Hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã ở tỉnh hà nam hiện nay

Phạm vi nghiên cứu - Về nội dung: Hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã trong việc thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ nhằm mục tiêu phát triển kinh tế, ổn định chính trị - xã hội và phát hu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ THANH NHÀN

HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP XÃ

Ở TỈNH HÀ NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Chính trị học

Mã số: 62 31 02 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Ngô Ngọc Thắng và TS Nguyễn Duy Hạnh

Các số liệu trong luận án là trung thực, bảo đảm tính khách quan

Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 19 tháng 10 năm 2019

Tác giả luận án

Nguyễn Thị Thanh Nhàn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1.Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp mới của luận án 6

6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án 6

7 Kết cấu của luận án 6

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7

1.1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án 7

1.1.1 Những nghiên cứu chung về hệ thống chính trị cấp xã ở Việt Nam 7

1.1.2 Những nghiên cứu về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã 18

1.1.3 Những nghiên cứu về Hà Nam và hệ thống chính trị cấp xã ở tỉnh Hà Nam 21

1.2 Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết 24

1.2.1 Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài 24

1.2.2.Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 26

Tiểu kết chương 1 26

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP XÃ 28

2.1 Một số khái niệm cơ bản 28

2.1.1 Hệ thống chính trị 28

2.1.2 Hệ thống chính trị cấp xã 30

2.1.3 Hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã 35

2.2 Hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động hệ thống chính trị cấp xã 40

2.2.1 Một số quan điểm xác định hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã 40

2.2.2 Hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã 42

Tiểu kết chương 2 49

Chương 3 HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP XÃ TỈNH HÀ NAM - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 50

3.1 Các nhân tố tác động đến hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã tỉnh Hà Nam 50

3.1.1 Chủ trương của Đảng về đổi mới hệ thống chính trị 50

3.1.2 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội, lịch sử, văn hóa của tỉnh Hà Nam 55

3.1.3 Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế 60

3.2 Thực trạng hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã ở tỉnh Hà Nam hiện nay 61

3.2.1 Hệ thống chính trị cấp xã tỉnh Hà Nam là hệ thống được tổ chức nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ” 61

3.2.2 Hiệu quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế, ổn định chính trị và phát huy quyền làm chủ của người dân 96

3.2.3 Mức độ hài lòng của người dân đối với hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam 104

3.3 Một số vấn đề đặt ra đối với việc nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã tỉnh Hà Nam 111

3.3.1 Mâu thuẫn giữa việc áp dụng rập khuôn, máy móc mô hình và cơ chế vận hành của HTCT với việc phát huy tính chủ động, sáng tạo và hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã trên địa bàn tỉnh 111

3.3.2 Mâu thuẫn giữa đòi hỏi phát huy sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ, hiệu quả giữa các bộ phận cấu thành HTCT cấp xã với hiện tượng chồng chéo, bỏ sót và chưa thật sự đồng bộ ở một số khâu đoạn, lĩnh vực trong quá trình phối hợp giữa các thành tố của HTCT cấp xã trên địa bàn tỉnh Hà Nam 114

3.3.3 Mâu thuẫn giữa yêu cầu ngày càng cao về hiệu quả với những bất cập về nội dung và phương thức hoạt động của các tổ chức cấu thành nên HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam 115

3.3.4 Mâu thuẫn giữa yêu cầu từ thực tiễn đổi mới với những bất cập về hiệu quả hoạt động của đội ngũ cán bộ trong HTCT cấp xã 117

Tiểu kết chương 3 121

Chương 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP XÃ TỈNH HÀ NAM 4.1 Dự báo các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã ở tỉnh Hà Nam 123

4.1.1 Xu hướng đổi mới, kiện toàn, sắp xếp lại bộ máy, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã, phát huy dân chủ XHCN và quyền làm chủ của nhân dân 123 4.1.2 Tình hình phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Hà Nam trong bối cảnh đổi mới125

4.2 Phương hướng nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp

xã tỉnh Hà Nam 128 4.3 Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã

ở tỉnh Hà Nam 135

4.3.1 Đổi mới nhận thức về mô hình hệ thống chính trị cấp xã phù hợp với đặc điểm, tình hình địa phương 135 4.3.2 Tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của từng yếu tố cấu thành nên hệ thống chính trị cấp xã tỉnh Hà Nam 138 4.3.3 Tiếp tục nâng cao hiệu quả sự phối hợp giữa các thành tố trong hệ thống chính trị cấp xã 150 4.3.4 Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã đủ phẩm chất, năng lực và uy tín ngang tầm nhiệm vụ 155 Tiểu kết chương 4 162

KẾT LUẬN 163

ĐẾN LUẬN ÁN 166 TÀI LIỆU THAM KHẢO 167 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 của Đảng khẳng định: “Toàn bộ tổ chức và hoạt động của

HTCT nước ta trong giai đoạn mới là nhằm xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân” [25, tr.19] Là bộ phận cấu thành HTCT nước ta, HTCT cấp xã là cấp chấp hành, có vai trò rất quan trọng trong việc trực tiếp tổ chức và vận động nhân dân thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, tăng cường đoàn kết nhân dân, phát huy quyền làm chủ của dân, huy động mọi khả

năng phát triển kinh tế - xã hội, tổ chức cuộc sống của cộng đồng dân cư

Khi công cuộc đổi mới ngày càng đi vào chiều sâu, Đảng chủ trương hướng mạnh về cơ sở, xây dựng HTCT mạnh từ cơ sở, đề cao các sáng kiến

và tính chủ động từ cơ sở Trong quá trình thực hiện đường lối đổi mới Đảng

đã có nhiều chủ trương chỉ đạo đổi mới HTCT cấp xã, nhờ đó đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần giữ vững ổn định chính trị xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cơ bản mở đường cho kinh tế phát triển, nâng cao đời sống nhân dân Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng

khóa IX “Về đổi mới và nâng cao chất lượng HTCT ở cơ sở xã, phường, thị trấn” khẳng định: “Trong thời gian qua, HTCT ở phần lớn cơ sở đã tích cực

thực hiện nhiệm vụ, thực hiện quy chế dân chủ, cùng với nhân dân tạo nên những thành tựu mới và phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, làm thay đổi rõ rệt

bộ mặt nông thôn và thành thị”[28, tr.166] Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, HTCT cấp xã ở nước ta còn bộc lộ nhiều yếu kém, hạn chế về

tổ chức bộ máy, về nội dung lẫn phương thức hoạt động Vì vậy, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X (tháng 9 năm 2006) tiếp tục nhấn mạnh sự cần thiết đổi mới HTCT cấp xã, nhất là ở cơ sở nông thôn (xã, thị trấn) Gần đây nhất, Nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa

XII (tháng 10 năm 2017) “Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức

bộ máy của HTCT tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả” đã xác định: “Tiếp

tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước và chất lượng hoạt động của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị - xã hội; phát huy quyền làm chủ của nhân dân”[33; tr.5] Đây cũng chính là mục tiêu đổi mới HTCT các cấp, từ cấp Trung ương đến cấp cơ sở Mắt khâu trung tâm cần đột phá trong chỉnh đốn và đổi mới HTCT cấp xã là chính quyền cấp xã, bao gồm Hội đồng nhân dân, UBND xã và các đoàn thể chính trị - xã hội

Quán triệt quan điểm của Đảng, tỉnh Hà Nam đã thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng và phát huy vai trò của HTCT cấp xã TCCSĐ

ở nhiều nơi đã được củng cố và tăng cường, chính quyền cấp xã được kiện toàn, hoạt động khá hiệu quả, MTTQ và các đoàn thể hoạt động theo đúng chức năng, nhiệm vụ Tuy nhiên, đứng trước yêu cầu nhiệm vụ thời kỳ mới, HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam đã bộc lộ không ít hạn chế, khuyết điểm Tại một

số xã, phường, thị trấn vai trò lãnh đạo của tổ chức đảng chưa được phát huy, các đoàn thể tồn tại một cách hình thức, hiệu lực, hiệu quả quản lý điều hành của bộ máy chính quyền còn yếu Trình độ, năng lực cán bộ cấp xã còn hạn chế Chất lượng hoạt động của HTCT cấp xã còn bất cập, điều kiện, phương tiện làm việc còn thiếu thốn, một số vấn đề về chính sách cán bộ ở cơ sở chưa được quan tâm đúng mức, kinh tế - xã hội phát triển chưa vững chắc, việc bảo tồn phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và xây dựng đời sống văn hóa cho nhân dân còn chưa được quan tâm đúng mức Những yếu kém của HTCT cấp xã ở một số nơi đã và đang làm giảm sút lòng tin của nhân dân, dẫn đến hậu quả xấu về kinh tế, xã hội, chính trị Trong những năm gần đây, hoạt động của HTCT cấp xã ở Hà Nam bên cạnh những thuận lợi cũng phải đối

mặt với không ít những khó khăn, thách thức về kinh tế, chính trị, xã hội Điều đó đặt ra yêu cầu khách quan, cấp bách phải quan tâm nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở Hà Nam

Việc nghiên cứu về hiệu quả hoạt động của HTCT nói chung và HTCT cấp xã nói riêng đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của các nhà khoa học và giới nghiên cứu, được tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, nghiên cứu về HTCT cấp xã ở địa phương Hà Nam và hiệu quả hoạt động của nó hiện vẫn đang là khoảng trống Chính vì vậy, cần nhận diện những khoảng trống, những vấn đề còn “bỏ ngỏ” để tiếp tục nghiên cứu làm rõ hơn, qua đó

đề xuất những khuyến nghị, giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam trong giai đoạn hiện nay

