Giáo dục tư tưởng hồ chí minh về chiến tranh nhân dân cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học lịch sử việt nam thời kỳ 1945 1954

Do tác động của môi trường xã hội, mặt trái của cơ chế thị trường nên môn Lịch sử không được coi trọng, nội dung sách giáo khoa và phương pháp dạy học lịch sử còn thiên về cung cấp kiến

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HOÀI HẠNH

GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC

LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 - 1954 (CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO)

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2014

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS

TS Vũ Quang Hiển, người thầy đầy trách nhiệm, nhiệt tình hướng dẫn khoa học và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tới Ban giám hiệu THPT chuyên Chu Văn An; gia đình, bạn bè đã tạo điều kiện, cộng tác và ủng hộ tôi trong quá trình học tập, khảo sát, thu thập dữ liệu liên quan đến luận văn

Mặc dù tôi đã cố gắng hoàn thành luận văn nhưng nghiên cứu chắc chắn còn nhiều thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy cô

và các bạn đồng nghiệp để luận văn hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 21 tháng 4 năm 2014

Tác giả

Nguyễn Thị Hoài Hạnh

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

5

Lời cảm ơn……… ……….i

Danh mục chữ viết tắt……… ……… ……… ii

Mục lục ……… …………iii

Danh mục bảng……… ……….vi

Danh mục hình……… ……… …… vii

MỞ ĐẦU……….……… … … …1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHIẾN TRANH NHÂN DÂN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 16

1.1 Cơ sở lý luận 16

1.1.1 Một số khái niệm 16

1.1.2 Mục tiêu và đặc trưng của môn Lịch sử ở trường phổ thông 19

1.1.3 Đặc điểm tâm lý và nhận thức trong học tập lịch sử của học sinh ở trường phổ thông 22

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 26

1.2 Cơ sở thực tiễn 29

1.2.1 Thực trạng việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 29

1.2.2 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết 33

Chương 2: XÁC ĐỊNH NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CẦN GIÁO DỤC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 - 1954 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 35

2.1 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân 35

2.1.1 Kháng chiến toàn dân 35

6

2.1.2 Kháng chiến toàn diện 37

2.1.3 Kháng chiến lâu dài, dựa vào sức mình là chính 38

2.1.4 Tư tưởng chiến lược tiến công Kết hợp đánh du kích với đánh tập trung, đánh tiêu hao với đánh tiêu diệt 40

2.1.5 Xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân 42

2.1.6 Xây dựng hậu phương của chiến tranh nhân dân 44

2.2 Cấu trúc, vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 - 1954 (chương trình nâng cao) 46

2.2.1 Cấu trúc, vị trí 46

2.2.2 Mục tiêu 47

2.2.3 Nội dung cơ bản 49

2.3 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 - 1954 52

2.3.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về kháng chiến toàn dân, toàn diện, lâu dài và dựa vào sức mình là chính, xây dựng hậu phương của chiến tranh nhân dân 52

2.3.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến lược tiến công Kết hợp đánh du kích với đánh tập trung, đánh tiêu hao với đánh tiêu diệt 58

Chương 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM 1945 - 1954 (CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO) THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63

3.1 Một số yêu cầu khi xác định các biện pháp giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân 63

3.1.1 Xác định đúng những kiến thức cơ bản cần giáo dục 63

3.1.2 Đảm bảo tính khoa học và tính tư tưởng 64

3.1.3 Đảm bảo tính cụ thể, hình ảnh, giàu biểu tượng lịch sử .65

3.1.4 Phát huy tính tích cực của học sinh 66

3.1.5 Sử dụng đa dạng các biện pháp trong từng bài giảng .68

7

3.2 Một số biện pháp giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân

dân trong dạy học lịch sử Việt Nam (1945 - 1954) 69

3.2.1 Giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân cho học sinh trong giờ học nội khóa 69

3.2.2 Giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân cho học sinh thông qua hoạt động ngoại khóa 94

3.3 Thực nghiệm sư phạm 97

3.3.1 Mục đích thực nghiệm 97

3.3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 98

3.3.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 98

3.3.4 Kết quả thực nghiệm 99

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO………… ……… ……… ………… 105

PHỤ LỤC……… …….……… ……… 110

DANH MỤC BẢNG

9

Trang

Hình 3.1 Sơ đồ diễn biến cuộc đấu tranh ngoại giao và vận động

quốc tế trong cuộc kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954)……… 73 Hình 3.2 Sơ đồ khái niệm Tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh

Hồ Chí Minh 78 Hình 3.7 Nhân dân phố Mai Hắc Đế dùng giường tủ dựng chiến

lũy 79 Hình 3.8 Bộ đội cùng đồng bào các dân tộc Tây Bắc xẻ núi, làm

đường vào trận địa 80 Hình 3.9 Đoàn xe đạp thồ lương thực phục vụ chiến dịch Điện

Biên Phủ 80 Hình 3.10 Lược đồ chiến dịch Biên giới thu - đông năm 1950 81 Hình 3.11 Lược đồ chiến dịch Việt Bắc thu - đông năm 1947 83

MỞ ĐẦU

10

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, xu thế toàn cầu hóa đang phát triển mạnh mẽ, tác động to lớn đến các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, bên cạnh những ảnh hưởng tích cực thì xu thế này còn đưa lại nguy cơ “hòa tan” về văn hóa, tư tưởng đối với thế hệ trẻ Vì thế, chúng ta cần tăng cường bồi dưỡng lòng yêu

nước, tinh thần đoàn kết dân tộc, niềm tin vào chế độ cho những người Việt trẻ

Trong Luật Giáo dục (năm 2005) quy định “mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ, nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa

xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất năng lực công dân, đáp ứng nhu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [31, tr.9]

Như vậy, một trong những mục tiêu quan trọng của ngành giáo dục là đào tạo ra những con người Việt Nam có lý tưởng độc lập dân tộc, có niềm tin vào sự thành công của chủ nghĩa xã hội, đoàn kết trong xây dựng và bảo

vệ đất nước Nội dung các bài học lịch sử có lồng ghép tư tưởng Hồ Chí Minh ở trường phổ thông sẽ góp phần thực hiện mục tiêu trên

Hồ Chí Minh là một trong những nhân vật nổi bật của lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới thế kỷ XX Cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng và nhân cách của Người là những dấu son không phai trong lịch sử Đối với dân tộc

ta, Hồ Chí Minh vừa là niềm tự hào sâu sắc, một biểu tượng trung tâm, vừa

là một yếu tố văn hoá sống động không chỉ thuộc về quá khứ mà còn thuộc

về cả hiện tại và tương lai

Những tư tưởng của Người về chiến tranh nhân dân được thể hiện sâu sắc trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954), trong đó, Người luôn nhấn mạnh đến vai trò của toàn dân trong cuộc kháng chiến cũng như xây dựng hậu phương kháng chiến vững mạnh Những tư tưởng

đó đến nay vẫn là bài học cần thiết để huy động sức mạnh của toàn dân và kiều bào ta vào công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ Đổi mới Cả nước ta

đang thực hiện cuộc vận động "Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ

11

Chí Minh", để cuộc vận động có thể lan toả và ảnh hưởng mạnh mẽ hơn nữa

đến học sinh phổ thông - thế hệ sẽ kế tục sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất nước thì việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử càng cần thiết

Tuy vậy, hiện nay việc giáo dục đạo đức, tư tưởng cho học sinh ở trường phổ thông gặp nhiều khó khăn Nhà trường quá chú ý đến việc trang

bị kiến thức để nâng cao thành tích mà chưa quan tâm đúng mức đến các hoạt động giáo dục nhân cách, tư tưởng cho học sinh Vì thế, học sinh không được trang bị đầy đủ hệ thống giá trị văn hóa, đạo đức dẫn đến những biểu hiện lệnh lạc trong hành động và nhận thức

