Nghiên cứu khả năng hấp phụ ion kim loại Fe2+ trên bentonit Bình Thuận

hoa ly

1

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam ñoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ CÁC HÌNH 3

PHẦN I: MỞ ðẦU 4

I Lý do chọn ñề tài 4

II Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 5

III ðối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

IV Phương pháp nghiên cứu 6

V Giả thuyết khoa học 6

VI Lịch sử vấn ñề nghiên cứu 6

PHẦN II: NỘI DUNG 7

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN I.1 Giới thiệu về Bentonit 7

I.1.1 Thành phần hóa học của Bentonit 7

I.1.2 Cấu trúc của Montmorilonit 9

I.1.3 Các khả năng biến tính của Bentonit 11

I.1.4 Tính chất cấu trúc hấp phụ .11

I.1.5 Khả năng hấp thu ion của Bentonit 14

I.2 Những ứng dụng chủ yếu của Bentonit 15

I.2.1 Bentonit dùng làm chất hấp phụ .15

I.2.2 Bentonit dùng ñể chế tạo dung dịch khoan 15

I.2.3 Bentonit dùng làm chất ñộn 16

I.2.4 Bentonit dùng trong công nghiệp rượu bia 16

I.2.5 Bentonit dùng trong công nghiệp tinh chế nước 16

I.2.6 Một số ứng dụng khác 17

2

I.3 Hoạt hóa Bentonit 17

I.3.1 Hoạt hóa bằng nhiệt .18

I.3.2 Hoạt hóa bằng kiềm .18

I.3.3 Hoạt hóa bằng axit vô cơ 19

I.3.4 Phương pháp khác .19

CHƯƠNG II: KỸ THUẬT THỰC NGHIỆM II.1 Hóa chất và dụng cụ 20

II.1.1 Hoá chất 20

II.1.2 Dụng cụ 20

II.2 Phương pháp nghiên cứu 21

II.2.1 Phương pháp phân tích thành phần các cấu tử trong bentonit 21

II.2.2 Phương pháp xác ñịnh sắt trong dung dịch .25

II.2.3 Phương pháp xác ñịnh hấp dung .26

CHƯƠNG III: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN III.1 Thực nghiệm xác ñịnh nồng ñộ Fe 2+ trong dung dịch 27

III.2 Khảo sát các yếu tố ảnh hưởng ñến khả năng hấp phụ của bentonit 28

III.2.1 Ảnh hưởng của pH .30

III.2.2 Ảnh hưởng của thời gian khuấy .31

III.2.3 Ảnh hưởng của nồng ñộ chất bị hấp phụ .31

III.2.4 Ảnh hưởng của tỷ lệ thể tích dung dịch hấp phụ và khối lượng bentonit .34

PHẦN III: KẾT LUẬN 35

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

3

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ CÁC HÌNH

I Danh mục các bảng số liệu

Bảng 2.1: Thành phần hóa học của bentonit Bình Thuận sơ khai

Bảng 2.2: Tóm tắt số liệu xây dựng phương trình ñường chuẩn Fe2+ bằng

thuốc thử phenatrolin

Bảng 3.1: Sự phụ thuộc của ñộ hấp thụ quang A vào nồng ñộ ion Fe2+

Bảng 3.2: Sự phụ thuộc giữa hấp dung của bentonit ñối với Fe2+ vào pH của dung dịch

Bảng 3.3: Sự phụ thuộc giữa hấp dung của bentonit ñối với Fe2+ vào thời gian khuấy khác nhau

Bảng 3.4: Sự phụ thuộc giữa hấp dung của bentonit ñối với Fe2+ vào nồng ñộ của dung dịch Fe2+

Bảng 3.5: Sự phụ thuộc giữa hấp dung của bentonit ñối với Fe2+ vào tỷ lệ

Hình 1.6: Sự phụ thuộc giữa mật ñộ quang A vào nồng ñộ ion Fe2+ (mg/l)

Hình 1.7: ðồ thị biểu diễn sự phụ thuộc của hấp dung vào pH dung dịch Hình 1.8: ðồ thị biểu diễn sự phụ thuộc của hấp dung vào thời gian khuấy Hình 1.9: ðồ thị biểu diễn sự phụ thuộc của hấp dung vào nồng ñộ Fe2+

Hình 1.10: ðồ thị biểu diễn sự phụ thuộc của hấp dung vào tỷ lệ Vl/mr

4

PHẦN I: MỞ ðẦU

I Lý do chọn ñề tài

Nước có vai trò rất quan trọng cho mọi sự sống trên trái ñất, nó giúp cho con người, ñộng vật trao ñổi vận chuyển thức ăn, tham gia vào các phản ứng sinh hoá học và các mối liên kết, cấu tạo trong cơ thể ðối với cơ thể con người, nước là nguyên liệu chiếm tỉ trọng lớn nhất khoảng 60-65% Ngoài ra, con người rất cần sử dụng nguồn nước trong các hoạt ñộng sống như: cần một lượng nước rất lớn phục

vụ cho nhu cầu tưới tiêu trong nông nghiệp, sử dụng làm dung môi và xúc tác cho các phản ứng trong sản xuất công nghiệp, tạo ra ñiện năng, nguồn nước sạch ñáp

