Bài viết này trình bày kết quả khảo sát mức độ ẩn dụ ý niệm cảm xúc của 111 thành ngữ biểu thị cảm xúc giận có thể được dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt của sáu quyển từ điển thành ngữ song ngữ Anh-Việt dựa trên phân loại của Hiraga (1991) và Kövecses (2005), qua đó đề xuất một vài ý kiến trong việc vận dụng các chiến lược dịch thuật vào việc dịch thành ngữ tiếng Anh sang tiếng Việt.
Trang 1Khảo sát việc dịch ẩn dụ của thành ngữ biểu thị cảm xúc Giận từ tiếng Anh sang tiếng Việt
A survey on the metaphorical translation of Anger-expressing idioms
from English into Vietnamese
TS Trần Thế Phi Trường Đại học Sài Gòn
Tran The Phi, Ph.D
Saigon University
Tóm tắt
Việc nghiên cứu các chiến lược dịch thuật thành ngữ tiếng Anh nói chung, và dịch ẩn dụ từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận nói riêng, là những hướng nghiên cứu thu hút nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Bài viết này trình bày kết quả khảo sát mức độ ẩn dụ ý niệm cảm xúc của 111 thành ngữ biểu thị cảm xúc giận có thể được dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt của sáu quyển từ điển thành ngữ song ngữ Anh-Việt dựa trên phân loại của Hiraga (1991) và Kövecses (2005), qua đó đề xuất một vài ý kiến trong việc vận dụng các chiến lược dịch thuật vào việc dịch thành ngữ tiếng Anh sang tiếng Việt
Từ khóa: chiến lược dịch thuật, dịch ẩn dụ, ẩn dụ ý niệm cảm xúc, thành ngữ
Abstract
The study of English idiomatic translation strategies in general, and the metaphorical translation from the perspective of cognitive linguistics in particular, is the research orientations that have appealed many researchers in Vietnam and abroad This article presents the results of analysing emotional conceptual metaphors of 111 English idioms expressing anger that were translated into Vietnamese in six English-Vietnamese bilingual idiom dictionaries based on the classifications by Hiraga (1991) and Kövecses (2005), and suggests some ideas in taking advantage of translation strategies in translating English idioms into Vietnamese
Keywords: translation strategies, metaphorical translation, emotion conceptual metaphors, idioms
1 Đặt vấn đề
Thành ngữ tiếng Việt từ lâu đã trở
thành đối tượng nghiên cứu của ngành
ngôn ngữ học từ quan điểm Ngôn ngữ học
truyền thống, tập trung vào việc nghiên cứu
cấu trúc, chức năng và ngữ dụng của thành
ngữ cho đến quan điểm Ngôn ngữ học tri
nhận, tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ trên
cơ sở vốn kinh nghiệm và sự cảm thụ của
con người về thế giới khách quan cũng như cách thức mà con người tri giác và ý niệm hóa các sự vật và sự tình của thế giới khách quan đó Việc nghiên cứu ẩn dụ cảm xúc
của thành ngữ trên quan điểm Ngôn ngữ học tri nhận là một hướng nghiên cứu mới,
phân tích các hiện tượng tri nhận và những biểu thức ẩn dụ (trong trường hợp đang bàn đến là thành ngữ) nhằm hiểu biết sâu sắc
Trang 2hơn các ẩn dụ tồn tại ở các tầng bậc ý
niệm Bài viết này quan tâm đến mức độ
chuyển dịch ẩn dụ cảm xúc, giới hạn cảm
xúc giận, của thành ngữ từ tiếng Anh sang
tiếng Việt trong một số từ điển thành ngữ
song ngữ Anh-Việt Bài viết, trước hết, đề
