt các thời kì từ Socrates, Plato, đến Hobbes, Descartes, Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume, Rousseau, Kant, Hegel, Schopenhauer, Nietzsche, Utilitarians, Marx, Bergson, James, Dewey… Trong đó có đề cập tới tư tưởng về nhà nước, về pháp luật, về quyền lực nhà nước, về việc phân tách quyền lực nhà nước trong tổ chức bộ máy nhà nước, về

vai trò chủ quyền nhân dân Kế đó, là cuốn Liberty and the rule of law [139]

(Tự do và pháp quyền) của Raz (1979) Trong đó, tác giả đã làm rõ một số nội dung chủ yếu như: Đưa ra khái niệm, phạm vi, giới hạn của những quy tắc pháp luật cơ bản; phân tích mối quan hệ giữa cơ quan lập pháp với cơ quan tư pháp và tính độc lập tương đối giữa chúng nhằm duy trì sự cân bằng quyền lực;

đề cập tới mối quan hệ giữa những quy tắc pháp luật, nhân quyền, sự phân chia quyền lực và vấn đề luật lệ, hiến pháp và nền dân chủ

Tác giả Anthony Kenny (2008) có công trình The Rise of Modern

Philosophy: A New History of Western Philosophy [135] (Sự trỗi dậy của triết

học hiện đại: Một lịch sử mới của triết học phương Tây) Trong công trình này, tác giả đã tập trung nghiên cứu một số nhà triết học tiêu biểu, có sự đóng góp quan trọng cho việc sáng lập ra nền triết học hiện đại Điển hình là Renes Descartes, Hobbes, Locke, Hume, Spinoza, Liebniz, Hegel, Immanuel Kant Trong công trình, tác giả đã đi sâu vào những nội dung chính của triết học trong thời kỳ này như: kiến thức và sự hiểu biết, bản chất của vũ trụ vật lý, siêu hình học, tâm trí và tâm hồn; Bản chất và nội dung của đạo đức Đặc biệt, phần khái quát lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây trong đó có tư tưởng về Nhà nước pháp quyền thời kì cận đại cũng được tác giả nghiên cứu một cách hệ thống trong công trình của mình

Công trình Legal Argumentation Theory: Cross Disciplinary Perspectives [132]

(Lý thuyết luận lý pháp luật: Các quan điểm chéo) của Christian Dahlman & Eveline Feteris (2013) Công trình đã cung cấp cho độc giả một cái nhìn khái quát

về những tư tưởng phát triển gần đây trong lý thuyết lập luận về luật pháp của các nhà tư tưởng đại diện từ nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm lý luận luật, triết học luật Nó bao gồm một số bài báo đã được trình bày trong hội thảo đặc biệt về Lập luận Pháp lý được tổ chức tại Đại hội Thế giới IVR lần thứ 25 về Triết học Luật

và Triết học xã hội tổ chức ngày 15-20 tháng 8 năm 2011 tại Frankfurt, Đức Ngoài ra, những vấn đề lý luận chung về nhà nước pháp quyền và lịch sử hình thành quan niệm về nhà nước pháp quyền còn được đề cập đến ở một số công

trình nghiên cứu: Theory of valuation (Lý thuyết giá trị) của John Deway (1939);

A History of Modern Political Thought : Major Political Thinkers from Hobbes to Marx [138] (Lịch sử tư tưởng chính trị hiện đại: Những nhà tư tưởng chính trị lớn

từ Hobbes đến Marx), của Iain Hampsher Monk (1993)

Thứ hai, các tác phẩm của một số nhà triết học tiêu biểu ở phương Tây

thời cận đại với những nội dung cơ bản trong quan niệm về nhà nước pháp

quyền như: Khảo luận thứ hai về chính quyền, chính quyền dân sự [58] của nhà triết học duy vật người Anh Locke do Lê Tuấn Huy dịch (2007); Tinh

thần pháp luật [73] của nhà tư tưởng vĩ đại người Pháp Montesquieu do

Hoàng Thanh Đạm dịch (1996); Bàn về khế ước xã hội [89] của Rousseau do

Hoàng Thanh Đạm dịch (1992) Đây được coi là những tác phẩm kinh điển chứa đựng những tư tưởng tiên phong và căn bản về lý thuyết phân quyền, cách mạng dân chủ, xây dựng xã hội công dân và nhà nước pháp quyền Theo

đó, trong tác phẩm của mình, Locke đã đưa ra học thuyết về nhà nước trên nền tảng về quyền tự nhiên và khế ước xã hội, nhấn mạnh nguồn gốc, mục đích của quyền lực nhà nước là xuất phát từ sự ủy quyền của nhân dân và được nhà nước sử dụng nhằm bảo vệ quyền lợi của công dân, ông được xem

là người đặt nền móng cho học thuyết phân quyền Trên cơ sở kế thừa, bổ

sung phát triển tư tưởng của Locke và thực tiễn nước Anh thời kì cận đại, Montesquieu đã xây dựng nên học thuyết “Tam quyền phân lập” và đề cao các quyền tự do, bình đẳng của con người trong việc tổ chức quyền lực nhà

nước Kế đó, Rousseau trong Bàn về khế ước xã hội đã đưa ra những tư tưởng

tiến bộ về nhà nước pháp quyền trên nền tảng dân chủ

Nghiên cứu về triết học cổ điển Đức nói chung và triết học pháp quyền của Hegel nói riêng có các công trình sau:

Lịch sử triết học: Triết học cổ điển Đức [130] nằm trong bộ lịch sử triết

học của Viện Hàn Lâm khoa học Liên Xô (1962), các tác giả đã khái quát, đánh giá một cách sâu sắc và toàn diện về những quan niệm trong triết học pháp quyền của Hegel

Bàn về xã hội dân sự trong mối quan hệ với nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng phương Tây cận đại có thể kể đến một số công trình nghiên

cứu nước ngoài như: Công trình Civil society and state structures in creative

tension: Ferguson, Hegel, Gramsci [134] (Xã hội dân sự và cấu trúc nhà nước

trong sức sáng tạo: Fergusion, Hegel, Gramsci) của Franco Ferrarotti (1984) Tác giả đã làm rõ quan niệm về nhà nước của các nhà triết học phương Tây như: Aristotle, Hobbes, Max Weber Đặc biệt, trong công trình này, tác giả đã nghiên cứu sự ảnh hưởng của Ferguson đối với Hegel trong quan niệm về xã hội dân sự Franco Ferrarotti nhận định: “Hegel chắc chắn bị ảnh hưởng bởi Ferguson trong việc xây dựng khái niệm xã hội dân sự của ông” [134, tr 16]

Bên cạnh đó, là cuốn Democracy and Civil Society [136] (Dân chủ và Xã hội Dân sự) của John Keane (1988), và bài viết A Conceptual History of Civil

Society: From Greek Beginnings to the end of Marx [133] (Lịch sử khái niệm

xã hội dân sự: Từ Hy Lạp đến sự kết thúc ở Marx) của Boiris Dewiel (1997) Trong hai công trình này, bằng việc phân tích các quan niệm về xã hội dân sự

từ thời cổ đại đến Marx, các tác giả đã khái quát được quá trình hình thành và phát triển của khái niệm xã hội dân sự trong lịch sử tư tưởng về nhà nước pháp quyền phương Tây

