Vấn đề biên giới trong quan hệ ấn độ trung quốc giai đoạn 1950 2014

Thứ ba, làm rõ những yếu tố chính tác động đến vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc giai đoạn 1950 - 2014; Thứ tư, trình bày và phân tích những nội dung chính của vấn đề bi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-o0o -

Huỳnh Thanh Loan

VẤN ĐỀ BIÊN GIỚI TRONG QUAN HỆ ẤN ĐỘ - TRUNG QUỐC

GIAI ĐOẠN 1950 - 2014

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-o0o -

Huỳnh Thanh Loan

VẤN ĐỀ BIÊN GIỚI TRONG QUAN HỆ ẤN ĐỘ - TRUNG QUỐC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả và số liệu nêu trong luận án là trung thực Những kết luận của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận án này, tác giả đã nhận được sự hướng dẫn

và giúp đỡ tận tình của nhiều thầy cô và đồng nghiệp cũng như sự ủng hộ và động viên của gia đình và bạn bè

Trước hết, tác giả đặc biệt biết ơn sâu sắc những người thầy đã trực tiếp hướng dẫn và luôn tận tình giúp đỡ mình trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu, đó là GS TS Đỗ Tiến Sâm và PGS TS Trần Thiện Thanh

Tác giả cũng xin bày tỏ sự cảm ơn chân thành đối với các thầy cô giáo tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã giúp tác giả được tiếp cận với những nguồn tri thức cập nhật và chuyên sâu

về lĩnh vực mà tác giả lựa chọn; đối với cán bộ trợ lý khoa và những cán bộ khác tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện để tác giả có thể thực hiện công việc học tập thuận lợi và đúng tiến độ; các đồng nghiệp tại Viện ghiên cứu Ấn Độ và Tây Nam Á đã ủng hộ và hỗ trợ trong các công việc của cơ quan để tác giả có thể dành thời gian nhiều hơn cho việc học tập và nghiên cứu; các thầy cô giáo ở Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh, và các nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Trung Quốc đã có những ý kiến đóng góp quan trọng và những lời động viên khích lệ quý giá trong quá trình thực hiện luận án

Tác giả cũng xin bày tỏ sự cảm ơn chân thành đến các trường đại học và viện nghiên cứu Ấn Độ, như Trường Quốc tế học (School of International Studies), Đại học Jawaharlal Nehru, Viện Nghiên cứu và Phân tích Chiến lược (Institute for Defense Studies and Analysis), Viện Nghiên cứu Trung Quốc (Institute for Chinese Studies), Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á và Thái Bình Dương (Đại học Sri Venkateshwara) … đã tạo điều kiện để tác giả được tiếp xúc với nguồn tài liệu quý giá của phía Ấn Độ Đồng thời, tác giả cũng rất biết ơn GS.TS Srikanth Kondapali (Giám đốc Trung tâm Trung Quốc học, Trường Quốc tế học, Đại học Jawahar Lal Nehru, TS Jabin T Jacob (Biên tập viên, Tạp chí China Report, New Delhi),và TS

Sriparna Pathak (Khoa Chính trị học, Đại học Gauhati, Assam) đã dành thời gian quý báu cung cấp các tài liệu liên quan đến tranh chấp biên giới Ấn - Trung và thực hiện cuộc phỏng vấn

Cuối cùng, luận án này sẽ không thể hoàn thành nếu như không có sự ủng hộ

và giúp đỡ từ phía gia đình và bạn bè Tác giả xin được bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đối với những người thân yêu trong gia đình cũng như những người bạn đã chia sẻ

và động viên trong suốt quá trình thực hiện luận án

Xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

Trang Lời cam đoan

Lời cảm ơn

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 3

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Nguồn tài liệu 10

6 Đóng góp mới về khoa học của luận án 10

7 Bố cục của luận án 11

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 13

1.1 Nhóm công trình nghiên cứu về vấn đề biên giới trong tổng thể quan hệ song phương Ấn Độ - Trung Quốc 13

1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về chiến tranh biên giới Ấn Độ - Trung Quốc năm 1962 29

1.3 Nhóm công trình nghiên cứu về các hệ quả của tranh chấp biên giới Ấn Độ - Trung Quốc 40

1.4 Nhận xét tình hình nghiên cứu và những vấn đề liên quan đến luận án 43

1.5 Những vấn đề luận án cần tập trung làm rõ 45

CHƯƠNG 2: NHỮNG YẾU TỐ CHÍNH TÁC ĐỘNG ĐẾN VẤN ĐỀ BIÊN GIỚI TRONG QUAN HỆ ẤN ĐỘ - TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 1950-2014 47 2.1 Di sản lịch sử 47

2.2 Tầm quan trọng địa chiến lược của những khu vực tranh chấp 58

2.3 Cạnh tranh chiến lược giữa Ấn Độ và Trung Quốc 67

2.4 Chủ nghĩa dân tộc nước lớn 73

2.5 Yếu tố Tây Tạng và Pakistan 82

Tiểu kết 88

CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH TRANH CHẤP VÀ ĐÀM PHÁN BIÊN GIỚI GIỮA ẤN ĐỘ VÀ TRUNG QUỐC (1950 - 2014) 90

3.1 Giai đoạn 1950-1962: Vừa đấu tranh vừa thích nghi 90

3.2 Giai đoạn 1963-1987: Hậu chiến và đánh giá lại vấn đề biên giới 108

3.3 Giai đoạn 1988 -2014: “Hiểu biết, thích nghi, và điều chỉnh lẫn nhau” 120

Tiểu kết 139

CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ VẤN ĐỀ BIÊN GIỚI TRONG QUAN HỆ ẤN ĐỘ - TRUNG QUỐC 141

4.1 Vấn đề biên giới trong quan hệ chính trị - ngoại giao Ấn Độ - Trung Quốc 141

4.2 Vấn đề biên giới trong quan hệ an ninh - quốc phòng Ấn Độ - Trung Quốc 154

4.3 Vấn đề biên giới trong quan hệ kinh tế - thương mại Ấn Độ - Trung Quốc 159

4.4 Bình luận và gợi mở một số hàm ý chính sách cho Việt Nam 167

Tiểu kết 175

KẾT LUẬN 177

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐÉN LUẬN ÁN 181

TÀI LIỆU THAM KHẢO 183

PHỤ LỤC 216

Phụ lục 1: Bản đồ về tranh chấp biên giới Ấn Độ - Trung Quốc 215

Phụ lục 2: Biên niên những sự kiện tiêu biểu trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc từ năm 1950 đến năm 2014 221

Phụ lục 3: Nội dung chính các cuộc đàm phán biên giới Ấn Độ - Trung Quốc 229

Phụ lục 4: Những Hiệp định chính liên quan đến biên giới Ấn Độ - Trung Quốc 236

Phụ lục 5: Phỏng vấn chuyên gia 285

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Tên tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt

BDCA Border Defence Cooperation

Agreement

Thỏa thuận Hợp tác Quốc phòng Biên giới

CHDCND People Repubic Cộng hòa dân chủ nhân dân

CBM Confidence Building Measure Biện pháp xây dựng lòng tin

CMC Central Military Committee Quân ủy trung ương

JEG Joint Economic Group Nhóm kinh tế chung

JWG Joint Working Group Nhóm Công tác chung

LAC Line of Actual Control Đường Kiểm soát thực tế

NEFA North East Frontier Agency Cơ quan biên giới Đông Bắc PLA People Liberation Army Quân đội giải phóng nhân dân TAR Tibetan Autonomous Region Khu vực tự trị Tây Tạng

SAARC South Asian Association for

Regional Coperation

Tổ chức hợp tác khu vực Nam Á SLOC Sea Lanes of Communication Tuyến thông thương hàng hải

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“Biên giới thực sự là hai lưỡi của con dao lam, trên đó treo các vấn đề thời

hiện đại về chiến tranh và hoà bình” [249, tr.5]1

Mỗi quốc gia đều có biên giới, biên giới phân cách các khu vực có sự kiểm soát chính trị hoặc chủ quyền khác nhau Nhiều chiều cạnh trong mối quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng được phản ánh qua các vấn đề biên giới Tranh chấp biên giới - lãnh thổ là một trong những vấn đề khó giải quyết nhất trong các mối quan

hệ giữa các quốc gia Hàng ngàn cuộc chiến tranh liên quan đến biên giới đã xảy ra

kể từ khi bắt đầu của hệ thống nhà nước Cuộc xung đột biên giới Ấn Độ-Trung Quốc năm 1962 là một trong số đó

Tranh chấp biên giới Ấn - Trung là một trong những tranh chấp lâu đời nhất còn tồn tại trên thế giới Với tổng chiều dài biên giới tranh chấp lên đến 4.057 km (đường biên giới tranh chấp dài nhất thế giới), và tổng diện tích lãnh thổ tranh chấp hiện nay là 135.000 km2, tranh chấp biên giới Ấn - Trung nổi bật không chỉ về diện tích lãnh thổ tranh chấp mà còn về tầm quan trọng của khu vực - lãnh thổ [90, tr.47] Tranh chấp này có nguồn gốc từ chính sách địa chính trị thời thuộc địa Anh, trong đó Tây Tạng được sử dụng làm một quốc gia đệm giữa Ấn Độ và Trung Quốc Hiệp ước Simla năm 1914 đã phân định biên giới giữa Ấn Độ và Tây Tạng với sự tham dự của ba bên Anh, Trung Quốc và Tây Tạng Nhưng thỏa thuận cuối cùng chỉ được ký kết giữa Anh và Tây Tạng, trong đó biên giới Tây Tạng - Assam (Ấn Độ) là đường McMahon đã không được Trung Quốc công nhận Cho đến ngày nay, sự bất đồng này vẫn tiếp tục được thể hiện trong những tuyên bố của Trung Quốc

Trong khi đó, ở phía Tây Bắc Ấn Độ - ban đầu là khu vực tranh chấp quan trọng nhất - đã thuộc sự kiểm soát của Trung Quốc (khoảng 38.000 km2 lãnh thổ) sau cuộc chiến tranh biên giới năm 1962 Cuộc xung đột năm 1962 giữa Trung

1 Phát biểu của Phó vương Anh trong thời kỳ Ấn Độ thuộc Anh, và cũng là một trong những người đóng vai

Quốc và Ấn Độ là một cuộc chiến ngắn, nhưng đã khắc sâu vết sẹo tâm lý trong giới lãnh đạo chính trị và quân sự của Ấn Độ Từ một tình bạn hữu nghị và mong muốn cùng nhau xây dựng một thế giới tốt hơn sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, hai quốc gia láng giềng bước vào giai đoạn “hòa bình lạnh” Cuối những năm 1970, quan hệ ngoại giao hai nước được tái lập Tuy nhiên, phải tới những năm 1990, khi Chiến tranh lạnh kết thúc và Ấn Độ thực hiện chính sách mở cửa và tự do hoá nền kinh tế, mối quan hệ này mới bắt đầu phát triển trở lại trong cả lĩnh vực chính trị và kinh tế Từ khi thiết lập quan hệ cho đến nay đã hơn sáu thập niên, quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc trải qua nhiều biến động, cả hai nước đã xây dựng được nhiều nền tảng vững chắc về chính trị lẫn kinh tế, chủ động chứng tỏ vai trò và ảnh hưởng trong khu vực và trên thế giới Là hai nước lớn và là láng giềng, quan hệ giữa Ấn Độ và Trung Quốc đã được xác định là hợp tác, ít nhất là trong trung hạn; nhưng vấn đề biên giới vẫn là một vấn đề gai góc, chi phối, thậm chí là trở ngại lớn cho mối quan hệ song phương Mối quan hệ Ấn - Trung thường được giới học giả thế giới nhìn nhận là một mối quan hệ bị bao phủ bởi những hiểu lầm và thiếu lòng tin xuất phát từ vấn đề biên giới Do vậy, việc giải mã vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá và hiểu rõ hơn thực trạng của vấn đề, góp phần lý giải những đặc trưng cơ bản của quan hệ song phương Ấn Độ - Trung Quốc