cập đến một số vấn đề liên quan đến lý
thuyết dịch thành ngữ và dịch ẩn dụ, làm
nền tảng lý luận cho việc khảo sát 111 đơn
vị thành ngữ biểu thị cảm xúc giận từ tiếng
Anh sang tiếng Việt Tiếp theo, bài viết
trình bày việc khảo sát và phân tích các
đơn vị thành ngữ theo những chiến lược
dịch ẩn dụ của Hiraga [11] và Kövecses
[12], và sau cùng, gợi ý một số đề xuất cho
việc chuyển dịch ẩn dụ ý niệm cảm xúc
trong thành ngữ
2 Một số vấn đề liên quan đến
lý thuyết dịch thành ngữ và dịch ẩn dụ
Việc nghiên cứu các chiến lược dịch
thuật thành ngữ tiếng Anh không phải là
một nội dung hoàn toàn mới Về lý thuyết
dịch, nói chung, dịch nguyên văn, hay còn
gọi là dịch sát ý, thường được coi là chiến
lược dịch thuật kém hiệu quả khi áp dụng
vào dịch thành ngữ từ ngôn ngữ nguồn
sang ngôn ngữ đích Newmark [17] nhấn
mạnh rằng: “…Thành ngữ không nên bao
giờ được dịch theo cách từ đối từ, bởi vì
thành ngữ có khi là từ thông tục có khi là
tiếng lóng, nên thường rất khó tìm được từ
đồng nghĩa ở ngôn ngữ đích mà có tính
tương đồng cao về độ không trang trọng…
Do người dịch quen lối sử dụng ngôn ngữ
hàng ngày của họ, nên thường họ không sử
dụng thành ngữ khi dịch, trừ khi họ phải
tra cứu từ điển…” [17, tr.125-126] Tuy
nhiên, 10 năm sau, Newmark [18, tr.61] lại
nhìn nhận một khía cạnh tích cực của dịch
nguyên văn rằng: “Dịch nguyên văn thành
ngữ của ngôn ngữ đích cũng có thể hữu ích
như một cách thức để hiểu và ghi nhớ
thành ngữ ấy Sự khác biệt giữa nghĩa đen (do phương thức dịch từ đối từ mà có) và nghĩa toàn khối của thành ngữ phải được trình bày rõ ràng.”
Bên cạnh đó, các vấn đề về dịch ẩn dụ
và khả năng dịch các loại ẩn dụ đã được nhiều nhà nghiên cứu và các nhà lý thuyết dịch thuật quan tâm trong nhiều thập kỷ (Nida và Taber [19]; Larson [14]; Newmark ([17], [18]); Snell-Hornby [22])
Nhìn chung, xu hướng nghiên cứu về dịch
ẩn dụ trong những năm qua cho thấy rằng
các học giả đã đề xuất một số quy trình dịch để hỗ trợ các dịch giả bất cứ khi nào
họ phải đối mặt với các vấn đề về việc phải chuyển dịch đầy đủ các phép ẩn dụ từ một ngôn ngữ này sang một ngôn ngữ khác và giúp độc giả hiểu sâu sắc hơn những văn bản được dịch Các quy trình đó có thể được tóm tắt như sau: (1) Cung cấp một phép ẩn dụ khác trong văn bản đích; (2) Bỏ qua phép ẩn dụ trong văn bản đích; (3) Cung cấp các ẩn dụ tương tự trong các văn bản đích; (4) Cung cấp một lối diễn giải về nghĩa đen của ẩn dụ trong văn bản đích; (5) Cung cấp một phép ẩn dụ với thông tin bổ sung trong văn bản đích
Hiraga [11], Mandelblit [15], và
Schaffner [20], đã nghiên cứu dịch ẩn dụ
từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, và các nghiên cứu của họ chủ yếu chịu ảnh hưởng
từ Lakoff và Johnson [13] về ý niệm ẩn dụ Lakoff và Johnson [13] đưa ra một quan điểm mới xem ẩn dụ như là một chức năng tri nhận cơ bản giúp độc giả hiểu thế giới
và để cấu trúc các ý niệm trừu tượng Từ quan điểm của phương pháp tri nhận, chúng ta có thể phân biệt các ẩn dụ ý niệm với các biểu thức ẩn dụ Các biểu thức ẩn
dụ ở cấp độ ngôn ngữ học là những biểu hiện của phép ẩn dụ ý niệm ở cấp độ tri
nhận Nghiên cứu về dịch ẩn dụ phần lớn
Trang 3từ góc độ miêu tả và tập trung vào cách
