Tư tưởng triết học của tôn trung sơn và ý nghĩa của nó

Các công trình nghiên cứu vềTôn Trung Sơn được đánh giá tổng quan theo 3 nhóm sau: 1/ Những công trìnhnghiên cứu liên quan đến bối cảnh xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tư

VIỆN HÀN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRỊNH THỊ HẰNG

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA TÔN TRUNG SƠN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI, 2020

VIỆN HÀN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRỊNH THỊ HẰNG

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA TÔN TRUNG SƠN VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận án là công trình nghiên cứu khoa học của riêngtôi Các kết quả nêu trong Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trìnhkhoa học nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận án đảm bảo tínhchính xác, nghiêm túc, tin cậy và trung thực

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Trịnh Thị Hằng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 6

1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến bối cảnh xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn 6

1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng của Tôn Trung Sơn nói chung và tư tưởng triết học của ông nói riêng 12

1.3 Những công trình nghiên cứu, đánh giá về giá trị, ý nghĩa tư tưởng của Tôn Trung Sơn và ảnh hưởng của nó đối với Việt Nam 24

1.4 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 33

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA TÔN TRUNG SƠN 35

2.1 Bối cảnh xã hội Trung Quốc giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX 35 2.2 Nguồn gốc lý luận cho sự hình thành và phát triển tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn 42

2.3 Con người và sự nghiệp hoạt động cách mạng của Tôn Trung Sơn 53

CHƯƠNG 3 TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA TÔN TRUNG SƠN 62

3.1 Tư tưởng triết học tự nhiên của Tôn Trung Sơn trong Tiến hóa luận 62

3.2 Nhận thức luận của Tôn Trung Sơn qua thuyết “Tri nan hành dị” 72

3.3 Tư tưởng triết học chính trị - xã hội của Tôn Trung Sơn trong Chủ nghĩa Tam dân 83

CHƯƠNG 4 GIÁ TRỊ VÀ Ý NGHĨA TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA TÔN TRUNG SƠN 108

4.1 Giá trị, ý nghĩa trên phương diện thế giới quan và nhận thức luận 108

4.2 Giá trị và ý nghĩa của tư tưởng triết học Tôn Trung Sơn đối với thực tiễn cách mạng Trung Quốc thời kỳ Cận đại 118

4.3 Một số hạn chế của tư tưởng triết học Tôn Trung Sơn 124

KẾT LUẬN 147

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 150

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Tôn Trung Sơn (1866-1925) là nhà cách mạng dân chủ tư sản TrungQuốc cận đại, lãnh tụ của cách mạng Tân Hợi (1911) - cuộc cách mạng lật đổchế độ phong kiến tồn tại hàng nghìn năm ở Trung Quốc để lập nên một chế

độ mới Ông cũng là người đưa ra Chủ nghĩa Tam dân với những nội dung cơbản là dân tộc độc lập, dân quyền tự do và dân sinh hạnh phúc Những tưtưởng của Chủ nghĩa Tam dân không chỉ có ý nghĩa đối với phong trào cáchmạng lúc đó, mà còn có ý nghĩa đối với giai đoạn hiện nay Tôn Trung Sơnkhông chỉ là lãnh tụ của phong trào cách mạng, phong trào giải phóng dân tộccủa Trung Quốc, mà còn là một nhà cải cách, một nhà tư tưởng, một nhà triếthọc với nhiều tư tưởng sâu sắc

Trong những năm đầu thế kỷ XX, phong trào cách mạng ở Trung Quốc nóichung, Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn nói riêng, đã ảnh hưởng lớn đếnphong trào yêu nước và cách mạng Việt Nam lúc đó, ảnh hưởng đến các nhà yêunước Việt Nam như Phan Bội Châu và Hồ Chí Minh, v.v Chủ tịch Hồ Chí Minhtrong quá trình hoạt động cách mạng ở Trung Quốc đã từng tiếp xúc với TônTrung Sơn Hồ Chí Minh cũng đánh giá rất cao tư tưởng của Tôn Trung Sơn và

“nguyện là học trò nhỏ của Tôn Trung Sơn” Trong quá trình lãnh đạo cáchmạng Việt Nam, Hồ Chí Minh đã tiếp thu, vận dụng và phát huy những tư tưởngcủa Tôn Trung Sơn vào thực tiễn cách mạng Việt Nam Vì vậy, việc nghiên cứu

tư tưởng Tôn Trung Sơn là hết sức quan trọng, không chỉ góp phần làm rõ thêmgiai đoạn đầu của cách mạng Việt Nam, mà còn giúp hiểu thêm tư tưởng Hồ ChíMinh, Phan Bội Châu và các nhà cách mạng Việt Nam khác