Bên cạnh đó, Trung Quốc là một nước lớn có chính sách đối ngoại ảnh hưởng đến mọi khu vực trên thế giới và Ấn Độ cũng là một nước lớn có chính sách đối ngoại tác động mạnh mẽ đến khu vực châu Á nói chung và Nam Á nói riêng Chính sách của hai nước này có tác động rất lớn đến Việt Nam, đồng thời, họ cũng

là đối tác chiến lược quan trọng của Việt Nam Do đó, việc nghiên cứu chủ đề này

sẽ góp phần cung cấp những thông tin quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam trong quan hệ với Ấn Độ, Trung Quốc nhằm thúc đẩy quan hệ của Việt Nam với hai nước

Xuất phát từ tầm quan trọng nêu trên, tác giả quyết định chọn đề tài: “Vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc giai đoạn 1950 - 2014” để nghiên cứu

và hoàn thành luận án Tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử thế giới

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu để làm rõ bản chất, quá trình vận động của vấn đề biên giới, cũng như vị trí của vấn đề biên giới trong quan hệ

Ấn Độ -Trung Quốc trên một số lĩnh vực trong giai đoạn 1950-2014, đồng thời đưa

ra một số đề xuất chính sách cho Việt Nam trong quan hệ với Ấn Độ, Trung Quốc

2.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện mục đích nêu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, hệ thống lại nguồn tư liệu nghiên cứu về vấn đề biên giới trong

quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc

Thứ hai, làm rõ nguồn gốc của “vấn đề biên giới” trong quan hệ Ấn Độ -

Trung Quốc

Thứ ba, làm rõ những yếu tố chính tác động đến vấn đề biên giới trong quan

hệ Ấn Độ - Trung Quốc giai đoạn 1950 - 2014;

Thứ tư, trình bày và phân tích những nội dung chính của vấn đề biên giới

giữa hai nước Ấn Độ - Trung Quốc, bao gồm quá trình phát triển và cách thức xử lý vấn đề biên giới của hai nước qua các giai đoạn 1950- 1962, 1963-1987, 1988-2014;

Thứ năm, rút ra một số đánh giá về vấn đề biên giới đặt trong bối cảnh quan

hệ chính trị-ngoại giao, quan hệ kinh tế và quan hệ an ninh-chiến lược giữa Ấn Độ

và Trung Quốc; đồng thời rút ra một số bài học kinh nghiệm và đưa ra những gợi ý cho việc phát triển quan hệ giữa Việt Nam và Ấn Độ, Trung Quốc, đặc biệt trong bối cảnh Ấn Độ và Trung Quốc đang gia tăng cạnh tranh chiến lược

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc giai đoạn từ 1950 đến 2014

Theo định nghĩa của từ điển tiếng Anh, “biên giới là đường biên giới hoặc khu vực biên giới chia tách các khu chính trị hoặc các vùng địa lý”2 Tuy nhiên, trong đề tài, “biên giới” trong quan hệ Ấn - Trung được nghiên cứu bao quát như là một vấn đề có sự thay đổi và biến chuyển linh hoạt theo từng giai đoạn lịch sử Trong đó, luận án tập trung vào khía cạnh “tranh chấp” giữa hai nước về đường biên giới cũng như khu vực biên giới, lãnh thổ

Giải quyết vấn đề tranh chấp biên giới là một nhiệm vụ rất quan trọng nhưng không đơn giản, bởi đây là vấn đề nhạy cảm thuộc chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của một quốc gia - một lợi ích cốt lõi [111, tr.10], và là một nguyên nhân gây ra căng thẳng trong quan hệ hai nước Do đó, nếu không được xử lý cẩn thận, tranh chấp biên giới có thể dẫn đến xung đột giữa các bên liên quan Trong thực tế, các tranh chấp biên giới của Trung Quốc đã dẫn đến cuộc chiến tranh với Ấn Độ, Liên Xô và Việt Nam vào năm 1962, 1969 và 1979 [185] Kể từ năm 1950 đến nay, Trung Quốc, thông qua đàm phán với các nước, đã giải quyết thành công các tranh chấp biên giới - lãnh thổ với 12 trong 14 nước láng giềng, ngoại trừ Ấn Độ và Bhutan Do vậy, vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn - Trung là một vấn đề lịch sử quan trọng, là đối tượng mà luận án tập trung nghiên cứu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Tìm hiểu về vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc là một công việc khó khăn, bởi vì đây là một vấn đề phức tạp và nhạy cảm, đòi hỏi sự nghiên cứu công phu trong một thời gian dài Căn cứ vào nguồn tài liệu hiện có, luận án tiến hành nghiên cứu giới hạn trong các phạm vi sau đây:

Về nội dung, luận án nghiên cứu vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ -

Trung Quốc giai đoạn từ 1950 đến 2014 trên cơ sở nhận diện những yếu tố chính tác động đến biên giới giữa Ấn Độ và Trung Quốc Vấn đề biên giới cũng được phân tích qua tiến trình lịch sử gắn với các đặc trưng cơ bản qua những giai đoạn

2 Theo The FreeDictionary.com: “Border is the line or frontier area separating political divisions or

khác nhau Tuy nhiên, do chủ đề này khá đặc trưng và nhạy cảm, nên luận án chỉ xử

lý các khía cạnh chung và công khai của vấn đề

Về phạm vi không gian địa lý của luận án; đó là ba khu vực tranh chấp dọc

theo Đường Kiểm soát thực tế Ấn - Trung, trong đó, khu vực tranh chấp phía Tây

và Đông Bắc Ấn Độ là hai khu vực có giá trị chiến lược và kinh tế quan trọng Bên cạnh đó, luận án còn đề cập đến một số quốc gia khác có tác động đến vấn đề biên giới Ấn - Trung

Về phạm vi thời gian, luận án nghiên cứu vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn

Độ - Trung Quốc từ năm 1950 -2014 Tuy nhiên, để có một cái nhìn tổng quát trong tiến trình lịch sử của vấn đề, tác giả cũng đề cập đến một số nội dung liên quan ở giai đoạn trước năm 1950 Luận án chia giai đoạn 1950-2014 thành ba giai đoạn chính 1950-1962, 1963-1987 và 1988-2014

Mốc mở đầu năm 1950 là mốc thời gian sau khi hai nước Ấn Độ và Trung Quốc chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao (Ấn Độ công nhận nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào tháng 12/1949) và Trung Quốc bắt đầu thực hiện chính sách “lấy lại di sản lịch sử” bằng cách đưa quân lên Tây Tạng để “giải phóng nhân dân Tây Tạng khỏi chủ nghĩa đế quốc”, và kiểm soát biên giới Ấn Độ - Tây Tạng (từ năm 1950) Sự kiện này bắt đầu tạo nên sự “rạn nứt” trong quan hệ Ấn - Trung ngay từ khi mới thiết lập và hình thành quan điểm của mỗi bên về vấn đề biên giới - lãnh thổ

Mốc năm 1962 là năm xảy ra chiến tranh biên giới Ấn - Trung (tháng 10/1962) Đây được xem là cột mốc quan trọng trong lịch sử biên giới hai nước, và

là bước ngoặt quan trọng trong quan hệ ngoại giao hai nước Sau chiến tranh biên giới năm 1962, quan hệ hai nước bước vào thời kỳ “giá băng” với những bất đồng

và mâu thuẫn ngoại giao nghiêm trọng Trong giai đoạn 1963-1987, mặc dù hai nước đã có một số nỗ lực giải quyết căng thẳng biên giới nhưng hầu như không đạt được kết quả

Mốc năm 1988 là năm Thủ tướng Ấn Độ Rajiv Gandhi đến thăm Trung Quốc, trong đó lãnh đạo hai nước đồng ý tìm kiếm các giải pháp hòa bình để giải

quyết vấn đề biên giới Kể từ năm 1988, quan hệ hai nước được khôi phục, tăng cường hợp tác trên các lĩnh vực Trong vấn đề biên giới, hai nước đã kí một số thỏa thuận về các biện pháp xây dựng lòng tin và tổ chức các cuộc họp thường kỳ, bước đầu có một số kết quả nhất định, mở ra nhiều triển vọng cho các biện pháp xây dựng lòng tin và giải quyết vấn đề biên giới

Vì đây là một vấn đề vẫn còn tồn tại nên tác giả chọn mốc thời gian năm

2014 (năm kết thúc nhiệm kỳ của Thủ tướng Ấn Độ Manmohan Singh) là thời điểm kết thúc giai đoạn nghiên cứu Đây là khoảng thời gian đủ dài để tác giả có thể đánh giá đầy đủ tính chất của vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc

4 Phương pháp nghiên cứu

Do đặc thù của chủ đề nghiên cứu, luận án vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành lịch sử, quan hệ quốc tế Trong đó,

quan trọng nhất là phương pháp nghiên cứu lịch sử Quá trình triển khai luận án sẽ đi

theo tiến trình lịch sử của vấn đề Dựa trên các nguồn tư liệu gốc (các văn bản đàm phán, các Công hàm trao đổi giữa hai nước), và các nguồn tài liệu thứ cấp, luận án sẽ phân tích quá trình nảy sinh, và phát triển của vấn đề biên giới qua các giai đoạn Trên cơ sở đó, luận án rút ra nhận xét về vấn đề biên giới trong quan hệ hai nước trên một số lĩnh vực

Những yếu tố chính liên quan đến tranh chấp biên giới Ấn - Trung như những yếu tố địa lý, lịch sử, chính trị, v.v sẽ được tìm hiểu thông qua phương pháp nghiên cứu quy nạp và suy diễn logic Bên cạnh phương pháp quy nạp, luận án này

cũng sử dụng phương pháp phân tích tường thuật

Phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế liên quan đến tranh chấp biên giới

cũng sẽ được tác giả vận dụng dựa trên cách tiếp cận của chủ nghĩa hiện thực về các mối đe dọa bên ngoài và sự liên kết của các quốc gia trong hệ thống quốc tế

Phương pháp phỏng vấn chuyên gia cũng sẽ được tác giả lồng ghép trong

quá trình triển khai luận án Tác giả thực hiện các cuộc phỏng vấn sâu với những chuyên gia học thuật hàng đầu Ấn Độ về vấn đề biên giới như TS Sriparna Pathak (Giáo sư thỉnh giảng, Trung tâm Trung Quốc học, Trường Quốc tế học, Đại học

Jawahar Lal Nehru), và TS Jabin Jacob (Biên tập viên Tạp chí China Report, Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc tại New Delhi); từ đó phân tích và rút ra đánh giá, nhận định riêng của tác giả

5 Nguồn tài liệu

Để thực hiện đề tài này, tác giả luận án khai thác tài liệu ở nhiều nguồn khác nhau:

- Về nguồn tài liệu gốc, do sự nhạy cảm của chủ đề - vấn đề biên giới, đặc biệt là ở phía Trung Quốc, hầu hết các tài liệu đều được phân loại và không được chính thức công bố Do đó, luận án này không thể tham khảo các tài liệu mật, nhưng

có thể tham khảo các tài liệu được hai Chính phủ chính thức công bố như: Công hàm trao đổi giữa các lãnh đạo của hai quốc gia, các Hiệp định, và các Văn kiện thảo luận trong Nghị viện Ấn Độ Nguồn tư liệu này có thể được khai thác ở đại sứ quán của hai nước tại Việt Nam và trên các trang mạng được số hóa Trong những chuyến công tác tại Ấn Độ, tác giả luận án có điều kiện khai thác những nguồn tư liệu gốc về quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc tại các thư viện ở Ấn Độ

