Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên ở các trường đại học hiện nay là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, góp phần phát triển ở sinh viên các kỹ năng vận dụng kiến thức, kinh nghiệm để chủ động nắm bắt và giải quyết các tình huống trong quá trình học tập, cũng như các lĩnh vực khác; đồng thời phát triển kỹ năng thích ứng trong các tình huống khác nhau.
Trang 1Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên
ở các trường đại học hiện nay
Innovative teaching methods towards active holding and solving situations
for students at the current universities
Trần Đình Thúy, Học viện Chính trị
Tran Dinh Thuy, Academy of Politics
Tóm tắt
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên ở các trường đại học hiện nay là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, góp phần phát triển ở sinh viên các
kỹ năng vận dụng kiến thức, kinh nghiệm để chủ động nắm bắt và giải quyết các tình huống trong quá trình học tập, cũng như các lĩnh vực khác; đồng thời phát triển kỹ năng thích ứng trong các tình huống khác nhau
Từ khóa: đổi mới phương pháp dạy học, chủ động nắm bắt, giải quyết tình huống
Abstract
Innovative teaching methods towards active holding and solving situations for students at the current universities is a matter of theoretical and practical significance, contributing to the development of students' skills about using knowledge and experience to hold actively and solve situations during the learning process, as well as in other fields and develop adaptive skills in different situations at the same time
Keywords: innovative teaching methods, active holding, solving situations
Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối
cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế sâu
rộng ở nước ta hiện nay đã và đang đặt ra
cho chúng ta những yêu cầu mới đối với sự
nghiệp đổi mới giáo dục - đào tạo, trong đó
có giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn
nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp
công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Một trong những định hướng cơ bản của
việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền
giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng đến việc hình thành năng lực tư duy, năng lực hành động, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống của người học Định hướng quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, tự giác, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của
Trang 2người học Đó cũng là những xu hướng
chủ yếu trong đổi mới phương pháp dạy
học ở các trường đại học hiện nay
Dạy học theo tình huống là một quan
điểm dạy học, trong đó việc dạy học được
tổ chức theo một chủ đề phức hợp gắn với
các tình huống thực tiễn cuộc sống và nghề
nghiệp Quá trình học tập được tổ chức
trong một môi trường học tập tạo điều kiện
cho sinh viên kiến tạo tri thức theo cá nhân
và trong mối tương tác xã hội của việc học
tập Các chủ đề dạy học phức hợp là những
chủ đề mới có nội dung liên quan đến
nhiều môn học hoặc nhiều lĩnh vực tri thức
khác nhau, gắn liền với thực tiễn Trong
nhà trường, các môn học chủ yếu được
phân theo các môn khoa học chuyên
nghành, còn cuộc sống thì luôn diễn ra
trong những mối quan hệ phức hợp Vì vậy
việc sử dụng các chủ đề dạy học phức hợp
góp phần khắc phục tình trạng xa rời thực
tiễn của các môn khoa học chuyên nghành,
rèn luyện cho sinh viên có năng lực giải
quyết các vấn đề phức hợp, chuyên nghành
và liên nghành Phương pháp nghiên cứu
trường hợp là một phương pháp dạy học
điển hình của dạy học theo tình huống,
trong đó sinh viên tự lực giải quyết một
tình huống điển hình, gắn với thực tiễn
thông qua làm việc nhóm Vận dụng dạy