Do tác động của môi trường xã hội, mặt trái của cơ chế thị trường nên môn Lịch sử không được coi trọng, nội dung sách giáo khoa và phương pháp dạy học lịch sử còn thiên về cung cấp kiến thức, chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập dẫn đến việc giáo dục tư tưởng, nhân cách cho các em thông qua dạy học lịch sử gặp nhiều khó khăn

Trong khi đợi đổi mới từ hệ thống giáo dục, bản thân người giáo viên lịch sử cần chủ động tìm hiểu và áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại tạo sự hứng thú, yêu thích đối với môn lịch sử, từ đó tìm ra những biện pháp thích hợp để giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh cho học sinh trong trường phổ thông nhằm phục vụ cho mục tiêu giáo dục đạo đức, nhân cách, tư tưởng mà Luật Giáo dục đã đề ra

Chính vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Giáo dục tư tưởng

Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 - 1954 (chương trình nâng cao)” làm luận văn thạc sĩ chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học

lịch sử

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Tài liệu nghiên cứu về giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử

Các sách, giáo trình, chuyên đề (nước ngoài và trong nước)

12

Các vấn đề của lý luận dạy học hiện đại, tâm lý HS, các phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học lịch sử nói riêng trong trường phổ thông được các nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu

I.Ia.Lecne trong cuốn Dạy học nêu vấn đề, Nxb Giáo dục, Hà Nội,

1977 trình bày cơ sở lý luận và bản chất của việc dạy học nêu vấn đề, nhấn mạnh đến việc phát triển tiềm lực sáng tạo của thế hệ trẻ Tác giả cho rằng hoạt động sáng tạo bao giờ cũng được xây dựng trên một nội dung nào đó Nội dung ấy trong dạy học là các tri thức và kỹ năng trên các lĩnh vực khác nhau

Trong tác phẩm Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào, Nxb Giáo dục,

Hà Nội, 1973, của N.G.Đairri, tác giả chỉ rõ những yêu cầu quan trọng nhất của một giờ học lịch sử Đó là việc xác định một cách đúng đắn ý nghĩa của giờ học, tính toàn diện, khoa học của kiến thức lịch sử, việc xây dựng một viễn cảnh trong khi học lịch sử Tiến sĩ nhấn mạnh đến sự khác biệt cơ bản giữa những hoạt động nhận thức trong khi GV truyền đạt kiến thức có sẵn

và khi hình thành kiến thức trên cơ sở hành động suy nghĩ độc lập của HS Trong tác phẩm này, ông đã thiết kế một sơ đồ có ý nghĩa lớn trong việc hướng dẫn GV sử dụng SGK và các tài liệu tham khảo trong giảng dạy N.V.Savin với cuốn sách Giáo dục học, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội,

1983 đã nêu ra vấn đề làm thế nào để khơi gợi được hoạt động nhận thức tích cực của HS để hình thành nên các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong cuốn Giáo dục học, tập 1, Nxb

Giáo dục, Hà Nội, 1987 chỉ rõ mối quan hệ giữa dạy và học, thầy và trò và cuối cùng tập trung ở kết quả nhận thức của HS Vì thế chỉ có thể tìm thấy bản chất của quá trình dạy học ở mối quan hệ giữa HS và tài liệu học tập, ở hoạt động nhận thức của bản thân HS

Cuốn Những vấn đề cơ bản giáo dục học hiện đại, Nxb Giáo dục, Hà

Nội, 1998 của Thái Duy Tuyên, trong phần III - Những vấn đề cấp thiết, vấn

đề giáo dục đạo đức được đưa lên hàng đầu Tác giả đã nêu lên thực trạng,

13

đặc điểm, yêu cầu và phương pháp giải quyết vấn đề giáo dục đạo đức cho

HS Những giải pháp do tác giả đưa ra mang tính chất định hướng trong công tác giáo dục đạo đức, tư tưởng cho HS trong quá trình dạy học ở trường phổ thông

Những tài liệu nghiên cứu về vấn đề dạy và học lịch sử trong nhà trường phổ thông rất phong phú

Giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử của Phan Ngọc Liên - Trần

Văn Trị, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2004 dành một chương viết về giáo dục tư tưởng thông qua khóa trình lịch sử ở trường phổ thông Các tác giả khẳng định “tác dụng quan trọng của sử học cũng như của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông là giáo dục trí tuệ, tư tưởng chính trị, tình cảm, đạo đức” [28, tr.76] Do đó, “sẽ sai lầm nếu biến khoa học (môn học) thành những công thức, nếu tiến hành giáo dục tư tưởng bằng những khẩu hiệu tốt đẹp, sáo rỗng và chẳng có tác dụng gì” [28, tr.77] Từ đó, các tác giả đề xuất cách thức giáo dục tư tưởng cho HS “giáo dục lý tưởng trong học tập lịch sử, trước hết phải làm cho HS nhận thức rõ và đúng quá khứ, thấy được khuynh hướng tất yếu của sự phát triển xã hội loài người” [28, tr.77] Những định hướng này giúp tác giả xây dựng các biện pháp giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho HS

Tác giả Nguyễn Thị Côi với cuốn sách Các con đường, biện pháp

nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư

phạm, Hà Nội, 2011 khẳng định hiệu quả bài học lịch sử thể hiện ở ba mặt là hình thành kiến thức, kết quả giáo dục và phát triển toàn diện của HS Trong

đó, “bài học hiệu quả phải đạt được mục tiêu giáo dục đề ra Kết quả giáo dục thể hiện ở thái độ, xúc cảm của HS đối với các sự kiện, nhân vật… Mặt khác, kết quả giáo dục còn thể hiện ở kỹ năng của HS trong việc đánh giá đúng sự kiện, vai trò của nhân vật lịch sử… những biểu hiện này là cơ sở để giáo dục cho HS tư tưởng chính trị, đạo đức trong quá trình học tập” [6, tr.12-13]

14

Giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử tập II, Nxb Đại học Sư phạm,

Hà Nội, 2007 do Phan Ngọc Liên (Chủ biên) có những phân tích sâu sắc về việc thực hiện chức năng giáo dục bộ môn lịch sử ở trường THPT Giáo trình nhấn mạnh “giáo dục tư tưởng chính trị, truyền thống dân tộc, phẩm chất đạo đức cho học sinh qua dạy học lịch sử ở trường phổ thông là điều rất cần thiết, quan trọng Song vấn đề ở đây là hiệu quả giáo dục, chứ không phải là sự phô trương hình thức, công thức giáo điều, áp đặt” [29, tr.263]

Các cuốn sách của Nguyễn Thị Côi (Chủ biên), Các hình thức tổ chức

dạy học lịch sử ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2005;

Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Phương pháp dạy học lịch sử tập I, II Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2010; Trịnh Đình Tùng, Phát huy tính tích cực của

học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở Nxb Giáo dục, Hà

Nội, 1999… đã cung cấp kiến thức về hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử hiện đại phù hợp với nội dung bộ môn, hướng đến việc phát huy tính tích cực của HS Các phương pháp dạy học, biện pháp sư phạm được các tác giả trình bày một cách hệ thống, tiếp cận với các xu hướng dạy học mới, áp dụng những mặt tích cực của phương pháp dạy học truyền thống, đồng thời

sử dụng hiệu quả các phương pháp dạy học hiện đại phù hợp với tâm lý lứa tuổi HS phổ thông Những cuốn sách này là cơ sở lý luận quan trọng để tác giả xây dựng các biện pháp, kỹ thuật dạy học hiệu quả trong việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND thông qua các bài học lịch sử

Bài viết về phương pháp dạy học lịch sử

Tác giả Nguyễn Thị Côi trong bài viết “Một số phương hướng, biện

pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông” trên tạp chí

Giáo dục số 202 năm 2008 đã trình bày khái quát về các biện pháp dạy học lịch sử như trao đổi đàm thoại, sử dụng đồ dùng trực quan kết hợp với trao đổi đàm thoại, ra bài tập về nhà…