Nghiên cứu triết học Hegel, không thể không nhắc tới công trình Các

nguyên lý của triết học pháp quyền [92] của Hegel do Bùi Văn Nam Sơn dịch

và chú giải (2010) Đây là một trong những tác phẩm kinh điển có sức ảnh hưởng rất lớn trong lịch sử tư tưởng chính trị Ngoài phần nội dung về “Pháp quyền trừu tượng” và “Luân lý”, Hegel đã dành hai chương trong phần ba:

“Đời sống đạo đức” để nghiên cứu về xã hội dân sự và nhà nước Trong phần mấy lời giới thiệu và lưu ý của người dịch, giới thiệu về triết học pháp quyền

của Hegel, dịch giả Bùi Văn Nam Sơn viết:

“Triết học pháp quyền”là tên gọi ngắn gọn và quen thuộc dành

cho tác phẩm lừng danh mang đến hai nhan đề: “Các nguyên lý

của triết học pháp quyền” (Grundlinien der Philosophie des Rechts) và “Đại cương pháp quyền tự nhiên và khoa học về Nhà nước”(Naturrecht und Staatswissenschaft im Grundrisse) của

Hegel sau khi tác giả của nó đã qua đời Từ đó, tên gọi ngắn gọn

ấy mặc nhiên trở thành danh xưng cho một trong số không nhiều lắm những tác phẩm gây ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử của triết học chính trị Nó nghiễm nhiên đứng vào hàng ngũ những

tác phẩm kinh điển trong lĩnh vực này, bên cạnh“Cộng hòa” (Politeia) của Platon,“Chính trị học” của Aristoteles, “Leviathan”của Thomas Hobbes, “Siêu hình học về đức lý”(Metaphysik der Sitten)

của Immanuel Kant Có thể nói, đây là nỗ lực sau cùng của một

thứ Philosophia practica universalis trong lịch sử triết học, thực

sự bao trùm hầu hết mọi chủ đề liên quan đến đời sống thực hành

của con người [92, tr.19]

Ngoài ra, còn rất nhiều những công trình và bài viết trên các báo, tạp chí

ở nước ngoài nghiên cứu về những vấn đề nêu trên như: Công trình Seperation

of power in practice [131] (Sự phân chia quyền lực trong thực tiễn) của Tom

Campbell (1869); The sources of social power [137] (Nguồn gốc quyền lực xã

hội) của Michael Mann (2012)

* Các công trình nghiên cứu trong nước

Ở nước ta, cho đến nay, đã có rất nhiều cuốn sách chuyên khảo, luận

án, bài viết nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyền phương Tây cận đại Đáng chú ý, là một số quan điểm của các nhà khoa học với các công trình sau:

Tác giả Đào Trí Úc với một loạt các công trình như: Tìm hiểu về nhà

nước pháp quyền [121] Đây là một trong những công trình sớm nhất viết về

nhà nước pháp quyền ở nước ta, trong đó, tác giả đã trình bày một cách khái quát các nghiên cứu về nhà nước pháp quyền tại một số nước Châu Âu và đưa

ra hệ thống lý luận chung về nhà nước pháp quyền; Xây dựng nhà nước pháp

quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [124] Công trình này nghiên cứu quan niệm

về nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng ở cả phương Đông và phương Tây, phân tích nguồn gốc và sự phát triển nội hàm của khái niệm nhà nước pháp quyền trong lịch sử, từ đó xác lập nên nội dung chủ yếu của khái niệm

nhà nước pháp quyền; Giáo trình nhà nước pháp quyền [127] của tác giả Đào

Trí Úc là một công trình nghiên cứu có tính hệ thống, sâu sắc và toàn diện về nhà nước pháp quyền Bên cạnh việc đưa ra những phân tích, lý giải khoa học

về các vấn đề cơ bản của nhà nước pháp quyền như: Tính phổ quát và tính đặc thù của nhà nước pháp quyền, đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền, vấn đề quyền lực nhà nước, mối liên hệ giữa nhà nước pháp quyền với kinh tế thị trường và xã hội dân sự, các mô hình nhà nước pháp quyền trên thế giới… Tác giả đã dành một dung lượng kiến thức tương đối lớn trong hai chương thuộc phần thứ nhất của cuốn sách để khái quát quá trình hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyền từ thời cổ đại đến thời hiện đại Trong phần nhận xét chung về tư tưởng nhà nước pháp quyền thời cận đại, tác giả Đào Trí Úc viết:

“Học thuyết về nhà nước pháp quyền tư sản từng bước hình thành nhà nước tư sản cũng từng bước được thiết kế theo mô hình nhà

nước pháp quyền dựa trên cơ sở thế giới quan mới của giai cấp tư sản đang lên - thế giới quan pháp lý như nhận xét của Engels Đó là

sự phục hồi, kế thừa các giá trị tư tưởng pháp quyền thời cổ đại và trung đại, đưa các giá trị đó lên tầm cao hơn, phù hợp với sự đòi hỏi mới của lịch sử” [127, tr.35]

Tác giả Trần Hậu Thành với những công trình như: Khái quát lịch sử

tư tưởng và học thuyết nhà nước pháp quyền [97] năm 1993; Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân [100] năm 2005 Trong hai công trình này, ngoài việc

làm rõ những quan điểm hiện nay về nhà nước pháp quyền, thực tiễn tổ chức nhà nước pháp quyền trên thế giới và vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền

ở Việt Nam thì tác giả Trần Hậu Thành đã trình bày khái quát quá trình hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyền trong tiến trình lịch sử nhân loại, đặc biệt là tư tưởng về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây thời cận đại: Từ những mầm mống tư tưởng về nhà nước pháp quyền đến quá trình hình thành học thuyết nhà nước pháp quyền tư sản và mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Nghiên cứu những tư tưởng cơ bản về nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây cận đại còn có một số công trình sau:

Tác giả Nguyễn Thị Hồi (2005) có cuốn Tư tưởng phân chia quyền lực

nhà nước với việc tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước [45] Với ba nội

dung chính: Phần 1: Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước trong lịch sử; Phần 2: Sự thể hiện và áp dụng tư tưởng phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước tư bản; Phần 3: Sự thể hiện tư tưởng phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam qua các bản hiến pháp Thông qua việc khái quát lịch sử của tư tưởng phân quyền và sự áp dụng tư tưởng phân quyền ấy ở một số nước tiêu biểu trên thế giới hiện nay, tác giả đã cung cấp cho người đọc những tri thức rất quan trọng, sâu sắc về tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn

Kế đó, phải kể đến công trình Triết học chính trị Montesquieu với việc

xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam [47] của Lê Tuấn Huy (2006)

Ngoài phần khái quát về triết học chính trị phương Tây trong mối quan hệ chặt chẽ với khoa học chính trị và triết học xã hội, dưới góc nhìn của triết học chính trị, tác giả đã tập trung phân tích và luận giải những vấn đề cơ bản trong học thuyết chính trị của Montesquieu như: Quyền lực nhà nước, phân quyền, chính thể, và các phạm trù về bình đẳng, tự do, dân chủ Trong đó, tác giả đặc biệt chú ý đến những dấu ấn trong bước phát triển mới của triết học chính trị do Montesquieu mang lại Theo đó, bước chuyển từ nhà nước “nhân quyền” sang nhà nước pháp quyền, từ cơ cấu nhất quyền truyền thống sang cơ cấu tam quyền hiện đại đã tạo nên một cuộc cách mạng trong tư tưởng về quyền lực nhà nước của nền triết học chính trị Với những nội dung kể trên, công trình này có ý nghĩa hết sức to lớn đối với công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền ở các nước trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng

Bên cạnh đó, còn có một số luận án, bài viết nghiên cứu về quyền lực

nhà nước như: Công trình Triết học chính trị J.J.Rousseau và ý nghĩa của nó

đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay [59] của

Nguyễn Thị Châu Loan (2014) Đây là một trong những công trình nghiên có tính hệ thống về triết học chính trị Rousseau Trong luận án, tác giả đã khái quát những điều kiện và tiền đề ra đời các tư tưởng triết học chính trị Rousseau và phân tích một cách có hệ thống những tư tưởng cơ bản của triết

học chính trị Rousseau trong các tác phẩm của ông như: Bàn về khế ước xã

hội, Luận về sự bất bình đẳng, Luận về khoa học và nghệ thuật, Về kinh tế chính trị Với việc nghiên cứu, luận giải về những nội dung chủ yếu của nhà

nước pháp quyền như: Vấn đề bất bình đẳng xã hội; về con người và các quyền tự nhiên của con người; về ý chí chung, chủ quyền tối cao, khế ước xã hội; về phương thức tổ chức, phân chia và kiểm soát quyền lực nhà nước, luận

án đã đánh giá một số giá trị, hạn chế và ý nghĩa của triết học chính trị

Rousseau đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay Ngoài ra, tác giả Vũ Duy Tú (2016)

trong công trình Lý thuyết phân quyền: Giá trị tham khảo trong xây dựng và

hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay [115], cũng đã

tập trung làm rõ nội dung và các giá trị của lý thuyết phân quyền về tổ chức

bộ máy nhà nước; Khái quát kinh nghiệm áp dụng lý thuyết phân quyền trong

tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước trên thế giới; Đánh giá thực trạng và xác định những vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp cho việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước ở Việt Nam hiện nay trên cơ sở tham khảo những giá trị hợp lý của lý thuyết phân quyền

Nghiên cứu tư tưởng nhà nước pháp quyền trong triết học cổ điển Đức nói chung và quan niệm của Hegel về nhà nước và xã hội dân sự nói riêng, có

các công trình tiêu biểu: Triết học pháp quyền của Hegel [7] của Nguyễn

Trọng Chuẩn và Đỗ Minh Hợp (2002) Đây là một trong những công trình đầu tiên ở nước ta nghiên cứu một cách chuyên sâu và có tính hệ thống về triết học pháp quyền Hegel Trong công trình này, các tác giả đã khái quát về

sự hình thành và phát triển quan điểm chính trị của Hegel, phân tích những nội dung căn bản trong triết học pháp quyền của Hegel như: Xã hội dân sự, bản chất của nhà nước, mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước, vấn đề con người Qua đó, các tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn và Đỗ Minh Hợp cho rằng, mặc dù các quan niệm của Hegel về xã hội dân sự có tính chất duy tâm, thần bí, nhưng nó vẫn mô tả được các mâu thuẫn hiện thực của xã hội tư sản

Trong công trình Triết học chính trị - xã hội của I Kant, J.G Fichte và

G.W.F.Hegel [48], tác giả Nguyễn Quang Hưng (2013) cũng đã đề cập đến

những vấn đề chủ yếu trong triết học pháp quyền của Hegel Đặc biệt, tác giả

đã luận giải và phân biệt giữa tồn tại với hiện thực trong luận điểm nổi tiếng

của Hegel: Cái gì hợp lý tính thì là hiện thực, và cái gì là hiện thực thì hợp lý

tính; Nghiên cứu về mối quan hệ giữa nhà nước và tôn giáo; Đưa ra nhận xét

về những giá trị và hạn chế trong triết học pháp quyền của Hegel Ngoài ra,

còn một số bài viết khác có liên quan đến vấn đề này như: “Tư tưởng về nhà

nước pháp quyền của Hegel” [51] của Phạm Chiến Khu (2002);“Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng trước Marx” [38] của Hoàng Thị

Hạnh (2008);“Quan niệm của Hegel về xã hội công dân” [119] của Nguyễn

Đình Tường (2009) và nhiều bài viết được đăng tải trên các tạp chí khác

Các công trình trên đã trình bày những nội dung căn bản trong hệ thống

lý luận chung về nhà nước pháp quyền; Khái quát được lịch sử phát triển và những nội dung căn bản trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền nói chung và

tư tưởng nhà nước pháp quyền thời cận đại nói riêng Từ đó, góp phần bổ sung, hoàn thiện hệ thống lý luận về nhà nước pháp quyền và nâng cao hiệu quả vận dụng hệ thống lý luận ấy trong thực tiễn Nó đã cung cấp những tư liệu quý báu cho việc nghiên cứu về nhà nước pháp quyền trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay

1.2 Các công trình nghiên cứu về xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Nhận thức và xây dựng nhà nước pháp quyền trong thực tiễn là một trong những vấn đề cấp bách, cần thiết và mang tính chiến lược của cách mạng Việt Nam Vì vậy, mảng nội dung này đã thu hút được sự quan tâm của

đông đảo các nhà nghiên cứu ở nước ta

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về sự hình thành, phát triển và lý luận chung về xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Nghiên cứu về vấn đề này, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như:

Trước hết, là nhóm công trình: Xây dựng nhà nước pháp quyền Việt

Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn [78] của tác giả Nguyễn Văn Niên

(1996); Xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân [106] của Nguyễn Trọng Thóc (2005); Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nước

pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân [100]

của tác giả Trần Hậu Thành (2005) Đây là những công trình xuất hiện khá

sớm trong nghiên cứu về xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta Trong các công trình trên, các tác giả đã khẳng định tính tất yếu, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của sự hình thành, phát triển quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin,

Tư tưởng Hồ Chí Minh và nhận thức của Đảng ta về nhà nước pháp quyền; Trình bày một số vấn đề chủ yếu của lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam như: Khái niệm, đặc trưng, chức năng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân

Ngoài ra, Nguyễn Văn Thanh (2006) trong công trình Bước đầu tìm

hiểu vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam [94], đã khái quát lịch

sử hình thành, phát triển và phân tích nội hàm của khái niệm nhà nước pháp quyền Từ đó, đề xuất những phương hướng và giải pháp nhằm xây dựng nhà

nước pháp quyền ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Trong cuốn Một số vấn

đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta [102], tác giả

Trần Thành (2009) cũng đã phân tích tính tất yếu, các nội dung căn bản và những vấn đề đặt ra trong tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nghiên cứu hệ thống quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng

Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền, có một số công trình nổi bật sau: Tư

tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới - sự hình thành và phát triển [40]

của Hoàng Văn Hảo (1995); Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh

về chính trị: Trích dẫn từ C.Mác và Ph Ăngghen toàn tập, V.I Lênin, Hồ Chí Minh [57] của nhóm tác giả Trần Ngọc Linh, Mai Trung Hậu, Lê Khắc Thành