học theo các tình huống gắn với thực tiễn
là con đường quan trọng để gắn việc đào
tạo trong nhà trường với thực tiễn đời sống
xã hội, góp phần khắc phục tình trạng giáo
dục hàn lâm, xa rời thực tiễn hiện nay của
các trường đại học Tuy nhiên, nếu các tình
huống được đưa vào dạy học là những tình
huống mô phỏng lại, thì chưa phải tình
huống thực Nếu chỉ giải quyết các vấn đề
trong phòng học lý thuyết thì sinh viên
cũng chưa có hoạt động thực tiễn thực sự,
chưa có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực
hành, chưa tích cực, chủ động nắm bắt và giải quyết các tình huống
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,
kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” [1]
Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung
ương khóa XI “Về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, cần có nhận thức đúng về bản chất của việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên hiện nay; bên cạnh đó cũng cần phải thực hiện đồng bộ, hiệu quả một
số nội dung, biện pháp cơ bản, chủ yếu sau đây:
Một là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, đội ngũ cán bộ chủ trì các cấp trong Nhà trường theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên
Cấp ủy đảng, Ban Giám hiệu Nhà trường, cán bộ lãnh đạo các cấp cần tăng
Trang 3cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo đề ra các
chủ trương, biện pháp sát đúng, động viên
tổ chức thực hiện có hiệu quả đổi mới
phương pháp dạy học theo hướng chủ
động nắm bắt và giải quyết tình huống cho
sinh viên Nâng cao vai trò của đội ngũ
cán bộ chủ trì, người đứng đầu các cơ
quan, đơn vị cần có nhận thức đúng và có
chủ trương, hành động đúng để tổ chức,
triển khai các hoạt động đổi mới phương
pháp dạy học theo hướng chủ động nắm
bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên
Các tổ chức đảng cũng cần tăng cường
nâng cao chất lượng sinh hoạt đảng, động
viên tinh thần, ý thức trách nhiệm của các
tổ chức, các lực lượng tham gia; tổ chức
tốt các buổi sinh hoạt chính trị, tư tưởng
trong các khoa, tổ bộ môn, nhằm năng cao
nhận thức, thái độ, trách nhiệm trong đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng chủ
động nắm bắt và giải quyết tình huống cho
sinh viên Tổ chức tốt các phong trào thi
đua, nêu gương điển hình tiên tiến trong
“Dạy tốt, học tốt, rèn luyện nghiêm và
quản lý tốt” trong tập thể cán bộ, giảng
viên, sinh viên trong Nhà trường
Cấp uỷ các cấp chỉ đạo chặt chẽ và tổ
chức thực hiện có hiệu qủa tất cả các khâu,
các bước trong quá trình dạy học như: xây
dựng mô hình, mục tiêu, chương trình, kế
hoạch, nội dung, phương pháp, hình thức tổ
chức dạy học; hoạt động kiểm tra, đánh giá
kết quả dạy học theo hướng chủ động nắm
bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên;
đồng thời xây dựng và hoàn thiện các quy
chế, quy định, các văn bản pháp quy về đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng chủ
động nắm bắt và giải quyết tình huống cho
sinh viên hiện nay
Hai là, tạo sự chuyển biến mạnh mẽ
về nhận thức, ý thức trách nhiệm của đội
ngũ cán bộ quản lý, giảng viên trong đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên
Đội ngũ cán bộ quản lý các cấp và giảng viên cần quán triệt và thực hiện tốt các khâu đột phá trong đổi mới phương pháp dạy học gắn với đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của sinh viên Xây dựng nội dung, chương trình dạy học phù hợp với phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên, tạo sự chuyển biến rõ rệt về chất lượng giảng dạy Trong đó trách nhiệm của đội ngũ giảng viên là quan trọng nhất trong việc vận dụng các phương pháp dạy học theo quan điểm dạy học tích cực, giúp sinh viên tập luyện xử lý các tình huống trong thực tiễn gắn với lĩnh vực chuyên môn; năng lực tư duy thực tiễn với phát triển các kỹ năng cần thiết, đáp ứng yêu cầu công việc thực tiễn đòi hỏi cao của