Ở Đài Loan, Tôn Trung Sơn được xem là “Quốc phụ”, là lãnh tụ vĩ đại củahòn đảo này Việc tôn thờ Tôn Trung Sơn ở Đài Loan mang ý nghĩa về mặt tinhthần rất lớn đối với người dân nơi đây Không chỉ vậy, nghiên cứu những

học thuyết, tư tưởng của Tôn Trung Sơn, phát huy những giá trị tư tưởng củaông trong xã hội hiện đại luôn thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhàkhoa học Bằng chứng là, nhiều viện nghiên cứu, trung tâm nghiên cứu vềTôn Trung Sơn đã được thành lập ở Đài Loan và rất nhiều công trình, sách,các bài nghiên cứu về cuộc đời, tư tưởng, học thuyết, Chủ nghĩa Tam dân củaTôn Trung Sơn đã được xuất bản Ở Trung Quốc, thời gian gần đây nổi nên

xu hướng nghiên cứu tư tưởng của Tôn Trung Sơn với sự nghiệp hiện đại hóa,cũng như những vấn đề trong xã hội hiện đại Điều đó cho thấy, tư tưởng củaTôn Trung Sơn ngoài những nội dung tư tưởng cách mạng, còn chứa đựngnhiều giá trị dân chủ, pháp quyền, rất có ý nghĩa đối với giai đoạn hiện nay,nhất là trong việc phát huy dân chủ, xây dựng nhà nước pháp quyền, v.v

Ở Việt Nam, Tôn Trung Sơn đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập trên một

số phương diện như giới thiệu về cuộc đời, thân thế sự nghiệp, về Chủ nghĩaTam dân, về cách mạng Tân Hợi, về ảnh hưởng của Tôn Trung Sơn đối với cáchmạng Việt Nam và các nhà cách mạng tiền bối Việt Nam Tuy nhiên, nhữngnghiên cứu chuyên sâu về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn còn chưa nhiều,chủ yếu mới chỉ được đề cập một cách lồng ghép trong một số công trình

Với mong muốn đi sâu tìm hiểu tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn,chỉ ra giá trị, ý nghĩa của những tư tưởng đó, nhằm góp phần bổ sung vào việcnghiên cứu về Tôn Trung Sơn ở Việt Nam nói chung, cũng như việc nghiêncứu tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn nói riêng, nghiên cứu sinh đã lựa

chọn đề tài “Tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn và ý nghĩa của nó” làm

đề tài luận án tiến sĩ triết học của mình

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu

Nghiên cứu, làm rõ cơ sở hình thành, những nội dung cơ bản của tư tưởngtriết học Tôn Trung Sơn, chỉ ra giá trị, ý nghĩa hiện thời của tư tưởng đó

tư tưởng triết học của ông nói riêng ở Việt Nam.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn và giá trị, ý nghĩa của tư tưởngđó

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án tập trung làm sáng tỏ 3 nội dung cơ bản liên quan đến tư tưởngtriết học của Tôn Trung Sơn, đó là: 1/ Tư tưởng triết học tự nhiên của TônTrung Sơn trong Tiến hóa luận; 2/ Nhận thức luận của Tôn Trung Sơn trongThuyết “Tri nan hành dị”; 3/ Tư tưởng triết học chính trị - xã hội của TônTrung Sơn trong Chủ nghĩa Tam dân

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biệnchứng và chủ nghĩa duy vật lịch s , nhất là các nguyên lý của chủ nghĩa Duyvật lịch s về tồn tại xã hội và ý thức xã hội, về đấu tranh giai cấp, nhà nước vàcách mạng, về vai trò của cá nhân trong lịch s , v.v

Luận án cũng dựa trên những thành quả nghiên cứu, những quan điểmkhoa học đã được thừa nhận của các nhà nghiên cứu đi trước về tư tưởng TônTrung Sơn nói chung, tư tưởng Triết học của Tôn Trung Sơn nói riêng.

Luận án cũng dựa trên các lý thuyết nghiên cứu, các cách tiếp cận phùhợp với đề tài luận án

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Về các phương pháp cụ thể, luận án s dụng một hệ thống các phươngpháp phổ biến trong nghiên cứu khoa học như: Tổng hợp, phân tích, diễndịch, quy nạp, so sánh, đối chiếu, lôgíc và lịch s ,…

5 Đóng góp mới của luận án

Th nh t, luận án góp phần phân tích, làm rõ cơ sở hình thành tư tưởng

triết học của Tôn Trung Sơn

Th hai, luận án trình bày một số nội dung cơ bản trong tư tưởng triết

học của Tôn Trung Sơn như: 1/ Tư tưởng triết học tự nhiên của Tôn TrungSơn trong Tiến hóa luận; 2/ Nhận thức luận của Tôn Trung Sơn trong Thuyết