ứng nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, v.v…

Chính hoạt ñộng của con người như: khai thác quặng không hợp lý, sự rò rỉ phóng xạ, nước thải của các nhà máy,… làm cho nguồn nước nói chung và nước ngầm nói riêng ngày càng bị ô nhiễm nặng nề Hàm lượng các kim loại nặng và các chất phóng xạ trong nước ngầm ngày càng tăng và vượt mức cho phép gây hậu quả nghiêm trọng ñến ñời sống ñộng thực vật và con người Vì vậy, trong việc bảo vệ môi trường, bảo vệ sinh thái thì việc xử lý chất thải, chất ñộc làm giảm hàm lượng của chúng xuống dưới mức cho phép là một việc làm thiết thực có lợi ích trực tiếp

ñến sức khoẻ của con người Có nhiều phương pháp làm giảm hàm lượng các kim

loại trong nước thải, nước ngầm như phương pháp hoá học, phương pháp ñiện hoá, phương pháp kết tủa, phương pháp trao ñổi, phương pháp nhiệt, phương pháp sinh học Tuỳ từng kim loại, hàm lượng mà chúng ta có thể sử dụng các phương pháp khác nhau hoặc kết hợp chúng với nhau sao cho hiệu quả cao nhất và kinh tế nhất Trong nước sự có mặt của sắt làm ảnh hưởng ñến chất lượng sản phẩm công nghiệp và sinh hoạt Trong công nghiệp giấy sự có mặt của sắt cũng sẽ làm giảm chất lượng giấy Trong công nghiệp dệt, sắt ảnh hưởng ñến khâu nhuộm và ăn màu Trong công nghiệp thực phẩm (bia, rượu, nước ngọt, nước khoáng,…) gây ra màu, mùi lạ ảnh hưởng ñến chất lượng sản phẩm Trong sinh hoạt, sự có mặt của sắt làm giảm tác dụng của xà phòng, làm vàng quần áo,…và trong nước uống nếu hàm lượng sắt lớn có thể gây ngộ ñộc Chính vì thế chúng ta cần làm giảm hàm lượng

5

của chúng trong nước xuống dưới mức cho phép nhằm mang lại lợi ắch cho con người cũng như các sinh vật khác

Việc sử dụng các chất như bùn hoạt tắnh, than hoạt tắnh, silicagen, các khoáng sét ựể hấp phụ các kim loại làm giảm hàm lượng của chúng trong nước là một trong những phương pháp ựã ựược biết ựến từ lâu Ờ phương pháp hấp phụ - và hay ựược

sử dụng

Trong số các vật liệu hấp phụ dùng ựể xử lý môi trường nói chung và xử lý kim loại nặng nói riêng thì bentonit là một trong những vật liệu ựược dùng nhiều Bentonit ựược sử dụng nhiều vì nó sẵn có, rẻ tiền và có tắnh năng hấp phụ tốt Theo một số báo cáo hiện có, nước ta có nguồn tài nguyên bentonit tương ựối dồi dào, vì vậy việc nghiên cứu ứng dụng bentonit ựể làm vật liệu hấp phụ là một việc làm thiết thực nhằm góp phần vào việc sử dụng nguồn tài nguyên của ựất nước một cách hợp

lý và có hiệu quả Sử dụng bentonit làm vật liệu hấp phụ ựể làm giảm hàm lượng của sắt trong nước nhằm giảm tác hại của chúng, ựó cũng là một giải pháp phù hợp

đó cũng chắnh là lý do mà tôi lựa chọn ựề tài: ỘNghiên cứu khả năng hấp phụ ion

kim loại Fe 2+ trên bentonit Bình ThuậnỢ làm nội dung cho khoá luận của mình

II Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

o Mục tiêu:

- Biết ựược cấu tạo và ứng dụng của bentonit

- Biết ựược các phương pháp hoạt hoá bentonit

- Biết ựược quá trình hấp phụ các ion kim loại của bentonit

- Biết ựược các yếu tố ảnh hưởng ựến quá trình hấp phụ của bentonit

o Nhiệm vụ:

- Xác ựịnh khả năng hấp phụ ion Fe2+ của bentonit tự nhiên

- Tìm ra các ựiều kiện tối ưu của sự hấp phụ Fe2+ của bentonit

III đối tượng và phạm vi nghiên cứu

o đối tượng nghiên cứu: mẫu bentonit Bình Thuận tự nhiên

o Phạm vi nghiên cứu: chỉ nghiên cứu sự hấp phụ ion Fe2+ trên bentonit

Bình Thuận tự nhiên và một số yếu tố ảnh hưởng ựến sự hấp phụ ựó

6

IV Phương pháp nghiên cứu

o Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

o Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

o Phương pháp nghiên cứu phân tắch ựánh giá

V Giả thuyết khoa học

Nếu ựề tài nghiên cứu thành công, kết quả nghiên cứu sẽ có thể ứng dụng vào trong thực tiễn ựể loại bỏ kim loại sắt trong nước thải và nước sinh hoạt