xã hội
Tăng cường bồi dưỡng đội ngũ giảng viên về năng lực chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm, phẩm chất đạo đức, phong cách, tác phong sư phạm và kinh nghiệm thực tiễn thông qua đảm nhiệm các cương vị, chức trách được giao, để họ không chỉ là người giải đáp những vấn đề lý luận về chuyên ngành, mà còn là người thầy hướng dẫn kinh nghiệm thực tiễn cho sinh viên trong quá trình tổ chức dạy học
Ba là, xây dựng và tổ chức thực hiện nghiêm túc kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học thực sự khoa học và sát thực tế
Tổ chức dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên có tác dụng phát triển kỹ năng vận dụng kinh nghiệm của mình và của người khác để nhận biết, xử lý các vấn đề trong quá trình học tập cũng như các lĩnh vực khác; đồng thời, phát triển khả năng thích
Trang 4ứng trong các tình huống khác nhau Đây
là mục tiêu của dạy học hiện đại và rất phù
hợp với môi trường dạy học ở các trường
đại học hiện nay
Dạy học theo tình huống không những
nâng cao hiệu quả học tập của người học,
mà còn có tác dụng đối với hoạt động sư
phạm của người dạy và hoạt động giáo dục
của nhà trường trong thực hiện đổi mới
phương pháp giáo dục và đào tạo Bởi lẽ,
mọi hoạt động sư phạm của giảng viên đều
hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng,
hiệu quả học tập của người học Nếu như
dạy học truyền thống chủ yếu tập trung vào
việc thực hiện mục tiêu nhận thức, thì dạy
học theo tình huống rất thuận tiện cho
giảng viên thực hiện nhiều mục tiêu khác
nhau như: phát triển trí tuệ, phát triển kỹ
năng xã hội, giáo dục phẩm chất nhân cách
cho người học, để họ trở thành những con
người có ích cho xã hội
Dạy học theo tình huống làm thay đổi
căn bản nhận thức giảng dạy của giảng
viên; chuyển cách dạy thuyết trình độc
thoại sang cách dạy dựa trên sự tương tác
giữa người dạy và người học Người dạy
có cơ hội để thực hiện nhiều vai trò khác
nhau trong dạy học, không chỉ đơn thuần là
người truyền đạt kiến thức, hướng dẫn các
kỹ năng, quản lý, giám sát lớp học mà còn
có vai trò rất quan trọng đó là định hướng
(chỉ ra những yêu cầu cần được lý giải của
tình huống), trợ giúp (chỉ ra nguồn thông
tin, giải đáp thắc mắc ), đánh giá kiểm tra
các giả thiết và kết luận của sinh viên, hệ
thống hóa kiến thức, khái quát hóa các kết
luận Mặt khác, giảng viên có điều kiện đi
sâu tìm hiểu đặc điểm tâm sinh lý, điều
kiện hoàn cảnh của sinh viên, tạo được
không khí dân chủ, cởi mở, gần gũi với
sinh viên, giúp sinh viên thoải mái, tự tin
trong học tập, từ đó nâng cao kết quả học
tập cho sinh viên
Bốn là, cấu trúc nội dung dạy học theo phương pháp dạy học tình huống, đồng thời đổi mới khâu kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của sinh viên
Giảng viên cần cấu trúc nội dung bài giảng phù hợp với phương pháp dạy học theo tình huống Theo đó, khi dạy học theo phương pháp mới, từng giảng viên, tổ bộ môn phải tích cực, chủ động xây dựng các tình huống dạy học gắn với thực tiễn môn học và thực tiễn của đời sống xã hội Đồng thời, phải đổi mới khâu kiểm tra, giá kết quả học tập của sinh viên, cần sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp và hình thức đánh giá khách quan, toàn diện; tăng cường đánh giá theo hướng phát triển năng lực xử lý tình huống, vận dụng kiến thức đã học, đã biết để giải quyết các tình huống trong thực tiễn nghề nghiệp, chuyên môn và trong đời sống xã hội của sinh viên
Năm là, bồi dưỡng, nâng cao chất
lượng đội ngũ giảng viên ở các trường đại học hiện nay