thức mà mô hình ẩn dụ và biểu thức ẩn dụ
được xử lý trong bản dịch thực tế Hiraga
[11] thông qua một nghiên cứu so sánh
tiếng Mỹ và tiếng Nhật đã thành lập bốn tổ
hợp có thể có của các ẩn dụ ý niệm và ẩn
dụ ngôn ngữ để xem xét sự tương đồng và
khác biệt của chúng Hiraga đưa ra bốn khả
năng kết hợp giữa các ý niệm ẩn dụ và các
biểu thức ẩn dụ như sau:
1 Các miền ý niệm ẩn dụ tương tự và các
biểu thức ẩn dụ tương tự Ví dụ trong
mô hình ẩn dụ THỜI GIAN LÀ TIỀN
BẠC, ý niệm THỜI GIAN được cấu
trúc hóa về mặt ẩn dụ bằng ý niệm
TIỀN BẠC cả trong ngôn ngữ và văn
hóa của người Mỹ và người Nhật
2 Các miền ý niệm ẩn dụ tương tự nhưng
các biểu thức ẩn dụ khác nhau Chẳng
hạn như ý niệm CUỘC SỐNG được
xem như là THỂ THAO trong cả hai
nền văn hóa Mỹ-Nhật Tuy nhiên, các
biểu thức ẩn dụ biểu thị ý niệm thể thao
ở Mỹ là về BÓNG CHÀY, trong khi đó,
ý niệm VÕ SU-MÔ được biểu hiện
bằng các từ ngữ trong các biểu thức
ngôn ngữ ở Nhật
3 Các miền ý niệm ẩn dụ khác nhau
nhưng các biểu thức ẩn dụ tương tự Ví
dụ, tiếng Nhật có biểu thức ngôn ngữ
“Aitsu-wa amai” tương tự với biểu thức
“You are sweet” của tiếng Mỹ, nhưng
người Nhật hiểu biểu thức ấy có nghĩa
là “Anh chưa trưởng thành, còn chất
phát và yếu đuối” Trong khi đó, người
Mỹ hiểu biểu thức tương tự “You are
sweet” như là một lời khen, nghĩa là
“Bạn thật dễ thương”
4 Các miền ý niệm ẩn dụ khác nhau và các
biểu thức ẩn dụ khác nhau Chẳng hạn
mô hình ẩn dụ Ý TƯỞNG THÌ TRONG
ĐẦU (IDEAS ARE IN THE MIND) của
tiếng Mỹ và mô hình ẩn dụ Ý TƯỞNG THÌ TRONG BỤNG (IDEAS ARE IN HARA/BELLY) với việc sử dụng các biểu thức ẩn dụ khác nhau
Kövecses [12] quan tâm đến tính quy luật của những cách thức mà theo đó ẩn dụ
ý niệm được biểu thị về mặt ngôn từ trong các ngôn ngữ khác nhau, cụ thể là tiếng Anh và tiếng Hungary Qua phân tích hai
mô hình ẩn dụ cùng tồn tại trong cả tiếng Anh và tiếng Hungary, đó là THỜI GIAN
LÀ TIỀN BẠC và TÌNH YÊU LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH, theo bốn phạm trù
đã nêu trên, Kövecses [12, tr.141] đi đến kết luận rằng có năm khả năng để dịch nghĩa biểu trưng giống nhau từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, trong đó có bốn khả năng tương tự như bốn tổ hợp do Hiraga đề xuất, và khả năng thứ năm là dịch diễn giải Tuy nhiên, cũng cần lưu ý là Kövecses [12] chỉ khảo sát các trường hợp liên quan đến biểu thức ngôn ngữ tự do, tức là những cụm từ trong đời sống thường nhật, chỉ trừ khả năng thứ tư là các biểu thức ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương Các trường hợp này không bao gồm đối tượng khảo sát là tổ hợp thành ngữ
3 Phương pháp và ngữ liệu khảo sát
Mục đích của bài viết này là khảo sát mức độ ẩn dụ ý niệm cảm xúc của thành
ngữ biểu thị cảm xúc giận có thể được dịch
từ tiếng Anh sang tiếng Việt trong 6 quyển
từ điển thành ngữ song ngữ Anh-Việt [1],[2],[3],[4],[6],[7], nhằm qua đó đúc kết những chiến lược và thủ pháp dịch thuật
mà một dịch giả có thể sử dụng khi chuyển nghĩa thành ngữ tương ứng Số lượng mẫu khảo sát gồm 111 thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm xúc giận được thu thập từ 4 quyển từ điển thành ngữ đơn ngữ tiếng Anh [9], [16], [21], [23] Dựa trên phân loại của Hiraga [11] và Kövecses [12],