VI Lịch sử vấn ựề nghiên cứu

Trước ựây ựã có một số tác giả nghiên cứu về vấn ựề này và các vấn ựề có liên quan như:

1 Lê Tự Hải (2008), Nghiên cứu quá trình biến tắnh Thuận Hải và ứng dụng hấp phụ ion Mn 2+ trong nước, Tạp chắ khoa học và công nghệ, Trường đại Học đà

7

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG I: TỔNG QUAN

I.1 Giới thiệu về Bentonit.[7], [8]

Hình 1.1 Mẫu bentonite

(a) Mẫu quặng bentonite nguyên khai (b) Mẫu bentonite ñã ñược nghiền phân cấp sơ bộ

I.1.1 Thành phần hóa học của Bentonit

Bentonit là loại khoáng sét tự nhiên, có thành phần chính là montmorilonit Vì vậy có thể gọi bentonit theo thành phần chính là montmorilonit Công thức ñơn giản

của montmorilonit Al2O3.4SiO2.nH2O ứng với nửa tế bào ñơn vị cấu trúc Công thức lý tưởng của montmorilonit là Si8Al4O20(OH)4 cho một ñơn vị cấu trúc Tuy nhiên thành phần của montmorilonit luôn khác với thành phần biểu diễn lý thuyết

do có sự thay thế ñồng hình của các ion kim loại như Fe3+, Fe2+, Mn2+,… vào vị trí

của Si4+

trong tứ diện SiO4 và của Al3+

trong bát diện AlO6 Như vậy thành phần hóa học montmorilonit, ngoài sự có mặt của Si, Al và O,

ta còn thấy có sự xuất hiện của các nguyên tố khác như: Fe, Mg, Zn, Na, K, v.v…, trong ñó tỷ lệ Al2O3 : SiO2 từ 1:2 ñến 1:4

Ngoài thành phần chính là montmorilonit, trong bentonit thường còn chứa

một số khoáng sét khác như hectorit, saponit và một số khoáng vi sét như canxit, pirit, manhetit, các muối kiềm và một số chất hữu cơ khác

8

I.1.2 Cấu trúc của Montmorilonit

Trong công thức lý tưởng của montmorilonit, các nguyên tử Si nằm ở tâm mạng

tứ diện, còn các nguyên tử Al nằm ở tâm mạng bát diện (trong trường hợp mạng nhôm silicat là trung hòa ñiện) Công thức khai triển của montmorilonit ñược biểu diễn bởi hình 1.2

Hình 1.2: Công thức khai triển không gian của montmorilonit lý tưởng

Do montmorilonit có cấu trúc 2:1 dạng ñiocta nên cấu trúc lớp montmorilonit ñã

ñược hình thành từ hai mạng tứ diện liên kết với một mạng bát diện ở giữa, tạo nên

một lớp nhôm silicat với các khe trống ở giữa Các cation có khả năng trao ñổi bị hyñrat hóa và các phân tử nước bị hấp thụ có thể chiếm chỗ các khe trống giữa các lớp nhôm silicat Chiều rộng của khe trống giữa các lớp cấu trúc cơ bản của

montmorilonit là 9,6A0 , chiều rộng ñó có thể bị thay ñổi ít hay nhiều tùy thuộc vào

số lượng, bản chất, kích thước của cation trao ñổi và lượng nước hấp thụ, thường có

thể ñến 15A0 Sơ ñồ cấu trúc không gian mạng lưới trung hòa ñiện của montmorilonit ñược trình bày trên hình 1.3 Nếu các ion Si4+ trong tứ diện hay ion

Al3+ trong bát diện bị thay thế ñồng hình bởi các cation dương có ñiện tích thấp hơn

thì các phân mạng ñó tích ñiện âm Mức ñộ tích ñiện âm cao hay thấp tùy thuộc vào

số lượng và bản chất của các cation thay thế ðiện tích âm của mạng sẽ ñược bù trừ bằng các cation mang ñiện tích dương Na+, K+, Ca2+, Fe2+, Mn2+, v.v… ở khoảng không gian giữa các lớp Như vậy khả năng trao ñổi cation của montmorilonit là

9

tương ñương với ñiện tích các lớp Hình 1.3 sẽ cho thấy cấu trúc lớp của montmorilonit

Hình 1.3: Sơ ñồ cấu trúc không gian montmorilonit

I.1.3 Các khả năng biến tính của Bentonit

I.1.3.1 Biến tính giữ nguyên cấu trúc của lớp nhôm silicat

Như ñã ñề cập ở trên, ñặc trưng cơ bản của bentonit là tính chất trao ñổi Tính chất ñó có ñược là do sự thay thế ñồng hình các ion Si4+ bằng Al3+ trong mạng tứ diện và thay thế ion Al3+ bằng Mg2+ trong mạng lưới bát diện, làm xuất hiện ñiện

tích âm trong mạng lưới cấu trúc Khả năng thay ñổi mạnh hay yếu phụ thuộc vào

lượng ñiện tích âm bề mặt và số lượng ion trao ñổi Nếu số lượng ñiện tích âm bề mặt càng lớn, số lượng cation trao ñổi càng lớn thì dung lượng trao ñổi của bentonit

càng lớn

Khả năng trao ñổi ion của nhôm silicat còn phụ thuộc vào ñiện tích và bán kính cation trao ñổi ðiện tích cation càng thấp thì càng ñẽ trao ñổi hơn cation ñiện tích cao Me+ > Me2+ > Me3+