- Kế thừa, tham khảo những công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước, chủ yếu của hai phía Ấn Độ và Trung Quốc, liên quan đến bối cảnh quốc tế, khu vực và quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc và vấn đề biên giới giữa hai nước từ năm 1950 đến năm 2014

- Một số tư liệu thu được qua phỏng vấn các chính trị gia, các nhà nghiên cứu Việt Nam, Ấn Độ

6 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Có thể khẳng định, luận án là công trình nghiên cứu có hệ thống đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc từ năm 1950 đến năm 2014 Vì vậy, luận án có những đóng góp mới cả về khoa học, thực tiễn và tư liệu

Về khoa học, từ góc nhìn của nhà nghiên cứu Việt Nam trên cơ sở những

nguồn tài liệu đa chiều, luận án là một công trình nghiên cứu, có hệ thống và có tính khái quát hóa cao về vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc (1950-

2014) khi xử lý một vấn đề lịch sử có nhiều chiều cạnh, với nhiều mâu thuẫn về quan điểm của hai nước Ấn Độ và Trung Quốc; góp phần chỉ ra được nguồn gốc, bản chất của vấn đề biên giới, những thành công và hạn chế của các cơ chế giải quyết tranh chấp biên giới mà hai nước đã thực hiện, từ đó giải thích nguyên nhân vì sao vấn đề biên giới cho đến nay vẫn chưa được giải quyết

Về thực tiễn, luận án rút ra một số kinh nghiệm cho Việt Nam từ tranh chấp

biên giới Ấn Độ - Trung Quốc, gợi mở một số chính sách cho phía Việt Nam khi phát triển quan hệ với hai nước Ấn Độ và Trung Quốc

Về tư liệu, mặc dù quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc ngày càng được giới học giả

Việt Nam quan tâm, nghiên cứu, và tiếp cận dưới nhiều góc độ và lĩnh vực, nhưng vẫn chưa có một công trình nghiên cứu có hệ thống về vấn đề biên giới trong quan

hệ Ấn Độ - Trung Quốc Do vậy, luận án sẽ là một nguồn tư liệu tham khảo quan

trọng cho những ai quan tâm đến vấn đề mang tính thời sự này

7 Bố cục của luận án

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, phần nội dung của Luận án gồm có 4 chương:

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu Chương này đánh giá một số

kết quả đã đạt được từ những công trình nghiên cứu trước của các học giả nước ngoài, và Việt Nam Từ đó, rút ra những vấn đề cần giải quyết trong luận án

Chương 2: Những yếu tố chính tác động đến vấn đề biên giới trong quan hệ

Ấn Độ - Trung Quốc giai đoạn 1950 - 2014 Như tên gọi của chương, chương này

tập trung tìm hiểu và phân tích những yếu tố chính mà tác giả cho là quan trọng và xuyên suốt tác động đến vấn đề biên giới trong giai đoạn nghiên cứu Từ đó, đánh

giá những tác động thúc đẩy hay cản trở tiến trình giải quyết vấn đề biên giới

Chương 3: Quá trình tranh chấp và đàm phán biên giới giữa Ấn Độ và Trung Quốc (1950-2014) Tiếp nối chương 2, chương 3 phân tích các tuyên bố biên

giới - lãnh thổ của hai nước Ấn - Trung, các xung đột, tranh chấp và các cơ chế giải quyết mà hai nước đã thực hiện qua từng giai đoạn cụ thể Qua đó, tác giả đánh giá

những thành công và hạn chế của các cơ chế này

Chương 4: Nhận xét về vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc

Trong chương này, vấn đề biên giới được đặt trong từng lĩnh vực cụ thể của quan hệ hai nước như các lĩnh vực kinh tế, chính trị, an ninh biên giới và chiến lược của hai nước để nhận xét và đánh giá Chương này cũng đưa ra một số gợi mở cho Việt Nam trong việc xây dựng chính sách và phát triển quan hệ với hai nước quan trọng này

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Kể từ khi giành được độc lập, quan hệ giữa hai nước Trung Quốc và Ấn Độ

là sự kết hợp giữa “tôn trọng lẫn nhau” - phát sinh từ sự cần thiết cùng tồn tại; và sự cạnh tranh lẫn nhau - kết quả của những yêu cầu an ninh Các công trình về quan hệ

Ấn Độ - Trung Quốc nói chung có thể được chia thành hai nhóm chính là về quan

hệ an ninh - chính trị và quan hệ kinh tế Về quan hệ an ninh - chính trị, đặc biệt là vấn đề biên giới nhận được sự quan tâm, chú ý của nhiều học giả trên thế giới với một nguồn tư liệu cực kỳ phong phú, đa dạng, bao gồm những tác phẩm của những học giả từ nhiều quốc gia khác nhau với nhiều cách tiếp cận khác nhau Tuy nhiên, phần lớn các tài liệu hiện tại chủ yếu tập trung vào quan hệ biên giới Ấn - Trung những năm đầu thế kỷ, cuộc chiến tranh biên giới năm 1962; ít đề cập đến các sự cố biên giới gần đây giữa hai quốc gia Một thực tế nữa là, hầu hết các học giả đã cố gắng xem xét các khía cạnh lịch sử của cuộc chiến tranh biên giới và xung đột biên giới Ấn Độ - Trung Quốc chủ yếu dựa theo các nguồn tư liệu của người Anh hay của Ấn Độ, nhưng khá ít tài liệu từ phía Trung Quốc; điều này có thể giải thích với

ba lý do: Thứ nhất, các học giả dễ dàng tiếp cận các tài liệu liên quan đến quá trình hoạch định chính sách của chính phủ ở Ấn Độ hơn là ở Trung Quốc; thứ hai, Ấn Độ

nổi lên như một quốc gia “thua cuộc” trong cuộc chiến tranh biên giới và trong các

xung đột biên giới; và thứ ba, bởi vì sự phổ biến các tài liệu tiếng Anh - ngôn ngữ

thường được sử dụng như một phương tiện truyền thông ở Ấn Độ

1.1 Nhóm công trình nghiên cứu về vấn đề biên giới trong tổng thể quan

hệ song phương Ấn Độ - Trung Quốc

1.1.1 Những công trình trong nước

Mặc dù Ấn Độ và Trung Quốc có tầm quan trọng ở khu vực và thế giới, nhưng quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc nói chung, và vấn đề biên giới trong quan hệ

Ấn Độ - Trung Quốc nói riêng, vẫn chưa nhận được nhiều sự quan tâm nghiên cứu

của các học giả ở Việt Nam Theo tôi được biết, cho tới nay chưa có cuốn sách nào trực tiếp nghiên cứu về vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc ở Việt Nam Tuy nhiên, nghiên cứu về Ấn Độ ở Việt Nam đã đạt được một số kết quả cụ

thể Nổi bật nhất là cuốn Lịch sử Ấn Độ do Vũ Dương Ninh chủ biên năm 1996

Ngoài ra, còn có nhiều tác giả nghiên cứu chuyên sâu về Ấn Độ cận - hiện đại như:

Nguyễn Thừa Hỷ (Ấn Độ qua các thời đại), Đinh Trung Kiên, Nguyễn Thị Lý, Văn

Ngọc Thành v.v Tuy nhiên, vấn đề được các tác giả quan tâm nhiều nhất là quan

hệ Việt Nam - Ấn Độ, và quan hệ giữa Ấn Độ và một số nước lớn nói chung, rất ít

có nghiên cứu chuyên sâu về quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc và đặc biệt là vấn đề biên giới, nhưng đây cũng là cơ sở để tác giả định hướng cho việc tiếp cận với

nguồn tư liệu tiếng Anh của các học giả nước ngoài

Trước hết, về sách, bài báo xuất bản: Công trình Ấn Độ qua các thời đại của

Nguyễn Thừa Hỷ (1986), mặc dù không đề cập vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn

Độ - Trung Quốc, nhưng có phân tích chính sách đối ngoại của Ấn Độ thời kỳ hậu độc lập, góp phần giúp người đọc hiểu rõ hơn về chính sách hòa bình, không liên

kết của Ấn Độ Ngoài ra, cuốn Ấn Độ hôm qua và hôm nay của tác giả Đinh Trung

Kiên (1995) cũng giới thiệu khái quát về đất nước, con người, lịch sử và chính sách đối ngoại của Ấn Độ và quan hệ Ấn Độ - Việt Nam

Trong tác phẩm Lịch sử Ấn Độ do Vũ Dương Ninh chủ biên năm 1996, tác

giả đã đề cập ngắn gọn lịch sử tranh chấp biên giới Ấn - Trung trong phần “Quan hệ

Ấn Độ với các nước láng giềng”, cung cấp cho người đọc một bức tranh tổng quan nhất về tranh chấp biên giới

Tác giả Võ Anh Tuấn (2001) với cuốn sách Phong trào không liên kết đã

nghiên cứu cụ thể quá trình hình thành và phát triển của phong trào Không liên kết, nhiệm vụ đặt ra trong từng giai đoạn lịch sử và vị thế của phong trào này

Tác giả Trần Thị Lý (2002) trong sách Sự điều chỉnh chính sách của Cộng

hoà Ấn Độ từ 1991-2000 đã trình bày quá trình cải cách kinh tế và điều chỉnh chính

sách đối ngoại của Ấn Độ, trong đó liệt kê một số sự kiện tiêu biểu liên quan đến

chính sách đối ngoại của Ấn Độ trong giai đoạn 1950-1964

Bài viết “Tranh chấp biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc

(1991-2010)” của tác giả Nguyễn Thế Hồng đăng trên tạp chí Nghiên cứu Ấn Độ và Châu

Á (số 12/2014) giới thiệu tổng quan về vấn đề biên giới Ấn - Trung giai đoạn

1991-2010 Trong bài viết, tác giả nêu khái quát vấn đề tranh chấp biên giới trong quan

hệ Ấn - Trung trước năm 1991, đánh giá một số thành tựu và thách thức trong đàm phán giải quyết tranh chấp biên giới từ năm 1991-2010 Tuy nhiên, những đánh giá của tác giả vẫn mang tính khái quát trên góc độ ngoại giao hai nước, chưa có phân tích chuyên sâu về các biện pháp giải quyết tranh chấp, các vòng đàm phán, cũng như lý giải vì sao vẫn có những cuộc “xâm nhập biên giới” của hai bên mặc dù đã

có các hiệp định biên giới song phương

Hai tác giả Nguyễn Thị Quế, Đặng Đình Tiến (2017) trong công trình Chính

sách đối ngoại của Ấn Độ những năm đầu thế kỷ XXI có đề cập đến quan hệ song

phương Ấn - Trung, trong đó vấn đề biên giới được coi như một vấn đề xuyên suốt trong mối quan hệ này và khẳng định “quan hệ giữa Trung Quốc và Ấn Độ là rất phức tạp, khó có thể thiết lập được một mối quan hệ ổn định, hữu nghị” [19, tr.125] Tuy nhiên, hai đồng tác giả chỉ đề cập vấn đề biên giới một cách sơ lược và coi đó

là một vấn đề gây căng thẳng cho mối quan hệ Ấn - Trung trong những năm đầu thế

kỷ XXI và không đưa ra đánh giá về bản chất của vấn đề biên giới cũng như chưa giải thích được tại sao vấn đề biên giới lại khiến hai quốc gia khó có thể thiết lập được mối quan hệ ổn định