Trang 4chúng tôi chọn và sắp xếp các chiến lược
dịch thành ngữ với yếu tố ẩn dụ ý niệm
thành năm loại cơ bản như sau:
a) Cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc và
cùng biểu thức ngôn ngữ
b) Cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng
khác biểu thức ngôn ngữ
c) Khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng
cùng biểu thức ngôn ngữ
d) Khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc và
khác biểu thức ngôn ngữ
e) Dịch diễn giải
Biểu thức ngôn ngữ trong trường hợp
chúng tôi xem xét sẽ gồm ba loại tổ hợp:
(1) tổ hợp thành ngữ, (2) tổ hợp ngữ cố
định, và (3) tổ hợp ngữ tự do Trong đó,
chúng tôi quan tâm nhiều đến hai loại tổ
hợp đầu, đó là tổ hợp thành ngữ và tổ hợp
ngữ cố định
4 Kết quả khảo sát các thành ngữ
biểu thị cảm xúc giận được dịch từ tiếng
Anh sang tiếng Việt
4.1 Về phương thức dịch sử dụng cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc và cùng biểu thức ngôn ngữ
Qua khảo sát ngữ liệu, chúng tôi ghi nhận hai trường hợp: (1) cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc và sử dụng thành ngữ tương đương nghĩa nguyên văn và (2) cùng ẩn dụ
ý niệm cảm xúc và sử dụng ngữ cố định tương đương nghĩa nguyên văn
Đối với trường hợp (1), có 2 thành ngữ
tiếng Anh biểu thị cảm xúc giận được các dịch giả chuyển dịch bằng thành ngữ tiếng Việt tương đương với cùng miền ẩn dụ ý niệm, cụ thể như sau:
Thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm
xúc giận
Thành ngữ tiếng Việt tương ứng trong các từ điển
được tra cứu
1 Add fuel to the fire/ flame Đổ thêm dầu vào lửa ([4] [7] [2])
Lửa cháy đổ thêm dầu [1]
Theo đó, cặp thành ngữ tiếng Anh và
tiếng Việt (1) có cùng mô hình ẩn dụ
GIẬN LÀ LỬA, cặp thành ngữ tiếng Anh
và tiếng Việt (2) với cùng mô hình ẩn dụ
GIẬN LÀ KHÍ NÉN Phát hiện này phần
nào minh chứng cho ý niệm phổ quát của
cảm xúc mà Wierzbicka [24] đã nêu khi
cho rằng tất cả các ngôn ngữ đều có từ ngữ
tương đương, mặc dù không nhất thiết phải giống hệt nhau về ý nghĩa biểu hiện cơ học của cảm xúc tiêu cực
Đối với trường hợp (2), chúng tôi ghi nhận 5 đơn vị thành ngữ tiếng Anh được
chuyển dịch nghĩa bằng việc sử dụng ngữ
cố định tương đương trong tiếng Việt với cùng một ẩn dụ ý niệm, cụ thể như sau:
Thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm xúc giận Ngữ cố định tiếng Việt trong các từ điển được
tra cứu
Giận sùi bọt mép [1]
Trang 5Tuy dịch sát ý (hay còn gọi dịch
nguyên văn) không được coi là phương
thức dịch thành ngữ tối ưu, nhưng việc
dịch sát ý trong các trường hợp nêu trên
vẫn phản ánh đúng nghĩa nguyên bản của
thành ngữ tiếng Anh và phản ánh được nét
biểu trưng về văn hóa dân tộc, về kinh
nghiệm sống của người Việt Chẳng hạn,
các thành ngữ foam at the mouth (giận sùi
bọt mép), make one’s blood boil (làm ai
giận sôi máu) vận dụng miền nguồn LỰC
TÁC ĐỘNG kết hợp với kinh nghiệm luận
khi quan sát hành vi con người lúc giận
4.2 Về phương thức dịch sử dụng
cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng khác
biểu thức ngôn ngữ
Chúng tôi chia thành hai trường hợp xem xét: (1) cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc
nhưng sử dụng thành ngữ không tương