Đội ngũ giảng viên giữ vai trò quyết định trong đổi mới phương pháp dạy học, yếu tố quyết định đến chất lượng, hiệu quả của quá trình dạy học Do đó các trường đại học cần có kế hoạch và lộ trình đào tạo, bồi dưỡng để chuẩn hóa đội ngũ giảng viên hiện nay về trình độ học vấn theo quy định Đồng thời, cần chủ động tổ chức các lớp bồi dưỡng về phương pháp sư phạm, nghiệp vụ sư phạm…, giúp đội ngũ giảng viên tiếp cận, vận dụng công nghệ dạy học hiện đại và nhanh chóng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên Đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học
ở các tổ bộ môn, các khoa giáo viên và xây dựng hội đồng khoa học ở các trường đại học vững mạnh, hoạt động có hiệu quả;
Trang 5tăng cường sinh hoạt học thuật và nghiên
cứu khoa học ở các tổ bộ môn, các khoa
giáo viên trong Nhà Trường
Sáu là, thường xuyên kiểm tra, đánh
giá, tổng kết, rút kinh nghiệm việc thực
hiện đổi mới phương pháp dạy học theo
hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình
huống cho sinh viên ở các trường đại học
hiện nay
Đảng ủy, Ban Giám hiệu Nhà trường,
các cơ quan, đơn vị cần thường xuyên
kiểm tra, đánh giá hoạt động đổi mới
phương pháp dạy học theo tình huống của
giảng viên Việc kiểm tra, đánh giá cần tập
trung vào nội dung như: sự tích hợp của
phương pháp dạy học với mục tiêu hướng
tới người học, những thay đổi trong cách
dạy, cách học và tác dụng của nó đối với
chất lượng học tập của sinh viên… Từ đó
giúp Đảng ủy, Ban Giám hiệu Nhà trường
đánh giá đúng các tập thể và cá nhân thực
hiện tốt, những vấn đề còn vướng mắc cần
tháo gỡ, những vấn đề cần điều chỉnh cho
phù hợp, hiệu quả hơn đối với quá trình
dạy học và đổi mới phương pháp dạy học
theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết
tình huống cho sinh viên hiện nay Định kỳ
tổ chức sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm
công tác lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực
hiện đổi mới phương pháp dạy học theo
hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình
huống cho sinh viên, chỉ ra những khó
khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện
và xác định các biện pháp khắc phục trong
thời gian tới Nhằm nâng cao hiệu quả của
việc đổi mới phương pháp dạy học theo
hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình
huống cho sinh viên ở các trường đại học
hiện nay
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên ở các trường đại học hiện nay là một quá trình thường xuyên, liên tục để không ngừng bổ sung, hoàn thiện đổi mới phương pháp dạy học; các nội dung, biện pháp như đã nêu ở trên có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, không tách rời nhau Do đó, các trường đại học cần phải lãnh đạo, chỉ đạo,
tổ chức thực hiện đầy đủ và có chất lượng các nội dung, biên pháp nêu trên, không được xem nhẹ hay tuyệt đối hóa bất cứ nội dung, biện pháp nào để góp phần nâng cao kết quả của việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng chủ động nắm bắt và giải quyết tình huống cho sinh viên ở các trường đại học hiện nay
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Văn kiện Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI, Văn phòng Trung ương Đảng,
Hà Nội, tr.128-129
2 Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Nghị quyết
số 29-NQ/TW, ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI “Về đổi mới căn
bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội
3 Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 6, Nxb
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.357
4 Nguyễn Chí Quang (2017), Đổi mới phương pháp dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở Trường Sĩ quan Pháo binh theo hướng phát triển năng lực người học, Luận
văn Thạc sỹ Khoa học chính trị, Hà Nội
Ngày nhận bài: 07/9/2017 Biên tập xong: 15/10/2017 Duyệt đăng: 20/10/2017