“Tri nan hành dị”; 3/ Tư tưởng triết học chính trị - xã hội của Tôn Trung Sơntrong Chủ nghĩa Tam dân

Th ba, luận án phân tích, chỉ ra giá trị và ý nghĩa tư tưởng triết học của

Tôn Trung Sơn; chỉ ra ảnh hưởng của Tôn Trung Sơn nói chung và tư tưởngtriết học của ông nói riêng ở Việt Nam

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án góp phần nghiên cứu một cách cơ bản, toàn diện về tư tưởngtriết học của Tôn Trung Sơn, đồng thời chỉ ra hạn chế và ý nghĩa của nó đốivới cách mạng Trung Quốc giai đoạn cận đại, cũng như làm rõ những ảnhhưởng của nó ở Việt Nam

Luận án có thể s dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu,giảng dạy và cho những người quan tâm đến vấn đề này

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu nội dung chính của luận án gồm 4 chương, 14 tiết

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Trong thời gian qua, việc nghiên cứu tư tưởng Tôn Trung Sơn nói chung và

tư tưởng triết học của ông nói riêng đã thu hút sự quan tâm, nghiên cứu củanhiều học giả ở Trung Quốc và Đài Loan Tuy nhiên, ở Việt Nam, cho đến thờiđiểm hiện nay, chưa có một tác phẩm chuyên khảo nào nghiên cứu một cách hệthống và khái quát về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn Các công trìnhnghiên cứu về Tôn Trung Sơn chủ yếu bàn về Tôn Trung Sơn và Chủ nghĩa Tamdân, Tôn Trung Sơn với cách mạng Tân Hợi, ảnh hưởng của Tôn Trung Sơn đốivới các nhà yêu nước Việt Nam cuối thế kỷ XIX, v.v., đặc biệt, các công trìnhnày đa phần được thể hiện trên các bài báo, tạp chí Các công trình nghiên cứu vềTôn Trung Sơn được đánh giá tổng quan theo 3 nhóm sau: 1/ Những công trìnhnghiên cứu liên quan đến bối cảnh xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự hình thành

tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn; 2/ Những công trình nghiên cứu về tưtưởng của Tôn Trung Sơn nói chung và tư tưởng triết học của ông nói riêng; 3/Những công trình nghiên cứu, đánh giá về giá trị, ý nghĩa tư tưởng của TônTrung Sơn và ảnh hưởng của nó đối với Việt Nam

1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến bối cảnh xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn

Trong phạm vi mà nghiên cứu sinh có thể tiếp cận được, có thể kể ra một

số công trình tiêu biểu như sau:

Cuốn ôn rung Sơn truyện (孙中山传) của Thượng Minh Hiên, Nxb Bắc

Kinh, 1985 (xuất bản lần đầu năm 1981) gồm 7 chương đã giới thiệu, phântích và tổng kết thực tiễn cách mạng và tư tưởng cách mạng của Tôn TrungSơn, đồng thời lý giải một cách toàn diện sự nghiệp cách mạng của ông, quátrình đấu tranh phức tạp nhằm giải phóng nhân dân Trung Hoa khỏi chế độ

phong kiến thối nát Tác giả nhấn mạnh, Tôn Trung Sơn đã dùng hết sức lực

và trí lực vì sự nghiệp cứu nước Trung Quốc, làm nên cống hiến to lớn đối với

sự nghiệp cách mạng của nhân dân Trung Quốc Có thể nói, cuốn sách này cho chúng ta thấy một bức tranh toàn cảnh và tương đối đầy đủ về cuộc đời và

sự nghiệp hoạt động cách mạng của Tôn Trung Sơn, hiểu rõ hơn bối cảnh lịch

s Trung Quốc giai đoạn cận đại

Cuốn Nghiên c u ôn rung Sơn (孙中山研究), gồm 2 tập, của HộiNghiên cứu Tôn Trung Sơn tỉnh Quảng Đông, Nxb Nhân dân Quảng Đông, 1989

đã tập hợp các bài nghiên cứu tiêu biểu về Tôn Trung Sơn được phát biểu trongcác cuộc Hội thảo khoa học do Hội Nghiên cứu Tôn Trung Sơn tỉnh Quảng Đông

tổ chức Nội dung các bài nghiên cứu trong cuốn sách đã đề cập đến rất nhiều nộidung liên quan tới cuộc đời, sự nghiệp hoạt động cách mạng của Tôn Trung Sơn,đặc biệt là giai đoạn ông đang hoạt động cách mạng tại