đương nghĩa nguyên văn và (2) cùng ẩn dụ
ý niệm cảm xúc nhưng sử dụng ngữ cố định
không tương đương nghĩa nguyên văn
Ở trường hợp (1), chúng tôi không ghi nhận trường hợp thành ngữ tiếng Anh biểu thị cơn giận được các dịch giả dịch sang tiếng Việt theo phương thức này Đối với trường hợp (2), qua khảo sát chúng tôi đếm được 5 thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm
xúc giận được dịch sang tiếng Việt tuy
cùng ý niệm ẩn dụ nhưng sử dụng ngữ cố định không tương đương so với thành ngữ tiếng Anh
Thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm
xúc giận
Ngữ cố định tiếng Việt trong các từ điển được
tra cứu
Sự khác biệt về biểu thức ngôn ngữ
biểu hiện ý niệm cảm xúc giữa hai ngôn
ngữ, trong trường hợp đang xét là các ngữ
cố định tiếng Anh và tiếng Việt, là do
trường từ vựng gây ra Mỗi ngôn ngữ phát
triển hệ thống từ vựng tương ứng, đặc trưng
cho cộng đồng sử dụng ngôn ngữ đó và
không tìm thấy trong các ngôn ngữ khác
Qua 5 tổ hợp thành ngữ tiếng Anh được
dịch sang tiếng Việt bằng các ngữ cố định
mà các ngữ này không chứa từ vựng tương
đương với từ vựng kiến tạo nên thành ngữ
tiếng Anh, chúng ta nhận thấy kiến thức
nền, được hiểu là những hiểu biết ngoài
ngôn ngữ liên quan đến khái niệm từ vựng,
đã góp phần vào sự thông hiểu và giải mã sang tiếng Việt của các dịch giả Khi biểu thị cảm xúc giận, các thành ngữ tiếng Anh này sử dụng ý niệm ẩn dụ GIẬN LÀ NỔ TUNG Khi dịch chúng sang tiếng Việt, các dịch giả đã đưa ra các cụm từ tương ứng có cùng miền ẩn dụ: “đùng đùng nổi giận, nổi đóa, nổi giận đùng đùng, nổi nóng”
4.3 Về phương thức dịch sử dụng khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng cùng biểu thức ngôn ngữ
Chúng tôi chưa phát hiện thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm xúc giận nào mà
Trang 6khi được dịch sang tiếng Việt sử dụng cùng
biểu thức ngôn ngữ nhưng lại thể hiện các
miền ẩn dụ cảm xúc khác nhau Thành ngữ
mang đậm nét bản sắc văn hóa dân tộc,
thường có nghĩa hình tượng được hình
thành từ mối liên tưởng với nền từ vựng
phản ánh một hiện thực đặc thù của người
bản ngữ Đây chính là những trở ngại cho
việc giải mã cơ cấu nghĩa thành ngữ, nhất
là đối với những người bản ngữ của một
ngôn ngữ khác
4.4 Về phương thức dịch sử dụng
khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc và khác biểu
thức ngôn ngữ
Ở phần khảo sát này, chúng tôi chia thành hai trường hợp: (1) khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc và sử dụng thành ngữ không tương đương nghĩa nguyên văn và (2) khác ẩn dụ
ý niệm cảm xúc và sử dụng ngữ cố định không tương đương nghĩa nguyên văn Đối với trường hợp (1), chúng tôi ghi nhận 4 thành ngữ tiếng Anh biểu thị
cảm xúc giận được các dịch giả chuyển dịch bằng thành ngữ tiếng Việt không tương đương về từ vựng và ẩn dụ ý niệm cảm xúc
Thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm
xúc giận
Thành ngữ tiếng Việt tương ứng trong các từ
điển được tra cứu
1 As mad as a hornet Nổi tam bành [2]
2 Frighten the wits out of sb (Làm ai sợ) dựng tóc gáy [7]
3 Vent one’s spleen Giận cá chém thớt [3]
4 Hit the ceiling Nổi trận lôi đình [2]
Việc sử dụng các thành ngữ tiếng
Việt làm bản dịch cho các thành ngữ tiếng