Với những lý do nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cấp xã ở tỉnh Hà Nam hiện nay” làm

luận án Tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án nghiên cứu, làm rõ những vấn đề lý luận về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã; vận dụng vào phân tích thực trạng hoạt động của HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam, từ đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở Hà Nam đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong thời

kỳ mới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu, luận giải cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã, hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

Đánh giá thực trạng hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam hiện nay và xác định những vấn đề cần giải quyết

Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp

xã ở tỉnh Hà Nam đáp ứng yêu cầu hiện nay

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã trong việc thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ nhằm mục tiêu phát triển kinh tế, ổn định chính trị -

xã hội và phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên địa bàn xã

- Về không gian: HTCT cấp xã (116 xã, phường, thị trấn) trên địa bàn tỉnh Hà Nam

- Về thời gian: Khảo sát, đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã giai đoạn từ năm 2002 (thời điểm sau khi ban hành Nghị quyết Hội nghị lần

thứ năm BCH Trung ương khóa IX về đổi mới và nâng cao chất lượng HTCT

ở cơ sở xã, phường, thị trấn) đến năm 2017; đề xuất giải pháp đến những năm

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành là phương pháp nghiên cứu chủ

đạo Đây là một xu hướng phổ biến hiện nay và có giá trị thực tiễn, khoa học khi nghiên cứu về các vùng, các địa bàn trọng yếu, chiến lược Hệ thống chính trị cấp xã luôn chịu các tác động đa chiều, đa lĩnh vực từ các yếu tố như vị trí địa chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng, dân tộc,… Dưới tác động mạnh mẽ của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đặc biệt xu hướng toàn cầu hóa, giao lưu hợp tác quốc tế, việc nghiên cứu liên ngành cũng giúp nhìn nhận và đánh giá hệ thống chính trị cấp xã trên địa bàn

tỉnh Hà Nam toàn diện, khách quan và khoa học hơn

- Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp: thu thập, tổng hợp, hệ thống

hoá, xử lý, phân tích, đánh giá các tài liệu, số liệu từ các báo cáo, các công trình nghiên cứu đã có ở trong và ngoài nước Đề tài kế thừa những vấn đề lý luận khoa học, quan điểm tiếp cận và kinh nghiệm thực tiễn của các công trình khoa học nghiên cứu về HTCT

- Phương pháp logic - lịch sử được vận dụng nhằm làm nổi bật những

đặc trưng cơ bản của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam, chỉ ra những ảnh hưởng, tác động của các yếu tố tự nhiên - kinh tế - xã hội, truyền thống lịch sử, đặt HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam trong quá trình phát triển để thấy xu hướng vận động và đưa ra các giải pháp phù hợp

+ Phương pháp tích hợp liên ngành nhằm đạt được những nhận thức tổng

hợp, toàn diện, sâu sắc và khoa học về đối tượng nghiên cứu

+ Phương pháp nghiên cứu xã hội học gồm các bộ công cụ thu thập

thông tin như phát phiếu điều tra, quan sát thực địa, nghiên cứu thực tế…Luận

án đã sử dụng 490 phiếu điều tra đối với 2 đối tượng: cán bộ, đảng viên và nhân dân trên địa bàn 10 xã, phường, thị trấn nhằm thu thập các thông tin để đánh giá hiệu quả hoạt động chung của HTCT cấp xã và từng thành tố của HTCT cấp xã (TCCSĐ, chính quyền cấp xã (UBND, HĐND), Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội) Thời gian tiến hành điều tra, khảo sát

là tháng 12 năm 2017 Điều tra, khảo sát được tiến hành đúng quy trình, kết quả được xử lý đảm bảo tính khoa học, chính xác, dựa trên kỹ thuật phân tích

cụ thể:

Phân tích định lượng: Để có được những cơ sở chính xác cho những

giải pháp cụ thể, bên cạnh những phân tích định tính, một hướng tiếp cận quan trọng là lượng hoá tối đa những thông tin và dữ liệu để trên cơ sở đó có thể tiến hành xử lý, phân tích bằng các thuật toán (thống kê, tìm các hệ số tư-ơng quan, )

Phần phân tích định tính: Những thông tin thu được bằng phương pháp

định tính được phân tích dựa vào sự hỗ trợ của phần mềm NVIVO Kết quả

của phép phân tích thông tin định tính sẽ giúp hiểu rõ hơn mối quan hệ theo

chiều sâu của các vấn đề và các sự kiện xã hội - chính trị Phân tích định lượng: Để có được những cơ sở chính xác cho những giải pháp cụ thể, bên cạnh những phân tích định tính, một hướng tiếp cận quan trọng là lượng hoá tối đa những thông tin và dữ liệu để trên

5 Đóng góp mới của luận án

- Luận giải, làm sáng tỏ bản chất của hiệu quả hoạt động của HTCT là

sự tương quan giữa mục đích đề ra và kết quả đạt được, xây dựng và hoàn

thiện hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

- Khảo sát xã hội học, đánh giá thực trạng hiệu quả hoạt động của

HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam từ năm 2002 đến năm 2017 Trên cơ sở đó, luận

án nêu lên các vấn đề đặt ra cần giải quyết nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động

của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam trong thời gian tiếp theo

- Dự báo tình hình biến động của các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt

động của HTCT cấp xã, từ đó đề xuất các giải pháp có tính khả thi nhằm nâng

cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã trên địa bàn tỉnh Hà Nam

6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án

- Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần cung cấp cơ sở khoa học

cho việc bổ sung, hoàn thiện chủ trương, đường lối tiếp tục nâng cao hiệu quả

hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam trong thời gian tới

- Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu,

giảng dạy về HTCT và HTCT cấp xã ở nước ta hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Luận án được cấu trúc gồm: mở đầu, 4 chương, 9 tiết, kết luận, danh

mục tài liệu tham khảo và phụ lục

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án

Trong quá trình thực hiện đường lối đổi mới nói chung và đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT nói riêng, xây dựng và nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã là một trong những nội dung quan trọng Vì vậy, đây cũng là một trong những vấn đề thu hút được sự quan tâm của đông đảo các nhà khoa học, giới nghiên cứu Có thể khái quát nội dung những nghiên cứu theo các nhóm sau:

1.1.1 Những nghiên cứu chung về hệ thống chính trị cấp xã ở Việt Nam

Thứ nhất, các nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của HTCT cấp xã Một là, các công trình đã luận giải những vấn đề lý luận cơ bản trong tổ

chức và hoạt động của HTCT và HTCT cơ sở như: khái niệm HTCT, HTCT

cơ sở, đặc điểm của HTCT cơ sở, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới HTCT, mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị -

xã hội trong HTCT ở nước ta

Tác giả Lê Minh Thông trong công trình nghiên cứu “Cơ sở lý luận về

tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2007 đã tập

trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận về tổ chức và hoạt động của HTCT nước ta trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Cuốn sách được hình thành trên cơ sở kết quả nghiên cứu chủ yếu của đề tài KX.10- 01

thuộc Chương trình khoa học xã hội cấp Nhà nước “Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện hệ thống chính trị nước ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế” Tác giả đã nêu

bật bước chuyển từ tư duy lý luận về chuyên chính vô sản và hệ thống chuyên

chính vô sản sang tư duy về dân chủ xã hội chủ nghĩa và HTCT; chuyển từ tư duy lý luận về Nhà nước chuyên chính vô sản sang tư duy lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Trong công trình, tác giả cũng đã luận giải và khẳng định rằng: Để thực sự là hình thức tổ chức dân chủ, đảm bảo quyền lực của nhân dân, HTCT cần được xác định rõ bản chất, các nhiệm vụ, chức năng, thẩm quyền, trách nhiệm, từ đó xác định rõ cơ cấu tổ chức của toàn bộ hệ thống và của mỗi một tổ chức thành viên trong hệ thống Nghiên cứu làm rõ nội hàm các nhiệm vụ, chức năng của HTCT, các cấu trúc tổ chức của HTCT, các quan hệ trong HTCT tạo cơ sở lý luận để xây dựng tiêu chí xác định tư cách thành viên của mỗi một tổ chức trong HTCT Đây là cơ sở quan trọng không chỉ đối với việc thiết kế mô hình lý luận tổng thể cho tổ chức và hoạt động của HTCT mà còn góp phần khắc phục tình trạng không ít các tổ chức quần chúng do nhiều lý do khác nhau đang mong muốn trở thành thành viên của HTCT

Đáng chú ý là cuốn sách “Hệ thống chính trị cơ sở - đặc điểm, xu hướng và giải pháp” của Vũ Hoàng Công, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

năm 2002 Tác giả đã làm rõ khái niệm HTCT nói chung, phân loại HTCT và

mô hình HTCT, chỉ ra những đặc điểm cơ bản của HTCT Việt Nam Từ những vấn đề lý luận chung của HTCT, tác giả tiếp cận HTCT cơ sở ở góc độ thể chế và góc độ thực tiễn, qua đó khái quát nên 7 đặc điểm của HTCT cơ sở bao gồm: (1) Là cấp thấp nhất trong HTCT Việt Nam và có bộ máy đơn giản nhất; (2) Là cấp gần dân nhất và các cán bộ chủ chốt hoàn toàn phụ thuộc vào

lá phiếu trong các kỳ bầu cử; (3) Là cấp có đội ngũ cán bộ không chuyên nghiệp và ít được đào tạo nhất; (4) Là cấp có trình độ văn hóa, trình độ lý luận

và chuyên môn thấp nhất; (5) Là cấp mà chi phí của Nhà nước tính trên đầu cán bộ thấp nhất; (6) Là cấp mà hiệu quả hoạt động của HTCT phụ thuộc rất lớn vào cá nhân người lãnh đạo; (7) Là cấp mà quan hệ dòng họ, văn hóa ứng

xử truyền thống có ảnh hưởng đáng kể tới hiệu quả của HTCT Cuốn sách đã

giúp người đọc nhận diện rõ hơn về bản chất của HTCT cơ sở và những yếu

tố tác động đến hoạt động của HTCT cơ sở

Bàn về mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành nên HTCT có cuốn “Đổi mới quan hệ giữa Đảng Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị ở Việt Nam” của các tác giả Lê Hữu Nghĩa, Hoàng Chí Bảo,