Quảng Đông, tiêu biểu như: Vị trí lịch sử củ Hưng rung Hội – Kỷ niệm 90

n

rung Sơn trong lịch sử phát triển văn m n rung Quốc (Ngô Hi

Chiêu), Lược bàn về mối quan hệ giữ ôn rung Sơn và ưởng Giới Thạch

(Châu Hưng Lương), Tôn Trung Sơn và quân p ệt Dắc Dương (Quách Kiếm

Lâm), M y v n đề về mối quan hệ giữa Quốc tế cộng sản và tổ ch c Quốc Dân

Đảng (A.N.Kartino), Cách mạng – kiến thiết – c u Trung Quốc: Ý chí của Tôn rung Sơn (Hạ Diệc Phu),… Nhìn chung, nội dung cuốn sách chủ yếu tập hợp và

công bố những s liệu quan trọng liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp hoạtđộng cách mạng của Tôn Trung Sơn

Cuốn “ ư tưởng ôn rung Sơn và nền chính trị hiện đại” (孙中山思想与

现代政治) của Trương Trung Chính, Trần Anh Kiệt, Lý Nhạc Mục (chủ

biên), Nxb Thần Hân, Đài Bắc, Đài Loan, 2002 Trong cuốn sách này, các tácgiả đã dành chương đầu tiên (trong tổng số 16 chương) để trình bày một cáchchi tiết về cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng của Tôn Trung Sơn, từhoàn cảnh gia đình, tình trạng hôn nhân, sự nghiệp học hành cho đến quá trìnhtiến hành cách mạng kiến quốc Theo các tác giả, lịch trình của cuộc cáchmạng kiến quốc được chia thành các thời kỳ như sau: Thời kỳ khởi xướngcách mạng ngôn luận, thời kỳ Hưng Trung Hội, thời kỳ Đồng Minh Hội, giaiđoạn Quốc dân Đảng, thời kỳ Trung Hoa cách mạng Đảng, thời kỳ TrungQuốc Quốc dân Đảng.

Năm 2006, nhân kỷ niệm 140 năm ngày sinh của Tôn Trung Sơn, Nxb

Đoàn kết ấn hành cuốn ôn rung Sơn đồ truyện 1925 (孙中山图传

1866-1925) của Dương Bác Văn Cuốn sách này đã tập hợp được nhiều nhất cácbức ảnh liên quan đến Tôn Trung Sơn cũng như những tài liệu ghi lại hầu nhưtoàn bộ những dấu ấn liên quan đến cuộc đời của ông Có thể nói, đây là mộtcông trình ghi chép tương đối hoàn chỉnh về cuộc đời, gia đình và sự nghiệphoạt động cách mạng của ông

Bài viết ôn rung Sơn và C ủ ng ĩ m dân của tác giả Phan Văn Các (Tạp

chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 5/2006) trình bày quá trình hoạt động cáchmạng của Tôn Trung Sơn, sự hình thành và phát triển của Chủ nghĩa Tamdân Theo tác giả, việc ôn lại tiểu s và tư tưởng của nhà yêu nước, nhà cáchmạng dân chủ vĩ đại Tôn Trung Sơn sẽ giúp cho chúng ta càng hiểu rõ hơn tạisao Chủ tịch Hồ Chí Minh – lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Việt Nam – lúc sinhthời đã vô cùng khâm phục, từng so sánh ông với Khổng T , Giêsu, C.Mác

Hồ Chí Minh còn khẳng định rằng “chủ nghĩa của bác sĩ Tôn Dật Tiên có ưuđiểm là phù hợp với tình hình của nước ta” và bản thân Hồ Chí Minh “tựnguyện làm một người học trò nhỏ của các vị ấy”

Tác giả Thi Hữu Tùng trong cuốn B vĩ n ân rung Quốc của thế kỷ XX (Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2009) đã đề cập, phân tích và luận giải một cáchkhách quan, khoa học về cuộc đời, sự nghiệp hoạt động cách mạng cùng tưtưởng, phẩm chất và cá tính của ba nhân vật vĩ đại đã làm nên lịch s Trung Quốcthế kỷ XX (Tôn Trung Sơn, Mao Trạch Đông và Đặng Tiểu Bình), đồng thời sosánh ba con người đó, rút ra những ưu và nhược điểm trong đặc trưng tính cách

và con người họ Đặc biệt, Thi Hữu Tùng còn trích dẫn nhiều nhận xét, đánh giá

và bình luận của các hãng thông tấn, báo chí quốc tế, các chính khách và các nhàkhoa học chính trị nổi tiếng trên thế giới về ba nhân vật này Theo tác giả, cuộcđời, tư tưởng và hành động của họ gắn liền với sự thịnh suy, thay đổi và pháttriển của lịch s Trung Quốc Điều đặc biệt ở họ là phẩm chất, tư tưởng, ý chívươn lên mạnh mẽ vì đất nước và dân tộc Dù phải vượt qua bao sóng gió, giankhổ nhưng họ vẫn sống và lãnh đạo đất nước Trung Quốc qua những bước thăngtrầm của lịch s Về nhân vật Tôn Trung Sơn, tác giả cuốn sách khẳng định: Tiểu