Anh biểu thị cảm xúc giận cho thấy tính
hiệu quả của cách chuyển tải ý nghĩa của
thành ngữ tiếng Anh sang ý nghĩa tương
đương của thành ngữ tiếng Việt mà không
sử dụng các mục từ vựng tương đương
Hãy xét cặp thành ngữ Anh-Việt “as mad
as a hornet” / “nổi tam bành” Với ý nghĩa
“rất tức giận”, cơn giận được so sánh với
hình ảnh con ong bắp cày Thành ngữ này
kích hoạt mô hình ẩn dụ GIẬN LÀ ĐIÊN
RỒ Tuy nhiên, tiếng Việt không có thành
ngữ nào sử dụng hình tượng của ong bắp
cày hay loài ong nói chung để biểu thị
cơn giận của con người Cho nên, thành
ngữ này được các dịch giả dịch sang
thành ngữ tiếng Việt tương đương là “nổi
tam bành” Theo lý thuyết của Đạo Gia,
thì Tâm Thức hay Tâm Thần của con
người đều ở vào ba nơi: Óc (đầu), Tim (ngực) và Dạ Dày (bụng), được gọi là
Tam Thi gồm Thượng Thi, Trung Thi và
Hạ Thi Cả ba Tam Thi được chủ đạo bởi
ba ông thần họ Bành chuyên xúi dục người ta nóng nảy giận dữ, làm điều sai trái xằng bậy, để những ngày lên tâu với Ngọc Hoàng Thượng Đế phạt người này mau chết, nhằm giúp ba ông thần được tự
do, khỏi phải theo dõi để tâu báo nữa Do
sự tích trên, mỗi khi người ta nóng nảy giận dữ làm điều trái lẽ mất khôn thì gọi
là nổi cơn Tam Bành [5, tr.63] Đứng về
khía cạnh ẩn dụ để xem xét thì thành ngữ
nổi tam bành có thể được xếp vào loại
thành ngữ ẩn dụ có mô hình GIẬN LÀ MỘT THỨ BẬC XÃ HỘI CAO
Đối với trường hợp (2), qua khảo sát
Trang 7chúng tôi đếm được 5 thành ngữ tiếng Anh
biểu thị cảm xúc giận được dịch sang tiếng
Việt bằng việc sử dụng ngữ cố định không
tương đương nghĩa nguyên văn so với thành ngữ tiếng Anh và kích hoạt mô hình
ẩn dụ ý niệm cảm xúc khác nhau
Thành ngữ tiếng Anh biểu thị
cảm xúc Ngữ cố định tiếng Việt trong các từ điển được tra cứu
3 Look daggers at sb Hằn học nhìn [7]
4 Lose one’s nerve/ temper Mất bình tĩnh [7]
Đây là phương thức diễn nghĩa gây
nhiều khó khăn cho dịch giả vì để có thể đề
xuất các ngữ cố định tương đương cho
thành ngữ tiếng Anh, họ phải trải qua công
đoạn phân tích và nhận diện ẩn dụ ý niệm
ẩn chứa trong thành ngữ ấy Việc chuyển
ngữ theo phương thức này có thể thực hiện
được nhờ dựa vào kiến thức nền Chẳng
hạn, trong thành ngữ Anh biểu thị giận
“see red” (tạm dịch: thấy màu đỏ), thành tố
see chỉ khái niệm từ vựng về hành vi, hoạt
động, thành tố red chỉ khái niệm từ vựng
về màu sắc, và chúng có những từ tương
đương hoàn toàn ở nghĩa biểu niệm trong
tiếng Việt (nhìn / đỏ), song ở nghĩa vị
ngoại biên của chúng, see và red lại nằm
trong mối liên tưởng với trường ngữ nghĩa
phái sinh tồn tại trong đời sống người bản
ngữ tiếng Anh nhưng có thể khuyết ở các
dân tộc khác: đó là quan niệm của người
châu Âu về nguồn gốc môn thể thao đấu bò
tót và việc đấu sĩ sử dụng mảnh vải đỏ để
khiêu khích con bò Thành ngữ này được
dịch sang tiếng Việt là “điên tiết”, và cụm
từ “điên tiết” được định nghĩa là “tức giận
đến cao độ, thường có những cử chỉ, hành
động thô bạo không kiềm chế nổi” [8,
tr.318] Nếu dựa theo phản ứng tức giận không kiềm chế và thô bạo của con bò trong đấu trường khi đối mặt với mảnh vải