Bùi Đình Bôn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008 Các tác giả dựa trên phương pháp luận chủ đạo là chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, sử dụng phương pháp lịch sử, logic để làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn cần thiết phải đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, không chỉ đổi mới trên phương diện nhận thức mà còn phải chuyển những nhận thức mới đó trong hoạt động thực tiễn: từ xây dựng tổ chức, bộ máy, xác lập các thể chế, nội dung và phương thức hoạt động của từng tổ chức đến đào tạo, bồi dưỡng cán bộ theo những hệ chuẩn mực và tiêu chí mới đảm bảo cho HTCT vận hành một cách thông suốt, đồng bộ, phát huy quyền làm chủ của nhân dân Công trình trên đã tiếp cận vấn đề ở nhiều chiều cạnh khác nhau, không chỉ cung cấp những tri thức về mặt lý luận của mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội mà còn phác họa bức tranh tổng thể về quá trình hình thành và phát triển mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành HTCT, đồng thời nhận diện những nội dung cơ bản của mối quan hệ đó, phân tích thực trạng và những vấn đề đặt ra trong việc đổi mới mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội Cuốn sách đã giúp cho nghiên cứu sinh có những nhận thức sâu sắc và hệ thống về mối quan hệ giữa các thành tố của HTCT, là những chỉ dẫn quan trọng trong việc giải quyết nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Hai là, các công trình nghiên cứu đã phân tích thực trạng về tổ chức và

hoạt động của HTCT cấp xã, chỉ ra những kết quả đạt được và một số hạn chế còn tồn tại Từ đó xác định rõ yêu cầu thực tiễn đặt ra cần thiết phải đổi mới,

nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

Nhằm đưa Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX của Đảng vào cuộc sống,

tác giả Hoàng Chí Bảo đã chủ biên, cho ra đời cuốn sách “Hệ thống chính trị

ở cơ sở nông thôn nước ta hiện nay”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004

Cuốn sách cũng là kết quả nghiên cứu của đề tài khoa học cấp Nhà nước:

Nghiên cứu một số vấn đề nhằm củng cố và tăng cường hệ thống chính trị ở

cơ sở trong sự nghiệp đổi mới và phát triển của nước ta hiện nay Tác giả đã

lựa chọn cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu bắt đầu từ phân tích lịch sử làng xã Việt Nam, tìm hiểu những biến đổi và những nhân tố tác động tới sự biến đổi

đó của nông thôn nước ta, trên nền lịch sử ấy để tìm hiểu những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra đối với HTCT cấp xã Kết hợp phương pháp lịch

sử và logic, tổng kết thực tiễn cơ sở ở nông thôn từ các điều tra khảo sát xã hội học trực tiếp và gián tiếp, phân tích so sánh, tổng hợp và khái quát hóa -

đó là những phương pháp chủ yếu đã được vận dụng và thực hiện trong công trình Cuốn sách đã phân tích khá rõ về thực trạng của HTCT ở cơ sở nông thôn hiện nay, xác định những vấn đề đặt ra đối với tổ chức và hoạt động của HTCT ở cơ sở nông thôn như: quan hệ giữa các thành viên của HTCT ở cơ sở nông thôn; vai trò, chức năng của HĐND xã; cụ thể hóa chức năng, nhiệm vụ của chính quyền xã; tổ chức, điều hành của UBND xã; phương thức hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội xã; cơ chế, chính sách và chế độ đối với cán bộ cơ sở

Công trình thu hút được quan tâm của độc giả là cuốn “Giải pháp đổi mới hoạt động hệ thống chính trị ở các tỉnh miền núi nước ta hiện nay” của tập

thể tác giả Tô Huy Rứa, Nguyễn Cúc, Trần Khắc Việt đồng chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2003 Cuốn sách được hình thành trên cơ sở chọn lọc các bài tham luận tại các hội thảo của đề tài khoa học độc lập cấp nhà nước Các tác giả tập trung luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn, đi sâu phân tích thực trạng hoạt động của HTCT các tỉnh miền núi nước ta những năm qua Thông qua đó, các tác giả đã làm rõ hoạt động của từng thành tố trong HTCT

và sự phối hợp hoạt động giữa các tổ chức trong HTCT từng cấp ở các tỉnh miền núi, chỉ ra những thành tựu và hạn chế trong đổi mới hoạt động của HTCT các tỉnh miền núi, bước đầu tổng kết các bài học kinh nghiệm từ quá trình đổi mới đó Công trình đã đề cập đến vấn đề nghiên cứu ở nhiều chiều cạnh, cung cấp cho người đọc hệ thống tri thức khá phong phú bao gồm cả lý luận và thực tiễn, tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở việc phân tích hoạt động của HTCT các tỉnh miền núi nước ta nói chung, chưa đi sâu vào đánh giá hiệu quả của những hoạt động đó Do vậy, các tiêu chí để đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT nói chung vẫn là vấn đề còn “bỏ ngỏ”

Ba là, các công trình nghiên cứu đã giúp hình dung bức tranh toàn cảnh

về hoạt động của HTCT cấp xã, dự báo những xu hướng phát triển, từ đó đề xuất các giải pháp để củng cố, nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

trong thời gian tiếp theo

Tác giả Vũ Hoàng Công trong cuốn “Hệ thống chính trị cơ sở - Đặc điểm, xu hướng và giải pháp” (2002) sau khi luận bàn, làm rõ những đặc điểm

của HTCT cơ sở, phân tích HTCT cơ sở từ góc nhìn thể chế và thực tiễn, đã

dự báo những xu hướng phát triển của HTCT cơ sở, đó là: xu hướng phình to

về tổ chức nhân sự; xu hướng phát triển hệ thống xuống cấp dưới cơ sở, tức là thôn, xóm; xu hướng gắn chính trị với các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa;

xu hướng công chức hóa và hành chính hóa; xu hướng hiện đại hóa và tri thức hóa Những bức xúc, những mâu thuẫn nội tại của HTCT cơ sở cũng như những tác động khách quan đến sự phát triển của nông thôn, làng xã làm phát sinh những xu hướng biến đổi đáng chú ý Do vậy, cần phải nghiên cứu một cách sâu sắc những biến đổi đó để chủ động đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng của HTCT cơ sở Bên cạnh các giải pháp về hoàn thiện thể chế, xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ

xã thì công trình còn đề xuất giải pháp mới, đó là: mở rộng thành phần của HTCT cơ sở và tổ chức bộ máy Bởi tác giả cho rằng: Sự chuyển dịch cơ cấu

kinh tế ở nông thôn đã khôi phục và làm xuất hiện nhiều làng nghề, cùng với

đó là sự tồn tại và hoạt động của những người làm công, thương nghiệp ở các làng xã Do vậy cần thiết phải thành lập một tổ chức xã hội của những người hoạt động công, thương nghiệp các địa phương, trước hết là cấp xã Tổ chức này là thành viên của MTTQ và có thể tham gia vào HTCT ở cơ sở, là đầu mối cần tham khảo ý kiến khi chính quyền xã ban hành chủ trương mới Cũng như vậy, tác giả đề xuất đưa Hội Người cao tuổi trở thành một thành phần của HTCT cơ sở xuất phát từ tiếng nói và uy tín của Hội người cao tuổi đối với nhân dân ở tại các làng xã

Trong bài viết “Xây dựng hệ thống chính trị theo quan điểm Đại hội XII của Đảng” (Tạp chí Lý luận chính trị, số 6 – 2016), tác giả Đinh Xuân Lý

sau khi làm rõ những quan điểm cơ bản của Đảng tại Đại hội XII về xây dựng HTCT đã đề xuất và tập trung làm rõ một số giải pháp cụ thể, như: công tác cán bộ và đội ngũ cán bộ của Đảng trong HTCT cần phải thể hiện đúng quan điểm “ý Đảng, lòng dân”; mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa Đảng với nhân dân; đổi mới tổ chức, nội dung và phương thức hoạt động của MTTQ Thực hiện tốt các giải pháp trên sẽ góp phần hoàn thành mục tiêu được xác định trong Nghị quyết Đại hội XII của Đảng: “Tăng cường xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng, xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh Phát huy sức mạnh toàn dân tộc và dân chủ xã hội chủ nghĩa Đẩy mạnh toàn diện, đồng bộ công cuộc đổi mới; phát triển kinh tế nhanh, bền vững, xây dựng nền tảng để sớm đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại Nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ xã hội chủ nghĩa” [36, tr 429]

Tác giả Lê Kim Việt với bài viết “Tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị Việt Nam và những vấn đề đặt ra”, Tạp chí Lý luận chính trị, số 7 –