Tạp chí Khoa học, Đại học Quốc gia Hà Nội số 1S, 2009 đăng bài

“Vận dụng mô hình tiếp cận công nghệ (TAM) trong dạy học môn lịch sử ở

15

trường THPT” của tác giả Hoàng Thanh Tú đã đề xuất những định hướng cơ

bản trong việc sử dụng phương tiện công nghệ hỗ trợ hoạt động dạy và học môn lịch sử ở trường THPT theo mô hình tiếp cận công nghệ Trong đó, GV

là người thiết kế nguồn tài liệu hỗ trợ, thiết kế câu hỏi, bài tập tương tác vào bài giảng để tổ chức dạy học trên lớp; đồng thời hướng dẫn HS vẽ sơ đồ, thiết kế thẻ nhớ và thiết kế các sản phẩm học tập khác

Bài viết “Bộ môn lịch sử với việc hình thành và phát triển nhân cách

ở học sinh” của tác giả Trịnh Đình Tùng đăng trong tạp chí Nghiên cứu giáo

dục, số 350, chuyên đề quý IV năm 2004 khẳng định ưu thế của môn lịch sử trong việc hình thành giá trị nhân cách con người

Công trình nghiên cứu về phương pháp dạy học lịch sử

Một số luận văn của các học viên trường Đại học sư phạm Hà Nội đã

đề cập đến nội dung giáo dục tư tưởng, đạo đức cho HS trong dạy học lịch

sử như “Các biện pháp giáo dục truyền thống cách mạng địa phương cho

học sinh trung học phổ thông tỉnh Cà Mau thông qua các bộ môn khoa học

xã hội” của Thái Văn Long - 2003; “Thiết kế hoạt động giáo dục truyền thống yêu nước cho đội viên đội TNTP Hồ Chí Minh trường THCS huyện Hoằng Hóa - Thanh Hóa” của Cao Xuân Hải - 2010; “Giáo dục truyền thống yêu nước cho thanh niên huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội hiện nay”

của Lê Thị Khánh Vân - 2011

Một số luận văn đề cập đến các biện pháp dạy học lịch sử Việt Nam

giai đoạn 1945 - 1954 như Nguyễn Thị Xuân Khang (2009), “Sử dụng tài

liệu lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954, lớp 12, THPT (Chương trình chuẩn)”

Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội; Lê Thị

Chuyên (2012), “Sử dụng văn kiện Đảng theo hướng phát huy tính tích cực

của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 lớp 12, trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)”

16

2.2 Tài liệu nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh

Các sách, giáo trình, chuyên đề về tư tưởng Hồ Chí Minh

Cuốn Một số vấn đề nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Công an

nhân dân, Hà Nội, 2005 của Đại tướng Võ Nguyên Giáp góp phần làm sáng

tỏ hơn những giá trị tư tưởng cơ bản của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời gợi mở một số vấn đề về nguồn gốc, nội dung, đối tượng, phương pháp nghiên cứu và cách vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào sự nghiệp đổi mới

Tác giả Lê Văn Thái với cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng lực

lượng vũ trang cách mạng Việt Nam trong thời kỳ 1930 - 1945, Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội, 2005 đã góp phần làm sáng tỏ nguồn gốc, quá trình hình thành và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng lực lượng vũ trang trong giai đoạn từ tháng 2/1930 đến tháng 8/1945 Những quan điểm

cơ bản của Hồ Chí Minh về lực lượng vũ trang trong giai đoạn này không chỉ soi sáng cho thực tiễn xây dựng lực lượng vũ trang lúc bấy giờ mà còn tiếp tục soi sáng cho các giai đoạn lịch sử kế tiếp nhằm tiếp tục củng cố nền tảng tư tưởng của quân đội trong giai đoạn hiện nay

Sách Sức mạnh dân tộc của cách mạng Việt Nam dưới ánh sáng tư

tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003 của tác giả Lê

Mậu Hãn trình bày một cách khái quát những vấn đề cơ bản của sức mạnh dân tộc Việt Nam dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh từ khi Người ra đi tìm đường cứu nước, đến với chủ nghĩa Mác - Lê-nin, nghiên cứu lý luận giải phóng dân tộc rồi bắt tay vào sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam cho đến ngày nay

Tác giả Lê Văn Tích (chủ biên), Đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc

sống mấy vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008

nêu khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phân tích thực trạng công tác tổ chức, giáo dục, tuyên truyền tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay Cuốn sách nêu rõ cơ sở lý luận của việc xây dựng phương pháp đưa tư

17

tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống trên cơ sở đó trình bày các hình thức, biện pháp đưa tư tưởng Hồ Chí Minh vào cuộc sống

Tác giả Nguyễn Trung Thu, Tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng

sản Việt Nam về xây dựng con người mới, văn hóa mới, Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội, 2013 đã đề cập đến nhiều vấn đề cơ bản trong đường lối, chỉ đạo thực hiện các hoạt động văn hóa, văn nghệ của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh

Sách Mãi mãi học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009 với các bài viết của nhiều tác giả đã nêu bật những nội dung cơ bản về tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh như trung với nước, hiếu với dân, cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư, yêu thương quý trọng con người, luôn tin tưởng ở quần chúng, sống có tình có nghĩa, tinh thần quốc tế trong sáng…

Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh của Hội đồng Trung ương chỉ đạo

biên soạn Giáo trình Quốc gia các bộ môn Khoa học Mác - Lê-nin, Tư tưởng

Hồ Chí Minh đã cố gắng phản ánh được những thành tựu mới nhất trong nghiên cứu tư tưởng Hồ chí Minh từ sau Đại hội VII của Đảng đến nay,

đóng vai trò là "khung định hướng về quan điểm và liều lượng tri thức cơ

bản" để có thể biên soạn các chuyên đề, bài giảng tư tưởng Hồ Chí Minh

cho những đối tượng khác nhau trong các nhà trường của cả nước

Nguyễn Khánh Bật (chủ biên), Những bài giảng về môn học tư tưởng

Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999; Trần Thị Huyền -

Phạm Quốc Thành (đồng chủ biên), Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh (hỏi và

đáp), Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2004; Phạm Ngọc Anh (chủ biên), Hỏi và đáp môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011 giới

thiệu một cách hệ thống, cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh dưới dạng chuyên

đề hoặc các câu hỏi đáp ứng những yêu cầu của công tác nghiên cứu, giảng dạy và học bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh

18

Các bài viết về tư tưởng Hồ Chí Minh đăng trên tạp chí

Tác giả Vũ Quang Hiển với bài viết Tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh

in trong sách Một số chuyên đề về tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội, 2003 giới thiệu những nội dung cụ thể của tư tưởng quân

sự Hồ Chí Minh tập trung là nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND

Bài viết “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng lực lượng dân quân du

kích và chiến tranh du kích”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử (3), tr.3-10, 2000

của tác giả Vũ Quang Hiển phân tích những biểu hiện cụ thể của tư tưởng

Hồ Chí Minh về chiến tranh du kích

Tác giả Bùi Thị Thu Hà (2004), “Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh

khi dạy hệ thống bài “Chiến thắng Điện Biên Phủ” trong môn lịch sử lớp 12

THPT”, Tạp chí Giáo dục (86); Trần Viết Lưu (2011), “Tích hợp giáo dục

tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, Tạp chí

Giáo dục (261); Lê Kim Hải (1994), “Tư tưởng Hồ Chí Minh và việc giảng

dạy giai đoạn lịch sử 1945 - 1946”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục (7), đề

xuất một số nội dung và biện pháp giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử nhất là trong dạy học lịch sử Việt Nam ở lớp 12