(1999)… Trong các công trình này, các tác giả đã nghiên cứu hệ thống quan điểm của Chủ Nghĩa Mác - Lênin về nhà nước pháp quyền, từ đó làm rõ sự ảnh hưởng của những quan điểm ấy đối với sự hình thành và phát triển quan niệm về nhà nước pháp quyền kiểu mới trong Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng ta; Đồng thời những nội dung mang tính then chốt của lý luận xây dựng nhà nước pháp quyền cũng đã được đề cập đến trong các công trình kể trên

Tiếp đó, nhấn mạnh các cách tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền,

có một số công trình đáng chú ý sau: Tác giả Nguyễn Duy Quý (1992) trong

bài viết: “Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta” [84] đã đưa ra và

phân tích nội hàm của khái niệm nhà nước pháp quyền, đó là: Sự thừa nhận, tôn trọng tính tối cao của luật pháp; Sự phân định và mối quan hệ giữa quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; Sự đảm bảo quyền cơ bản của công dân trong nhà nước; Và việc thực hiện các cam kết quốc tế Đây là một trong những nghiên cứu sớm nhất có giá trị nền tảng lý luận về quan niệm nhà nước pháp

quyền ở nước ta Bên cạnh đó, tác giả Đào Trí Úc (1997) trong cuốn Nhà

nước và pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp đổi mới [122], đã nhấn

mạnh rằng, nhà nước pháp quyền trên bình diện học thuyết, quan niệm, tư tưởng phải được hiểu như là những đòi hỏi dân chủ và phương thức thực hiện quyền lực

Bàn về khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc độ triết học, có bài viết:

“Khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc nhìn triết học”[56] của Trần Ngọc

Liêu (2009) Trong đó, tác giả từ góc nhìn triết học đã làm rõ những vấn đề chủ yếu trong khái niệm nhà nước pháp quyền như: Định nghĩa, nội dung, bản chất, tính khách quan, tính phổ biến và đặc thù của nhà nước pháp quyền Cùng khuynh hướng nghiên cứu đó, tác giả Nguyễn Thị Thúy Vân (2013) có

bài viết: “Khái niệm nhà nước pháp quyền từ cách tiếp cận triết học” [128]

Ở bài viết này, tác giả đã xuất phát từ cách tiếp cận triết học để đi sâu vào việc phân tích nội hàm khái niệm nhà nước pháp quyền, làm rõ và chỉ ra dấu hiệu căn bản nhất, quy định sự tồn tại của nhà nước pháp quyền - đó chính là vấn đề dân chủ Với cách tiếp cận khá mới mẻ và sâu sắc, bài viết đã đưa lại cho chúng ta một cái nhìn trực diện, xuyên thấu tới cái bản chất, cái giá trị đích thực của nhà nước pháp quyền là dân chủ Từ đó, góp phần bổ sung vào

hệ thống lý luận về nhà nước pháp quyền ở nước ta trong thời kỳ đổi mới Đây cũng là một trong những nội dung được tác giả luận án kế thừa trong quá trình triển khai nghiên cứu

Nhìn chung, các công trình kể trên, đã cung cấp cho người đọc những kiến thức cần thiết về cơ sở hình thành, phát triển tư tưởng về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; Những cách tiếp cận khác nhau và nội dung căn bản của khái niệm nhà nước pháp quyền; Nền tảng cơ bản của nhà nước pháp quyền để từ đó có sự nhận thức đúng đắn và vận dụng hiệu quả trong thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về những nội dung căn bản và đặc trưng của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Có thể tóm lược nội dung chủ yếu và những đặc trưng căn bản của tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay thành một số vấn

đề chính sau: Phát huy dân chủ; Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Xây dựng, ban hành, tôn trọng và bảo vệ hiến pháp; Đảm bảo

các quyền con người và quyền cơ bản của công dân; Hội nhập kinh tế quốc tế

Nghiên cứu về xây dựng, ban hành hiến pháp và đổi mới hệ thống chính

trị ở nước ta, có thể kể đến một số công trình đáng chú ý sau: Công trình Xây

dựng nhà nước pháp quyền đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay [87] của Lê Minh Quân (2003)

Đây là công trình nghiên cứu về việc đổi mới tổ chức và hoạt động của tòa hành chính đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền theo định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay Trong đó, bằng việc phân tích sự hình thành, phát triển và thực tiễn tổ chức, hoạt động của tòa hành chính ở nước ta, tác giả đã đề xuất những giải pháp đổi mới tổ chức, hoạt động của tòa hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ

nghĩa Kế đó, là công trình Quan điểm và nguyên tắc đổi mới hệ thống chính trị

ở Việt Nam giai đoạn 2005 – 2020 [43] của tác giả Trần Đình Hoan (2008)

Trên cơ sở lý luận khoa học của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và tổng kết thực tiễn đổi mới ở Việt Nam trong những năm qua, các tác giả đã

phân tích, khẳng định tính tất yếu của việc đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam, đưa ra các mục tiêu, quan điểm, nguyên tắc và phương hướng đổi mới hệ thống chính trị ở nước ta trong gia đoạn 2005 - 2020 Cũng trong công trình này, thông qua việc phân tích quan điểm nhất quán của Đảng về đổi mới hệ thống chính trị từ đại hội VI đến đại hội X, tác giả đã khẳng định một trong những nội dung căn bản của đổi mới hệ thống chính trị là vấn đề phát huy dân chủ, nó tạo ra động lực mạnh mẽ để phát triển đất nước Với tính cách đó, công trình của tác giả Trần Đình Hoan có ý nghĩa to lớn trong việc cung cấp những nội dung khoa học thiết thực trong nhận thức và thực tiễn đổi mới, hoàn thiện hệ thống chính trị ở nước ta hiện nay

Bên cạnh đó, các tác giả Đào Trí Úc và Phạm Hữu Nghị (2009) trong

công trình Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong

giai đoạn hiện nay: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn [126], đã phân tích, lý

giải và đưa ra những định hướng lớn về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay như: Đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước; Đổi mới vai trò, chức năng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh kinh tế thị trường; Vấn đề dân chủ, xã hội dân sự… và nhiều vấn đề cơ bản khác của nhà nước pháp quyền Việt Nam cũng được đề cập trong công trình này

Viết về vấn đề dân chủ trong xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt

Nam hiện nay, có thể điểm qua các công trình: Xây dựng nền dân chủ xã hội

chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền [81] của tác giả Đỗ Nguyên Phương và

Trần Ngọc Đường (1992) Đây là một trong những nghiên cứu về xây dựng nền dân chủ xuất hiện khá sớm ở nước ta Nổi bật trong công trình này là hệ thống lý luận chung về nhà nước pháp quyền và những quan điểm, định hướng

cơ bản cho việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Tiếp đó, trong bài viết “Xây dựng nhà nước pháp quyền và vấn đề dân chủ hóa

xã hội ở nước ta hiện nay” [37], Tác giả Lương Đình Hải (2006) đã khẳng

định: “Xây dựng nhà nước pháp quyền là một yêu cầu tất yếu, khách quan và phù hợp với xu thế phát triển của thời đại Thực hiện dân chủ là một trong những nội dung cơ bản của nhà nước pháp quyền, đặc biệt là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Không có nhà nước pháp quyền thực sự thì không có nền dân chủ rộng rãi và bền vững Dân chủ đóng vai trò là cơ sở, động lực thúc đẩy sự phát triển của nhà nước pháp quyền Đối với nước ta dân chủ vừa là điều kiện tiên quyết để xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, vừa là biện pháp cơ bản để đẩy nhanh sự phát triển của đất nước” [37, tr.5] Như vậy, tính tất yếu và vai trò của việc thực hiện dân chủ hóa xã hội ở nước ta đã được tác giả nhấn mạnh như là một tiêu thức căn bản nhất của một nhà nước pháp quyền dân chủ