2018 đã tập trung làm rõ khái niệm và những đặc điểm của HTCT Việt Nam Đặc biệt, tác giả đã chỉ ra 4 vấn đề từ mô hình HTCT và đổi mới HTCT ở Việt Nam hiện nay, bao gồm: (1) xác định rõ vị trí, vai trò và giải quyết mối quan hệ về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền, trách nhiệm giữa các tổ chức trong hệ thống chính trị; (2) kiện toàn mô hình tổ chức, hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế, quy chế hoạt động của cả hệ thống chính trị nhằm bảo đảm quyền làm chủ thực sự của nhân dân; (3) giải quyết mối quan hệ Đảng là hạt nhân lãnh đạo hệ thống chính trị nhưng đồng thời là một bộ phận của hệ thống đó, Đảng lãnh đạo hệ thống chính trị, là thành viên của Mặt trận nhưng

lại chịu sự giám sát của Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội; (4) mối

quan hệ giữa phân cấp, phân quyền và kiểm soát quyền lực của các chủ thể trong hệ thống chính trị Đây chính là những vấn đề đang đặt ra đối với tổ chức và hoạt động của HTCT các cấp ở Việt Nam Để nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã nói riêng thì việc xây dựng các giải pháp cho nhóm các vấn đề đặt ra là việc làm cần thiết và có tính quyết định

Nhìn chung, các công trình nêu trên chủ yếu làm rõ nội hàm và bản chất cũng như những đặc trưng của HTCT Việt Nam Đồng thời, đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của HTCT cấp xã, chỉ ra nguyên nhân và dự báo xu hướng phát triển của HTCT trong tương lai Tuy nhiên, sự phân tích

và đánh giá thực trạng hoạt động của HTCT nói chung và HTCT cấp xã nói riêng đều là định tính, các công trình chưa xây dựng được hệ tiêu chí để đo lường hiệu quả hoạt động của HTCT một cách khoa học và khả thi

Thứ hai, các công trình nghiên cứu về hệ thống chính trị cấp cơ sở nông thôn và các địa phương, vùng lãnh thổ ở nước ta

Đề tài cấp bộ “Đổi mới tổ chức và hoạt động hệ thống chính trị nhằm thực hiện tốt quy chế dân chủ cơ sở tại các vùng nông thôn miền núi phía Bắc nước ta hiện nay” do Nguyễn Quốc Phẩm chủ nhiệm, 1999 Đề tài đã phân

tích thực trạng tổ chức và hoạt động của HTCT cấp xã ở nông thôn miền núi,

vùng dân tộc thiểu số các tỉnh phía Bắc trước yêu cầu thực hiện quy chế dân chủ cơ sở; từ đó nêu lên những phương hướng cơ bản và giải pháp chủ yếu đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của HTCT nhằm thực hiện tốt quy chế dân chủ cơ sở vùng nông thôn miền núi vùng dân tộc thiểu số các tỉnh phía bắc nước ta hiện nay

Tiếp tục vấn đề nghiên cứu, tác giả Nguyễn Quốc Phẩm đã cho ra mắt

công trình “Hệ thống chính trị cấp cơ sở và dân chủ hóa đời sống xã hội nông thôn miền núi, vùng dân tộc thiểu số các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta”,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2000 Cuốn sách được kết cấu thành 2

phần chính: Phần thứ nhất: Thực trạng tổ chức và hoạt động của HTCT cấp xã

ở nông thôn miền núi, vùng dân tộc thiếu số các tỉnh phía Bắc nước ta hiện nay

trước yêu cầu dân chủ hóa đời sống xã hội; Phần thứ hai: Những phương

hướng cơ bản và giải pháp chủ yếu nhằm đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của HTCT, thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ sở vùng nông thôn miền núi, vùng dân tộc thiểu số các tỉnh phía Bắc nước ta hiện nay Tác giả đã khẳng định: Dân chủ hoá đời sống chính trị - xã hội là vấn đề bức thiết hiện nay ở nước ta Thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở là một nội dung quan trọng để dân chủ hoá Chỉ khi nào dân chủ được thực hiện theo đúng bản chất của nó thì khi đó đời sống nhân dân mới được nâng lên, và đó cũng chính là cách đánh giá chuẩn xác nhất về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

Các công trình: “Cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Văn Sáu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, “Thực hiện quy chế dân chủ và xây dựng chính quyền cấp xã ở nước ta hiện nay”, do các tác giả

Nguyễn Văn Sáu và Hồ Văn Thông chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003 Các công trình này làm rõ về nông thôn Việt Nam hiện nay; làm sáng tỏ những quan điểm, chủ trương, chính sách, giải pháp của Đảng và Nhà nước về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; đồng thời cũng khẳng định mối

quan hệ biện chứng giữa vai trò của HTCT cấp xã với quá trình thực hiện quy chế dân chủ ở nông thôn Việt Nam

Công trình “Một số vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp huyện người các dân tộc ở Tây Nguyên” của các tác giả Lê Hữu Nghĩa

(chủ biên), Nguyễn Văn Chỉnh, Trương Minh Dục, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, năm 2001 Các tác giả đã đi sâu phân tích về thực trạng đội ngũ cán

bộ lãnh đạo chủ chốt cấp huyện người dân tộc ở Tây Nguyên, khẳng định tầm quan trọng của đội ngũ này đối với công việc đổi mới, chỉ ra một số bài học kinh nghiệm, các giải pháp quy hoạch, đào tạo, bố trí, sử dụng đội ngũ cán bộ người dân tộc

Đề cập đến nhóm công trình nghiên cứu về HTCT cơ sở ở Tây Nguyên

có công trình “Một số vấn đề xây dựng hệ thống chính trị ở Tây Nguyên”, do

Phạm Hảo và Trương Minh Dục đồng chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2003 Trên cơ sở nghiên cứu hoạt động của HTCT các cấp ở Tây Nguyên, nhất là cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số, các tác giả đã đề ra một

số phương hướng và giải pháp kiện toàn hệ thống này, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của khu vực trong giai đoạn thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Triết học của Nguyễn Đức Ngọc (2009)

“Đổi mới hệ thống chính trị cấp cơ sở vùng dân tộc Chăm ở nước ta hiện nay” Luận án đã phân tích tính đặc thù trong HTCT cấp xã vùng dân tộc

Chăm, thể hiện ở sự tác động của các yếu tố kinh tế, văn hoá, xã hội, tâm lý dân tộc và các thiết chế xã hội cổ truyền của đồng bào Chăm đến tổ chức, nội dung và phương thức hoạt động của HTCT cấp xã, cả mặt tích cực và tiêu cực Từ việc phân tích thực trạng của HTCT cấp xã vùng dân tộc Chăm tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động của HTCT cấp xã vùng dân tộc Chăm trong thời gian tới

Luận án Tiến sĩ Triết học: Quá trình thực hiện quy chế dân chủ ở xã trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số Tây Bắc Việt Nam thời kỳ đổi mới, của

Nguyễn Thanh Sơn, năm 2010 Tác giả luận án tập trung luận giải những vấn

đề lý luận về dân chủ ở cơ sở, trên cơ sở đó đánh giá thực trạng, rút các bài học kinh nghiệm cần thiết trong quá trình thực hiện quy chế dân chủ ở xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số Tây Bắc Việt Nam những năm qua Đồng thời, luận án đề xuất giải pháp nhằm triển khai có hiệu quả Pháp lệnh dân chủ

ở xã trong những năm tới trên địa bàn các tỉnh khu vực này

Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Xây dựng Đảng và chính quyền Nhà

nước của Phan Sỹ Thanh “Xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh trên địa bàn Tây Nguyên hiện nay”, năm 2014 Tác giả đã trình bày những vấn đề

cơ bản về HTCT cơ sở và xây dựng HTCT cơ sở vững mạnh trên địa bàn Tây Nguyên; phân tích thực trạng, nguyên nhân và một số kinh nghiệm cùng các phương hướng, yêu cầu và đề xuất những giải pháp tăng cường xây dựng HTCT cơ sở vững mạnh trên địa bàn Tây Nguyên hiện nay Đặc biệt, các tiêu chí đánh giá hoạt động xây dựng HTCT cơ sở vững mạnh trên địa bàn Tây Nguyên được đề cập trong luận án có giá trị tham khảo hữu ích đối với nghiên cứu sinh trong việc xây dựng khung tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cơ sở trên địa bàn tỉnh Hà Nam hiện nay

Luận án Tiến sĩ Lịch sử của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà (2016): Đảng

bộ tỉnh Thái Bình lãnh đạo xây dựng hệ thống chính trị ở cơ sở từ năm 1997 đến năm 2010 Bên cạnh việc mô tả, khái quát quá trình lãnh đạo của Đảng bộ

tỉnh Thái Bình về xây dựng HTCT ở cơ sở từ năm 1997 đến năm 2010, công trình đã góp phần tổng kết lại những kết quả đạt được và một số hạn chế còn tồn tại trong hoạt động của HTCT cơ sở tỉnh Thái Bình Cách tiếp cận dưới góc độ Lịch sử Đảng cũng cho thấy một cách nhìn mới, đa chiều hơn về HTCT cấp xã

Bài viết “Cơ chế vận hành của hệ thống chính trị nước ta hiện nay – Liên hệ với hệ thống chính trị cấp cơ sở vùng Tây Bắc”, Tạp chí Giáo dục lý

luận, số 10 – 2016, tác giả Đinh Xuân Lý đã thống nhất quan niệm coi cơ chế

“Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ” là cơ chế vận hành của HTCT Việt Nam hiện nay và cơ chế này mang tính thống nhất trong HTCT từ cấp Trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện đến cấp cơ sở Tuy nhiên, đối với HTCT cấp xã vùng Tây Bắc cũng có những nét đặc thù riêng Đây là một trong những điểm tác giả chỉ ra cần lưu ý trong quá trình nghiên cứu và đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở các vùng miền, địa phương bởi lẽ mỗi địa phương, vùng miền đều có những đặc điểm, những thế mạnh khác nhau.Tôn trọng sự khác biệt của từng địa phương sẽ phát huy tối đa được tiềm năng, thế mạnh, đồng thời khắc chế được những điểm yếu, nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở địa phương đó