Công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh

Hiện nay, chỉ có một số ít công trình nghiên cứu giáo dục tư tưởng Hồ

Chí Minh trong trường THPT tiêu biểu như Lê Đăng Lương (2009), “Một số

biện pháp giáo dục đạo đức cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh qua dạy học lịch sử Việt Nam lớp 9 THCS (vận dụng ở huyện Triệu Sơn - Thanh Hóa)” Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội; Trần

Thị Bích Thủy (2012), “Giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc

và giải phóng dân tộc trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 -

1945, lớp 12 trung học phổ thông (chương trình chuẩn)”, Luận văn thạc sĩ

Sư phạm lịch sử, Đại học Giáo dục Những luận văn này tiếp cận tư tưởng

Hồ Chí Minh theo hướng tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống các quan điểm

về cách mạng Việt Nam gồm: tư tưởng về dân tộc và cách mạng giải phóng

19

dân tộc và tư tưởng về đạo đức, đồng thời đề xuất những biện pháp giáo dục

tư tưởng Hồ Chí Minh về các nội dung trên cho HS phổ thông

Các tài liệu và công trình nghiên cứu đã làm sáng tỏ một số vấn đề sau:

Thứ nhất, các tác phẩm về tư tưởng Hồ Chí Minh đã nêu rõ nguồn

gốc và quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh từ đó làm cơ sở để phân tích một cách hệ thống, toàn diện các nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh theo hai phương thức tiếp cận Một là, tư tưởng Hồ Chí Minh được nhận diện như một hệ thống tri thức tổng hợp, bao gồm tư tưởng triết học; tư tưởng kinh tế; tư tưởng chính trị; tư tưởng quân sự; tư tưởng văn hóa, đạo đức và nhân văn Hai là, tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống các quan điểm về cách mạng Việt Nam, bao gồm: Tư tưởng về vấn đề dân tộc và cách mạng giải phóng dân tộc; về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa

xã hội; về Đảng Cộng sản Việt Nam; về đại đoàn kết dân tộc; về Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân…

Thứ hai, phân tích những quan điểm cốt lõi của Người về CTND Việt

Nam, bao gồm những quan điểm về mục đích, tính chất, phương thức và nghệ thuật quân sự Từ đó phân tích tác dụng của tư tưởng Hồ Chí Minh trong nghệ thuật chỉ đạo chiến tranh của Đảng ta đối với các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ

Thứ ba, các tác phẩm về giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử

đưa ra các nguyên tắc, hình thức và biện pháp sư phạm để giáo dục tư tưởng cho HS qua dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Thứ tư, các công trình nghiên cứu và bài viết trên tạp chí đã đề xuất

một số biện pháp giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong một bài học, một giai đoạn lịch sử cụ thể của SGK Lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn)

2.3 Những vấn đề các công trình nghiên cứu chưa làm sáng tỏ

Hiện nay, chưa có tài liệu nào đi sâu nghiên cứu để trả lời một cách hệ thống các câu hỏi sau:

20

Thứ nhất, việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong dạy

học lịch sử Việt Nam ở các trường THPT đặc biệt trong các lớp học ban khoa học xã hội có vai trò, ý nghĩa gì?

Thứ hai, việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho học sinh

THPT dựa trên những cơ sở lý luận nào?

Thứ ba, thực tiễn của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND

ở trường THPT hiện nay như thế nào?

Thứ tư, những nội dung lịch sử Việt Nam nào ở lớp 12 (chương trình

nâng cao) chứa đựng tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND?

Thứ năm, có những biện pháp sư phạm nào để giáo dục tư tưởng Hồ

Chí Minh về CTND trong dạy học lịch sử nói chung, dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 (chương trình nâng cao) nói riêng?

2.4 Những vấn đề đề tài sẽ đi sâu nghiên cứu

Trên cơ sở tiếp thu những thành quả nghiên cứu của các công trình đi trước, luận văn tập trung giải quyết các vấn đề sau:

Thứ nhất, phân tích vai trò, ý nghĩa quan trọng của việc giáo dục tư

tưởng Hồ Chí Minh từ đó lý giải sự cần thiết của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong dạy học lịch sử Việt Nam (chương trình nâng cao)

ở trường THPT

Thứ hai, nghiên cứu cơ sở lý luận của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí

Minh về CTND cho học sinh THPT

Thứ ba, đánh giá chung thực trạng giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về

CTND ở các trường THPT hiện nay Từ đó nêu ra những vấn đề của thực tiễn đặt ra cần giải quyết

Thứ tư, nghiên cứu cấu trúc chương trình môn lịch sử lớp 12 (chương

trình nâng cao) và xác định những nội dung cụ thể có chứa đựng tư tưởng

Hồ Chí Minh về CTND

Thứ năm, đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm giáo dục tư tưởng

Hồ Chí Minh về CTND cho HS trong các giờ nội khóa cũng như ngoại khóa

21

và thực nghiệm sư phạm để khẳng định mức độ hiệu quả của các biện pháp

đó

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân trong dạy học lịch sử Việt Nam 1945 - 1954 (chương trình nâng cao)

- Nội dung nghiên cứu: luận văn không đi sâu vào trình bày tư tưởng

Hồ Chí Minh mà tập trung xác định những nội dung chủ yếu của tư tưởng

Hồ Chí Minh về CTND trong lịch sử Việt Nam (1945 - 1954), từ đó đề xuất các biện pháp giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho học sinh THPT

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân cho học sinh THPT, đề tài xác định những nội dung lịch sử Việt Nam 1945 - 1954 trong SGK Lịch sử lớp 12 (chương trình nâng cao) có chứa đựng tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân, từ đó đề xuất các biện pháp dạy học những nội dung đó

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu các vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài như tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND, lý luận dạy học hiện đại, lý luận phương pháp dạy học lịch sử

22

- Tìm hiểu mục tiêu, nội dung chương trình SGK Lịch sử lớp 12 (chương trình nâng cao), chọn lọc những kiến thức lịch sử có liên quan để giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND

- Khảo sát thực trạng dạy học lịch sử ở trường THPT để tìm hiểu cơ

sở thực tiễn cho việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho HS

- Đề xuất một số biện pháp sư phạm để giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho HS trong trường phổ thông

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá những đề xuất và rút ra các kết luận khoa học

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Đề tài dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề giáo dục và giáo dục lịch sử Đặc biệt là Nghị quyết Đại hội VII (6/1991) và tài liệu tập huấn tích hợp nội dung học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh (môn Lịch sử) của Bộ Giáo dục và đào tạo

Đề tài còn dựa trên quan điểm của lý luận dạy học hiện đại, giáo dục học, tâm lý học và các ngành khoa học có liên quan

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phân tích các tài liệu giáo dục học, giáo dục lịch sử, tâm lý học và các tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài

- Phân tích, so sánh chương trình, nội dung SGK Lịch sử lớp 12 (chương trình nâng cao)

- Điều tra thực tế việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong trường THPT qua phiếu điều tra, phỏng vấn, dự giờ, kiểm tra…

- Thực nghiệm sư phạm: soạn bài, tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi của giả thuyết khoa học

- Sử dụng toán học thống kê để xử lý các số liệu điều tra

23

6 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng các biện pháp sư phạm trong đề tài thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho học sinh THPT

7 Đóng góp của đề tài

- Xác định được nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND có thể và cần giáo dục trong chương trình lịch sử lớp 12 (chương trình nâng cao)

- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh

về CTND trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông

- Trình bày thực trạng của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông hiện nay

- Xác định các biện pháp thích hợp để giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh

về CTND trong dạy học lịch sử Việt Nam để từ đó nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức, nhân cách cho HS

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

8.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài góp phần làm phong phú thêm lý luận dạy học bộ môn về vấn

đề giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh cho HS trong trường phổ thông