Tiếp cận nhà nước pháp quyền trong mối quan hệ với xã hội công dân,

có bài viết: “Nhà nước pháp quyền, xã hội dân sự với vấn đề quyền và nghĩa

vụ công dân” [109] của Phạm Thị Ngọc Trầm (2006) Theo đó, từ việc phân

tích mối quan hệ biện chứng giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân với tư cách là hai yếu tố quan trọng nhất của kiến trúc thượng tầng và cơ sở

hạ tầng - cơ sở tồn tại của một hình thái kinh tế xã hội, tác giả đã luận chứng cho sự cần thiết của việc đảm bảo, phát huy tối đa quyền và nghĩa vụ của công dân trong nhà nước pháp quyền thông qua quá trình công khai hóa và dân chủ hóa đời sống xã hội Tuy nhiên, đây là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn, phức tạp đòi hỏi nhà nước cần chủ động tiến hành giáo dục về mặt nhận thức để nhân dân có thể hiểu, nắm vững và tự giác thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ công dân của mình Như vậy, “việc xây dựng nhà nước pháp quyền phải dựa trên nền tảng xã hội dân sự và theo nguyên tắc dân chủ - đó là một quy luật của sự phát triển xã hội” [109, tr.7]

Tác giả Nguyễn Duy Quý, Nguyễn Tất Viễn (2010) trong công trình

nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân – Lý

luận và thực tiễn [86], đã phân tích những luận điểm khoa học có tính hệ

thống về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Ngoài việc làm rõ cơ sở lý luận về xây dựng nhà nước pháp quyền như: Học thuyết pháp quyền trong lịch sử tư tưởng nhân loại; Chủ nghĩa Mác - Lênin,

Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng ta về nhà nước pháp quyền, các tác giả đã khái quát về đặc trưng, chức năng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; Các điều kiện và yếu tố chi phối quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam Từ đó, đề xuất những phương hướng và giải pháp chủ yếu để xây dựng hiệu quả, thành công nhà nước pháp quyền ở nước ta trên nền tảng dân chủ Với sự tham gia nghiên cứu của nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau cùng những luận điểm khoa học sâu sắc, toàn diện, công trình đã tạo ra cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Với bài viết Một quan niệm mới về dân chủ [83], tác giả Phạm Ngọc Quang

(2014) cũng đã phân tích, luận giải những quan niệm dân chủ mang tính phổ biến ở nước ta hiện nay và kiến nghị một quan niệm mới về dân chủ Qua việc khái quát các kiểu dân chủ trong lịch sử xuất phát từ dân chủ tự quản, dân chủ chủ nô, dân chủ phong kiến, dân chủ tư sản đến tự quản văn minh trong xã hội chủ nghĩa, tác giả cho rằng dân chủ không chỉ là hình thức tổ chức quyền lực nhà nước mà nó còn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt chiều dài lịch sử phát triển của

xã hội loài người Vì vậy, việc gắn xây dựng nền dân chủ với phát triển kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chính là phương thức thực hiện thành công sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay

Ở một số công trình nghiên cứu khác, vấn đề xây dựng và phát huy dân chủ trong nhà nước pháp quyền cũng được các tác giả đề cập đến với những phương pháp, mục đích và mức độ tiếp cận khác nhau Có thể kể tới: Công

trình Phát huy dân chủ, tiếp tục xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân [112] của tác giả Nguyễn

Phú Trọng (2011); Cuốn Giáo trình nhà nước pháp quyền [127] của Đào Trí

Úc (2015)

Tựu chung lại, dù ở các góc tiếp cận khác nhau, nhưng các công trình nghiên cứu trên đã làm rõ những nội dung cơ bản của vấn đề dân chủ như: Khái niệm, nội dung, và phương thức thực hiện dân chủ trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

Bàn về tính phổ biến và tính đặc thù trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có một số tác giả và công trình tiêu biểu

như: Đào Ngọc Tuấn (2002) trong công trình Tính phổ biến và tính đặc thù

trong xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam [116]; Hoàng Thị Hạnh

(2016) với công trình Xây dựng nhà nước pháp quyền trong điều kiện đặc thù

ở Việt Nam [39]… Trong hai công trình này, các tác giả đã làm rõ tính phổ

biến và tính đặc thù trong xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam Tiếp

đó, trong bài viết “Về một số nét đặc thù của nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa Việt Nam” [29], tác giả Phạm Văn Đức (2005) đã phân tích mối quan

hệ giữa cái phổ biến với cái đặc thù trong nhà nước pháp quyền; Khái quát các đặc trưng cơ bản, riêng có của nhà nước pháp quyền Việt Nam; So sánh

mô hình nhà nước ta với các nước trên thế giới Từ đó, tác giả đi đến khẳng định nhà nước pháp quyền Việt Nam chính là sự thống nhất giữa cái phổ biến

với cái đặc thù Ngoài ra, còn có bài viết: “Bàn về nhà nước pháp quyền và

việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta” [93] của tác giả Phạm Hồng

Thái và Nguyễn Quốc Sửu (2005) Trong bài viết này, ngoài việc phân tích, đánh giá các quan điểm khác nhau về nhà nước pháp quyền, tác giả còn nêu ra những tiêu chí, chỉ ra những đặc điểm của nhà nước pháp quyền Việt nam, đó là: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được xây dựng dựa trên nền tảng dân chủ; Cơ sở của việc tổ chức, thực hiện quyền lực nhà nước là sự thống nhất của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp; nhà nước pháp quyền

Việt Nam được xây dựng trên cơ sở khối liên minh công - nông - trí thức; Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam trong xây dựng nhà nước pháp quyền Với những nội dung trên, bài viết đã khái quát được những đặc trưng

cơ bản của nhà nước pháp quyền Việt Nam, từ đó góp phần định hướng cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay

Khẳng định tầm quan trọng đặc biệt của mối quan hệ giữa Đảng và nhà nước trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện

nay, tác giả Nguyễn Thế Kiệt (2006) có bài viết: “Mối quan hệ giữa Đảng và

nhà nước trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”[49] Trong đó, tác giả nêu ra một số những nhiệm vụ cụ thể như:

“Cần phải tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước và phân định rõ chức năng giữa chúng Từng bước xác định được nội dung, phạm vi, mức độ quan hệ giữa sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của nhà nước Đồng thời, tiếp tục đổi mới quá trình thể chế hóa chủ trương, đường lối chính sách hoạt động của nhà nước và nâng cao hiệu quả quản lý của nhà nước trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội” [49, tr.3] Những vấn đề được đề cập trong bài viết góp phần bổ sung vào lý luận xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, khẳng định vai trò to lớn của Đảng trong việc tạo ra sức mạnh thúc đẩy nhà nước vươn lên một tầm cao mới trước yêu cầu của cách mạng trong giai đoạn hiện nay