Luận án Tiến sĩ của Phan Thị Lan Hương: Reforming local government in Viet Nam, Lesson learned from Japan (Phan Thi Lan Huong, Nagoya

University, LL.D (Comparative Law) Special Program in Law and Political

Science 2009-2012 (Cải cách chính quyền địa phương ở Việt Nam - Bài học từ Nhật Bản) đã cho thấy một cách tiếp cận mới về chính quyền địa phương ở Việt

Nam trong sự đối chiếu so sánh với những bài học kinh nghiệm từ Nhật Bản

Công trình đã chỉ ra là hệ thống chính quyền địa phương ở Việt Nam có rất nhiều thiếu sót, đó là thách thức đối với tính hiệu quả của sự phân cấp quản lí như: hệ thống chính quyền cồng kềnh, thiếu nguồn nhân lực và tài chính, chất lượng các dịch vụ công còn yếu kém, và thiếu bộ máy hoạt động hiệu quả để thúc đẩy sự tham gia của quần chúng Tác giả đã xem xét các vấn

đề hiện nay của chính quyền địa phương dựa trên khung pháp luật hiện hành

và khía cạnh thực tế để trả lời câu hỏi: Những khó khăn chính của hệ thống chính quyền hiện nay là gì? Tác giả cũng chỉ ra 3 điểm yếu, cụ thể: mô hình

ba cấp của hệ thống chính quyền địa phương được xây dựng từ năm 1945 thể hiện là một hệ thống cồng kềnh; sự chồng chéo chức năng giữa các đơn vị địa phương; các chính quyền địa phương thiếu năng lực thực hiện các nhiệm vụ và chức năng được ủy quyền

Nhìn chung, trên cơ sở tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau: Lịch sử, Triết học, Khoa học Chính trị…, các công trình nghiên cứu được đề cập đã phân tích, đánh giá về tổ chức, nội dung, phương thức hoạt động của HTCT cấp xã của mỗi địa phương dựa trên những nét đặc thù, riêng có Dù HTCT cấp xã ở Tây Nguyên hay các tỉnh miền núi phía Bắc, vùng dân tộc thiểu số Tây Bắc… có thể mang những đặc điểm khác nhau, nhưng về tổ chức, cấu trúc, phương thức hoạt động và cơ chế vận hành đều giống nhau, cùng nằm trong HTCT Việt Nam Vì vậy, cách đặt vấn đề và những phân tích, kiến giải,

đề xuất, kiến nghị của các tác giả những công trình nêu trên thực sự là có giá trị đối với nghiên cứu sinh khi nghiên cứu và hoàn thiện đề tài luận án

1.1.2 Những nghiên cứu về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

Trong cuốn “Giải pháp đổi mới hoạt động của hệ thống chính trị ở các tỉnh miền núi nước ta hiện nay” do Tô Huy Rứa, Nguyễn Cúc, Trần Khắc

Việt đồng chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2003, tác giả Trần Khắc Việt đã bàn đến hiệu quả hoạt động của HTCT như sau: “Hoạt động của HTCT bao gồm hoạt động của từng tổ chức trong HTCT và sự phối hợp hoạt động giữa các tổ chức trong HTCT Từng tổ chức hoạt động có chất lượng và hiệu quả cao là điều kiện để cả HTCT hoạt động có chất lượng, hiệu quả cao” [84, tr.22] Hiệu quả hoạt động của mỗi tổ chức trong HTCT được đánh giá trên cơ sở thực hiện, hoàn thành chức năng, nhiệm vụ của tổ chức đó Dù thừa nhận hiệu quả hoạt động là tương quan giữa kết quả đạt được so với chi phí

bỏ ra, nhưng tác giả cũng nhấn mạnh rằng: “Trong lĩnh vực chính trị, nhất là trong hoạt động của HTCT không thể tính toán chất lượng và hiệu quả hoạt động một cách máy móc, cụ thể bằng cách cân, đo, đong, đếm như trong kinh

tế Có nhiều việc làm của HTCT, của các tổ chức trong HTCT chưa phát huy tác dụng ngay, không thể hiện ra thành các kết quả hiển hiện về vật chất mà đem lại tác dụng to lớn về nhiều mặt và lâu dài”[84, tr.22] Tác giả đã tiếp cận

và chỉ rõ tính đặc thù trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT nói chung Đáng tiếc, công trình chưa đi sâu nghiên cứu và xây dựng tiêu chí cụ thể để đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT Tuy nhiên, những nội dung được tác giả bàn luận là gợi mở quan trọng trong tư duy về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã, là cơ sở để xây dựng khung tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã một cách phù hợp

Bài viết của Bùi Thế Đức: Tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở (Tạp chí Tư tưởng văn hóa, số 9, năm 2004) đã tập trung

nghiên cứu, ghi nhận những thành tựu đã đạt được trong xây dựng HTCT ở cơ

sở và đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng của HTCT ở cơ sở;

nghiên cứu của Nguyễn Huy Kiệm (năm 2013): Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả của hệ thống chính trị cơ sở đã trình bày thực trạng của

HTCT cơ sở bao gồm: nội dung, phương thức hoạt động của tổ chức đảng; tổ chức và hoạt động của chính quyền cơ sở; công tác mặt trận và các đoàn thể; công tác xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở Từ đó, tác giả đưa ra 6 giải pháp nhằm nâng cao chất lượng; hiệu quả của HTCT cơ sở; công trình nghiên

cứu của Hồ Thanh Khôi: Nâng cao chất lượng sinh hoạt đảng phát huy dân chủ trong hệ thống chính trị ở cơ sở, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2015 trình

bày các vấn đề lý luận về đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng ở cơ sở; nâng cao chất lượng sinh hoạt Đảng ở cơ sở cùng một số vấn đề về công tác hành chính - văn phòng cấp ủy và cấp trên cơ sở

Tác giả Nguyễn Đức Hà có bài viết: Để nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở (Tạp chí Xây dựng Đảng, số 3, năm 2004) trình

bày những chuyển biến rõ nét trong xây dựng củng cố TCCSĐ ở nhiều địa phương, đưa ra 7 giải pháp nhằm tiếp tục xây dựng, củng cố TCCSĐ, nâng cao chất lượng đảng viên gắn với đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động của HTCT ở cơ sở xã, phường, thị trấn;

Đề tài khoa học cấp Nhà nước “Hệ thống chính trị ở cơ sở phục vụ phát triển bền vững Tây Nguyên” (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam,

2015), tác giả Võ Khánh Vinh cùng nhóm nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa việc nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cơ sở với mục tiêu phát triển bền vững ở Tây Nguyên Suy cho cùng, “quan điểm và mục tiêu phát triển bền vững nói trên (các mục tiêu phát triển bền vững trên mọi lĩnh vực: kinh tế, văn hóa, môi trường, an ninh quốc phòng, xã hội ) là một minh chứng cho sự cần thiết xây dựng HTCT cơ sở, nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của các thiết chế trong HTCT cơ sở vùng Tây Nguyên” [132, tr.41] Như vậy, mục tiêu cuối cùng của việc nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cơ sở chính là đảm bảo sự phát triển bền vững của chính địa phương

đó Và định nghĩa theo một cách khác, hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã được quyết định bởi việc đảm bảo cho các mục tiêu phát triển bền vững một cách tốt nhất nhằm ổn định và nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhân dân Tiếp đó, các tác giả cũng đã xây dựng hệ tiêu chí để đánh giá mức độ đáp ứng của từng thành tố trong HTCT cơ sở và sự phối hợp giữa các thành tố đó đối với phát triển bền vững vùng Tây Nguyên

Hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã chịu tác động từ nhiều yếu tố, bao gồm khách quan và chủ quan Một trong những yếu tố nội tại quyết định đến hiệu quả hoạt động chính là năng lực và chất lượng của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã Hoạt động lãnh đạo, quản lý của cán bộ chủ chốt cấp xã là một dạng hoạt động thực tiễn đặc thù trong đời sống xã hội Quá trình tiến hành hoạt động này cũng là quá trình nhằm hiện thực hóa các chức năng lãnh đạo, quản lý Tuy nhiên, không phải cứ có hoạt động là mang lại hiệu quả, là thực hiện được mục tiêu và chức năng lãnh đạo, quản lý Điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó yếu tố cơ bản là năng lực lãnh đạo, quản lý nói chung

và năng lực của từng người cán bộ nói riêng Đây là những thông điệp được

đề cập trong bài viết “Năng lực tổ chức thực tiễn của cán bộ chủ chốt cấp xã

từ hướng tiếp cận hoạt động” của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Mai, Tạp chí Lý

luận chính trị, số 12 – 2016 Những phân tích khoa học về năng lực của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã tiếp cận theo quan điểm hoạt động sẽ giúp nghiên cứu sinh thêm cơ sở đánh giá toàn diện và chính xác hơn về năng lực của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã ở địa phương Hà Nam

Đề tài khoa học cấp Nhà nước “Nghiên cứu đề xuất giải pháp, mô hình nâng cao năng lực của hệ thống chính trị cấp cơ sở ở một số địa bàn trọng yếu vùng Tây Bắc” (Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia

Hà Nội, 2018), tác giả Phạm Quốc Thành và nhóm nghiên cứu đã tập trung làm rõ các đặc điểm, các mối quan hệ và vai trò của HTCT cấp cơ sở, đặc biệt dành điểm nhấn vào phân tích các tiêu chí đánh giá tính phù hợp đối với năng lực của HTCT cấp cơ sở vùng trọng yếu Tây Bắc Trên cơ sở phân tích, đánh giá quá trình xây dựng và thực trạng năng lực của HTCT cấp cơ sở tại địa bàn trọng yếu Tây Bắc, đề tài chỉ ra hiệu quả hoạt động và mức độ đáp ứng của năng lực HTCT cấp cơ sở đối với nhu cầu phát triển vùng Tây Bắc Đặc biệt, nhóm nghiên cứu đã đề xuất được nhóm giải pháp và mô hình cụ thể giúp nâng cao năng lực của HTCT cấp cơ sở tại một số địa bàn trọng yếu vùng Tây Bắc

1.1.3 Những nghiên cứu về Hà Nam và hệ thống chính trị cấp xã ở tỉnh

Hà Nam

Trong các công trình nghiên cứu về tỉnh Hà Nam trước tiên phải kể đến

công trình: Hà Nam - thế và lực mới trong thế kỷ XXI của tác giả Chu Viết

Luân, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2005 Công trình đã phác họa bức tranh toàn cảnh về tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Hà Nam cũng như các huyện, thị, các doanh nghiệp tiêu biểu; phân tích những nhân tố mới cũng như các tiềm năng trong phát triển sản xuất - kinh doanh, trong các lĩnh vực xã hội, từ đó hình dung rõ hơn sự phát triển của Hà Nam trong tương lai Các tác

giả: Nguyễn Ngọc Tuấn, Trần Đức Cường, Hà Huy Thành với công trình: Địa

chí Hà Nam, Nxb Khoa học xã hội, năm 2005 đã giới thiệu rõ nét về địa lý,

lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội, con người Hà Nam

Nghiên cứu về Đảng bộ tỉnh Hà Nam có thể kể đến các công trình tiêu

biểu như: Lịch sử Đảng bộ tỉnh Hà Nam, tập 1 (1929 - 1975), tập 2 (1975 - 2005) của Đảng bộ tỉnh Hà Nam đề cập đến quá trình lãnh đạo của Đảng bộ

tỉnh Hà Nam trên nhiều phương diện trong suốt chặng đường lịch sử từ sau cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đến năm 2005 Qua đó, có thể thấy được quá trình phát triển kinh tế - xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự cần thiết phải xây dựng HTCT ở cơ sở trên địa bàn tỉnh

Luận án Tiến sĩ Lịch sử: Sự ra đời và phát triển Đảng bộ tỉnh Hà Nam

từ năm 1930 đến năm 1965 của Nguyễn Duy Hạnh, năm 2008 Công trình đã

nghiên cứu lịch sử ra đời, quá trình hoạt động và phát triển của Đảng bộ Hà Nam từ năm 1930 đến năm 1965 Tác giả đã phân tích những thành công và hạn chế trong công tác xây dựng Đảng, từ đó nêu lên một số bài học kinh nghiệm cho công tác xây dựng Đảng trong thời gian tiếp theo

Tác giả Trần Xuân Lộc với bài viết: Hà Nam đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở xã, phường, thị trấn (Tạp chí

Quản lý nhà nước, số 206, năm 2013) đã phân tích những kết quả đạt được trong hoạt động của HTCT cơ sở xã, phường, thị trấn; từ thực tiễn đó tác giả

đã rút ra một số bài học kinh nghiệm trong lãnh đạo, chỉ đạo như: thường xuyên chăm lo công tác đào tạo, bồi dưỡng, quy hoạch và xây dựng đội ngũ cán bộ ở xã, phường, thị trấn; các cấp ủy đảng, chính quyền quán triệt quan điểm phát triển kinh tế là nhiệm vụ trọng tâm, xây dựng Đảng là nhiệm vụ then chốt; đẩy mạnh xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, mở rộng

và phát huy quyền làm chủ của nhân dân Tác giả cũng đã chỉ rõ những giải pháp cụ thể để tiếp tục nâng cao năng lực hoạt động của HTCT cơ sở, xã, phường, thị trấn trong thời gian tiếp theo

Luận án Tiến sĩ Kinh tế của tác giả Mai Tiến Dũng: Năng lực lãnh đạo của cán bộ khu vực công: Nghiên cứu trường hợp tỉnh Hà Nam, 2016 Tác giả

đã trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn của năng lực lãnh đạo khu vực công ở Việt Nam; tiến hành điều tra, khảo sát nhằm xác định các năng lực cần thiết

để đưa vào khung năng lực lãnh đạo cho các vị trí lãnh đạo; đồng thời sử dụng các khung năng lực để phát hiện các khoảng cách về năng lực đối với các vị trí lãnh đạo cấp sở, huyện, phòng tại địa phương tỉnh Hà Nam

Luận án Tiến sĩ Lịch sử của tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình (2017),

Đảng bộ tỉnh Hà Nam lãnh đạo xây dựng tổ chức cơ sở đảng từ năm 1997 đến năm 2010 Bằng phương pháp lịch sử, tác giả đã phục dựng quá trình phát

triển của TCCSĐ dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Hà Nam từ những năm đầu sau tái lập tỉnh Tác giả đã tập trung nghiên cứu và làm rõ kết quả đạt được và hạn chế còn tồn tại trên 3 mặt: chính trị, tổ chức và tư tưởng Mặc dù tiếp cận theo phương pháp lịch sử nhưng những phân tích, đánh giá của tác giả về tổ chức, hoạt động của TCCSĐ tỉnh Hà Nam trong thời gian từ 1997 đến 2010 là chất liệu có giá trị tham khảo trong quá trình triển khai luận án, bởi TCCSĐ chính là một trong những thành tố quan trọng cấu thành nên HTCT cấp xã

Các công trình nghiên cứu về tỉnh Hà Nam khá đa dạng, phong phú, tập trung ở sách, luận án, bài báo Qua các công trình này, bức tranh về tỉnh Hà Nam được tái hiện một cách toàn diện ở nhiều lĩnh vực cụ thể: Lịch sử, địa hình, con người, kinh tế, xã hội… HTCT cấp xã ở Hà Nam cũng được các tác giả tiếp cận theo những góc độ khác nhau, song chủ yếu nghiên cứu, phân tích

về hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng bộ tỉnh Hà Nam đối với việc xây dựng TCCSĐ Các nghiên cứu toàn diện về HTCT cấp xã, các đánh giá khoa học và khách quan về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở Hà Nam đến nay vẫn còn là khoảng trống

1.2 Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết

1.2.1 Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài

Qua tìm hiểu tình hình nghiên cứu, tác giả nhận thấy các công trình nghiên cứu có liên quan hoặc thuộc về chủ đề nghiên cứu của luận án khá phong phú, đa dạng về số lượng, nội dung và cách thức tiếp cận có thể kế thừa, tiếp thu Cụ thể như sau:

Về nội dung, có thể thấy rằng dưới nhiều góc độ khác nhau, các nhóm

công trình nghiên cứu đã phân tích cơ sở lý luận, thực trạng, quan điểm, giải pháp đổi mới hoạt động của HTCT cấp xã Thực tiễn đã chứng minh: HTCT cấp xã có vai trò rất quan trọng trong việc tổ chức và vận động nhân dân thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, tăng cường đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của dân, huy động mọi khả năng phát triển kinh tế - xã hội, tổ chức cuộc sống của cộng đồng dân cư Các nghiên cứu đã cung cấp những tiền đề lý luận chung về HTCT và HTCT cấp

xã (xã, phường, thị trấn) nói riêng; từ đó nêu lên những đặc điểm, những vấn

đề lý luận và thực tiễn đặt ra cần giải quyết của HTCT cấp xã

Các công trình đã tập trung phân tích thực trạng của HTCT cấp xã trên 2 phương diện chính: thực trạng tổ chức và hoạt động của các thành tố trong HTCT cơ sở qua điều tra khảo sát; tổ chức và hoạt động của chính quyền và HTCT cơ sở qua kết quả thăm dò dư luận xã hội Một số công trình phân tích những tác động của các chủ trương, nghị quyết của Đảng và Nhà nước đối với HTCT cấp xã, đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 5 (khóa IX); một số công trình làm rõ vai trò của việc thực hiện Quy chế dân chủ ở

cơ sở với xây dựng HTCT ở cơ sở; một số công trình tập trung làm rõ vai trò và mối quan hệ của chính quyền cơ sở với các tổ chức chính trị trong HTCT cấp xã Trên cơ sở phân tích thực trạng và những vấn đề đặt ra, các công trình đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động

HTCT cấp xã như: các cấp ủy đảng cần hướng về cơ sở, dồn sức cho cơ sở, tập trung chỉ đạo xây dựng và củng cố cơ sở; điều chỉnh mô hình tổ chức,

bố trí cán bộ trong các tổ chức thuộc HTCT cấp xã; đổi mới chế độ đãi ngộ đối với cán bộ, công chức cơ sở; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở Các tác giả cho rằng: việc nghiên cứu các biện pháp, cơ chế đảm bảo thực hiện dân chủ thực sự trong nội bộ các tổ chức của HTCT cơ sở theo nguyên tắc tập trung dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên cơ sở phát huy quyền dân chủ trực tiếp và quyền dân chủ đại diện sẽ tạo động lực để hoàn thiện việc xây dựng HTCT cấp xã đạt hiệu quả