Về đề tài, luận văn, luận án, có thể kể đến luận văn thạc sĩ Xung đột biên giới

Ấn Độ - Trung Quốc từ năm 1962 đến nay của Nguyễn Thị Trúc Linh hoàn thành

năm 2014 tại Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, đây là một công trình có nội dung gần với phạm vi nghiên cứu của luận án Trong luận văn, tác giả Trúc Linh nhấn mạnh đến các diễn biến, nguyên nhân gây ra chiến tranh biên giới năm

1962 và một số nhân tố tác động đến xung đột biên giới Ấn - Trung Tuy nhiên, hạn chế của luận văn này là chưa đưa ra được các cơ sở tuyên bố chủ quyền của hai bên, những nguyên nhân sâu xa của tranh chấp biên giới, và chưa có những đánh giá về các biện pháp giải quyết xung đột giữa hai nước

1.1.2 Những công trình ở nước ngoài

Trái ngược với sự khan hiếm của nguồn tài liệu trong nước liên quan trực tiếp đến đề tài, ở nước ngoài đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về quan hệ Ấn Độ-Trung Quốc nói chung, vấn đề biên giới trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc nói riêng Việc khai thác công trình của các tác giả này cũng giúp tác giả luận án có những đóng góp mới cho nguồn tư liệu liên quan đến chủ đề của luận án

- Về những công trình của học giả Ấn Độ: có thể kể đến một số công trình

tiêu biểu sau:

Sách India-China Boundary Issues: Quest for Settlement (Vấn đề biên giới

Ấn Độ và Trung Quốc: Nhiệm vụ giải quyết) do tác giả Ranjit Singh Kalha viết năm

2001 cho rằng Trung Quốc liên tục xâm nhập qua Đường Kiểm soát thực tế - như là một phần của chính sách cưỡng chế nhằm tác động đến các quyết sách theo cách thức mà Trung Quốc mong muốn Đó cũng là lý do chính giải thích tại sao Trung Quốc không muốn sớm kết thúc tranh chấp biên giới với Ấn Độ Theo tác giả, giải pháp về vấn đề biên giới Ấn Độ - Trung Quốc không phải là vấn đề kỹ thuật đơn thuần mà là vấn đề chiến lược chính trị, mà hệ quả của nó vượt ra khỏi các lĩnh vực quan hệ song phương giữa hai nước Trong bối cảnh này, các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc cho rằng duy trì tình trạng hiện nay có lẽ là thích hợp hơn so với việc lựa chọn một giải pháp

Tuyển tập Essays in Frontier History: India, China and the Disputed Border

(Tuyển tập bài viết về Lịch sử biên giới: Ấn Độ, Trung Quốc và Biên giới tranh chấp) do Parshotam Mehra (2007) chủ biên, cho rằng, Ấn Độ và Cộng hòa Nhân

dân Trung Hoa đã có một cuộc chiến tranh “cay đắng, tàn bạo và tốn kém” dọc biên giới Himalaya Cuộc chiến đã dẫn tới sự chuyển đổi cơ bản trong chính sách quốc phòng của Ấn Độ, góp phần vào sự hình thành chương trình hiện đại hóa quân sự quan trọng và những hy vọng bị “vụn vỡ” của Ấn Độ với nước láng giềng phía Bắc

Kể từ cuối những năm 1970, Ấn Độ đã nỗ lực để cải thiện quan hệ với Trung Quốc

và đã đạt được một số tiến bộ nhất định Tuy nhiên, tranh chấp cốt lõi liên quan đến việc phân định biên giới Himalayan vẫn chưa được giải quyết Nhiều vòng đàm

phán cấp cao và các cuộc thảo luận song phương chỉ góp phần đẩy nhanh tiến trình

“băng giá” quan hệ giữa hai nước

Theo các tác giả, lý do khiến tiến trình giải quyết tranh chấp biên giới không tiến triển là khá đơn giản Ấn Độ từ chối thừa nhận lãnh thổ mà Trung Quốc vẫn tuyên bố ở vùng Đông Bắc Ấn Độ Trung Quốc “không vội vã” giải quyết tranh chấp bởi vì Trung Quốc đã giành thắng lợi trong cuộc chiến năm 1962 để chiếm một lãnh thổ chiến lược mà họ tuyên bố ở vùng Tây Bắc Ấn Độ Kiểm soát vùng lãnh thổ này cho phép Trung Quốc liên kết Tây Tạng với tỉnh Tân Cương Tuy nhiên, mặc dù tuyển tập các bài viết trong công trình này có sự gắn bó theo chủ đề, nhưng hầu như không có quan điểm nào mới trong sách này

Bhim Singh Sandhu - chuyên gia người Ấn Độ tại Khoa Khoa học Chính trị, Đại học Westchester (Pennsylvania) - đã tiến hành nhiều nghiên cứu về cuộc chiến tranh biên giới Trung - Ấn năm 1962 Mục đích chính của ông là phân tích mối quan hệ Trung Quốc -Ấn Độ trước khi có chiến tranh để xác định những biến động trong cuộc xung đột vũ trang này; đồng thời phân tích các phương thức mà hai bên

đã cố gắng thực hiện để giải quyết hoặc điều chỉnh xung đột, đồng thời đánh giá tác động của cuộc xung đột năm 1962 Tác giả đã công bố bài viết “Sino-Indian Relations - 1947 to Present: From Conflict to Cooperation” (Quan hệ Trung - Ấn từ

1947 đến nay: Từ xung đột đến hợp tác) trên Tạp chí International Journal for

South Asian Studies (2008) Bài viết chỉ ra rằng: cần chấp nhận sự mất cân bằng về

quan điểm Đây là điều không thể tránh khỏi vì thông tin từ phía Ấn Độ tự do hơn phía Trung Quốc Ông cũng khẳng định rằng không có chính phủ nào bí mật như nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa; vì vậy, trong việc truy tìm tư iệu về quá trình hoạch định chính sách của Trung Quốc, ông không có tư liệu để viết xa hơn những

gì đã được ghi chép và công bố công khai

Hai tác giả Mohan Guruswamy, Zorawar Daulet Singh (2009) trong cuốn

India- China Relations: The Border Issue and Beyond (Quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc: Vấn đề biên giới và hơn nữa) đã phân tích nguồn gốc và nhận thức về tranh

chấp biên giới giữa Ấn Độ và Trung Quốc theo chiều dài lịch sử từ góc nhìn của

một thế giới hiện đại mà cả Trung Quốc và Ấn Độ đều là những cường quốc đang nổi Mặc dù là một công trình nghiên cứu lịch sử, nhưng tác giả đã cố gắng đặt tranh chấp trong bối cảnh hiện nay khi cả Trung Quốc và Ấn Độ đều gia tăng sức ảnh hưởng Theo tác giả, mặc dù mối quan hệ song phương được cải thiện nhờ sự gia tăng liên kết kinh tế và thương mại cũng như sự cần thiết phải tăng cường hợp tác tại các diễn đàn đa phương về một loạt các vấn đề từ các cuộc khủng hoảng chính trị khu vực đến biến đổi khí hậu, Ấn Độ và Trung Quốc vẫn bị “sa lầy” bởi một sự nghi ngờ - tranh chấp biên giới

Như các tác giả đã chỉ ra, việc thiếu hiểu biết về “tâm lý và chiến lược biên giới của nhau” [153, tr.4] đã khiến Ấn Độ và Trung Quốc rơi vào cuộc chiến tranh năm 1962 Ngày nay, tâm lý và chiến lược của cả hai đã thay đổi, nhưng rõ ràng là không có dấu hiệu cho thấy bên này có sự hiểu biết tốt hơn về phía bên kia Thực tế, mặc dù Trung Quốc đã xây dựng cơ sở hạ tầng quy mô lớn ở Tây Tạng và gia tăng khả năng di chuyển và tiếp cận của Quân đội Giải phóng nhân dân (PLA), nhưng các sự kiện tháng 3/2008 và tình trạng bất ổn liên tục ở Tây Tạng đã gây ra nhiều vấn đề cho các chiến lược gia quân sự của Trung Quốc cũng như vai trò lãnh đạo chính trị của Trung Quốc Về phía Ấn Độ, trong khi phát triển cơ sở hạ tầng trong những năm gần đây đã được đẩy mạnh để tạo thế cân bằng với những nỗ lực của Trung Quốc, nhưng tiến độ vẫn còn quá chậm và rõ ràng là các hoạt động chỉ được đưa ra dựa trên lý do quân sự Do đó, mỗi bên vẫn phải đối mặt với những vấn đề riêng và cả hai bên cũng chưa bao giờ xem xét khả năng hợp tác ở khu vực biên giới tranh chấp

Mặc dù nội dung chính của công trình là tái hiện quá trình lịch sử tranh chấp với những hiểu biết mới, nhưng ý nghĩa thiết thực nhất của công trình là tác giả đã đưa ra một góc nhìn khách quan hơn và hàm ý như một lời nhắc nhở hữu ích cho cả giới nghiên cứu và người thực thi chính sách Cách phân tích của tác giả về nguồn gốc tranh chấp (nằm ở áp lực chính sách của đế quốc Anh) khiến cho người đọc Ấn

Độ - những người có xu hướng coi sự khác biệt giữa Trung Quốc và Ấn Độ về đường biên giới xuất phát từ căn nguyên lịch sử lâu dài hoặc do “sự xảo quyệt” hay

“phản bội” của Trung Quốc - có một cách nhìn khác Đồng thời, các tác giả không ngần ngại đưa ra quan điểm riêng về những điều cần phải làm đối với các vấn đề cụ thể như Tawang [153, tr.29-33]

Với chương cuối: “Tương hỗ và thích nghi thực tế”, hai tác giả Guruswamy

và Singh chỉ ra cách duy nhất để đạt được tiến bộ Đó là, không chỉ phải tìm ra giải pháp, mà còn cần xây dựng mối quan hệ toàn diện giữa Ấn Độ và Trung Quốc trong thời đại ngày càng toàn cầu hóa và phụ thuộc lẫn vào nhau

Công trình cũng chỉ ra một số vấn đề cần phải nghiên cứu thêm Một trong

số vấn đề đó là tư duy đối ngoại ở New Delhi đã dẫn tới Hiệp định Ấn - Trung năm

1954, trong đó Ấn Độ dường như đã “ký” nhiều hơn so với “nhận” được [153, tr.55-57]; hay quyết định theo đuổi một chính sách Tiến lên phía trước vào cuối những năm 1950 Ngoài ra, các nguyên nhân dẫn tới đẩy mạnh quan hệ ngoại giao giữa Ấn Độ và Trung Quốc với kết quả là chuyến thăm của Thủ tướng Rajiv Gandhi năm 1988 và những thỏa thuận đột phá quan trọng về biên giới năm 1993 và năm 1996 cũng cần được nghiên cứu thêm Tuy nhiên, công trình này chưa phân tích được quá trình ra quyết định của Ấn Độ đối với Trung Quốc, dẫn đến “sự sụp

đổ năm 1962”, và vẫn tiếp tục kéo dài cho đến hiện nay

Bhawana Pokharana (2009) trong cuốn: India - China Relations: Dimensions

and Perspectives (Quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc: Chiều hướng và Triển vọng), đã

phân tích một cách súc tích quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc qua các thời kỳ lịch sử và xác định vấn đề biên giới và Tây Tạng là những rào cản chính trong các cam kết song phương Ông lập luận rằng mối quan hệ đối tác “hợp tác và xây dựng” trong nhiều lĩnh vực sẽ cho phép Ấn Độ và Trung Quốc làm cho thế kỷ XXI thực sự là một thế kỷ châu Á Tuy nhiên, hai nước cần có các giải pháp hòa bình lâu dài về biên giới để thúc đẩy quan hệ song phương