s của vị “quốc phụ” Tôn Trung Sơn (1866-1925) được xếp là tương ứng với

“Thời kỳ mô phỏng”) (Cách mạng dân chủ tư sản phương Tây) Ông không chỉ

là nhà yêu nước vĩ đại, mà còn là nhà dân chủ vĩ đại, là vị lãnh tụ tinh thần và cóảnh hưởng cá nhân cực kỳ to lớn Ông là người suốt đời kiên định với sứ mệnhcải tạo Trung Quốc, mạnh dạn vượt qua hàng rào chật hẹp của nền dân chủ tưsản kiểu cũ, học tập Cách mạng Tháng Mười Nga, dựa theo mục tiêu của chủnghĩa cộng sản, tiếp thu những tinh hoa của chủ nghĩa Mác để cải tạo chủ nghĩaTam dân của mình thành chủ nghĩa Tam dân mới, nhất trí với cương lĩnh sơ thảocủa những người cộng sản Hơn nữa, những ý tưởng về sự phát triển kinh tế vàtiến bộ xã hội cho một Trung Quốc trong tương lai của ông đã trở thành một kiểumẫu có thể tham khảo cho những người cộng sản Trung Quốc trong quá trìnhxây dựng hiện đại hóa

Bài viết ôn rung Sơn xây dựng các tổ ch c cách mạng trong cộng đồng

người Hoa và Hoa kiều ở Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Hương (Tạp chí

Nghiên cứu Trung Quốc, số 5/2011) cho chúng ta thấy được bức tranh toàncảnh về ảnh hưởng và vai trò của Tôn Trung Sơn đến quá trình xây dựng các

tổ chức cách mạng ở Việt Nam Bài viết chỉ rõ, vào thập kỷ đầu tiên của thế

kỷ XX, Tôn Trung Sơn đã 6 lần đến Việt Nam tiến hành hoạt động cáchmạng Mục đích là hướng tới quảng đại kiều bào ở đây, tuyên truyền, khơidậy lòng yêu nước và giác ngộ cách mạng cho họ Trên cơ sở đó, xây dựngcác tổ chức, kêu gọi người Hoa ở Việt Nam toàn lực ủng hộ nhằm phát độngkhởi nghĩa vũ trang phản Thanh Có thể nói, các đoàn thể cách mạng trongthời kỳ đầu ở đây, bất kể là phân hội Hưng Trung Hội hay Đồng Minh Hộiđều được thành lập dưới sự chủ trì hoặc quan tâm trực tiếp của Tôn TrungSơn Lịch s đã minh chứng, việc Tôn Trung Sơn đích thân thành lập đoàn thể,chính đảng và tổ chức đội ngũ cách mạng trong cộng đồng người Hoa và Hoakiều ở Việt Nam là một thành công lớn Quảng đại người Hoa và Hoa kiều ởViệt Nam không phụ sự kỳ vọng của ông, đã tích cực cống hiến và có nhữngđóng góp quan trọng vào sự nghiệp cách mạng của Tôn Trung Sơn

Năm 2011, Nhà xuất bản Nhân dân Thiên Tân cho phép tái bản lần thứ

3 cuốn Khái luận tư tưởng ôn rung Sơn (孙中山思想概论) do Hồ Cương chủ

biên, Lưu Vĩ Quốc phó chủ biên (xuất bản lần đầu năm 2009) Trong 3chương đầu tiên của cuốn sách, tác giả đã tập trung tìm hiểu quá trình học tập,tham gia hoạt động và lãnh đạo cách mạng của Tôn Trung Sơn, đồng thời giớithiệu chi tiết một số phong trào cách mạng do Tôn Trung Sơn lãnh đạo, như:Cách mạng Tân Hợi, Cách mạng lần 2, Cuộc vận động hộ pháp và chiến tranh

hộ quốc, hoạt động “liên Nga liên Cộng”,…

Trong cuốn sách Nghiên c u tư tưởng chính trị củ ôn rung Sơn (孙中山

政治思想研究), Trung Hoa thư cục, Bắc Kinh, 2011, tác giả Vương Đức

Triệu đã tiến hành nghiên cứu, phân tích quá trình hoạt động cách mạng củaTôn Trung Sơn (đặc biệt là thời kỳ Đồng Minh Hội) với tư cách cơ sở thựctiễn cho sự hình thành tư tưởng cách mạng của ông Theo tác giả, thời kỳĐồng Minh Hội chính là thời kỳ ảnh hưởng rất nhiều đến sự hình thành tưtưởng cách mạng của Tôn Trung Sơn, giúp cho ông bắt đầu có niềm tin, tintưởng vào sự nghiệp cách mạng mà mình đang theo đuổi thực hiện Đây cũngchính là thời kỳ Tôn Trung Sơn đưa ra cương lĩnh của học thuyết Tam dânchủ nghĩa, bắt đầu bàn đến vấn đề ngũ quyền phân lập và trình tự tiến hànhcách mạng (sau này quen gọi là “cách mạng phương lược”).