ðối với các cation cùng ñiện tích, bán kính càng nhỏ thì khả năng trao ñổi càng lớn, có thể sắp xếp theo trật tự như sau: Li+ > Na+ > K+ > Cu2+ > Fe2+ > Al3+

0,96nm

Khoảng cách -

d

10

Tuy nhiên khả năng trao ñổi của nhôm silicat chủ yếu vẫn phụ thuộc vào ñiện

tích âm bề mặt và lượng ñiện tích âm trong mạng lưới Bentonit có cấu trúc lớp xốp,

gồm bề mặt trong và bề mặt ngoài Khả năng trao ñổi ion bề mặt ngoài phụ thuộc

vào kích thước tinh thể, phụ thuộc vào sự ñứt gãy liên kết và khuyết tật bề mặt Kích thước hạt càng nhỏ thì khả năng trao ñổi càng lớn

Khả năng trao ñổi bề mặt trong phản ánh lượng ñiện tích âm trong mạng lưới

và khả năng hấp phụ của bentonit Nó phụ thuộc vào lượng cation bù trừ trong mạng lưới Số lượng cation bù trừ càng lớn thì khả năng trao ñổi càng lớn Dung

lượng cation dao ñộng từ 80 ÷150 mgñl/100g Dung lượng trao ñổi anion dao ñộng

từ 15 ÷ 40 mgñl/100g

Ngoài ra, sự trao ñổi ion của bentonit còn liên quan ñến sự thay thế các nguyên

tử hydro trong các nhóm hydroxyl của montmorilonit Theo một số nghiên cứu,

ñỉnh của các tứ diện SiO4 hướng ra phía ngoài của lớp cấu trúc Ở ñỉnh này các nguyên tử của oxi bị thay thế bởi các nhóm hydroxyl và các nhóm này ñảm nhiệm việc duy trì liên kết yếu giữa các lớp và góp phần vào sự cân bằng ñiện tích Trong montmorilonit còn có các nhóm hydroxyl nằm ở ñỉnh các bát diện AlO6 Trong sáu

ñỉnh của bát diện có hai ñỉnh là nhóm OH còn bốn ñỉnh kia là oxi (hình 1.3)

có tính trao ñổi mạnh nên có tính quyết ñịnh ñến dung tích trao ñổi cation H+

11

I.1.3.2 Biến tính làm biến ñổi cấu trúc lớp nhôm silicat

Khoáng bentonit tự nhiên chứa nhiều tạp chất như các muối canxit (CaCO3), dolomit (MgCO3), một số oxit: Fe2O3, FeO, TiO2, v.v… và các tạp chất khác

Hoạt hóa bentonit là dùng kiềm hoặc axit hòa tan một số oxit lưỡng tính như

Al2O3, Fe2O3, ñể tạo trên bề mặt sét những lỗ xốp và trung tâm hoạt ñộng Việc sử

dụng nồng ñộ kiềm hoặc axit cao có khả năng hòa tan Al2O3 làm thay ñổi cấu trúc

bentonit

I.1.4 Tính chất cấu trúc hấp phụ

Chính vì bentonit có cấu trúc lớp và ñộ phân tán cao cho nên nó có cấu trúc xốp phức tạp và bề mặt riêng lớn

Cấu trúc lỗ xốp ảnh hưởng rất lớn ñến tính chất hấp phụ của các chất, ñặc trưng

của nó là tính chất chọn lọc chất bị hấp phụ Chỉ có phân tử nào có ñường kính ñủ nhỏ so với lỗ xốp thì mới chui vào ñược ñể tham gia vào quá trình hấp phụ Dựa vào ñiều này người ta có thể tiến hành hoạt hóa sao cho có thể dùng bentonit làm vật liệu tách chất ðây cũng là ñiểm khác nhau giữa bentonit và các chất

hấp phụ khác

Nhờ dư ñiện tích trên các nguyên tử của các nút mạng tinh thể cho nên bentonit

là một chất hấp phụ phân cực và vì vậy nó sẽ ưu tiên hấp phụ các chất phân cực

Tuy nhiên, bentonit vẫn có thể hấp phụ các chất không phân cực do lực wan der Walls và tương tác hấp phụ chủ yếu là tương tác cảm ứng Bề mặt bentonit có diện

tích tương ñối lớn bao gồm bề mặt ngoài và bề mặt trong Bề mặt trong bao gồm bề

mặt của các lớp nhôm silicat chồng lên nhau và ñược ngăn cách bằng các cation kim loại ñền bù ñiện tích trên bề mặt bentonit Bề mặt ngoài ñược xác ñịnh bởi bề mặt của các mao quản chuyển tiếp Các mao quản này ñược tạo nên do sự tiếp xúc

của các hạt bentonit và có kích thước khoảng 40 ÷90 0

A Diện tích của bề mặt ngoài

phụ thuộc vào kích thước các hạt bentonit, hạt càng nhỏ thì diện tích bề mặt ngoài càng lớn Khả năng trao ñổi ion lớn cùng với khả năng hấp phụ tốt mà ta có một loại vật liệu xử lý kim loại nặng rất hiệu quả từ bentonit