Công trình China - India Border Conflict: Recent Perspective (Xung đột biên

giới Trung Quốc-Ấn Độ: Quan điểm gần đây) do Mohammad Wasim viết năm 2011

nghiên cứu về mối quan hệ thù địch Ấn Độ - Trung Quốc bắt nguồn từ tranh chấp biên giới Trong đó, tác giả đề cập nhiều khía cạnh như các chương trình quân sự,

xuất khẩu tên lửa, hợp tác với Pakistan và bao vây Ấn Độ của Trung Quốc thông qua tăng cường ảnh hưởng quân sự ở Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Myanmar và các nước châu Á khác Tác giả có cái nhìn toàn diện về sự phát triển chính trị và quan hệ ngoại giao giữa hai quốc gia khổng lồ ở châu Á này Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập đến một số sự kiện ít được biết đến và những điều cấm kỵ liên quan đến các lãnh đạo chính trị và quân đội Mohammad Wasim cho rằng nguyên nhân dẫn đến xung đột năm 1962 là do quyết định sai lầm của Thủ Tướng Nehru, chính sách hậu 1961 và sự hỗ trợ của quân đội Mỹ cho Ấn Độ trong cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba Tác giả cũng nêu nguồn gốc của các tranh chấp biên giới, trong đó có các chính sách của Đế quốc Anh đối với sự hình thành Afghanistan và Tây Tạng nhằm tạo ra vùng đệm giữa đế quốc Nga và Ấn Độ cùng các quan điểm khác nhau về đường McMahon và McDonald Ngoài ra, tác giả cũng đưa ra một số khuyến nghị

về hợp tác chính trị, quân sự và kinh tế xuất phát từ sự hội tụ lợi ích giữa hai cường quốc toàn cầu có trách nhiệm này

Tác giả Reshma Patil (2014) trong cuốn Strangers Across the Border: Indian

Encounters in Boomtown China (Người lạ xuyên biên giới: Những cuộc chạm trán của Ấn Độ ở Trung Quốc phồn thịnh) lại có cách tiếp cận mối quan hệ Ấn Độ -

Trung Quốc hoàn toàn khác so với những công trình trước Reshma Patil không phân tích sâu mối quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ mà tái hiện hồi ức về thời gian tác

giả sống tại Trung Quốc với tư cách là một phóng viên cho tờ Hindustan Times: viết

về Trung Quốc và thái độ của Trung Quốc đối với Ấn Độ (trái ngược thái độ của

Ấn Độ đối với Trung Quốc) Tác giả cho rằng, mặc dù có vị trí địa lý gần gũi, quan

hệ Ấn - Trung là mối quan hệ căng thẳng nhất, với thương mại qua biên giới khá khiêm tốn Đầu tư thấp hơn nhiều so với thực lực kinh tế của hai nước Cả Ấn Độ

và Trung Quốc đều có xu hướng theo đuổi mục đích riêng mặc dù có một số lĩnh vực hợp tác tiềm năng (như biến đổi khí hậu và sở hữu trí tuệ) Patil lập luận rằng

sự phát triển tương đối nhanh của Trung Quốc đã khiến Trung Quốc bỏ qua Ấn Độ Đối với Trung Quốc, thành công kinh tế của Trung Quốc thể hiện ở cả chính sách

và vị trí của mình trên thế giới Trung Quốc thường xem Ấn Độ như một mô hình kinh tế và chính trị cần tránh

Về luận văn, luận án, có thể kể đến Luận án tiến sĩ “China‟s Growing Power

and Implications for India: Will it be a Cooperative/Competitive or a Hostile Relationship” (Sức mạnh đang tăng của Trung Quốc và hàm ý cho Ấn Độ: Liệu đó

là quan hệ hợp tác/cạnh tranh hay quan hệ thù địch) của Chuẩn đô đốc R.K Jagga

hoàn thành tại Học viện Quốc phòng, Vương quốc Anh vào năm 2012 Đây là một tài liệu quan trọng về quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc Tuy nhiên, luận án cũng vấp phải xu hướng tự nhiên là bị giới hạn trong quan điểm của Ấn Độ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngành Nghệ thuật và Khoa học Chiến tranh

Quân sự, Đại học Madras, được hoàn thành vào năm 1993: “China - India Disputes:

India‟s Current Options” (Tranh chấp Trung Quốc-Ấn Độ: Các lựa chọn hiện tại của Ấn Độ) của J.S Dalal đi sâu vào lịch sử tranh chấp biên giới Trung Quốc-Ấn

Độ, trong đó tập trung vào chiến tranh biên giới Trung Quốc -Ấn Độ năm 1962 và các lựa chọn để giải quyết tranh chấp tại thời điểm đó Luận văn cung cấp thông tin chi tiết về quan điểm của Ấn Độ đối với biên giới tranh chấp giữa Trung Quốc và

Ấn Độ Tuy nhiên, luận văn không chỉ ra được những quan điểm của Trung Quốc

về vấn đề này

Ngoài ra, còn có các học giả nổi tiếng khác như S Gopal, M.W Fisher, L.E Rose, Olaf Caroe và nhiều nhà nghiên cứu Ấn Độ khác Những học giả này không chỉ đặt câu hỏi về lập trường của Trung Quốc, mà còn phản bác một cách hiệu quả những luận điểm của các học giả Trung Quốc Tuy nhiên, nhược điểm chính của họ

là không thuyết phục được thế giới rằng lập trường của Ấn Độ có giá trị pháp lý

- Về những công trình của học giả Trung Quốc

Cuốn The Sino-Indian Border Dispute and Sino-Indian Relations (Tranh

chấp biên giới Trung - Ấn và quan hệ Trung - Ấn) do học giả Trung Quốc

Xuecheng Liu chủ biên là một trong số ít công trình viết về chủ đề này Cuốn sách được xuất bản vào năm 1994, và là ấn phẩm đầu tiên bằng tiếng Anh của các học

giả Trung Quốc

Công trình này là tuyển tập bài viết của các học giả trẻ Trung Quốc hiện đang cộng tác với Viện Nghiên cứu châu Á-Thái Bình Dương (Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc) Đây được xem là quyển sách đầu tiên của các học giả Trung Quốc phân tích một cách tự do và công khai về tranh chấp biên giới Trung Quốc-Ấn Độ Các tác giả đặt mối quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ trong bối cảnh địa chính trị của sự cạnh tranh thời kỳ Chiến tranh lạnh giữa Mỹ và Liên Xô và trình bày tác động của

sự kết thúc Chiến tranh lạnh đối với sự hình thành các cơ hội mới để cải thiện quan

hệ Trung Quốc-Ấn Độ Tháng 9/1993, Thủ tướng Ấn Độ thăm Trung Quốc và ký một hiệp định công nhận Đường Kiểm soát thực tế biên giới hiện nay Các tác giả cho rằng đây là bước đi đầu tiên phù hợp, hướng tới một hiệp định biên giới toàn

diện, và có thể có những tác động rộng lớn hơn cho hòa bình trong khu vực Cuốn

sách này cũng phân tích mối quan hệ Trung Quốc-Ấn Độ trong khuôn khổ của bối cảnh lớn hơn của quan hệ Mỹ-Liên Xô-Trung Quốc, và khẳng định đó là bản chất

của mối quan hệ tam giác Ấn Độ - Trung Quốc -Pakistan

Với bài viết “Progress on Sino-Indian border negotiations-the issue of Tawang ownership” (Tiến trình đàm phán biên giới Trung - Ấn: vấn đề chủ quyền

Tawang) đăng trên Tạp chí Journal on Mongolian and Tibetan Current Situation (Số 17(4), tr 1-21), tác giả Trung Quốc Hsu Kuei Hsiang (2008) cho rằng vấn đề

biên giới giữa Trung Quốc và Ấn Độ là một vấn đề nổi bật kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao Tùy thuộc vào thời gian, sự thay đổi trong tình hình nội bộ

và bên ngoài, giá trị lãnh thổ tranh chấp cũng bị thay đổi Bài viết này cho thấy sự phát triển của vấn đề biên giới, những bước phát triển gần đây và các bước thực hiện để giải quyết vấn đề

Tác giả Xuecheng Liu (2011) cũng viết bài “Look Beyond the Sino-Indian

Border Dispute” (Nhìn xa hơn tranh chấp biên giới Trung - Ấn) trên Tạp chí China

Report, (47(2), tr 147-158) Trong đó, tác giả khẳng định cuộc chiến tranh biên giới

đã làm chao đảo dòng chảy của quan hệ Trung-Ấn Chính phủ Trung Quốc và Ấn

Độ đã cố gắng giải quyết tranh chấp biên giới thông qua các cuộc đàm phán ngoại giao Tuy nhiên, quan điểm cơ bản của cả hai nước về tranh chấp biên giới vẫn

không thay đổi Hai bên đã nhất trí thúc đẩy đàm phán khung công việc theo các thông số chính trị đã được thống nhất và các nguyên tắc hướng dẫn để tìm kiếm giải pháp công bằng và hợp lý mà họ có thể chấp nhận Trước đó, cả hai bên đã đồng ý làm việc cùng nhau để duy trì hòa bình và an bình ở khu vực biên giới Tác giả cho rằng cả Trung Quốc và Ấn Độ đều đang ngày càng quan tâm đến những hậu quả của những lời lẽ hùng biện về địa chính trị và những nghi ngờ chiến lược chủ yếu xuất phát từ tranh chấp biên giới chưa được giải quyết Các nhà lãnh đạo chính trị nên hiểu và tôn trọng lợi ích cốt lõi của quốc gia và các mối quan tâm chính của nhau, giải quyết đúng đắn những khác biệt của họ và tìm kiếm sự phát triển chung

và tình huống có lợi Một mối quan hệ tốt đẹp giữa Trung Quốc và Ấn Độ sẽ khiến

cả hai trở thành người chiến thắng, trong khi một cuộc đối đầu sẽ làm cho cả hai quốc gia thua cuộc

Cuốn sách Across the Himalayan gap: a Chinese quest for understanding

India (Xuyên qua khe hở Himalaya: Nhiệm vụ hiểu Ấn Độ của Trung Quốc) của tập

thể tác giả Tan Chung, Zhang Minqiu và Ravni Thakur (2013) khẳng định: Mặc dù quan hệ Ấn - Trung đã đạt đến mức độ “trưởng thành” trong vài thập kỷ gần đây, nhưng có rất ít thông tin về nhận thức của Trung Quốc về Ấn Độ Do vậy, mục tiêu của quyển sách là cung cấp các bài viết từ góc nhìn của Trung Quốc về Ấn Độ bao gồm các khía cạnh xã hội, chính trị, lịch sử, kinh tế và tư duy chiến lược của Ấn Độ Cuốn sách này cho thấy cái nhìn sâu sắc về nhận thức của Trung Quốc về Ấn Độ và

sự tiến triển của quan hệ Trung-Ấn

Tác giả Fang Tien-sze (2014) trong sách Asymmetrical Treat Perceptions in

India - China Relations (Nhận thức đối xử bất đối xứng trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc), khẳng định sự nổi lên của Trung Quốc và Ấn Độ chắc chắn là một nét

chính của nền chính trị toàn cầu đương đại Mối quan hệ đang được tăng cường giữa hai cường quốc châu Á sẽ không chỉ gây ảnh hưởng sâu rộng đối với an ninh châu Á, mà còn được coi là một nhân tố quyết định nhằm định hình lại trật tự quốc

tế Để đưa ra một sự hiểu biết mới về quan hệ Ấn - Trung, cuốn sách này dựa trên bằng chứng từ những tương tác giữa Trung Quốc và Ấn Độ trong vài năm qua để

nghiên cứu sự tồn tại và ảnh hưởng của nhận thức bất đối xứng về mối đe dọa giữa hai nước Các vấn đề chính của quan hệ Trung-Ấn bao gồm vấn đề hạt nhân, vấn đề biên giới, vấn đề Tây Tạng, cạnh tranh khu vực và hợp tác khu vực trong bối cảnh toàn cầu hóa đều được tác giả phân tích khá rõ nét Tác giả cho rằng quan hệ Trung-