đỏ và đấu sĩ, chúng ta có thể đồng ý với cách sử dụng cụm từ “điên tiết” của tiếng Việt để dịch thành ngữ tiếng Anh “see red” Tuy nhiên, cả hai lối dụng từ khác nhau này kích hoạt hai mô hình ẩn dụ khác nhau: thành ngữ tiếng Anh “see red” có mô hình ẩn dụ cụ thể GIẬN LÀ MÀU SẮC, xuất phát từ miền ẩn dụ tổng loại CẢM XÚC LÀ MÀU SẮC, còn ngữ cố định tiếng Việt “điên tiết” có mô hình ẩn dụ GIẬN LÀ ĐIÊN RỒ
4.5 Về phương thức dịch diễn giải
Phần lớn các tổ hợp thành ngữ biểu thị
cảm xúc giận trong tiếng Anh được diễn
giải nghĩa sang tiếng Việt tương ứng Chúng ta thử quan sát một ví dụ minh họa của phương pháp dịch diễn giải thành ngữ:
A red rag to a bull: Hành động hay lời nói nào đó mà chắc chắn sẽ làm cho ai nổi giận, điên tiết lên hoặc mất bình tĩnh [6]; chắc chắn làm cho người nào đó hết sức giận dữ hoặc thậm chí trở nên hung bạo [7]; có thể gây ra sự phẫn uất, giận dữ, bạo lực, … mạnh mẽ [1]
Trang 8Phương pháp dịch diễn giải đã không
giữ lại hình ảnh ẩn dụ của thành ngữ gốc,
làm mất đi ẩn dụ tính trong các thành ngữ
tiếng Anh Chẳng hạn như thành ngữ tiếng
Anh “a red rag to a bull” biểu thị ý nghĩa
“chọc giận ai đó” sử dụng hình ảnh ẩn dụ
tấm vải đỏ và con bò tót trong trận đấu bò
của đấu sĩ Tuy nhiên, lối dịch diễn giải của
những quyển từ điển khảo sát đã bỏ qua
hình ảnh ẩn dụ tấm vải đỏ và con bò tót
Tính không tương đương hoàn toàn trong
khi chuyển dịch nghĩa thành ngữ từ tiếng
Anh sang tiếng Việt cũng cần được xét đến
Do vậy, trong việc biên dịch thành ngữ, cụ
thể trong phạm vi thành ngữ biểu thị cảm
xúc tiếng Việt và tiếng Anh, việc dịch diễn
giải là cần thiết vì qua những định nghĩa có
phần dịch diễn giải, độc giả sẽ hiểu rõ hơn
các khái niệm về văn hóa, tộc người, về
truyền thống ứng xử ẩn chứa trong cái vỏ
âm thanh tiếng nước ngoài, đồng thời có thể
định hướng đúng nghĩa cơ bản của từ tiếng
Anh, do đó loại bỏ được tính mập mờ khi
chọn từ tiếng Việt tương đương
5 Kết luận
Có thể nói, kết quả khảo sát và phân
tích các chiến lược vận dụng ẩn dụ ý niệm
cảm xúc trong dịch nghĩa thành ngữ biểu
thị giận của tiếng Anh sang tiếng Việt chỉ
ra rằng mức độ khó khăn của việc dịch
thành ngữ mà dịch giả phải đối mặt sẽ gia
tăng theo trình tự sau đây: (chiến lược 5)
Dịch theo lối diễn giải, không sử dụng ý
niệm ẩn dụ cảm xúc, (chiến lược 2) Cùng
ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng khác biểu
thức ngôn ngữ, (chiến lược 1) Cùng ẩn dụ
ý niệm cảm xúc và cùng biểu thức ngôn
ngữ, (chiến lược 4) Khác ẩn dụ ý niệm cảm
xúc và khác biểu thức ngôn ngữ, và (chiến
lược 3) Khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng
cùng biểu thức ngôn ngữ
Từ những nội dung khảo sát, phân loại
và phân tích các bản dịch tiếng Việt của các thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm xúc giận từ sáu quyển từ điển thành ngữ song ngữ Anh-Việt đã nêu, chúng tôi xin đề xuất rằng các soạn giả từ điển song ngữ nên
nghiên cứu và vận dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm của ngữ nghĩa học tri nhận với các
nguyên lý cơ bản, các mô hình ẩn dụ ý niệm và lược đồ hình ảnh cụ thể để có thể ứng dụng những thành quả mà khung lý thuyết này đã mang lại cho người sử dụng ngôn ngữ Dịch thành ngữ, đặc biệt thành ngữ biểu thị cảm xúc, đòi hỏi các bước của quy trình dịch được thực hiện chặt chẽ, trong đó phải lưu ý đến việc chuyển dịch