Các bài nghiên cứu và đề tài nghiên cứu khoa học tiếp cận dưới góc

độ chính trị học, tập trung vào những khía cạnh như: đề ra những nhiệm vụ, giải pháp cụ thể, sát thực với địa phương nhằm tạo chuyển biến rõ nét về tổ chức và hoạt động của HTCT cấp xã; nâng cao chất lượng sinh hoạt của cấp

ủy, chi bộ; chất lượng ban hành nghị quyết Một số nghiên cứu đề cập đến chính quyền cấp xã từ các khía cạnh: vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm, tổ chức, hoạt động, từ đó đề ra giải pháp hoàn thiện về tổ chức

và hoạt động của chính quyền cấp xã Các luận án, luận văn nghiên cứu HTCT cấp xã thông qua một số địa bàn cụ thể, nêu lên một số vấn đề cần giải quyết và đưa ra những giải pháp tối ưu nhất để nâng cao chất lượng hoạt động của HTCT cấp xã

Do tiếp cận ở các góc độ khác nhau nên kết quả nghiên cứu của các công trình, các tài liệu trên còn một số vấn đề chưa được bàn sâu hoặc chưa thật sự thống nhất, như sau:

Một là, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách bài bản, hệ thống

và chuyên sâu về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã Quan niệm về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã cũng chưa được bàn luận nhiều, chỉ một vài tác giả có đề cập đến nhưng lại được lồng ghép trong những nội dung hoặc vấn đề về nâng cao chất lượng hoạt động của HTCT nói chung

Hai là, chưa có sự thống nhất về tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động

của HTCT cấp xã Một số công trình cũng đã đề cập đến tiêu chí nhưng là tiêu chí đánh giá việc xây dựng HTCT cơ sở vững mạnh tại địa phương Cho đến nay, chưa có một công trình chuyên biệt nào tập trung nghiên cứu và làm rõ khung tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

Có thể thấy rằng, tiếp cận về HTCT và HTCT cấp xã được triển khai theo nhiều chiều cạnh khác nhau Trên bình diện chung, các công trình đều đã nghiên cứu những vấn đề hết sức cơ bản của HTCT cấp xã về cả lý luận và thực tiễn mà luận án có thể tiếp thu và kế thừa Điều đó giúp nghiên cứu sinh định vị và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã nói chung, từ đó ứng dụng vào đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

ở Hà Nam và đề xuất những giải pháp để nâng cao hơn nữa hiệu quả hoạt động của HTCT cơ sở trên địa bàn tỉnh trong thời gian tới

Về phương pháp nghiên cứu, các nhà khoa học đã sử dụng chủ yếu

phương pháp lịch sử và phương pháp logic để tập trung làm rõ đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu Bên cạnh đó, các tác giả cũng tiếp cận các xu hướng, phương pháp nghiên cứu khác: phương pháp nghiên cứu liên ngành, phương pháp chuyên gia, phương pháp xã hội học, phương pháp phỏng vấn Đây là hướng nghiên cứu phù hợp với đề tài luận án để nghiên cứu sinh có thể kế thừa

1.2.2.Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Tiếp cận dưới góc độ khoa học chính trị, kế thừa kết quả của các công trình nghiên cứu nêu trên, luận án tập trung giải quyết một số nội dung sau:

- Hệ thống hóa, hoàn thiện khái niệm HTCT cấp xã, nhất là xác định rõ đặc điểm, vai trò của HTCT cấp xã;

- Hoàn thiện lý luận về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã: khái niệm, quan điểm xác định hệ tiêu chí, xây dựng hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động và các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã

- Vận dụng hệ tiêu chí để khảo sát, đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam, khái quát những vấn đề đặt ra cần giải quyết để nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam hiện nay

- Dự báo xu hướng phát triển của HTCT cấp xã trong thời gian tới, nêu lên phương hướng và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã trên địa bàn tỉnh trong thời gian tiếp theo

Trong các vấn đề nêu trên, việc xây dựng các giải pháp để nâng cao hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam vì sự phát triển kinh tế -

xã hội, nâng cao đời sống nhân dân trong tỉnh, đồng thời góp phần vào sự phát triển chung của đất nước có ý nghĩa quan trọng nhất, bởi tất cả những tri thức về lý luận, những tổng kết từ thực tiễn đều vì mục đích phát triển bền vững, vì hạnh phúc của con người, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Tiểu kết

Những công trình nghiên cứu với nhiều cách tiếp cận khác nhau đã góp phần phân tích, làm rõ đặc điểm, vai trò, hoạt động và cách vận hành của HTCT cấp xã ở Việt Nam nói chung Có những công trình đi sâu phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn của HTCT cấp xã; có nhiều công trình chủ yếu tập trung nghiên cứu một số khía cạnh cơ bản về chất lượng, hiệu quả hoạt động của các thành tố trong HTCT cấp xã; có những công trình nghiên cứu về Hà Nam và HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ toàn diện

về hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam Do vậy, với quan điểm khoa học và thực tiễn, trên tinh thần kế thừa kết quả của các công trình

đi trước, tác giả tiếp tục nghiên cứu và làm rõ hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam hiện nay

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG

CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP XÃ

2.1 Một số khái niệm cơ bản

2.1.1 Hệ thống chính trị

Ở Việt Nam, khái niệm HTCT được Đảng Cộng sản Việt Nam nêu ra

từ Hội nghị lần thứ sáu, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VI (tháng 3 năm 1989) và chính thức sử dụng trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII (1991) Trước đó, trong các văn bản chính thức Đảng vẫn thường dùng khái niệm hệ thống chuyên chính vô sản và cơ chế vận hành của hệ thống chuyên chính vô sản là: “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ” Việc sử dụng khái niệm HTCT thay thế khái niệm hệ thống chuyên chính vô sản không phải là sự thay đổi bản chất mà là diễn đạt dưới một hình thức khác, đồng thời bổ sung phát triển những nhận thức mới Theo quan điểm chính thống hiện nay trong các Văn kiện của Đảng đã khẳng định:

“HTCT bao gồm Đảng, Nhà nước, MTTQ và các đoàn thể chính trị - xã hội từ Trung ương đến cơ sở, liên quan đến cả cơ cấu tổ chức, cơ chế vận hành, bố trí cán bộ, phương thức hoạt động, lề lối làm việc và chế độ, chính sách đãi ngộ… rất phức tạp và nhạy cảm” [30] Khi nghiên cứu về HTCT nói chung, HTCT Việt Nam nói riêng không chỉ đơn thuần là nghiên cứu về mặt tổ chức, các yếu tố cấu thành HTCT mà cần phải làm rõ đặc điểm, bản chất của HTCT là hệ thống các cơ chế tổ chức và vận hành để hiện thực hóa quyền làm chủ của nhân dân

Có thể hiểu một cách khái quát nhất về HTCT Việt Nam là tổ chức chính trị dân chủ, được xác lập bởi tổ chức và hoạt động của một hệ thống thống nhất các thiết chế bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; Mặt trận

Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội khác có trách nhiệm và quyền hạn thực hiện quyền lực chính trị theo ủy quyền của nhân dân, phát huy dân chủ để thực hiện thắng lợi sự nghiệp xây dựng của chủ nghĩa xã hội theo mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Từ nội hàm của khái niệm HTCT Việt Nam cần nhận diện một số điểm như sau:

Một là, trong từng giai đoạn, bối cảnh cụ thể mà các tổ chức chính trị -

xã hội, tổ chức xã hội tham gia thực thi quyền lực chính trị ở những mức độ khác nhau Và khi sự tham gia đó đủ lớn và hợp pháp thì có thể coi đó như là một bộ phận của HTCT Hay nói cách khác, HTCT phải là một hệ thống mở

Hai là, sự dung nạp thêm các tổ chức chính trị - xã hội hay tổ chức xã

hội vào HTCT không mang tính bất biến và thường thì không phải toàn bộ tổ chức đó tham gia với tư cách là tổ chức chính trị với đầy đủ các tính chất của tổ chức này

Ba là, HTCT có nhiều hệ thống nhỏ cấu thành.Trong thực tiễn hiện nay

thường nhìn nhận HTCT Việt Nam theo chiều dọc và chiều ngang:

- Theo chiều dọc: HTCT bao gồm: hệ thống cấp cao nhất - Trung ương,

hệ thống trung gian và hệ thống ở cấp thấp nhất - hệ thống cơ sở

- Theo chiều ngang: căn cứ vào những bộ phận cấu thành thì HTCT Việt Nam có sự tham gia của các thiết chế: Tổ chức chính trị (Đảng Cộng sản Việt Nam; Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam); Tổ chức chính trị - xã hội (MTTQ Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam)

Bốn là, cơ sở chính trị của HTCT Việt Nam là chế độ nhất nguyên

chính trị với một đảng duy nhất cầm quyền, lãnh đạo nhà nước và xã hội, cơ

sở kinh tế của HTCT Việt Nam là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN,

cơ sở xã hội của HTCT Việt Nam là khối đoàn kết dân tộc, cơ sở tư tưởng của HTCT Việt Nam là chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh

2.1.2 Hệ thống chính trị cấp xã

2.1.2.1 Khái niệm

Cấp xã là cấp cơ sở, từ góc độ chính trị - pháp lý là một cấp trong hệ thống chính quyền 4 cấp ở Việt Nam Cơ sở là nơi thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, là địa chỉ quan trọng cuối cùng và quyết định mà mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phải tìm đến Đường lối, nghị quyết đi vào cuộc sống thực sự hay không phải được nhận biết ở chỗ dân có thấu hiểu và tin tưởng hay không, dân có được tổ chức hành động trong phong trào rộng khắp để biến khả năng thành hành động hay không Đường lối, chính sách có tác dụng, hiệu quả đến đâu, đúng sai ra sao đều được chứng thực bởi cuộc sống, tâm trạng, thái độ, niềm tin và hành động thực tế của dân chúng Do vậy, tuy là cấp thấp nhất trong hệ thống quản lý, nhưng cơ sở có tầm quan trọng đặc biệt, là vấn đề sống còn của chế độ