Ấn đã bị hạn chế bởi sự bất đối xứng về những nhận thức về mối đe dọa đối với lợi ích quốc gia Cụ thể là Ấn Độ có xu hướng lo lắng sâu sắc về các mối đe doạ từ Trung Quốc, trong khi Trung Quốc dường như không quan tâm đến các mối đe dọa

từ Ấn Độ Sự bất đối xứng này, tác giả kết luận, đã làm cho Trung Quốc và Ấn Độ cảm thấy khó khăn trong việc chia sẻ kiến thức và thiết kế một chương trình chung hội tụ những kỳ vọng của hai nước Tác giả Fang Tien-sze cho rằng, Ấn Độ cần phải tìm kiếm giải pháp lâu dài cho những thay đổi trong quan hệ Trung-Ấn, chẳng hạn như một giải pháp cuối cùng về vấn đề biên giới Ngược lại, Trung Quốc sẽ ủng

hộ nguyên trạng và không cần thiết phải giải quyết các tranh chấp Kết quả là sự bất đối xứng trong nhận thức về mối đe dọa đã là một yếu tố gây bất ổn trong quan hệ

Ấn Độ - Trung Quốc

Trong công trình Himalaya Calling: The Origins of China and India

(Himalaya gọi: nguồn gốc của Trung Quốc và Ấn Độ), tác giả Tan Chung (2014) đã

đưa người đọc đi qua một hành trình thời gian với nơi bắt đầu là nền văn minh khởi nguồn từ dãy Himalaya và kéo dài đến “Khu vực ảnh hưởng Himalaya” Các chương trong cuốn sách cho phép người đọc hiểu các động thái của Trung Quốc và

Ấn Độ từ mô hình địa -văn hóa của “khu vực ảnh hưởng Himalaya” Những khái niệm mới khác được giới thiệu trong cuốn sách là sự kết hợp giữa Phật giáo với quá trình phát triển của Trung Quốc như là một nhà nước siêu cường và sự tương tác của những “hành giả lang thang” từ Ấn Độ với “chủ nhà” Trung Quốc Cuốn sách ủng hộ mục tiêu tinh thần của người Ấn Độ là “Vasudhaiva kutumbakam” (cả thế giới là một gia đình) và mục tiêu tâm linh Trung Hoa “tianxia datong” (Thiên hạ đại đồng) Cuốn sách là kết quả của nhiều thập niên học tập, sống và làm việc của tác giả ở cả hai nước Người đọc sẽ bắt đầu hiểu được nguồn gốc chung của Trung Quốc và Ấn Độ và cách thức mà các nền văn minh được liên kết qua các thời đại

Cuốn sách này xuất bản đúng thời điểm với lễ kỷ niệm 50 năm Hiệp định Panchsheel (Năm Nguyên tắc cùng tồn tại hoà bình) vào năm 2014

Trong bài viết “Sino - Indian Border Disputes”, đăng trên Tạp chí Analysis,

số 181, 6/2013, hai tác giả Hongzhou Zhang, Mingjiang Li (2013) khẳng định: Do đối mặt với áp lực mạnh mẽ từ các đảng phái chính trị và các phương tiện truyền thông, chính phủ Ấn Độ nhấn mạnh đến việc giải quyết vấn đề biên giới một cách hòa bình thông qua các biện pháp ngoại giao Do vậy, tranh chấp biên giới đã được giải quyết hòa bình khi cả hai bên rút quân Tuy nhiên, vấn đề biên giới là một vấn

đề có nhiều biến động trong quan hệ Ấn - Trung và chịu sự tác động qua lại của nhiều yếu tố: thực tế địa chính trị ở châu Á, di sản lịch sử trong quan hệ song phương, thương mại và các lợi ích kinh tế khác, giới chính trị gia ở cả hai nước và các mối quan tâm toàn cầu chung

Về luận văn, luận án, trong luận văn thạc sĩ Beyond Asymmetry: the Changing Face of Sino-Indian Diplomatic, Security and Economic Relations (1950s-2000s) (Vượt ra khỏi bất đối xứng: Bộ mặt đang thay đổi của quan hệ ngoại giao, an ninh và kinh tế Trung-Ấn (những năm 1950 - 2000)) ở Đại học Lund, học

giả Jie Bai cho rằng Ấn Độ có “đặc quyền” ở Tây Tạng và năm nguyên tắc chung sống hoà bình Mặc dù, “Tây Tạng là một phần của Trung Quốc từ thời cổ đại”, nhưng, Ấn Độ đã kế thừa “đặc quyền” này của người Anh ở Tây Tạng sau khi độc lập Vào đầu những năm 1950, chính phủ Trung Quốc xây dựng một “chương trình chung” trong đó quy định rằng tất cả các đặc quyền đế quốc phải bị đàn áp Chính

phủ Trung Quốc đã không trực tiếp ngăn chặn các yêu sách của Ấn Độ, bởi vì: Thứ

nhất, Ấn Độ không phải là một quốc gia đế quốc và không phù hợp để đối xử với

Ấn Độ như một nước thực dân phương Tây Thứ hai, vấn đề cấp bách nhất của

Trung Quốc thời điểm đầu những năm 1950 là Chiến tranh Triều Tiên vì nó trực tiếp đe dọa đến an ninh khu vực phía Đông Bắc của Trung Quốc Quan sát môi trường quốc tế, chính phủ Trung Quốc quyết định “quan hệ tốt” với Ấn Độ và duy trì sự ổn định ở phía Tây đất nước Trung Quốc đã ủng hộ Năm Nguyên tắc Cùng tồn tại hoà bình trong những năm 1950 Điều này đặc biệt quan trọng đối với cả

Trung Quốc và Ấn Độ vì mục tiêu cơ bản là giải quyết đặc quyền của Ấn Độ đối với vấn đề Tây Tạng

Theo tác giả Jie Bai, trong những năm 1950, một nội dung quan trọng trong chính sách đối ngoại của Ấn Độ là phát triển quan hệ với Trung Quốc Tuy nhiên, chính sách của Nehru “mang tính hai mặt” đối với Trung Quốc: Ấn Độ có ý định phát triển quan hệ với nước láng giềng lớn nhất của mình là Trung Quốc Nhưng mặt khác, quan điểm chủ nghĩa dân tộc đã ảnh hưởng đến quyết định của Ấn Độ khi giải quyết vấn đề biên giới và vấn đề Tây Tạng Ấn Độ đã cố gắng để xác định Đường McMahon “bất hợp pháp” và “khuấy động công việc nội bộ” của Trung Quốc, đặc biệt là vấn đề Tây Tạng Do đó, mặc dù quan hệ Trung-Ấn có vẻ thân thiện và hòa bình vào những năm 1950, có một số yếu tố đã gây nên xung đột trong mối quan hệ Trung-Ấn Về vấn đề biên giới, tác giả khẳng định Thủ tướng Nehru

đã ủng hộ việc mở rộng biên giới sang phía Trung Quốc càng nhiều càng tốt Và sau

đó một bản đồ mới được xuất bản bởi Văn phòng Bản đồ Ấn Độ, thuật ngữ

“undemarcated” (chưa được phân định) trên đường McMahon đã biến mất Về vấn

đề Tây Tạng, chính phủ Ấn Độ đã can thiệp vào quá trình giải phóng Tây Tạng

Điểm hạn chế trong luận văn này là tác giả Jie Bai hầu như chỉ dựa vào quan điểm của Alastair Lamb - vốn là một học giả ủng hộ quan điểm của Trung Quốc, nhưng ít chú ý đến các quan điểm từ phía Ấn Độ Tuy nhiên, đây là một tài liệu quan trọng giúp chúng tôi phân tích quan điểm của một học giả Trung Quốc về vấn

đề nhạy cảm này

Luận án tiến sĩ Rethinking Chinese Territorial Disputes: How the Value of

Contested Land Shapes Territorial Policies (Suy nghĩ lại các tranh chấp lãnh thổ của Trung Quốc: Giá trị của các vùng đất hình thành các chính sách lãnh thổ như thế nào) của học giả Ke Wang (2014) tại trường Đại học Pennsylvania, phân tích

các thời điểm khi các quốc gia từ bỏ một chiến lược trì hoãn để thay đổi hiện trạng của một tranh chấp lãnh thổ Và khi điều này xảy ra, tại sao các quốc gia sử dụng lực lượng quân sự thay vì nhượng bộ, hoặc ngược lại? Tác giả trả lời những câu hỏi này bằng cách nghiên cứu bốn tranh chấp lãnh thổ chính của Trung Quốc- bao gồm

tranh chấp biên giới Trung-Nga, Trung-Ấn và các tranh chấp biển đảo Trung-Việt

và Trung-Nhật Tác giả đề xuất một lý thuyết mới tập trung vào sự thay đổi của các giá trị lãnh thổ và ảnh hưởng của nó lên các chính sách lãnh thổ, trong đó nhấn mạnh rằng lãnh thổ có ý nghĩa và giá trị đặc biệt cho một quốc gia trong bối cảnh lịch sử và quốc tế cụ thể Đặc biệt, tác giả nêu giả thiết rằng một chính sách lãnh thổ hợp tác có nhiều khả năng xảy ra hơn khi giá trị kinh tế của lãnh thổ tăng lên, trong khi chính sách leo thang lại càng có ý nghĩa khi giá trị quân sự gia tăng, độc lập với các yếu tố kinh tế

-Về những công trình của học giả nước ngoài khác:

Các phân tích khách quan về vấn đề biên giới Ấn Độ - Trung Quốc thường xuất phát từ các học giả và các nhà phân tích nước ngoài Trong trường hợp Trung Quốc và Ấn Độ, một số học giả Mỹ và Anh đã nghiên cứu chi tiết về vấn đề này Những tài liệu này cung cấp cái nhìn đa chiều hơn về tranh chấp biên giới Trung

Quốc-Ấn Độ và tình trạng biên giới của mối quan hệ hiện tại

Trái ngược với quan điểm của một số học giả xem Ấn Độ như là nạn nhân của

“sự phản bội” và “sự bành trướng” của Trung Quốc, sử gia người Anh Alastair Lamb

(1964) với công trình “The China-India Border: The Origins of the Disputed

Boundaries” (Biên giới Trung Quốc - Ấn Độ: Nguồn gốc các biên giới tranh chấp),

Nxb Oxford University Press, đưa ra quan điểm trái ngược về khía cạnh lịch sử pháp

lý của vấn đề tranh chấp Ngoài ra, Neville Maxwell - một học giả người Anh khác, ông được xem là một chuyên gia về các vấn đề Trung Quốc và Ấn Độ, cũng có

những quan điểm tương tự Tác phẩm của ông bao gồm: India‟s China War (Chiến

tranh Trung Quốc của Ấn Độ) (1970), India-The Nagas and the North East (Ấn Độ- Người Naga và Người Đông Bắc) (1973) và China‟s Road to Development (Con

đường đến sự phát triển của Trung Quốc) (1981)