Trong bài viết Về nguyên n ân ôn rung Sơn đến Việt Nam tiến hành các

hoạt động cách mạng (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 4/2015), tác giả

Nguyễn Thị Hương tiếp tục chỉ ra 5 lý do khiến Tôn Trung Sơn nhiều lần đếnViệt Nam và lưu lại trong một thời gian tương đối dài để tuyên truyền, thành lập

tổ chức, quyên góp kinh phí, vũ khí, xây dựng căn cứ và huy động lực lượngtham gia khởi nghĩa, đó là: 1/ Vào thời cận đại, do phải đối diện với quân địchtrong ngoài hết sức lớn mạnh, Tôn Trung Sơn buộc phải thay đổi sách lược –phát động cách mạng ở bên ngoài, lấy những nơi có đông người Hoa và Hoa kiềusinh sống làm căn cứ, sau đó tấn công vào thế lực phong kiến đang thống trịtrong nước; 2/ Tư tưởng truyền thống “trung quân” của Nho giáo vẫn ăn sâutrong tiềm thức của đa số người dân trong nước Tôn Trung Sơn từng thừa nhận,

đa số họ đều hiểu biết nông cạn, tổ chức rời rạc, hoàn toàn không có chỗ dựa, chỉ

có thể trông đợi họ hưởng ứng chứ không thể lấy họ làm động lực chính Chonên, Tôn Trung Sơn phát động cách mạng trong lực lượng người Trung Hoasống xa Tổ quốc, từ đó tác động vào trong nước để người trong nước “dần dầntỉnh khỏi cơn mê”; 3/ Do cơ sở kinh tế của tư bản Trung Quốc còn rất yếu, nêntrước Cách mạng Tân Hợi, mỗi khi tổ chức khởi nghĩa vũ trang, Tôn Trung Sơnđều phải bôn ba ở hải ngoại, kêu gọi người Hoa và Hoa

kiều cung cấp quân phí, vũ khí, lương thực; 4/ Do thấy được phần lớn ngườiHoa và Hoa kiều ở Việt Nam rất căm hận thực dân và phong kiến, có tư tưởngyêu nước mãnh liệt, khao khát mong muốn tổ quốc dân chủ, giàu mạnh Đây

là những nhân tố thuận lợi giúp Tôn Trung Sơn phát động cách mạng tronglực lượng này; 5/ Do thấy được sự đồng tình, ủng hộ của nhân dân Việt Nam,cùng với điều kiện địa lý thuận lợi của Việt Nam – nơi có nhiều bà con ngườiHoa và Hoa kiều sinh sống, tiện cho việc tiếp tế và tập trung lực lượng,… nênTôn Trung Sơn đã quyết định chọn Việt Nam làm một trong những căn cứ và

“khởi điểm” để tổ chức đấu tranh vũ trang Tác giả bài viết khẳng định, nhữnghoạt động ấy của Tôn Trung Sơn đã góp phần thức tỉnh tinh thần hướng vềquê hương của cộng đồng người Hoa và Hoa kiều ở Việt Nam

1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến tư tưởng của Tôn Trung Sơn nói chung và tư tưởng triết học của ông nói riêng

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về tư tưởng của Tôn Trung Sơn nói chung.

Có thể nói, cho đến nay, có rất nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởngcủa Tôn Trung Sơn nói chung Trong khả năng cho phép, nghiên cứu sinh xinđược tổng quan một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước sau đây:

Cuốn sách “Ng ên c u Chủ ng ĩ t m dân” (三民主义研究) do Châu Đạo

Tề, Tôn Chấn, Phùng Hộ Tường chủ biên, được Trung ương văn vật cộng ứng

xã (Đài Bắc) ấn hành năm 1982: Cuốn sách gồm 4 phần: Tổng luận, chủnghĩa dân tộc, chủ nghĩa dân quyền và chủ nghĩa dân sinh Cuốn sách liệt kêmột cách hệ thống toàn bộ các bài nghiên cứu về chủ nghĩa tam dân của TônTrung Sơn Trong đó, đáng chú ý hơn cả là bài nghiên cứu của Châu Đạo Tề

về vấn đề Ý ng ĩ t ờ đại của chủ ng ĩ dân quyền ôn rung Sơn và c ế độ chính

trị hiện hành của Trung Quốc Trong bài viết này, Châu Đạo Tề đã trình

bày một cách khái quát những tư tưởng trung tâm của chủ nghĩa dân quyềnnhư: Tự do, bình đẳng, hiến pháp ngũ quyền, quyền năng khu phân, v.v