Cấp xã không phải là cấp hoạch định đường lối, chính sách mà là cấp tổ chức thực hiện, đưa đường lối, nghị quyết, chính sách vào cuộc sống Là cấp

tổ chức thực hiện nên cán bộ ở xã, phường, thị trấn phải gần dân, hiểu dân, sát dân và năng lực của cán bộ là năng lực thực hành, tổ chức công việc và thường xuyên giáo dục, tuyên truyền, vận động quần chúng Tổ chức bộ máy cấp xã phải thực sự gọn nhẹ, năng động, nhạy bén, cán bộ phải thực sự nắm vững lý luận để vận dụng sáng tạo vào thực tiễn một cách thiết thực

Như vậy, có thể hiểu: HTCT cấp xã là toàn bộ các thiết chế chính trị như tổ chức đảng, chính quyền, MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội được

tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc nhất định và gắn bó hữu cơ với nhau nhằm thực hiện sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở

Theo đó, HTCT cấp xã tỉnh Hà Nam là toàn bộ các thiết chế chính trị bao gồm: tổ chức cơ sở đảng, chính quyền cơ sở, MTTQ và các tổ chức chính

trị - xã hội có quan hệ với nhau về mục đích, chức năng, được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ phát triển địa phương Hà Nam

HTCT cấp xã là “hình ảnh thu nhỏ” của HTCT quốc gia, bao gồm: tổ chức đảng, chính quyền (HĐND, UBND), MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội (Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh ) Ba bộ phận cấu thành của HTCT cấp xã gắn bó chặt chẽ, tác động hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình hoạt động Tính thống nhất của HTCT cấp xã thể hiện qua mối quan hệ, sự phối hợp giữa tổ chức đảng, chính quyền và các tổ chức chính trị - xã hội trong HTCT cấp xã, được quy định trong Điều lệ Đảng và Điều lệ các tổ chức chính trị - xã hội, trong Luật Tổ chức HĐND và UBND, các nghị định của Chính phủ

HTCT cấp xã có chức năng, nhiệm vụ: Tổ chức và vận động nhân dân thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, các mục tiêu kinh

tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh ở cơ sở; tăng cường đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, huy động mọi khả năng để phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, tổ chức cuộc sống của cộng đồng dân cư, xây dựng, củng cố HTCT cấp xã trong sạch, vững mạnh Chức năng đó đảm bảo mối liên hệ chung và sự thống nhất hoạt động của các tổ chức trong HTCT với tư cách là một chỉnh thể Tuy nhiên, mỗi tổ chức trong HTCT cấp

xã lại có vị trí, vai trò khác nhau và có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của HTCT cấp xã Cụ thể là:

- Chức năng, nhiệm vụ của TCCSĐ trong HTCT cấp xã:

TCCSĐ bao gồm Đảng bộ cơ sở (chi bộ cơ sở) là nền tảng của Đảng, là hạt nhân chính trị ở cơ sở, trực tiếp lãnh đạo HTCT cấp xã và lãnh đạo mọi mặt đời sống chính trị, xã hội ở cơ sở thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam quy định TCCSĐ có các nhiệm vụ:

“Một là, chấp hành đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà

nước ở cơ sở; đề ra chủ trương nhiệm vụ chính trị của đảng bộ, chi bộ và lãnh đạo thực hiện có hiệu quả

Hai là, xây dựng đảng bộ, chi bộ trong sạch vững mạnh về chính trị, tư

tưởng và tổ chức; thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ; nâng cao chất lượng sinh hoạt đảng, thực hiện tự phê bình và phê bình, giữ gìn kỷ luật và tăng cường sự đoàn kết thống nhất trong Đảng; thường xuyên giáo dục, rèn luyện, quản lý cán bộ, đảng viên, nâng cao phẩm chất chính trị, đạo đức cách mạng, trình độ kiến thức, năng lực công tác cho cán bộ, đảng viên ở cơ sở, làm công tác phát triển đảng viên

Ba là, lãnh đạo xây dựng chính quyền, các tổ chức kinh tế, hành chính,

quốc phòng, an ninh và các đoàn thể chính trị xã hội trong sạch, vững mạnh, chấp hành đúng pháp luật và phát huy quyền làm chủ của nhân dân

Bốn là, liên hệ mật thiết với nhân dân, chăm lo đời sống vật chất, tinh thần

và bảo vệ lợi ích chính đáng của nhân dân; lãnh đạo nhân dân tham gia xây dựng

và thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước

Năm là, kiểm tra, giám sát việc thực hiện, đảm bảo các nghị quyết, chỉ

thị của Đảng và pháp luật của Nhà nước được chấp hành nghiêm chỉnh; kiểm tra, giám sát tổ chức đảng và đảng viên chấp hành Điều lệ Đảng” [33, tr.39-40]

- Chức năng, nhiệm vụ của hệ thống chính quyền cơ sở (HĐND, UBND) trong HTCT cấp xã:

HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở cơ sở đại diện cho ý chí và quyền làm chủ của nhân dân, do nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan Nhà nước cấp trên Căn cứ vào Hiến pháp, luật, văn bản của cơ quan Nhà nước cấp trên, HĐND ra nghị quyết

về các biện pháp bảo đảm thi hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật ở cơ sở; về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng an ninh, chăm

lo phát triển giáo dục, y tế, xã hội và đời sống, văn hóa, xây dựng chính quyền

địa phương, không ngừng cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân địa phương; làm tròn nghĩa vụ của địa phương đối với cả nước; giám sát việc thực hiện các nghị quyết của HĐND; giám sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội ở địa phương

Luật Tổ chức chính quyền địa phương (2015) quy định rõ nhiệm vụ và quyền hạn của HĐND cấp xã: Ban hành nghị quyết về những vấn đề thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã; Quyết định biện pháp bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, đấu tranh, phòng, chống tội phạm và các hành vi

vi phạm pháp luật khác, phòng, chống quan liêu, tham nhũng trong phạm vi được phân quyền; biện pháp bảo vệ tài sản của cơ quan, tổ chức, bảo hộ tính mạng, tự do, danh dự, nhân phẩm, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp khác của công dân trên địa bàn xã; Quyết định dự toán thu ngân sách nhà nước trên địa bàn; dự toán thu, chi ngân sách xã; điều chỉnh dự toán ngân sách

xã trong trường hợp cần thiết; phê chuẩn quyết toán ngân sách xã; Quyết định chủ trương đầu tư chương trình, dự án của xã trong phạm vi được phân quyền; Giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở địa phương, việc thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân [83, tr.21-22]

UBND do HĐND cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên UBND tổ chức việc thi hành Hiến pháp, pháp luật ở địa phương, tổ chức thực hiện nghị quyết của HĐND cùng cấp và thực hiện nhiệm vụ do cơ quan nhà nước cấp trên giao Trong phạm vi nhiệm

vụ, quyền hạn do pháp luật qui định: Xây dựng, trình Hội đồng nhân dân xã quyết định các nội dung quy định tại các khoản 1, 2 và 4 Điều 33 của Luật này và tổ chức thực hiện các nghị quyết của Hội đồng nhân dân xã; Tổ chức thực hiện ngân sách địa phương; Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do cơ quan nhà nước cấp trên phân cấp, ủy quyền cho Ủy ban nhân dân xã [83, tr.21]

- Chức năng, nhiệm vụ của ủy ban MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội trong HTCT cấp xã

Ủy ban MTTQ xã, phường, thị trấn là tổ chức tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân, nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, thống nhất hành động của các tổ chức thành viên, tham gia với chính quyền trong việc quản lý nhà nước, chăm lo bảo vệ lợi ích hợp pháp, chính đáng của các tầng lớp nhân dân Điều 3 Luật MTTQ Việt Nam quy định nhiệm vụ của MTTQ Việt Nam là: tập hợp xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, tăng cường

sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong nhân dân Tuyên truyền, động viên nhân dân phát huy quyền làm chủ, thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, nghiêm chỉnh thi hành Hiến pháp và pháp luật Giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử, cán bộ công chức nhà nước, tập hợp ý kiến, kiến nghị của nhân dân để phản ánh, kiến nghị với Đảng, Nhà nước Tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân Cùng Nhà nước chăm lo bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân Tham gia phát triển tình hữu nghị hợp tác giữa nhân dân Việt Nam với nhân dân các nước trong khu vực và trên thế giới Từ nhiệm vụ chung của MTTQ và căn cứ vào Quy chế thực hiện dân chủ ở cơ sở, các quy định hướng dẫn của cấp trên, ủy ban MTTQ xã, phường, thị trấn đề ra nhiệm vụ cụ thể của cấp mình trong mỗi nhiệm kỳ đại hội và từng năm một cách phù hợp và có tính khả thi [80]

Các tổ chức chính trị - xã hội trong HTCT cấp xã đều có chức năng, nhiệm vụ chăm lo và bảo vệ lợi ích thiết thực, chính đáng của đoàn viên, hội viên và nhân dân Giáo dục và nâng cao trình độ mọi mặt cho đoàn viên, hội viên và nhân dân Tổ chức động viên nhân dân tham gia xây dựng chính sách, pháp luật, tham gia quản lý nhà nước, xây dựng chính quyền và giám sát hoạt động của chính quyền Các chức năng có quan hệ mật thiết với nhau, không thể coi nhẹ chức năng nào