ẩn dụ ý niệm cảm xúc, xem ra đây là một công việc rất khó khăn Do vậy, trong trường hợp dịch thành ngữ biểu thị cảm xúc giận từ tiếng Anh sang tiếng Việt, dịch giả có thể cung cấp một phép ẩn dụ tương
tự hay khác biệt trong văn bản đích, hoặc
sử dụng một phép ẩn dụ với thông tin bổ sung trong văn bản đích Bên cạnh đó, sự tương ứng trong cách vận dụng giữa ẩn dụ
ý niệm và biểu thức ẩn dụ sẽ đặt ra cho dịch giả một nhiệm vụ quan trọng là lựa chọn cách dịch tốt nhất, và dĩ nhiên điều này còn phụ thuộc phần lớn vào kinh nghiệm luận của dịch giả
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Trần Phong Giao (2010), Từ điển thành ngữ Anh-Việt, Nxb Giao thông Vận tải
2 Trần Vũ Khanh (2003), Từ điển thành ngữ Anh-Việt, Nxb Thanh Niên, TP.HCM
3 Nguyễn Văn Khi, Bạch Thanh Minh (2008),
Từ điển thành ngữ Anh-Việt, Viện Ngôn ngữ học, Nxb Tổng hợp TP.HCM
4 Lã Thành (2006), Từ điển thành ngữ Anh-Việt, Nxb Thông tấn xã Việt Nam
5 Đức Nguyên (2000), Cao Đài từ điển, quyển
3, truy cập từ
http://www.daotam.info/booksv/CaoDaiTuD ien/e-book-pdf/index.html
Trang 96 Nguyễn Minh Tiến (2004), Từ điển thành
ngữ Anh-Việt, Nxb Trẻ, TP.HCM
7 Trung tâm biên soạn dịch thuật sách Sài
Gòn (2004), Từ điển thành ngữ Anh-Việt,
Nxb Tổng hợp TP.HCM
8 Viện ngôn ngữ học (2003b), Từ điển tiếng
Việt, Nxb Đà Nẵng
Tiếng Anh
9 Ammer, Christine (1997), The American
Heritage Dictionary of Idioms, Forbes Inc.,
USA
10 Baker, M (1992), In Other Words,
Routledge, London
11 Hiraga, Masako (1991), Metaphor and
Comparative Cultures In P.G.J Fendos
(Ed.) Crosscultural Communication: East
and West, Volume 3, 149-166, Tai Cheng
Publishing, Taiwan
12 Kövecses, Zoltán (2005), Metaphor in
Culture: Universality and Variation CUP,
Cambridge
13 Lakoff, George and Johnson, Mark (1980),
Metaphors we live by, University of
Chicago Press, Chicago
14 Larson, M L (1984), Meaning-Based
Translation: A Guide to Cross-Language
Equivalence, University Press of America,
Lanham
15 Mandelblit, Nili (1995), The Cognitive
View of Metaphor and its Implications for Translation Theory In M Thelen and B Lewandowska - Tomaszczyk (Eds.)
Translation and Meaning, 483-495, Universitaire Pars Maastricht, Maastricht
16 McCarthy, Michael et al (1998), Cambridge International Dictionary of Idioms, CUP,
Cambridge
17 Newmark (1981), Approaches to Translation, Pergamon Press, Shanghai
Foreign Language Education Press
18 Newmark, Peter (1991), About Translation,
Multilingual Matters, UK
19 Nida, E.A and C.R Taber (1969), The theory and practice of translation, Brill
20 Schaffner, Christina (2004), “Metaphor and Translation Some Implications of a Cognitive Approach”, Journal of Pragmatics, Vol 36(7), 1253-1269
21 Siefring, J (2004), Oxford Dictionary of English Idioms, 2 nd edition, OUP, Oxford
22 Snell-Hornby, Mary (1988), Translation Studies 2nd Edition, John Benjamins,
Amsterdam
23 Spears, Richard A (2000), NTC’s English idioms dictionary, 3 rd edition, National
Textbook Company, Illinois, USA
24 Wierzbicka, Anna (1999), Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals, CUP, UK
Ngày nhận bài: 01/01/2017 Biên tập xong: 15/3/2017 Duyệt đăng: 20/3/2017