Trong bài viết Tìm hiểu “c ủ ng ĩ dân quyền” củ ôn rung Sơn (Tạp chí

Nghiên cứu Trung Quốc, số 5/2001), tác giả Nguyễn Huy Quý đã phân tíchnhững nội dung cơ bản trong chủ nghĩa dân quyền của Tôn Trung Sơn, trên

cơ sở đó nhấn mạnh một số điểm quan trọng của nó, như vấn đề về bản chấtgiai cấp và vai trò lãnh đạo của chính quyền cách mạng, về trình tự thực hiệndân chủ, về cơ chế dân chủ “ngũ quyền phân lập”, về khái niệm “tự do” và

“bình đẳng” Theo tác giả, “chủ nghĩa dân quyền” nói riêng và “chủ nghĩa tamdân” nói chung của Tôn Trung Sơn có ảnh hưởng rất lớn trong lịch s TrungQuốc, có nhiều điểm tương đồng với cách mạng ở nhiều nước có bối cảnh lịch

s và xã hội tương tự như Trung Quốc, đồng thời gợi mở những suy nghĩ trongkhi giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong quá trình xây dựng nền dân chủ

xã hội chủ nghĩa, những suy nghĩ về tư tưởng đổi mới trong quá trình hoànthiện nên dân chủ xã hội chủ nghĩa

Trong cuốn “ ư tưởng ôn rung Sơn và nền chính trị hiện đại” (孙中山思

想与现代政治) do Trương Trung Chính, Trần Anh Kiệt, Lý Nhạc Mục chủbiên (Nxb Thần Hân, Đài Bắc, Đài Loan, 2002), các tác giả tập trung phântích một số nội dung trong tư tưởng của Tôn Trung Sơn và làm rõ ảnh hưởngcủa nó đến quá trình xây dựng một nền chính trị hiện đại ở Trung Quốc Cóthể kể ra một số nội dung chủ yếu sau: Chủ nghĩa Tam dân và quá trình hiệnđại hóa Trung Quốc, quyền tự do và quyền bình đẳng, hiến pháp ngũ quyền,vấn đề dân sinh và nguyên tắc của chủ nghĩa Dân sinh, biện pháp cải cáchruộng đất, cách thức giải quyết vấn đề tư bản, mối quan hệ giữa chủ nghĩaDân tộc và nguyên tắc dân tộc tự quyết,…

Cuốn sách Quốc phụ tư tưởng (国父思想) do Đồ T Lân, Lâm Kim Triều

chủ yếu tập trung nghiên cứu chủ nghĩa tam dân của Tôn Trung Sơn với 3 nộidung là chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa dân quyền và chủ nghĩa dân sinh Cũnggiống như các cuốn sách vừa nêu trên, nội dung cuốn sách này tiếp tục đề cậpđến nhiều vấn đề như: Nội hàm cơ bản của dân quyền, ý nghĩa và thực chấtcủa chủ nghĩa dân quyền, tự do một cách hợp lý, bình đẳng một cách chânchính, quyền năng khu phân, hiến pháp ngũ quyền, v.v

Trong cuốn Nghiên c u tư tưởng Tôn Trung Sơn (孙中山思想研究) của

Vương Hiểu Ba (Nxb Vấn Tân Đường, Đài Bắc, 2003), trên cơ sở làm rõ nhữngnội dung cơ bản trong tư tưởng của Tôn Trung Sơn như: Chủ nghĩa Tam dân vàcác cuộc vận động cứu nước, chủ nghĩa dân tộc và vấn đề giải phóng dân tộc,chủ nghĩa đế quốc và điều ước bất bình đẳng, vấn đề hòa bình thống nhất củaTrung Quốc, vấn đề dân chủ, chủ nghĩa xã hội và chính sách “liên nga liêncộng”, vấn đề tư bản và ruộng đất, chủ nghĩa dân sinh,…, tác giả đã chỉ ra mụcđích, thực tiễn và ý nghĩa của tư tưởng Tôn Trung Sơn Tác giả khẳng định, tưtưởng của Tôn Trung Sơn có nội dung hết sức phong phú và sâu sắc

Bài viết ư tưởng cận đại hóa củ ôn rung Sơn – Quá trình hình thành, phát

triển của tác giả Đào Duy Đạt (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 5/2006) đã

làm rõ những nội dung cơ bản trong tư tưởng cận đại hóa qua chủ nghĩa Tam dâncủa Tôn Trung Sơn, như: 1/ Phê phán chế độ chuyên chế phong kiến, đề xướng