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ giúp cho bản thân và các đồng nghiệp vận dụng vào việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong dạy học lịch sử Những biện pháp được nêu trong đề tài góp phần vào việc giáo dục toàn diện cho HS và nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông

9 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

24

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông

Chương 2: Xác định nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân cần giáo dục cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945

- 1954 ở trường trung học phổ thông

Chương 3: Một số biện pháp giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam 1945 - 1954 (chương trình nâng cao) Thực nghiệm sư phạm

25

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG

HỒ CHÍ MINH VỀ CHIẾN TRANH NHÂN DÂN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Bên cạnh đó, tư tưởng còn được dùng với nghĩa học thuyết, là một hệ thống những quan điểm, quan niệm, luận điểm được xây dựng trên một nền tảng triết học (thế giới quan và phương pháp luận) nhất quán, đại biểu cho ý chí, nguyện vọng của một giai cấp, một dân tộc, được hình thành trên cơ sở hiện thực thực tiễn nhất định và trở lại chỉ đạo hoạt động thực tiễn, cải tạo hiện thực [9, tr.203]

1.1.1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh

Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống những luận điểm về cách mạng Việt Nam từ cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân tiến lên chủ nghĩa xã hội nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, góp phần vào sự nghiệp cách mạng thế giới Điều cốt lõi nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, là không có gì quý hơn độc lập, tự do [2, tr.11]

Tư tưởng Hồ Chí Minh là lý luận về con đường cách mạng Việt Nam: Thực hiện cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng chế độ dân chủ nhân dân, tiến dần lên chủ nghĩa xã hội, không kinh qua giai đoạn phát triển tư

ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi [8, tr.88]

1.1.1.3 Chiến tranh

Chiến tranh là sự xung đột vũ trang giữa các dân tộc, các quốc gia, các giai cấp, các tập đoàn nhằm thực hiện mục đích chính trị, kinh tế nhất định [50, tr.206]

Chiến tranh là hiện tượng xã hội, chính trị được thể hiện ở cuộc đấu tranh vũ trang giữa các nước hoặc liên minh các nước Mọi cuộc chiến tranh xét về bản chất xã hội đều là sự tiếp tục chính trị bằng bạo lực Về mục đích, tính chất có thể phân ra chiến tranh chính nghĩa và chiến tranh phi nghĩa [23, tr.81-82]

1.1.1.4 Chiến tranh nhân dân

Chiến tranh nhân dân là chiến tranh chính nghĩa do quần chúng nhân dân tiến hành, có lực lượng vũ trang làm nòng cốt, dưới sự lãnh đạo của một đảng cách mạng tiến bộ, đấu tranh bằng mọi hình thức để đạt được thắng lợi hoàn toàn [23, tr.87]

Chiến tranh nhân dân là chiến tranh do toàn dân tiến hành vì lợi ích của nhân dân, đấu tranh với địch một cách toàn diện bằng mọi hình thức, có lực lượng vũ trang nhân dân làm nòng cốt [50, tr.206]

Quan điểm của Đảng Cộng sản về CTND đã được Đại hội Đảng lần thứ II năm 1951 khẳng định trong Chính cương của Đảng “Cuộc kháng

27

chiến Việt Nam là cuộc CTND” “CTND phải do toàn dân tiến hành, chủ yếu là nhân dân lao động, dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân Vì nhân dân lao động có một tinh thần cách mạng kiên quyết và bền bỉ, vì giai cấp công nhân là giai cấp triệt để cách mạng nhất Trong điều kiện lịch sử hiện nay của nước ta, rõ ràng chiến tranh là do toàn dân ta tiến hành vì những quyền lợi cơ bản của nhân dân dưới sự lãnh đạo của chính đảng của giai cấp công nhân” [5, tr.122-123]

Như vậy, chiến tranh nhân dân là cuộc chiến tranh do đông đảo quần chúng nhân dân tiến hành vì lợi ích của nhân dân, có lực lượng vũ trang làm nòng cốt, dưới sự lãnh đạo của giai cấp tiến bộ; đấu tranh với địch một cách toàn diện bằng mọi hình thức và vũ khí có trong tay chống lại sự xâm lược

từ bên ngoài hoặc chống lại ách áp bức thống trị bên trong [5, tr.123] Mục đích chính trị của CTND càng triệt để, sự lãnh đạo càng đúng đắn thì lực lượng tham gia càng đông đảo, mạnh mẽ Sức mạnh và nghệ thuật của CTND tạo điều kiện cho các dân tộc nhỏ có thể đánh thắng những kẻ thù xâm lược có quân đội lớn mạnh hơn

1.1.1.5 Giáo dục

Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra [50,

tr.492]

Ở phạm vi rộng nhất, giáo dục có thể hiểu là quá trình hình thành nhân cách dưới ảnh hưởng của những tác động chủ quan và khách quan, có

ý thức và không có ý thức của cuộc sống, hoàn cảnh xã hội đối với cá nhân

Ở cấp độ thứ hai, giáo dục có thể hiểu là hoạt động có mục đích của

xã hội, với nhiều lực lượng giáo dục, tác động có kế hoạch, có hệ thống đến con người để hình thành những phẩm chất nhân cách

Ở cấp độ thứ ba, giáo dục được hiểu là quá trình tác động có kế hoạch, có nội dung và bằng phương pháp khoa học của các nhà sư phạm

28

trong nhà trường tới HS nhằm giúp cho họ nhận thức, phát triển trí tuệ và hình thành những phẩm chất nhân cách Đó là quá trình sư phạm Ở cấp độ này giáo dục bao gồm: quá trình dạy học và quá trình giáo dục theo định nghĩa hẹp

Ở cấp độ thứ tư, giáo dục được hiểu là quá trình bồi dưỡng để hình thành những phẩm chất đạo đức cụ thể, thông qua việc tổ chức cuộc sống, hoạt động và giao lưu

1.1.2 Mục tiêu và đặc trưng của môn Lịch sử ở trường phổ thông

1.1.2.1 Mục tiêu của môn Lịch sử ở trường phổ thông

Mục tiêu của nền giáo dục Việt Nam là nhằm đào tạo những công dân xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, hòa nhập vào khu vực và thế giới giữ vững độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo vệ và phát huy bản sắc dân tộc trong văn hóa và các lĩnh vực khác Mục tiêu này là sự khẳng định cái đích phải đạt được trong quá trình giáo dục và đào tạo, với những biện pháp, phương tiện cần thiết, có hiệu quả

Mục tiêu môn Lịch sử là việc cụ thể hóa mục tiêu giáo dục chung, vị trí, nội dung, chức năng nhiệm vụ của bộ môn Chương trình Giáo dục phổ thông (ban hành tháng 5/2006) đã xác định mục tiêu môn Lịch sử như sau: Môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp cho HS có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới; góp phần hình thành ở HS thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các chức năng tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

Như vậy, sau khi học xong chương trình phổ thông, HS cần đạt được những yêu cầu sau đây:

Về kiến thức: Hiểu biết về quá trình phát triển của lịch sử dân tộc từ

nguồn gốc đến nay trên cơ sở nắm vững được những sự kiện nổi bật của

Có hiểu biết về một số nội dung cơ bản, cần thiết về nhận thức xã hội như: kết cấu xã hội loài người, mối quan hệ giữa các yếu tố trong cơ cấu hệ thống xã hội, vai trò to lớn của sản xuất (vật chất, tinh thần) trong tiến trình lịch sử, vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân, nguyên nhân và động lực tạo ra các chuyển biến lịch sử theo quy luật vận động của lịch sử

Về kỹ năng: Hình thành các kỹ năng cần thiết trong học tập bộ môn

như xem xét các sự kiện lịch sử trong các mối quan hệ về không gian, thời gian (đồng đại, lịch đại) Kỹ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát, đánh giá các sự kiện, hiện tượng lịch sử, nhân vật lịch sử