Học giả Jonathan Holslag trong sách China and India: Prospects for Peace

(Trung Quốc và Ấn Độ: Triển vọng hòa bình) công bố năm 2010 viết về những nỗ

lực của Trung Quốc nhằm gây ra rắc rối ở Ấn Độ bằng cách khuyến khích cuộc nổi dậy của những phiến quân Na-xan (Naxalite) ở vùng Đông Bắc Ấn Độ Chủ tịch

Mao Trạch Đông từng mô tả những phiến quân Na-xan là “sấm sét mùa xuân” Ngoài ra, tác giả Holslag còn cung cấp cho người đọc cơ sở lịch sử của quan hệ Ấn

- Trung, trong đó đặc biệt nhấn mạnh giai đoạn hậu độc lập Ông mô tả các giai đoạn khác nhau như: “Những năm 1950: Thích nghi và đấu tranh”; “Những năm

1960 và 1970: Hai mươi năm trong song sắt”; “Những năm 1980: Hợp tác kinh tế là một yếu tố thuận lợi”; “Những năm 1990: Cạnh tranh và Tiếp tục”; và “Thời hiện tại của Chindia và trên dãy Himalaya” Holslag cũng cố gắng liên kết các chiều hướng kinh tế và an ninh trong mối quan hệ hiện nay giữa Trung Quốc và Ấn Độ Cuốn sách của ông là một nỗ lực nhằm đánh giá liệu hội nhập kinh tế có thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực khác hay không, chẳng hạn như an ninh, và ngược lại Thông thường, người ta tin rằng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế có thể giảm thiểu những mối quan tâm an ninh giữa hai nước Tuy nhiên, Holslag không đồng ý với quan điểm này Tác giả khẳng định rằng quan hệ Trung Quốc - Ấn Độ không thể phát triển nếu không có một cuộc tranh đua khốc liệt giữa hai nước và mục tiêu đưa một trăm triệu người ra khỏi đói nghèo, tạo việc làm dựa trên thương mại và đầu tư

để duy trì sự thống nhất quốc gia là nguồn gốc của sự cạnh tranh Ông sử dụng các

lý thuyết quan hệ quốc tế và những bằng chứng thực tế để bác bỏ quan niệm cho rằng sự phụ thuộc lẫn nhau và phát triển sẽ dẫn đến hòa bình giữa hai quốc gia này Mặc dù cuốn sách không cung cấp một cái nhìn sâu và hệ thống về xung đột biên giới Ấn Độ và Trung Quốc, nhưng cuốn sách đã cung cấp nền tảng kiến thức đầy đủ

về tình trạng hiện nay của mối quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc Đó là cả hai quốc gia đều phải hướng đến các khía cạnh kinh tế và an ninh

Hai nhà nghiên cứu George J Gilboy và Eric Heginbotham (2012) trong

công trình: Chinese and Indian Strategic Behavior: Growing Power and Alarm

(Hành vi chiến lược của Trung Quốc và Ấn Độ: Cường quốc đang lớn và báo động)

đã so sánh các hành vi chiến lược quốc tế của Trung Quốc và Ấn Độ Hai tác giả tập trung vào bốn lĩnh vực để đánh giá một cách có hệ thống: văn hoá chiến lược, chính sách đối ngoại và sử dụng vũ lực, hiện đại hóa quân sự và chiến lược kinh tế Họ rút

ra nhận xét rằng quan hệ Ấn - Trung có nét tương đồng với cuộc chiến

Peloponnesia (thời Hy Lạp cổ đại), kết quả của sự tăng trưởng quyền lực ở thành Athen và “báo động” đến Sparta (Lacedaemon)

Quyển sách Indian Foreign Policy and the Border Dispute with China: A

New Look at Asian Relationships (Chính sách đối ngoại của Ấn Độ và tranh chấp biên giới với Trung Quốc: Một cái nhìn mới về những mối quan hệ châu Á) của tác

giả Willem van Eekelen (2015) là bản cập nhật và bổ sung cuốn sách gốc dựa trên luận án tiến sĩ của tác giả, xuất bản lần đầu tiên bởi Nhà xuất bản Martinus Nijhoff Công trình tập trung thảo luận về vấn đề làm thế nào mà Năm nguyên tắc chung sống hòa bình Panchshell “bị chết đuối” trong cuộc chiến tranh biên giới giữa Ấn

Độ và Trung Quốc Trong cuốn sách này, tác giả đã bổ sung nhiều chi tiết về những

sự phát triển sau này của mối quan hệ Ấn - Trung dựa trên hồ sơ chính thức và các báo cáo được tiết lộ hoặc rò rỉ ra công chúng Quyển sách đặt quan hệ Ấn - Trung trong bối cảnh rộng lớn hơn, với sự trỗi dậy của Trung Quốc, vị thế của Tây Tạng

và tình trạng bất ổn của châu Á Tranh chấp biên giới đã không ngăn cản được sự phát triển quan hệ kinh tế giữa hai nước, cũng như những chuyến thăm chính trị cấp cao Nhưng những cuộc xâm nhập gần như diễn ra hàng ngày, và trong bối cảnh hiện nay, nguy cơ xung đột ngày càng gia tăng, khi các lực lượng quân đội được tăng cường và hầu hết Đường Kiểm soát thực tế vẫn chưa được phân định Quyển sách này thực sự đã kích thích tư duy làm sáng tỏ mối quan hệ phức tạp Ấn - Trung

1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về chiến tranh biên giới Ấn Độ - Trung

Quốc năm 1962

1.2.1 Những công trình trong nước

Trong nước, các công trình nghiên cứu trực tiếp về chiến tranh biên giới khá

ít ỏi Tuy nhiên, cũng có một số công trình đề cập khái quát chiến tranh biên giới

Ấn - Trung và vai trò của một số nước khác Trong cuốn sách Quan hệ Ấn Độ - Liên

Xô trong Chiến tranh Lạnh (1947-1991), Lê Thế Cường (2016) đã phân tích quan

điểm của Liên Xô đối với vấn đề biên giới Ấn - Trung Theo tác giả, trong giai đoạn chiến tranh biên giới, Liên Xô luôn khẳng định lập trường trung lập, đồng thời ủng

hộ Ấn Độ, lên án Trung Quốc Ngoài ra, vào thời điểm từ năm 1959-1962, Trung

Quốc “gây sức ép cả chính trị lẫn quân sự với Ấn Độ nhằm đòi lại vùng đất thuộc chủ quyền của Ấn Độ” và “Trung Quốc đẩy mạnh hành động quân sự, biến một vùng lãnh thổ Aksai Chin…thành lãnh thổ Trung Quốc” [1, tr.48] Đây là một tài liệu hữu ích đề cập đến Liên Xô - một yếu tố quan trọng tác động đến chính sách biên giới của Ấn Độ và Trung Quốc

Luận án tiến sĩ Quan hệ Ấn Độ - Hoa Kỳ từ năm 1947 đến năm 1991 của Lê

Thị Hằng Nga (2015), trong phần sự can thiệp của Mỹ vào chiến tranh biên giới Trung - Ấn năm 1962, tác giả đã phân tích bối cảnh và vai trò của Mỹ trong suốt thời gian diễn ra chiến tranh biên giới Tác giả nhận định Mỹ lo ngại rằng, nếu những nỗ lực của Ấn Độ trong việc duy trì nền dân chủ thất bại thì sẽ có tác động xấu đến không chỉ châu Á mà toàn bộ thế giới đang phát triển Do đó, Mỹ sẵn sàng giúp

đỡ Ấn Độ khi có chiến tranh với Trung Quốc Ngoài ra, tác giả cũng khẳng định sự thất bại của Ấn Độ trong các cuộc đụng độ với Trung Quốc ở khu vực biên giới đã làm cho New Delhi choáng váng Địa vị chính trị của Nehru và chính sách không liên kết của ông bị suy yếu nghiêm trọng [17, tr.77]

1.2.2 Những công trình ở nước ngoài

Khi thảo luận về cuộc chiến tranh biên giới Ấn Độ - Trung Quốc năm 1962,

có một số học giả nhận định trách nhiệm thuộc về cả hai bên, trong khi những học giả khác lại đổ lỗi một trong hai quốc gia, tùy thuộc vào góc độ phân tích và dữ liệu

có sẵn của họ

-Về những công trình của học giả Ấn Độ

Đa phần công trình của học giả Ấn Độ lập luận rằng Trung Quốc là quốc gia

có lỗi trong cuộc chiến biên giới Các học giả Ấn Độ thường cho rằng Ấn Độ chỉ đơn giản là bảo vệ đất của mình và coi Trung Quốc là một quốc gia hung hăng và

đang phát triển Theo các công trình của tác giả Pashtoram Mehra - Essays in

Frontier History: India, China and the Disputed Border và Surjit Mansingh - India

- China Relations in the Post-Cola War Era, quyền sở hữu lịch sử và pháp lý của

các khu vực tranh chấp đều thuộc về Ấn Độ [226, tr.178; 219, tr.285-300] Surjit Mansingh lập luận rằng các chính sách của Ấn Độ không bao giờ có ý để kích động

Trung Quốc Ông đã dành dung lượng khá dài để phân tích tình hữu nghị Ấn Độ với Trung Quốc vào những năm 1950 khi Chủ tịch Mao Trạch Đông cần sự giúp đỡ nhất[219, tr.285-300] Surjit Mansingh lập luận rằng Trung Quốc đã phản bội tình hữu nghị Ấn Độ bằng cách bắt đầu chiến tranh

Tác giả Surjit Mansingh trình bày lập luận qua lăng kính của thuyết “chiến tranh nghi binh” [219, tr.285-300] khi tuyên bố rằng Trung Quốc đã tiến hành chiến tranh nhằm đánh lạc hướng sự chú ý của người dân khỏi các vấn đề trong nước Do

đó, ông viết rằng cuộc chiến năm 1962 là kết quả của mối đe dọa nội bộ của Trung Quốc do cuộc nổi dậy của Tây Tạng3, và sự thất bại của cuộc “Đại nhảy vọt”4 Vì vậy, ông tin rằng Trung Quốc nên chịu trách nhiệm về việc gây ra cuộc chiến tranh năm 1962

Học giả Pashtoram Mehra cũng có quan điểm tương tự như Mansingh, khi ông tuyên bố rằng ý định của New Delhi là xây dựng tình hữu nghị với Trung Quốc

vì một châu Á hòa bình [226, tr.168-169] Tuy nhiên, ông cho rằng rằng, cách tiếp cận mềm mỏng của Nehru là nhằm trấn an Trung Quốc bằng cách ủng hộ tuyên bố của Trung Quốc đối với Tây Tạng và giúp Trung Quốc giành được ghế ở Liên hợp quốc, nhưng cách tiếp cận này của Thủ tướng Nehru đã không giúp Ấn Độ đạt được mục tiêu hòa bình ở châu Á cũng như tình bạn với Trung Quốc Đồng ý với những phân tích như vậy, Shruti Pandalai giải thích rằng nhận thức của người Ấn Độ về Trung Quốc dựa trên ý tưởng rằng Ấn Độ có tuyên bố pháp lý mạnh mẽ hơn về các vùng lãnh thổ tranh chấp, và do đó cuộc tấn công của Trung Quốc vào Ấn Độ là một “sự phản bội lớn” đối với tình hữu nghị Ấn Độ - Trung Quốc [241, tr.211-213]