12

I.1.5 Khả năng hấp thu ion của Bentonit

I.1.5.1 Cơ chế hấp thu

Các ion kim loại có thể ñược hấp thu trên bề mặt bentonit hoặc trong các khe giữa các lớp Cơ chế hấp thu có thể bao gồm cả cơ chế hấp thụ, hấp phụ vật lý và hấp phụ hoá học

Bentonit có thể hấp thu kim loại nặng theo hai các khác nhau:

a Hấp thu các cation vào khe giữa các lớp:

Do bentonit có cấu trúc lớp, lại có thể có sự thay thế các ion Al3+ và Si4+trong mạng lưới của bentonit bằng các ion có ñiện tích dương bé hơn làm cho mạng lưới mang ñiện tích âm ðồng thời trên bề mặt của các lớp có thể có tồn tại các

nhóm – OH có khả năng trao ñổi ion H+ ñối với các cation có mặt trong dung dịch nước Việc hấp thu các cation vào trong các khe giữa các lớp phụ thuộc vào kích thước của khe trống, kích thước của các cation, bản chất của cation

b Hấp thu các ion lên trên bề mặt của các hạt bentonit:

Trong trường hợp này, các cation có tham gia hình thành các phức chất cầu nội thông qua nhóm Si – O- và Al – O- tại bề mặt của bentonit Lúc này có thể có cả

sự tự trao ñổi ion và hấp phụ bằng lực van der Walls Vì vậy dung lượng hấp thu trong trường hợp này phụ thuộc nhiều vào diện tích bề mặt của hạt bentonit

Cả hai kiểu hấp thu trên ñiều ñược thực hiện trong ñiều kiện môi trường axit

(pH < 4)

- Nhiệt ñộng học của quá trình hấp thu:

Năng lượng tự do của sự hấp phụ riêng ∆G0 ñược tính toán từ biểu thức:

∆G0 = ∆H0 – T∆S0 (1.1) Bởi vì quá trình hấp phụ là toả nhiệt nên quá trình hấp thu xảy ra tốt khi nhiệt

ñộ thấp Do ion kim loại ñược sonvat hoá tốt vì vậy ñể cho ion kim loại ñược hấp phụ chúng phải mất một phần lớp vỏ hydrat hoá của chúng Quá trình ñề hydrat hoá này ñòi hỏi năng lượng Năng lượng của quá trình ñề hydrat hoá ñược cung cấp bởi

sự hấp phụ toả nhiệt Sự loại bỏ nước khỏi ion là quá trình thu nhiệt, dường như sự

13

thu nhiệt của quá trình ñề sonvat hoá vượt quá nhiệt ñộ do sự hấp phụ phát ra nên

giá trị năng lượng tự do ∆G0

âm, quá trình hấp phụ là tự diễn biến

I.1.5.2 Khả năng hấp thu – ðối tượng bị hấp thu

Do bentonit là vật liệu xốp có cấu trúc lớp, chúng có các diện tích bù trừ trong mạng lưới nên có khả năng hấp thu các ion kim loại Khả năng hấp thu của bentonit phụ thuộc vào ñiện tích âm bề mặt và lượng cation bù trừ trong mạng lưới Bentonit có thể hấp thu tốt các ion kim loại nặng, khả năng hấp thu ñối với các ion

là khác nhau Nó phụ thuộc vào ñiện tích và bán kính ion Ion có hoá trị thấp dễ trao ñổi hơn các ion hoá trị cao Ion cùng hoá trị, bán kính càng nhỏ thì khả năng trao ñổi càng lớn

I.1.5.3 Các yếu tố ảnh hưởng ñến khả năng hấp thu các ion kim loại nặng

a Ảnh hưởng của pH

pH của dung dịch nước là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng ñến sự hấp phụ

của kim loại trên bentonit Sự hấp phụ của kim loại giảm khi pH giảm thấp vì nhóm

Si – O- và Al – O

ñược nhận nhiều hơn một proton, vì vậy chúng lưu giữ kim loại

kém hơn Tác ñộng này mạnh ñối với Cu, Pd, Cd và kém rõ rệt ñối với những kim loại khác Nhưng nếu pH cao quá nó sẽ làm giảm bề mặt tích ñiện âm trên bentonit,

mà sự hấp thu xảy ra chủ yếu do sự thu hút ion kim loại của các bề mặt ñiện tích âm này nhờ lực culong Khi pH tăng quà cao (pH > 5) dung lượng ñiện tích âm trên bề

mặt của bentonit giảm ñi, dẫn ñến khả năng hấp phụ kém ñi Theo khảo sát pH thích hợp ñể hấp phụ tốt nhất là 4

b Ảnh hưởng của nhiệt ñộ

Nhiệt ñộ ảnh hưởng tới quá trình hấp phụ kim loại:

Bởi vì quá trình hấp phụ là tỏa nhiệt nên khi nhiệt ñộ tăng thì không có lợi cho

quá trình hấp phụ, sự hấp phụ thuận lợi khi nhiệt ñộ thấp, nhưng các ion kim loại

trong dung dịch nước bị bao phủ bởi các lớp sonvat, vì vậy ñể hấp phụ lớp sonvat

này phải bị phá vỡ, quá trình phá vỡ này thuận lợi khi nhiệt ñộ tăng Như vậy trong quá trình hấp phụ nhiệt ñộ có ảnh hưởng trái ngược nhau, tăng nhiệt ñộ thì thuận lợi

cho sự phá vỡ lớp sonvat bao bọc ion, làm dễ dàng hơn cho sự hấp phụ ion, nhưng

14

lại không thuận lợi về mặt nhiệt ñộng học của quá trình hấp phụ Còn nếu nhiệt ñộ

thấp thì quá trình hấp phụ thuận lợi về mặt ñộng học nhưng nếu mà nhiệt ñộ thấp

quá thì lớp sonvat bao bọc kim loại không bị phá vỡ nên sự hấp phụ khó xảy ra

Cho nên trong quá trình hấp phụ nhiệt ñộ cần phải có giá trị thích hợp ñể cho sự hấp

phụ xảy ra tốt nhất

c Ảnh hưởng của thời gian

Thời gian có ảnh hưởng mạnh ñến dung lượng hấp phụ của bentonit Với nồng

ñộ và thể tích của ion kim loại, khối lượng của bentonit xác ñịnh ñến khoảng thời

gian nào ñó dung lượng của bentonit không thay ñổi Khi ñó ta có hấp dung cực ñại, thời gian ñó gọi là thời gian cân bằng hấp phụ ñược thiết lập, nó phụ thuộc vào các yếu tố như nhiệt ñộ, pH, nồng ñộ chất ñiện ly, khối lượng chất hấp phụ, thể tích dung dịch hấp phụ

d Ảnh hưởng của kích thước hạt, ñiều kiện khuấy trộn

Sự hấp phụ tăng với sự tăng diện tích bề mặt, tức là diện tích tiếp xúc giữa ion kim loại và chất hấp phụ Vì vậy ñể cho sự hấp phụ ñạt kết quả tốt kích thước hạt

phải thật nhỏ, mịn Mặt khác ta biết rằng bentonit là khoáng sét nó có ñặc ñiểm là dẻo và dính nên trong dung dịch nó thường bám kết với nhau, làm giảm khả năng

hấp phụ, vì vậy phải tiến hành khuấy ñể chúng phân tán làm cho sự tiếp xúc giữa ion và bentonit tốt hơn

e Ảnh hưởng của tỷ lệ R/L

Tỷ lệ khối lượng của chất hấp phụ và thể tích của dung dịch hấp phụ ảnh hưởng ñến khả năng hấp phụ của ion kim loại trên bentonit với mỗi kim loại có một tỷ lệ xác ñịnh và tối ưu, phụ thuộc vào nồng ñộ của ion kim loại, bản chất của chất hấp phụ, nhiệt ñộ, nồng ñộ các chất ñiện ly và thời gian hấp phụ

f Ảnh hưởng của các chất ñiện ly

Ảnh hưởng của chất ñiện ly ñối với sự hấp phụ của bentonit với các ion khác

nhau là khác nhau Nhưng, nói chung nồng ñộ các chất ñiện ly trong dung dịch tăng

thì khả năng hấp phụ bị giảm ñi Do sự tạo phức của các chất ñiện ly với các ion

kim loại, sự thủy phân, ảnh hưởng ñến khuếch tán của các ion kim loại

15

I.2 Những ứng dụng chủ yếu của Bentonit

Do có khả năng hấp phụ tốt nhiều chất vô cơ và hữa cơ, nên bentonit có nhiều

ứng dụng khá ña dạng và phong phú trong sự phát triển của xã hội

Trong công nghiệp ñiều chế than cốc phục vụ cho công nghiệp luyện kim, bentonit ñược sử dụng ñể tinh chế benzen thô và các bán sản phẩm khác

Nhờ có ñặc ñiểm hấp phụ ñặc biệt tốt, bentonit còn ñược sử dụng rộng rãi ñể sản

xuất nhiên liệu lỏng tổng hợp, sản xuất các chất màu, sản xuất các vitamin,.v.v…

I.2.2 Bentonit dùng ñể chế tạo dung dịch khoan

Bentonit có thể tạo ra các dung dịch khoan với chất lượng ñặc biệt cao và chí phí nguyên liệu thấp Vì thế, cùng với việc phát triển của ngành thăm dò và khai thác dầu, lượng bentonit sử dụng cho việc chế tạo dung dịch khoan ngày càng tăng