Bồi dưỡng năng lực phát hiện, đề xuất và giải quyết các vấn đề lịch sử (điều tra, thu thập, xử lý thông tin, nêu dự kiến giải quyết vấn đề, tổ chức thực hiện, dự kiến, kiểm tra tính đúng đắn, thông báo, trình bày kết quả)

Hình thành năng lực tự học, tự làm giàu tri thức lịch sử qua các nguồn tài liệu khác nhau

Về thái độ: Hình thành cho các em những quan điểm tư tưởng, lập

trường Giáo dục tư tưởng đạo đức và hình thành nhân cách, tình cảm đúng đắn, góp phần đào tạo toàn diện con người Việt Nam có tinh thần yêu Tổ quốc, trung thành với lí tưởng xã hội chủ nghĩa, cụ thể:

Giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, có niềm tin vững chắc vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, noi gương các thế hệ cha anh đi trước, phấn đấu học tập, rèn luyện để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

30

Niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc Có ý thức làm nghĩa vụ công dân, biết gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc, có năng lực và trình độ khoa học nhất định, hình thành những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống, có thể thích ứng với mọi điều kiện

Có tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, văn minh, tiến bộ xã hội, hòa bình dân chủ

Như vậy, bộ môn Lịch sử ở trường THPT không những cung cấp kiến thức cơ bản có hệ thống mà còn giáo dục tư tưởng, tình cảm, nhân cách đúng đắn và phát triển toàn diện cho HS

1.1.2.2 Đặc trưng của môn Lịch sử ở trường phổ thông

Khác với các bộ môn khoa học khác ở trường phổ thông, bộ môn Lịch

sử có những đặc trưng riêng, đó là: tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống, sự thống nhất giữa sử và luận

Lịch sử mang tính quá khứ Bao gồm tất cả những sự kiện, hiện tượng

lịch sử đã xảy ra trong quá khứ, chúng ta không thể trực tiếp quan sát lịch sử

mà chỉ nhận thức chúng một cách gián tiếp thông qua các tài liệu được lưu lại hoặc dựa vào các hiện tượng lịch sử tương tự của cái mới xảy ra hay của các dân tộc khác để phân tích suy nghĩ về những vấn đề lịch sử chúng ta đang nghiên cứu Như vậy, trong việc dạy học lịch sử có những khó khăn nhất định nhưng bên cạnh đó nó rất thuận lợi giúp GV bồi dưỡng và phát triển trí tưởng tượng tái tạo của HS

Lịch sử mang tính không lặp lại Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ

xảy ra trong một thời gian và không gian nhất định, không có một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào hoàn toàn giống nhau, dù có điểm giống nhau Chính

vì lẽ đó, buộc các nhà giảng dạy lịch sử khi trình bày một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào đó trong lịch sử phải xem xét tính cụ thể cả về thời gian và không gian làm nảy sinh sự kiện, hiện tượng đó Qua đó biết phân biệt các

sự kiện đã xảy ra

31

Lịch sử có tính cụ thể Khoa học nghiên cứu tiến trình cụ thể của các

nước các dân tộc khác nhau và quy luật của nó Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc

do những điều kiện lịch sử khác nhau mà mang những nét khác nhau Chính đặc điểm này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể sinh động bao nhiêu càng hấp dẫn bấy nhiêu

Lịch sử mang tính hệ thống (tính lôgích lịch sử) Nội dung tri thức

lịch sử rất phong phú bao gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa nghệ thuật, khoa học kĩ thuật… SGK Lịch sử ở trường phổ thông tuy giản lược song đã bao quát được các mặt đó Những nội dung của tri thức lịch sử có mối đan xen phức tạp với nhau Điều này đòi hỏi GV khi giảng dạy lịch sử phải chú ý đến các sự kiện, hiện tượng lịch sử, các mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề lịch sử để cung cấp cho HS những tri thức khoa học mang tính hệ thống và hoàn chỉnh

Tính thống nhất giữa “sử” và “luận” Trong giảng dạy lịch sử người

GV phải đảm bảo sự thống nhất giữa trình bày sự kiện với giải thích, bình luận Mọi giải thích, bình luận đều phải xuất phát từ sự kiện lịch sử cụ thể, chính xác, đáng tin cậy và không có sự kiện, hiện tượng nào không được giải thích làm sáng tỏ bản chất của sự kiện, hiện tượng đó

Xác định những đặc điểm của tri thức lịch sử (đồng thời việc am hiểu đặc điểm của hiện thực lịch sử) giúp chúng ta tìm ra các phương pháp, con đường phù hợp cho việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông

1.1.3 Đặc điểm tâm lý và nhận thức trong học tập lịch sử của học sinh ở trường phổ thông

1.1.3.1 Đặc điểm tâm lý của học sinh trung học phổ thông

HS THPT là thời kì cuối tuổi thiếu niên đầu tuổi thanh niên (từ 15 đến

18 tuổi), sự phát triển thể chất đang hoàn chỉnh, có sự trưởng thành về giới tính, vai trò xã hội của trẻ em thay đổi rõ rệt Tâm lí các em có nhiều thay đổi, muốn trở thành người lớn Hoạt động học tập gắn liền với xu hướng học lên, với xu hướng chọn nghề, vào đời HS THPT luôn có xu hướng tìm hiểu,

32

khám phá các môn khoa học với một tinh thần thái độ tích cực độc lập như nhà khoa học và khi đã có hứng thú học tập môn khoa học nào đó thì sẽ rất say mê nghiên cứu chúng để đạt kết quả cao Trình độ nhận thức của các em

đã phát triển ở mức độ nhất định, có ý thức cao và hứng thú đối với môn học Thái độ học tập có ý thức của các em sẽ thúc đẩy sự phát triển tính chủ động của các quá trình nhận thức và năng lực điều khiển bản thân trong hoạt động học tập HS ở lứa tuổi này khi các em có sự phát triển trí tuệ ở mức cao, có sự phát triển mạnh về tự ý thức, tự đánh giá, có khả năng tư duy trừu tượng hóa Vì vậy, người GV cần nghiên cứu sử dụng những phương pháp giảng dạy để làm cho HS phát huy được hết các yếu tố đó, hướng dẫn các em phát huy tính tích cực học tập của mình nhằm đạt hiệu quả giáo dục

HS THPT do có vốn hiểu biết nhất định về cuộc sống, lại có điều kiện tiếp xúc với nhiều luồng thông tin và biết nhận định đánh giá nhất định, nên khi không thỏa mãn với những gì GV cung cấp, nhất định các em sẽ tìm cách làm sáng tỏ vấn đề, đồng thời các em cũng biết nhận định đúng sai về kiến thức trong bài giảng của thầy, cô Vì vậy, bài giảng của thầy cô chỉ thuyết phục được HS khi những vấn đề đưa ra có những căn cứ khoa học rõ ràng, đầy đủ Lịch sử là một môn khoa học, nghiên cứu về quá khứ, nên tính khách quan, khoa học càng được coi trọng

Mặt khác, lứa tuổi HS THPT đã có một quá trình tích luỹ một hệ thống tri thức, kỹ năng, lối sống, hành vi… trong nhiều năm, nên đã có khả năng đúc kết những suy nghĩ của mình trong việc nhìn nhận thế giới Các

em đã có cái nhìn nhận chung nhất đối với những quy luật của tự nhiên, xã hội và con người Tuy nhiên thế giới quan của các em chưa đạt mức sâu sắc, vững bền Cách nhìn nhận về tự nhiên, xã hội và con người của lứa tuổi này giúp các em có những lý giải đối với các hiện tượng trong cuộc sống cũng như bản thân mình Song cũng có khá nhiều câu hỏi trong thực tế vượt quá khả năng của các em, thậm chí đi ngược lại những hiểu biết mà các em tích

gì đó mang lại lợi ích cho nhiều người, thể hiện sức mạnh thanh xuân của mình Những tình cảm cao đẹp khác về trí tuệ, thẩm mĩ cũng được hình thành khá sâu sắc Chính vì vậy, trong giai đoạn này, giáo dục nhân cách và đạo đức cho các em bằng tấm gương của các lãnh tụ, anh hùng dân tộc sẽ hình thành cho HS THPT một thế giới quan và nhân sinh quan đúng đắn