Kế đó, vấn đề hình thức của nhà nước pháp quyền cũng luôn được các

tác giả quan tâm, nghiên cứu trong các công trình: Mô hình tổ chức và hoạt

động của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [125] của tác giả

Đào Trí Úc, Võ Khánh Vinh và Trần Đình Hảo (2007) Trong công trình này, tác giả đã trình bày một cách hệ thống những khái niệm chính liên quan đến

mô hình tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền; Phân biệt mô hình

và mô hình hoá trong các khoa học xã hội và khoa học chính trị; Làm rõ tính phổ biến và tính đặc thù của nhà nước pháp quyền và các mô hình tương ứng;

Phân tích khả năng xây dựng và phạm vi của mô hình nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Công trình Vấn đề hình thức của nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa Việt Nam [96] của tác giả Mai Thị Thanh (2011) Bằng việc xem xét

nhà nước chủ yếu ở phương diện hình thức chính thể, hình thức chính trị, và đặc biệt là hình thức cộng hòa dân chủ, tác giả đã làm rõ một số quan điểm lý luận cơ bản về hình thức nhà nước, thực trạng, những vấn đề đặt ra và phương hướng xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay

Bên cạnh đó, chức năng của nhà nước pháp quyền cũng là vấn đề thu

hút sự quan tâm, nghiên cứu của các tác giả, đáng chú ý là: Công trình Nhà

nước và trách nhiệm của nhà nước [12] của tác giả Nguyễn Đăng Dung

(2006) Trong công trình này, tác giả đã luận giải và khẳng định nhà nước luôn có xu hướng lạm quyền, vì vậy cần có cơ chế phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước đối với các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; Công

trình Chức năng xã hội của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn [108] của Lê Thị Thủy,

Nguyễn Thanh Bình và Lê Bỉnh (2012) Trong đó, các tác giả đã hệ thống hóa quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về chức năng

xã hội của nhà nước, bước đầu đưa ra những nội dung cơ bản trong chức năng

xã hội của nhà nước trong mối quan hệ với nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa và xác định phương hướng nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong giai đoạn hiện nay Hơn nữa, Tác

giả Nguyễn Đăng Thông (2014) trong công trình Thực hiện thống nhất chức

năng giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta [107] đã phân tích, làm rõ tính thống nhất của

chức năng giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước và sự vận dụng lý luận

ấy trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Với những nội dung trên, các công trình này, đã góp phần tạo cơ sở

quan trọng cho việc nghiên cứu lý luận về nhà nước và xác định những chức năng, nhiệm vụ cơ bản của nhà nước đối với xã hội, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay

Ngoài ra, ở một số công trình tiêu biểu khác như: Cải cách hành chính

và công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

[118] Đoàn Trọng Tuyến (2006); “Một số vấn đề lý luận về quan hệ nhà

nước, xã hội và công dân trong Nhà nước pháp quyền” [101] của Trần Hậu

Thành (2005); “Tác động của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

đến quyền hành pháp trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [114] của Nguyễn Trung Tín (2010)… vấn đề xây dựng nhà nước pháp

quyền Việt Nam còn được nhìn nhận ở khía cạnh những nhân tố quy định và những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

1.3 Các công trình nghiên cứu về ý nghĩa, giá trị tham khảo và sự vận dụng tư tưởng nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây cận đại vào xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Cho đến nay, khi mà mô hình nhà nước pháp quyền trở thành một xu hướng tất yếu, phổ biến trên thế giới thì việc nghiên cứu về ý nghĩa, giá trị và

sự vận dụng lý luận về nhà nước pháp quyền của các nhà tư tưởng vào xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta trở nên cần thiết hơn bao giờ hết Vì vậy, có một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về vấn đề này

Nghiên cứu một cách công phu, tác giả Nguyễn Thị Hồi (2005) trong

công trình Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức bộ máy

nhà nước ở một số nước [45] đã làm rõ giá trị, ảnh hưởng và sức sống của tư

tưởng phân quyền trong lịch sử nhân loại; khẳng định sự thể hiện và áp dụng rộng rãi của hệ thống tư tưởng ấy trong tổ chức của những nhà nước có chính thể khác nhau từ Cộng hòa Tổng Thống, Cộng hoà và Quân chủ đại nghị đến Cộng hòa hỗn hợp Đặc biệt, theo tác giả, nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa, nơi mà tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước căn bản dựa trên nguyên tắc

tập trung dân chủ và thống nhất quyền lực thì vẫn có thể vận dụng những hạt nhân hợp lý của tư tưởng phân quyền vào việc tổ chức và hoạt động của nhà nước trên nền tảng dân chủ Từ đó, tác giả đã nêu ra đặc trưng, ưu điểm và hạn chế của một số mô hình tổ chức nhà nước trên thế giới nhằm tham khảo, vận dụng và định hướng cho công cuộc cải cách tổ chức, hoạt động của nhà nước ta hiện nay Công trình này đã góp phần bổ sung những tri thức mới vào ngành khoa học nghiên cứu về lịch sử tư tưởng chính trị pháp lý Việt Nam

Công trình Triết học chính trị Montesquieu với việc xây dựng nhà nước

pháp quyền Việt Nam [47] của Lê Tuấn Huy (2006) đã khẳng định sức ảnh

hưởng và giá trị thời đại của hệ thống những tư tưởng trong triết học chính trị Montesquieu Ngoài việc làm sáng tỏ những nội dung chủ yếu như: Chính thể, các phạm trù về bình đẳng, tự do, dân chủ, địa - chính trị, tinh thần khoan dung Tác giả đặc biệt tập trung phân tích, luận giải quan điểm về quyền lực nhà nước của Montesquieu, từ đó đưa ra những giá trị, hạn chế, và sự vận dụng sáng tạo quan điểm về quyền lực nhà nước trong điều kiện, hoàn cảnh

cụ thể ở Việt Nam Theo tác giả, triết học Montesquieu, mặc dù có xuất phát điểm là quyền tự nhiên, duy tâm về mặt lịch sử do hạn chế của thời đại như hầu hết các triết gia phương Tây thế kỉ XVII - XVIII, nhưng hệ thống triết học của Montesquieu với phương pháp biện chứng, tính khách quan khoa học,