Ngày nay ở Mỹ, lượng bentonit sử dụng cho việc chế tạo dung dịch khoan chiếm tới

40% tổng sản lượng bentonit của nước này

I.2.3 Bentonit dùng làm chất ñộn

Trong công nghiệp sản xuất các vật liệu tổng hợp Một lượng lớn bentonit dùng cho công nghiệp xà phòng, công nghiệp sản xuất vải sợi Việc sử dụng bentonit trong vài thập kỷ gần ñây cũng ñã làm thay ñổi ñáng kể ngành công nghiệp giấy

16

Trước kia giấy thường chứa xấp xỉ 55% xenlulo và hàm lượng caolin nguyên chất

có trong giấy không thể vượt quá 45% Nếu trộn thêm 10% bentonit kiềm (cation

trao ñổi là kim loại kiềm, chủ yếu là Na+) vào caolin thì có thể nâng hàm lượng chất

ñộn này lên tới 60% Nếu trộn thêm 20% bentonit kiềm thì hàm lượng chất ñộn có

thể nâng lên ñến 64% và nếu dùng 100% bentonit thì chất ñộn lên tới 84%, nghĩa là

giảm lượng xenlulo cần có trong giấy ñi ba lần

I.2.4 Bentonit dùng trong công nghiệp rượu bia

Việc sử dụng bentonit hoạt hóa làm chất hấp phụ ñã làm giảm 30% ñến 40% chi

phí công nghiệp chế biến rượu vang và các chế phẩm từ rượu vang Bentonit có khả

năng hấp phụ không chỉ các axit hữu cơ, các chất béo, các sản phẩm phụ không mong muốn trong quá trình lên men mà còn cả ion sắt và ñồng là những tác nhân gây ra bệnh hả rượu Ưu ñiểm ñặc biệt trong quá trình xử lý với chất hấp phụ là bentonit là hương vị riêng của rượu không bị mất ñi

I.2.5 Bentonit dùng trong công nghiệp tinh chế nước

Ở nhiều vùng chưa có nhà máy nước trên thế giới, việc sử dụng bentonit ñể làm sạch các nguồn nước mặt, như nước sông ngòi, kênh mương và các nguồn giếng

khoan có ý nghĩa thực tiển quan trọng Bentonit không những có khả năng làm kết

tủa các vẩn ñục, thay cho việc dùng phèn ñắt hơn nhiều, mà nó còn có khả năng hấp phụ một loạt các ion gây ñộc và một lượng lớn các vi khuẩn, chất hữu cơ có trong

nước Bentonit là một chất trao ñổi có trong tự nhiên, nó có khả năng khử tính cứng

của nước với giá thành tương ñối rẻ Khả năng lắng cạn lơ lửng trong nước, ñồng

thời với tác dụng trao ñổi ion và hấp phụ chất hữu cơ, trong ñó có các vi khuẩn gây

bệnh tạo ra giá trị ñặc biệt của bentonit trong công nghệ xử lý nước

I.2.6 Một số ứng dụng khác

Cũng từ các ñặc tính của bentonit là tính trương nở mạnh, tính dẻo người ta còn

sử dụng bentonit trong các công trình thủy lợi như ñê ñiều mương máng và những công trình phòng thủ bằng ñất Với khả năng chịu ñược nhiệt ñộ cao, bentonit ñược

dùng làm tác nhân liên kết trong sản xuất ñạn và làm khuôn ñúc ðặc biệt bentonit còn ñược dùng làm phụ gia trong thức ăn tiêu hóa cho ñộng vật, với vai trò tăng

17

thời gian lưu trữ thức ăn trong cơ quan tiêu hóa giúp tiêu hóa thức ăn và ựiều tiết axit Bentonit còn ựược sử dụng làm chất chống ẩm bằng cách sấy khô và do ựặc

tắnh hút ẩm trở lại mà có ứng dụng này (bentonit có khả năng hấp phụ lượng nước

lớn gấp khoảng 10 lần khối lượng của chúng)

Do những ứng dụng phong phú của bentonit mà trên thế giới người ta có nhu cầu khai thác và sử dụng bentonit rất lớn Năm 1995 lượng sản phẩm từ bentonit

ựược ước lượng tương ựối chắnh xác là 9,8 triệu tấn, trong ựó Mỹ là nước sử dụng

bentonit thuần Na nhiếu nhất Các nước khác như Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, đức, Australia cùng với Mỹ tiêu thụ khoảng 84% tổng sản lượng bentonit trên toàn thế giới, trong ựó Australia ựóng góp một nữa số này Năm 1985, tổng sản lượng bentonit và sét ựược ước tắnh vào khoảng 1452 triệu tấn sét dùng ựể hồ vải Giá

thành của bentonit vào năm 1997 ọ 1998 là vào khoảng 98 USD/tấn, sau ựó, do nhu

cầu thay ựổi hàng năm mà giá bentonit dao ựộng từ 50 ọ 250 USD/tấn

Việt Nam có các mỏ có trử lượng lớn như Tam Bố Ờ Di Linh Ờ Lâm đồng, Thuận Hải Ờ Bình Thuận, ở Gia Quỳ Ờ Long đất Ờ đông Nai Trong ựó mỏ Tam Bố Ờ Di Linh Ờ Lâm đồng ựược ước tắnh có trữ lượng lên tới 24.106 m3 và ựã ựược tiến hành thăm giò tỷ mỷ, ựã bắt ựầu khai thác quy mô công nghiệp