1.1.3.2 Đặc điểm nhận thức trong học tập lịch sử của HS ở trường phổ thông

Quá trình nhận thức của HS cơ bản cũng theo quy luật nhận thức chung của loài người, đó là đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng,

từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Do vậy, trong học tập lịch sử HS cũng phải trải qua các giai đoạn từ nhận thức cảm tính (tri giác về sự kiện lịch sử

cụ thể để có các biểu tượng) đến nhận thức lí tính (bằng hoạt động tư duy tích cực, độc lập, hình thành tri thức trừu tượng, khái quát) rồi liên hệ thực tiễn để kiểm tra nhận thức

Quá trình này được thực hiện qua việc thu nhận tri thức lịch sử (do

GV cung cấp hoặc tự học theo hướng dẫn), tạo biểu tượng (qua quan sát tranh ảnh, bản đồ, xem phim tư liệu lịch sử với sự hỗ trợ của các phương tiện công nghệ và kết hợp với các biện pháp sư phạm hợp lý), hình thành khái niệm, rút ra bài học, quy luật lịch sử , qua đó vận dụng kiến thức vào học tập và đời sống Theo quy luật đó, quá trình giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh cũng phải bắt đầu nhớ các sự kiện lịch sử, hiểu được bản chất của tư tưởng Hồ Chí Minh trong các sự kiện đó, vận dụng để phân tích, đánh giá và cuối cùng là vận dụng sáng tạo trong giải quyết các vấn đề của cuộc sống

34

Tính gián tiếp: đối tượng nhận thức, phương thức nhận thức của HS

chủ yếu thông qua tài liệu, qua GV, nghĩa là tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm học tập một cách gián tiếp Do đặc trưng của tri thức lịch sử nên quá trình nhận thức của HS không trực tiếp với hiện thực quá khứ mà thông qua tri giác tài liệu, qua thao tác tư duy để tiếp thu, vận dụng kiến thức môn học

Tính được hướng dẫn: quá trình nhận thức của HS được tiến hành

trong những điều kiện sư phạm nhất định và theo con đường đã được khám phá, dưới sự hướng dẫn của người GV HS trong quá trình học tập không phải là tìm ra cái mới cho nhân loại mà nhận thức cái mới đối với bản thân mình và rút ra từ kho tàng hiểu biết chung của nhân loại Vì vậy, trong dạy học vai trò hướng dẫn, chỉ đạo của GV và vai trò tích cực, chủ động của HS thể hiện sự thống nhất biện chứng của quá trình giảng dạy và học tập

Tri thức của nhân loại vô cùng phong phú HS không phải và không thể nắm vững toàn bộ kho tàng hiểu biết chung của nhân loại mà chỉ có thể học những tri thức phổ thông cơ bản, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, được các nhà khoa học chọn lựa đưa vào chương trình môn học và được các GV gia công sư phạm phù hợp với đối tượng dạy học cũng như điều kiện dạy học Nhờ vậy, HS có được nhận thức mới mà không phải trải qua con đường nhận thức quanh co, gập ghềnh như các nhà khoa học Đặc điểm này đặt ra yêu cầu trong dạy học và giáo dục là phải chọn lựa những kiến thức cơ bản nhất, phù hợp với đặc điểm của HS để dạy học và giáo dục Sự lựa chọn này

sẽ chi phối việc lựa chọn các phương pháp dạy của GV, phương pháp học của HS và kết quả giáo dục HS

Tính giáo dục: thông qua việc lĩnh hội tri thức, rèn luyện kỹ năng,

hình thành kỹ xảo, HS có được thế giới quan khoa học và bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức Vì vậy, quá trình nhận thức chính là quá trình HS được giáo dục để phát triển toàn diện, hình thành những năng lực của người công dân nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

35

Tóm lại, hiệu quả của quá trình dạy học được phản ánh tập trung ở kết quả của quá trình nhận thức của người học Vì vậy, nghiên cứu các đặc điểm quá trình nhận thức của HS trong học tập lịch sử là cơ sở xác định những yêu cầu và quy trình thực hiện các khâu trong dạy học để đáp ứng mục tiêu giáo dục nhân cách cho HS

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông

Tư tưởng Hồ Chí Minh trở thành một môn học cơ bản của các trường đại học ở nước ta góp phần quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, đạo đức cho sinh viên Đối với HS THPT, trình độ lý luận của các em còn thấp, vì thế để giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh cho các em cần thông qua nội dung các các môn học trong trường phổ thông như Ngữ văn, Lịch sử, Giáo dục công dân Trong đó, môn Lịch sử có tác dụng quan trọng không chỉ về mặt trí tuệ mà còn cả về tư tưởng chính trị, tình cảm, đạo đức và xác định thái độ với cuộc sống hiện tại Chính vì thế giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong dạy học lịch sử Việt Nam càng góp phần giáo dục toàn diện cho HS - những người sẽ gánh vác tránh nhiệm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tương lai

Giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong dạy học lịch sử Việt Nam có ý nghĩa to lớn trong việc giúp HS hiểu sâu sắc lịch sử cuộc kháng chiến chống Pháp, rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo và bồi dưỡng phẩm chất nhân cách, đạo đức cho các em

1.1.4.1 Hiểu sâu sắc lịch sử cuộc kháng chiến chống Pháp

Thứ nhất, khi học phần lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 HS có

được những hiểu biết cơ bản về toàn bộ cuộc kháng chiến chống Pháp của dân tộc ta Bắt đầu từ ngày 23/9/1945 nhân dân ta đã phải đương đầu với cuộc chiến tranh xâm lược trở lại của thực dân Pháp Thiện chí, nhân nhượng, hòa hoãn của nhân dân ta không triệt tiêu được tham vọng xâm

36

lược của thực dân Pháp Chính quyền cách mạng non trẻ, tiềm lực kinh tế quốc phòng nghèo nàn, yếu kém và hoàn cảnh bị đế quốc bao vây bốn bề không hề làm nhụt ý chí của nhân dân ta - đó là quyết tâm bảo vệ độc lập tự

do, những giá trị cao quý mà nhiều thế hệ người Việt Nam phải đổ bao xương máu mới giành được Và ngày 19/12/1946, cuộc chiến tranh lan rộng

cả nước

Sau chín năm vừa kháng chiến vừa kiến quốc đầy hi sinh, gian khổ, được sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ kết thúc thắng lợi với chiến thắng Điện Biên Phủ chấn động địa cầu Một nửa đất nước được hoàn toàn giải phóng tạo những tiền đề, cơ sở phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa và tiếp tục hoàn thành sự nghiệp cách mạng dân tộc, dân chủ trong cả nước

Thứ hai, qua từng bài học cụ thể của giai đoạn này trong SGK học

sinh hiểu được những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND

và tác động của những tư tưởng đó đến sự phát triển của cuộc kháng chiến chống Pháp

Ví dụ sau khi học xong mục III - Tích cực chuẩn bị cuộc kháng chiến

lâu dài, mục V - Đẩy mạnh cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện của bài 21:

Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946

- 1950) và mục III - Hậu phương kháng chiến phát triển mọi mặt của bài 22:

Bước phát triển của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1951

- 1953) HS nhận thức được ảnh hưởng của tư tưởng Hồ Chí Minh trong quá trình xây dựng hậu phương của cuộc CTND