-Về những công trình của các học giả Trung Quốc

Bài viết “From national identity to national security: China's changing responses toward India in 1962 and 1998” (Từ bản sắc quốc gia đến an ninh quốc

gia: Phản ứng thay đổi của Trung Quốc từ 1962 đến 1998) đăng trên tạp chí The

Pacific Review của tác giả Guang Lei (2006) giải thích các phản ứng khác nhau của Trung Quốc với Ấn Độ vào năm 1962 và 1998 trong tổng thể mối quan hệ lâu dài

và phức tạp của họ Năm 1962, một loạt xung đột biên giới giữa Trung Quốc và Ấn

Độ leo thang thành một cuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc phản ứng với tuyên

bố chủ quyền lãnh thổ của Ấn Độ và lập trường mơ hồ của Ấn Độ đối với Tây Tạng bằng một cuộc tấn công quân sự Năm 1998, 5 cuộc thử nghiệm hạt nhân liên tiếp của Ấn Độ, và những cáo buộc của Ấn Độ về mối đe dọa từ Trung Quốc đã gây ra phản ứng tương đối nhẹ từ Trung Quốc Làm thế nào để giải thích phản ứng quá mức của Trung Quốc vào năm 1962 và phản ứng “không phản ứng” của Trung Quốc vào năm 1998? Tác giả cho rằng Trung Quốc đã sử dụng bạo lực và chiến tranh vào năm 1962 vì nhận thức rằng sự không khoan dung của Ấn Độ đối với vấn

đề biên giới đã đe dọa bản sắc của Trung Quốc như một quốc gia đang nổi lên Trong khi đó, các cuộc thử nghiệm hạt nhân năm 1998 của Ấn Độ được hiểu là mối

đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia, nhưng không phải là bản sắc quốc gia của Trung Quốc Đó cũng là lý do tại sao năm 1962 gây ra phản ứng “chủ nghĩa dân tộc” từ Trung Quốc, trong khi chủ nghĩa dân tộc hầu như không phải là một nhân tố trong phản ứng của Trung Quốc năm 1998

Trong bài viết, học giả Guang Lei lập luận rằng cuộc chiến biên giới năm

1962 xảy ra là do Ấn Độ đe dọa đến “bản sắc của Trung Quốc” như là một quốc gia

có chủ quyền, đặc biệt liên quan đến tình hình Tây Tạng Tuy nhiên, tác giả lại không thực sự đưa ra được các nguyên nhân gốc rễ của xung đột Lý luận của Guang Lei không thể giải thích việc Trung Quốc theo đuổi quá trình giải quyết biên giới vào năm 1960, hay việc chuyển sang hành vi hợp tác về vấn đề biên giới tại một thời điểm khi “bản sắc quốc gia” liên quan đến Tây Tạng bị đe doạ vào cuối thế

kỷ XX Thay vào đó, bài viết này chỉ cho rằng, an ninh (hoặc bất ổn) về bản sắc Trung Quốc như là một quốc gia có chủ quyền, trên thực tế, đã tác động đến các hành vi của Trung Quốc trong suốt cuộc tranh chấp, bao gồm cả việc duy trì; giải quyết biên giới; và cuộc xung đột vào năm 1962

Học giả Li Jiang Lin trong cuốn sách Cuộc nổi dậy Tây Tạng và chiến tranh

biên giới Trung Quốc - Ấn Độ (thuộc danh mục sách cấm của Chính phủ Trung

Quốc) lại cho thấy một cái nhìn hoàn toàn khác so với những quan điểm “chính thống” của phía Trung Quốc Theo tác giả, cuộc chiến tranh biên giới Trung-Ấn năm 1962 chắc chắn là một thất bại với Ấn Độ Lực lượng vũ trang của Trung Quốc, dưới cái cớ “chống nổi dậy”, đã bắt đầu một cuộc chiến tranh khá lớn ở Tây Tạng và trấn áp đẫm máu cuộc kháng chiến của người Tây Tạng Từ tháng 3/1959 đến tháng 3/1962, quân đội Trung Quốc tiến hành 12 cuộc chiến tranh quy mô lớn ở Tây Tạng, và người Tây Tạng trốn chạy khỏi vụ thảm sát Kanghe Anduo Ngoài lực lượng của Đảng Cộng sản Trung Quốc ở Tây Tạng - lực lượng chính tham gia vào

vụ thảm sát, còn có 51 người thuộc đơn vị Lan Châu, Côn Minh, Thành Đô 1/3 Quân khu 54 tham gia vào toàn bộ quá trình “chống nổi dậy ở Tây Tạng” và đã không rút khỏi Thành Đô cho đến tháng 12/1961

Tác giả cho rằng, cuộc chiến tranh Trung-Ấn trên thực tế là kết quả của một loạt các sự kiện Trong một vài năm, các binh sĩ Trung Quốc đã thiết lập một hệ thống hoàn chỉnh để bắt đầu chiến tranh vào tháng 10/1962 chỉ sau khi Trung Quốc

đã có một sự hiểu biết nhất định Các vũ khí mới được thử nghiệm trong “cuộc nổi dậy chống lại quân đội” cũng có ích trong thời điểm này Ngoài ra, Li Jiang Lin còn khẳng định thời gian 6 năm của “Tây Tạng nổi dậy” thực sự là một “sáng tác” của PLA, đó là 6 năm “đào tạo” ở vùng Cao nguyên đã đạt được một “niềm tin thực sự”

ở dãy Himalaya Do đó, đây luôn luôn là một yếu tố rất quan trọng nhưng đã bị Chính phủ Trung Quốc “cố tình làm ngơ”, khiến nhiều người không hiểu rõ chiến tranh Trung-Ấn năm 1962 [350]

Công trình này thực sự có giá trị tham khảo, bởi nó phản ánh một quan điểm hoàn toàn trái ngược với quan điểm của các học giả Trung Quốc khác

-Về những công trình của các học giả nước ngoài khác

Nổi bật nhất là các tác phẩm nổi tiếng của John Garver, Neville Maxwell, Allen Whiting, Taylor Fravel, Steve Hoffman và Andrew Kennedy Đây là những tác phẩm quan trọng cung cấp cho tôi một cái nhìn tổng quan về mối quan hệ song

phương được xem là chứa nhiều “thất vọng” và “hiểu lầm” Những học giả này đã đầu tư nhiều thời gian để xuất bản các tác phẩm với các góc nhìn đa chiều về cuộc chiến tranh biên giới và nguyên nhân dẫn đến tranh chấp biên giới trước năm 1962

Các nhà nghiên cứu như John Garver và Steve Hoffman cho rằng chiến tranh biên giới năm 1962 là kết quả của sự hiểu nhầm về chính sách và hành động của nhau, và do đó cả hai bên đều có lỗi Các học giả khác như Taylor Fravel, Neville Maxwell, và Allen Whiting đều nghĩ rằng Ấn Độ có lỗi lớn hơn Trung Quốc, bởi vì

Ấn Độ đã “kích động” Trung Quốc vào thời điểm Trung Quốc đang vượt qua các vấn đề trong nước và quốc tế Ấn Độ đã không cho Trung Quốc một lựa chọn nào khác ngoài tấn công khi Ấn Độ từ chối giải quyết vấn đề biên giới

John Garver trong chương sách “China‟s Decision for War with India in 1962” (Quyết định chiến tranh của Trung Quốc với Ấn Độ năm 1962) lập luận rằng

cả Trung Quốc và Ấn Độ đều có lỗi vì hiểu lầm nhau về ý định của nhau [119, tr.2] John Garver phân tích chiến tranh biên giới Ấn - Trung bằng cách xem xét các yếu

tố khác nhau Ông nhấn mạnh rằng nguồn gốc của xung đột không thể bị giới hạn bởi một hoặc hai vấn đề cụ thể, mà là các yếu tố liên kết, chẳng hạn như yếu tố địa chính trị của thời kỳ Chiến tranh lạnh, vấn đề Tây Tạng, sự chia rẽ lâu dài, và sự cạnh tranh khu vực về ảnh hưởng chính trị đối với các quốc gia khác Garver nhấn mạnh rằng cuộc tranh chấp biên giới giữa Ấn Độ và Trung Quốc mở rộng vượt ra ngoài quyền sở hữu thông thường của các lãnh thổ tranh chấp vì ý nghĩa trực tiếp của nó đối với những văn bản lịch sử khác nhau liên quan đến vấn đề Tây Tạng [117, tr.5-6] Theo ông, mối liên hệ giữa tranh chấp biên giới và vấn

đề Tây Tạng là cốt lõi của sự bất đồng vì quan hệ lịch sử Ấn Độ - Tây Tạng - Trung Quốc [117, tr.5-6]

Đồng ý với quan điểm của John Garver, sử gia người Anh Steve Hoffman trong bài viết “Rethinking the Linkage between Tibet and the China-India Border Conflict”, lập luận rằng Trung Quốc có lý do để lo ngại quan điểm của Ấn Độ về vấn đề Tây Tạng, đặc biệt là sau khi New Delhi từ chối “gói thỏa thuận” trao đổi Aksai Chin và Khu vực Biên giới Đông Bắc (NEFA) [157, tr.176-177] Hai khu vực

này là những vùng tranh chấp chủ yếu giữa hai nước Aksai Chin nằm ở phía Tây Bắc của Ấn Độ, và NEFA nằm ở phía Đông của dãy Himalaya Vì vậy, cả John Garver và Hoffman đều đưa ra những hiểu biết sâu sắc về bối cảnh lịch sử rộng lớn của mối quan hệ giữa hai quốc gia

Các học giả khác như Taylor Fravel (2008) trong sách Strong borders and

Strong Nations: Cooperation and Conflicts in China‟s Territorial Disputes (Biên

giới mạnh và quốc gia mạnh: Hợp tác và xung đột trong tranh chấp lãnh thổ của

Trung Quốc), Neville Maxwell (1970) trong sách India‟s China War (Chiến tranh Trung Quốc của Ấn Độ), và Allen Whiting (1975) trong sách The Chinese Calculus

of Deterrence: India and Indochina (Tính toán ngăn chặn của Trung Quốc: Ấn Độ

và Đông Dương) đổ lỗi cho Ấn Độ gây ra chiến tranh Họ lập luận rằng Trung Quốc

đã có hành vi hợp lý trong chính sách đối ngoại, trong khi Ấn Độ “hung hăng” và

“không thực tế” với các chính sách đối với Trung Quốc

Nhà sử học đồng thời là nhà báo Neville Maxwell là một trong những tác giả đầu tiên xuất bản cuốn sách về cuộc chiến tranh biên giới Ấn - Trung Ông biện luận rằng Ấn Độ phải chịu trách nhiệm cho chiến tranh biên giới vì “Chính sách Tiến lên phía trước” liều lĩnh5

của mình đối với Trung Quốc ở biên giới, ủng hộ cho

sự nghiệp đấu tranh của Tây Tạng và từ chối đàm phán Theo ông, Trung Quốc không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tấn công Ấn Độ do các chính sách hung

hăng và bành trướng của Ấn Độ [223, tr.510] Trong cuốn sách India‟s China War,

Maxwell đã phát triển một giả thuyết tranh luận mới rằng Ấn Độ đã “khiêu khích” Trung Quốc để khởi động một “cuộc tấn công phủ đầu” và rằng quyết định không đàm phán với Trung Quốc của Ấn Độ vào đầu những năm 1950 đã tạo nên những

xung đột gần như không thể đàm phán được về mặt ngoại giao Công trình India‟s

China War là một trong những cuốn sách được coi là đã buộc giới khoa học quốc tế

khám phá những mặt khác của câu chuyện

Allen Whiting cũng đồng ý với lập luận của Neville Maxwell Theo phân

5 Ấn Độ đã quyết định tăng sự hiện diện quân sự của mình tại các khu vực tranh chấp sau khi thấy số lượng quân đội Trung Quốc ngày càng gia tăng ở cả hai khu vực tranh chấp Chính sách Tiến lên phía tước được bắt đầu vào