đã tạo nên giá trị lý luận và sức ảnh hưởng to lớn đối với thực tiễn xã hội ở các nước trên thế giới Tác giả khẳng định rằng, cho đến nay, vẫn chưa hề phát hiện ra một cơ cấu tổ chức nào hơn cơ cấu mà Montesquieu đã xây dựng bằng lý luận đã tồn tại hiện thực hơn hai trăm năm nay Đó chính là giá trị xuyên thời gian và tính thời đại trường cửu mà hệ thống của Montesquieu có được, nó đã tạo ra bước ngoặt trong lịch sử phát triển của triết học chính trị Ngoài ra, công trình này đã góp phần tạo nên cơ sở lý luận khoa học cho việc thiết kế mô hình, nguyên tắc và cơ chế tổ chức nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa để vận dụng thành công vào thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Tiếp đó, vấn đề này cũng được đề cập ở một số bài viết trên các tạp chí

như: Bài viết “Một số tư tưởng triết học chính trị của Locke, thực chất và ý

nghĩa lịch sử” [103] của tác giả Đinh Ngọc Thạch (2007) Trong đó, tác giả

đã khái quát hệ thống tư tưởng chính trị của Locke, từ đó rút ra thực chất và ý nghĩa lịch sử của nó đối với thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội

chủ nghĩa ở nước ta hiện nay; Bài viết “Ý nghĩa của lý thuyết phân quyền

trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam” [61] của Phạm

Thế Lực (2008) Ở bài viết này, từ góc độ nghiên cứu lập pháp, tác giả chủ yếu đã khẳng định ý nghĩa lý luận của lý thuyết phân quyền của các nhà tư tưởng phương Tây và sự vận dụng lý thuyết ấy vào thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam Đây là nguồn tư liệu quý giá giúp chúng ta có thể nhận thức đúng đắn và vận dụng sáng tạo những quan điểm tiến bộ vào thực tiễn xây dựng đất nước; Tác giả Phạm Thành Nam (2009) trong bài viết:

“Nghiên cứu vận dụng thuyết tam quyền phân lập vào xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay” [75] đã làm rõ những vấn đề cơ bản trong

thuyết phân chia quyền lực của Montesquieu Để từ đó, tác giả đã chỉ ra nguyên tắc kế thừa và vận dụng tư tưởng phân quyền vào xây dựng bộ máy nhà nước ta thời kỳ đổi mới Ngoài ra, tác giả còn đưa ra quan điểm cần loại

bỏ khuynh hướng phân quyền chính trị, thiết lập bộ máy có sự thống nhất của

cơ quan quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp Đó cũng chính là sự vận dụng sáng tạo, đảm bảo sự thống nhất giữa tính phổ biến và tính đặc thù vào

sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam trong thời kì mới Những bài viết trên đã cung cấp những tài liệu tham khảo có giá trị cho các nghiên cứu về lịch sử tư tưởng nhà nước pháp quyền

Công trình Xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam theo quan điểm

Mácxít [6] của tác giả Trương Quốc Chính (2013) đã chỉ ra những giá trị về tư

tưởng nhà nước pháp quyền của các nhà triết học phương Tây cận đại được kế thừa và phát triển trong quan điểm về nhà nước pháp quyền của các nhà triết

học Mác xít để từ đó có những phân tích sâu sắc các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là sự vận dụng sáng tạo quan điểm của các nhà kinh điển của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc tổ chức, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Ngoài ra, vấn đề về nhà nước pháp quyền và

tư tưởng về nhà nước pháp quyền cũng được đề cập ở một số bài viết trên các

tạp chí khác nhau như: Tác giả Mai Thị Thanh (2007) trong bài viết “Nhận

thức và vận dụng tư tưởng nhà nước pháp quyền trong đổi mới nhà nước ở nước ta hiện nay” [95], đã khái quát quá trình hình thành, phát triển tư tưởng

về nhà nước pháp quyền ở phương Tây, trình bày những nội dung cơ bản trong quan điểm về nhà nước của các nhà kinh điển Mác - Lênin, từ đó phân tích quá trình nhận thức và vận dụng của Đảng ta vào tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam qua các kỳ đại hội

Công trình Sự hạn chế quyền lực nhà nước [11] của tác giả Nguyễn

Đăng Dung (2005) là công trình tiếp cận nhà nước pháp quyền từ phương diện luật học, nhưng trong đó, tác giả cũng đã tập trung lý giải về sự cần thiết phải giới hạn quyền lực nhà nước và nội dung của việc hạn chế quyền lực nhà nước của các nhà tư tưởng phương Tây, đặc biệt là các nhà tư tưởng phương Tây thời cận đại

Tác giả Nguyễn Thị Thúy Vân (2016), với công trình là đề tài nghiên

cứu cấp Đại học quốc gia: Nhận thức triết học về nhà nước pháp quyền và sự

vận dụng nó trong thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam hiện nay [129] cũng đã hệ thống hóa tư tưởng về nhà nước pháp

quyền ở cả phương Đông và phương Tây, đặc biệt là tư tưởng của các nhà triết học phương Tây thời cận đại; nêu lên các cách tiếp cận từ các góc độ khác nhau về khái niệm nhà nước pháp quyền; nhấn mạnh góc độ tiếp cận triết học khái niệm nhà nước pháp quyền, từ đó, đề xuất vận dụng một số nội dung trong tư tưởng về nhà nước pháp quyền từ góc độ tiếp cận triết học đối

với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay như: về hình thức đảm bảo quyền tự do của con người và cách thức tổ chức quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền; về cách thức tổ chức quyền lực ở nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay; về mối quan hệ giữa pháp luật và nhà nước trong nhà nước pháp quyền Đây là công trình có nhiều nội dung liên quan đến cách tiếp cận của luận án và có nhiều gợi ý quan trọng để tác giả luận án tham khảo trong quá trình triển khai nghiên cứu

Gần đây nhất có luận án tiến sĩ của Ngô Khắc Sơn (2018): Vấn đề nhà

nước pháp quyền trong tư tưởng của J.Locke và ý nghĩa hiện thời của nó đối với Việt Nam [91] đã chỉ ra một số nội dung cơ bản trong tư tưởng về nhà

nước pháp quyền của Locke như: tư tưởng về quyền lực thuộc về nhân dân với tư cách là dấu hiệu căn bản của nhà nước pháp quyền; tư tưởng về tính thượng tôn pháp luật - nguyên tắc pháp quyền của nhà nước; tư tưởng về phân chia quyền lực - cơ chế thực hiện nguyên tắc pháp quyền của nhà nước và tư tưởng về quyền tự nhiên bất khả xâm phạm của con người Từ đó phân tích

ý nghĩa của những tư tưởng này trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay như: tiếp tục phát huy dân chủ và đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân theo tinh thần của Locke; đảm bảo tính thượng tôn pháp luật; đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Như vậy, qua các công trình nghiên cứu tiêu biểu trên, vấn đề nhà nước pháp quyền nói chung và tư tưởng của một số nhà triết học tiêu biểu ở phương Tây nói riêng đã được các tác giả tiếp cận, nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau như luật học, chính trị học, triết học Tuy nhiên, chưa có nhiều những công trình nghiên cứu về tư tưởng nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây cận đại từ góc độ triết học nhằm hệ thống hóa, đánh giá những giá trị và hạn chế của những tư tưởng này, từ đó, chỉ ra giá trị tham khảo của

tư tưởng này trong xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay Đây cũng chính là hướng nghiên cứu mà luận án hướng tới

1.4 Đánh giá khái quát các công trình khoa học liên quan tới đề tài luận

án và một số vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Có thể thấy, tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây nói chung, triết học phương Tây cận đại nói riêng và giá trị tham khảo của

nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam đã được đông đảo các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm Liên quan trực tiếp tới luận

án, các công trình nghiên cứu trên đã đạt được những thành tựu cơ bản sau:

Thứ nhất, với mục đích và những phương pháp tiếp cận khác nhau, ở

các khía cạnh khác nhau, các công trình và bài viết trên đã phần nào làm sáng

tỏ lịch sử hình thành, phát triển cũng như một số nội dung cơ bản của tư tưởng về nhà nước pháp quyền nói chung, những nét chính trong tư tưởng nhà nước pháp quyền của triết học phương Tây cận đại nói riêng Những tư tưởng của các nhà triết học về luật pháp, về quyền con người, về tổ chức quyền lực nhà nước, về dân chủ… đã được các công trình nghiên cứu phân tích, khái quát và đưa ra những nhận định xác đáng Từ đó, góp phần bổ sung, hoàn thiện hệ thống

lý luận về nhà nước pháp quyền và khẳng định giá trị quan trọng xuyên suốt của

nó trong thực tiễn

Thứ hai, các công trình nghiên cứu về quá trình xây dựng nhà nước

pháp quyền ở Việt Nam đã cung cấp cho người đọc những kiến thức cần thiết

về cơ sở hình thành, phát triển tư tưởng và hiện thực quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; nêu lên những đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền quyền ở Việt Nam như: là nhà nước của dân,

do dân và vì dân; đảm bảo các quyền con người và quyền cơ bản của công dân trong nhà nước; thượng tôn pháp luật; cơ sở kinh tế của nhà nước pháp quyền là kinh tế thị trường Những nghiên cứu cũng chỉ ra một số bất cập, hạn chế trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam như: sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật; sự chồng chéo chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm trong hoạt động của các cơ quan nhà nước; cơ chế

kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan nhà nước còn tồn tại những bất cập; tính hiệu quả, chuyên nghiệp trong hoạt động của bộ máy nhà nước chưa cao; các cơ

chế để đảm bảo mối quan hệ song trùng giữa nhà nước và công dân còn hạn chế

Thứ ba, qua việc nghiên cứu về ý nghĩa của tư tưởng nhà nước pháp

quyền phương Tây đối với Việt Nam, các tác giả đã phần nào làm rõ giá trị, hạn chế, sự vận dụng những tư tưởng trên vào xây dựng nhà nước pháp quyền

ở nước ta và đề xuất một số giải pháp xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Sự vận dụng tư tưởng tự do của Locke, tư tưởng phân quyền của Montesquieu hay quan niệm về pháp luật với tư cách

là ý chí chung trong xã hội của Rousseau… đã được một số công trình đề cập đến với những lập luận khoa học và thuyết phục

Từ phần tổng quan trên cho thấy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về

tư tưởng và hiện thực nhà nước pháp quyền phương Tây và Việt Nam hoặc ở khía cạnh chung, hoặc tư tưởng của từng nhà triết học với những nội dung cụ thể và ít nhiều đều có liên hệ với thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay là cần phải nghiên cứu một cách hệ thống về tư tưởng nhà nước pháp quyền trong triết học phương Tây cận đại từ góc độ triết học và chỉ ra giá trị tham khảo của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay ở tầng bậc phổ quát nhất Đó cũng là những nội dung mà luận án này muốn tiếp tục triển khai nghiên cứu

Liên quan đến nội dung nghiên cứu, luận án xác định cần làm rõ một số vấn đề sau:

Thứ nhất, nghiên cứu tư tưởng và thực tiễn nhà nước pháp quyền được

hiểu là sự mô tả lôgic về lịch sử đấu tranh của các tư tưởng chính trị, pháp lý tiến bộ, đề cao giá trị công bằng, bình đẳng, tự do và quyền con người với những thế lực muốn cai trị xã hội bằng sự độc đoán, chuyên quyền, cấm đoán

sự tự do, bình đẳng của các công dân trong xã hội Quá trình tìm kiếm cách thức tổ chức quyền lực có tính hợp lý nhất nhằm chống lại sự lạm quyền và

bảo vệ tốt nhất các quyền tự do, công bằng, bình đẳng của người dân đã làm xuất hiện nhiều tư tưởng về nhà nước pháp quyền rất đa dạng, phong phú Về

cơ bản lịch sử các học thuyết về nhà nước pháp quyền được coi là: “lịch sử của những tư tưởng, những quan điểm xoay quanh một trục: quan hệ giữa nhà nước và xã hội, giữa quyền lực và pháp luật Đó là điểm chung nhất, phổ biến nhất của các quan điểm tiếp cận về nhà nước pháp quyền” [127, tr.61] Tuy nhiên, từ cách tiếp cận triết học, vấn đề chỉ ra dấu hiệu bản chất của nhà nước pháp quyền, dấu hiệu mà từ đó quy định nên những biểu hiện về đặc điểm của nhà nước pháp quyền như: quyền lực thuộc về nhân dân, thượng tôn pháp luật vẫn chưa có câu trả lời thực thuyết phục Đây là một trong nhưng nội dung chính

mà luận án hướng tới để giải quyết

Thứ hai, tư tưởng về nhà nước pháp quyền có mầm mống từ thời cổ

đại, nhưng đặc biệt phát triển tới đỉnh cao ở thời cận đại Bước tiến trong quan niệm về nhà nước pháp quyền thể hiện bước tiến trong nhận thức của nhân loại về việc cần thiết phải bảo vệ những giá trị vĩnh hằng liên quan đến các quyền cơ bản của con người, vì sự phát triển con người trong xã hội Mặc

dù vậy, do hoàn cảnh lịch sử, lập trường giai cấp và những yếu tố khách quan, chủ quan khác nhau mà nội dung các quan niệm về nhà nước pháp quyền đều hàm chứa trong nó cả những mặt tích cực và những điểm hạn chế, đặc biệt là khi nó được tham chiếu trong những giai đoạn lịch sử mới Vì vậy, việc đánh giá một cách khách quan giá trị và hạn chế tư tưởng về nhà nước pháp quyền

để “gạn đục, khơi trong”, tìm ra được những giá trị và tính chất phổ biến của nhà nước pháp quyền, khai thác những giá trị tích cực và hợp lý trong hệ thống các quan điểm về nhà nước pháp quyền, đặc biệt là quan điểm về nhà nước pháp quyền ở phương Tây cận đại trong xây dựng thực tiễn nhà nước pháp quyền hiện nay là những nghiên cứu lý luận không thể thiếu vắng trong việc hoàn thiện hệ thống lý luận về nhà nước pháp quyền

Thứ ba, Việt Nam đang trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân Mô hình này thể hiện sự nhận thức và vận dụng sáng tạo lý luận nhà nước pháp quyền của Đảng ta vào việc tìm kiếm một cách thức tổ chức bộ máy nhà nước phù hợp nhất để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Nhưng thực tiễn xây dựng nhà nước ta hiện nay,

đã và đang bộc lộ những hạn chế, bất cập, mà nổi bật là nhu cầu nhận thức về đặc trưng, bản chất cùng những biểu hiện của nhà nước pháp quyền trong điều kiện mới Điều này đang làm cho chúng ta lúng túng trong hoạt động thực tiễn, đồng thời nó có nguy cơ làm chệch hướng con đường phát triển theo quy luật của một trong những bộ phận quan trọng nhất của kiến trúc thượng tầng, đó là nhà nước Để góp phần hoàn thiện hơn về mặt lý luận khái niệm nhà nước pháp quyền và những đặc trưng chủ yếu của nó, từ đó có những kiến nghị, giải pháp để giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay thì việc phải trở lại những vấn đề lý luận căn bản về nhà nước pháp quyền của các nhà tư tưởng, nhất là giai đoạn phương Tây cận đại là rất cần thiết