Thứ ba, tiếp tục có thêm những hiểu biết về các hoạt động cách mạng

của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ sau Cách mạng tháng Tám

Ví dụ trong bài 20: Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày

2/9/1945 đến trước ngày 19/12/1946 có nhiều sự kiện về các hoạt động của

Chủ tịch Hồ Chí Minh như “Ngày 2/3/1946, , thông qua danh sách Chính

37

phủ liên hiệp kháng chiến do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu” [3, tr.170];

“Ngày 8/9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh thành lập Nha Bình dân học vụ” [3, tr.172]; “Ngày 3/3/1946, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp,

do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì, đã chọn giải pháp “hòa để tiến” [3, tr.175]

hay trong bài 21: Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống

thực dân Pháp (1946 - 1950) có các sự kiện lịch sử liên quan đến Người như

“Tối 19/12/1946, thay mặt Trung ương Đảng và Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí

Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” [3, tr.178]; “21/12/1946, Chủ

tịch Hồ Chí Minh gửi thư đến nhân dân Việt Nam, nhân dân Pháp và nhân dân các nước Đồng minh Trong thư, Người khẳng định niềm tin vào thắng lợi của cuộc kháng chiến” [3, tr.179]

1.1.4.2 Rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo của học sinh

Khi tiến hành giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho HS, GV không chỉ nêu những kiến thức lịch sử cơ bản mà còn yêu cầu HS phân tích những sự kiện lịch sử có chứa đựng tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND, lý giải nguyên nhân hình thành, tác dụng của tư tưởng đó đối với cuộc kháng chiến của nhân dân ta Qua đó, HS được rèn luyện các kỹ năng phát hiện vấn đề, phân tích, chứng minh

Tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND là một khái niệm khó hiểu đối với nhiều HS vì vậy để giảng dạy nội dung này, GV cần sử dụng các đồ dùng trực quan; xây dựng hệ thống bảng biểu và câu hỏi, bài tập Thông qua đó,

HS được rèn luyện kỹ năng lập bảng biểu, kỹ năng quan sát, nhận xét nội dung lịch sử phản ánh trong tranh ảnh, phim tư liệu, kỹ năng làm bài tập

Giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND là một nội dung khó vì thế

để giúp HS hứng thú hơn, chủ động hơn trong bài học GV cần tổ chức các hình thức học tập đa dạng, từ đó HS được được rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, thuyết trình, tổ chức sự kiện

1.1.4.3 Bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, nhân cách cho học sinh

38

Thông qua quá trình giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND sẽ giúp cho HS có thêm một cách tiếp cận về Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhận thức được đầy đủ và sâu sắc hơn công lao của Người đối với nhân dân và đất nước ta Từ đó, khơi gợi trong lòng mỗi HS lòng biết ơn và tự hào đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng và những anh hùng dân tộc nói chung

Giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND góp phần giáo dục đạo đức, tư cách, biết sống ở đời và làm người hợp đạo lý, yêu cái tốt, cái thiện, ghét cái ác, cái xấu, tinh thần đoàn kết Động viên HS tích cực tham gia cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” Trên cơ sở đó, HS vận dụng vào cuộc sống, không ngừng phấn đấu tu dưỡng, rèn luyện bản thân, đóng góp thiết thực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh nhân dân trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông Môn Lịch sử không chỉ trang bị vốn kiến thức cần thiết về lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc mà còn góp phần quan trọng trong hình thành, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, nhân cách cho HS Trong đó, có việc giáo dục cho HS lòng kính yêu lãnh tụ, củng cố niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ Việc điều tra, khảo sát về thực trạng giáo dục cho HS qua môn Lịch

sử nói chung và giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND nói riêng là cần thiết Kết quả điều tra, khảo sát là cơ sở đưa ra các kết luận chung, đề xuất các biện pháp sư phạm thích hợp để nâng cao hiệu quả giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong nhà trường phổ thông

Việc điều tra, khảo sát được tiến hành tại ba trường trên địa bàn thành phố Lạng Sơn: THPT Chuyên Chu Văn An, THPT Việt Bắc và THPT Nội trú tỉnh Về phương pháp tiến hành: tiến hành qua phỏng vấn một số GV, HS; điều tra bằng phiếu thăm dò ý kiến 15 GV và 111 HS của các trường THPT trên Nội dung điều tra, khảo sát tập trung vào các vấn đề cơ bản sau:

39

Đối với GV, tìm hiểu về các vấn đề như: GV có được tập huấn về việc tích hợp nội dung học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; sự hiểu biết của GV về các nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND; mức độ thường xuyên tiến hành giáo dục, các phương pháp giáo dục, những khó khăn trong việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho HS; hiệu quả của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong nhà trường

Đối với HS, nội dung điều tra, khảo sát tập trung vào sự hiểu biết của

HS về cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; các nguồn tài liệu để tìm hiểu về Chủ tịch Hồ Chí Minh và tư tưởng của Người; sự hiểu biết của HS về các nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh

về CTND; mức độ được giáo dục, hiệu quả của việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND; các biện pháp sư phạm GV thường tiến hành khi dạy học Lịch sử

Kết quả điều tra, khảo sát

Thứ nhất, tập huấn tích hợp nội dung học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh 60% GV khẳng định đã được tập huấn để tích hợp tư

tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử, theo họ, nội dung tập huấn đã góp phần quan trọng để GV định hướng giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong nội dung các bài học lịch sử cũng như mức độ tích hợp nhằm phù hợp với từng khối lớp và từng đối tượng HS 40% chưa được tham gia các lớp tập huấn trên, nguyên nhân là do nghỉ chế độ, đang tham gia các lớp sau đại học

Thứ hai, hiểu biết về cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” Cuộc vận động được tổ chức đã lan tỏa sâu rộng

trong các tầng lớp nhân dân nên có 94,6% HS biết đến cuộc vận động này Đây là điều kiện thuận lợi để GV tổ chức các hoạt động giáo dục tư tưởng

Hồ Chí Minh về CTND trong nhà trường

40

Thứ ba, hiểu biết của GV về tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND Kết quả

điều tra cho thấy, 100% GV chưa có hiểu biết đầy đủ tư tưởng Hồ Chí Minh

về quân sự nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND nói riêng Tuy vậy, 100% GV hiểu được nội dung cơ bản nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh

về CTND là toàn dân, toàn diện, lâu dài và dựa vào sức mình là chính, do nội dung này được thể hiện cụ thể trong SGK 53,3% hiểu thêm được nội dung xây dựng hậu phương của CTND, 46,7% hiểu thêm được nội dung xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân và chỉ có 1% hiểu được thêm nội dung kết hợp đánh du kích với đánh tập trung Cá biệt có 33,3% cho rằng nội dung luôn tin dân, dựa vào dân cũng thuộc tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND, mặc

dù nội dung này thuộc tư tưởng đại đoàn kết Hồ Chí Minh

Khi được hỏi thì 51,4% HS biết được tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND được thể hiện rõ nhất ở nội dung kháng chiến chống Pháp (1945-1954) 24,3% HS cho rằng nó được thể hiện trong quá trình vận động thành lập Đảng của Nguyễn Ái Quốc (1920-1930) 16,2% HS cho rằng tư tưởng

đó thể hiện cụ thể trong cuộc cách mạng tháng Tám 1945 13,5% HS lại cho

tư tưởng này được biểu hiện rõ nét trong quá trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc (1911-1920)

Thứ tư, tần suất triển khai giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND:

có 20% GV thường xuyên giáo dục cho HS về tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong kháng chiến chống Pháp; 66,7% thỉnh thoảng tiến hành các nội dung giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND và có 13,3% hiếm khi tiến hành tích hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND trong các bài học lịch sử

Về phía HS, 78,4% khẳng định thỉnh thoảng được GV giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh CTND; 10,8% nhận xét thường xuyên được giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND và có 5,4% chưa bao giờ được giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND

Thứ năm, hình thức và biện pháp giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND: 73,3% GV tiến hành giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về CTND cho