I.3 Hoạt hóa Bentonit

Bentonit tự nhiên ựã là một chất hấp phụ trao ựổi, nhưng ựể nâng cao tắnh hấp

phụ, tẩy trắng và hoạt tắnh xúc tác người ta cần tìm cách làm tăng bề mặt của nó

Tất cả các cách làm với mục ựắch như vậy ựược gọi là sự hoạt hóa bentonit Có nhiều phương pháp hoạt hóa hóa bentonit, áp dụng cho từng loại bentonit và mục

ựắch hoạt hóa, nhưng có ba phương pháp chắnh là: hoạt hóa bằng kiềm, hoạt hóa

bằng nhiệt và hoạt hóa bằng axit vô cơ

I.3.1 Hoạt hóa bằng nhiệt

Nguyên tắc của phương pháp này là dùng nhiệt ựể tách nước liên kết ra khỏi

mạng lưới tinh thể của ựất sét và ựốt cháy các chất bẩn, chất mùn trong ựó, ựồng

thời làm rạn nứt một phần các tinh thể ựể tạo thành trong mạng lưới ựất sét những khe rãnh làm tăng bề mặt và tăng ựộ xốp

18

Nước liên kết bắt ñầu bị tách ra ở ngay nhiệt ñộ thấp (gần 1100C) và ñến khoảng

2000C thì có thể tách ra hoàn toàn

Tuy vậy, khi hoạt hóa bentonit bằng nhiệt, không ñược ñun ñến nhiệt ñộ quá cao

vì ở nhiệt ñộ cao bentonit sẽ bị giảm khả năng hấp phụ và tẩy trắng ðối với mỗi loại ñất sét thì có khoảng nhiệt ñộ thích hợp riêng, thường từ khoảng 110 ÷ 1500C

I.3.2 Hoạt hóa bằng kiềm

Dùng kiềm hòa tan một số oxit lưỡng tính như: Al2O3, Fe2O3 ñể tạo trên bề mặt

những lỗ xốp và trung tâm hoạt ñộng Tuy nhiên, một số liên kết nhôm silicat bị ñứt

tạo cấu trúc khác và một số chất khác không bị hòa tan bị loại do sa lắng Mặt khác,

khi hàm lượng kim loại kiềm lớn thì hoạt tính xúc tác của nhôm silicat giảm do ion

Na+ ñầu ñộc các tâm axit Do vậy, phương pháp hoạt hóa bằng kiềm ít ñược sử

dụng, chỉ trong những trường hợp ñặc biệt nào ñó người ta mới sử dụng phương

pháp này

I.3.3 Hoạt hóa bằng axit vô cơ

ðây là phương pháp hoạt hóa bentonit hiệu quả nhất nên thường ñược sử dụng

một cách rộng rãi trong thực tế Trong quá trình hoạt hóa bentonit bằng axit, người

ta có thể dùng các axit vô cơ thông dụng như: HCl, HNO3, H2SO4

Trong những axit ñó thì tác dụng của HCl có khả năng hoạt hóa mạnh nhất, vì

ngoài khả năng hòa tan các oxit kim loại nó còn khả năng hòa tan một phần SiO2 ở

nhiệt ñộ cao Tuy vậy, HCl dễ bay hơi nên gây khó khăn cho thao tác hay ñiều

chỉnh nhiệt ñộ Tuy vậy, lợi dụng chính ñiểm yếu này mà người ta sáng chế một dây

chuyền hoạt hóa bentonit bằng HCl, trong ñó cho phép thu hồi và tái sử dụng HCl

ñể làm giảm chi phí, tăng hiệu quả kinh tế Khả năng hấp phụ, tẩy trắng và hoạt tính xúc tác của bentonit ñã hoạt hóa phụ thuộc rất nhiều vào ñiều kiện hoạt hóa như: bản chất axit hoạt hóa, nồng ñộ axit dùng cho hoạt hóa, thời gian hoạt hóa, tỷ lệ

bentonit trên axit, nhiệt ñộ hoạt hóa, ñộ phân tán của bentonit,v.v… Mỗi yếu tố ñều

có ảnh hưởng nhất ñịnh ñến chất lượng bentonit hoạt hóa ðể nghiên cứu ảnh hưởng của một yếu tố nào ñó người ta thường dùng phương pháp cô lập, nghĩa là cố ñịnh các yếu tố còn lại ðối với mỗi loại bentonit và với mỗi mục ñích người ta sẽ tìm