“cách mạng chính trị”, xây dựng nhà nước theo chế độ dân chủ cộng hòa Đó làtiền đề thực hiện cận đại hóa; 2/ Phê phán chính sách bế quan tỏa cảng phongkiến, đề xướng “chủ nghĩa khai phóng”, phát triển công thương nghiệp Đó là hạtnhân của cận đại hóa; 3/ Phê phán chủ nghĩa chuyên chế văn hóa, đề xướng tự do

tư tưởng, đẩy mạnh giải phóng tư tưởng con người Theo tác giả, tư tưởng cậnđại hóa của Tôn Trung Sơn chứa đựng nhiều yếu tố đặc sắc nhất, hoàn chỉnhnhất, lần đầu tiên xuất hiện trong lịch s tư tưởng Trung Quốc, là tài sản vô cùngquý giá của nhân dân Trung Quốc Nội dung tư tưởng

của ông biểu hiện một tư duy phức hợp, sâu sắc và cao xa, thấm đượm lý tính

về một quốc gia cận đại, trên tinh thần dung hợp văn hóa và ý thức dự báo xã hội Bởi vậy, tư tưởng Tôn Trung Sơn vẫn mãi là tấm gương sáng trong lịch s cận – hiện đại hóa Trung Quốc, và chính vì thế, nó luôn đem lại cho hậu thế những suy nghĩ, liên tưởng mang hơi thở thời đại

Bài viết Từ Chủ ng ĩ t m dân củ ôn rung Sơn đến tư tưởng xã hội chủ

ng ĩ à ò của Hồ Cẩm Đào của PGS.TS Trần Lê Bảo (Tạp chí Nghiên cứu

Trung Quốc, số 7/2007) trình bày những nét cơ bản nhất về chủ nghĩa Tamdân của Tôn Trung Sơn, trên cơ sở đó chỉ ra sự tương đồng và dị biệt giữa tưtưởng Tam dân và tư tưởng xã hội chủ nghĩa hài hòa của Hồ Cẩm Đào Theotác giả, Chủ nghĩa Tam dân với 3 nội dung lớn là chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩadân quyền và chủ nghĩa dân sinh là chủ nghĩa yêu nước, giúp đưa Trung Quốclên địa vị quốc tế bình đẳng, địa vị chính trị bình đẳng, địa vị kinh tế bìnhđẳng, làm cho Trung Quốc tồn tại mãi mãi trên thế giới Bài viết khẳng định,đóng góp lớn lao của Tôn Trung Sơn, trong đó có Chủ nghĩa Tam dân đối vớiquá trình cách mạng của Trung Quốc là vô cùng to lớn, nó chẳng những làcương lĩnh, là mục tiêu của nhiều cuộc cách mạng dân chủ tư sản ở nhiềunước thuộc địa, trong đó có Việt Nam thời bấy giờ, mà còn thúc đẩy quá trìnhcận đại hóa xã hội Trung Quốc Mặt khác, Chủ nghĩa Tam dân của Tôn TrungSơn và tư tưởng chính trị xã hội xã hội chủ nghĩa hài hòa của Hồ Cẩm Đàođều nảy sinh từ nhu cầu của những điều kiện lịch s - xã hội nhất định, đại diệncho nguyện vọng của hàng trăm triệu người dân Trung Hoa và là sự kết tinhcủa văn hóa truyền thống Trung Hoa với tinh hoa văn hóa thế giới Hai tưtưởng chính trị này mặc dù cách xa nhau gần 100 năm, chúng có những néttương đồng và dị biệt, song cũng có sự kế thừa và đổi mới theo yêu cầu củathời đại Những kinh nghiệm được và chưa được của hai tư tưởng này đã từngảnh hưởng đến tư tưởng của các nhà cách mạng Việt Nam thế kỷ trước, và cóthể

bổ ích cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng như việc thực hiệnmục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội – dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng,dân chủ, văn minh ở Việt Nam.

Tác giả Nguyễn Huy Quý trong bài viết Tìm hiểu “c ủ ng ĩ dân quyền”

củ ôn rung Sơn ( n trong cuốn Nguyễn Huy Quý, Nghiên c u Trung Quốc học

- Những bài viết chọn lọc, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2008), tập trung làm

sáng tỏ những nội dung cơ bản trong tư tưởng của Tôn Trung Sơn về Chủnghĩa dân quyền, đặc biệt là vấn đề dân chủ - vấn đề cốt lõi nhất Theo tác giả,dân chủ trong quan điểm của Tôn Trung Sơn không phải chỉ là dân chủ vềchính trị mà quan trọng hơn là dân chủ về kinh tế Tôn Trung Sơn cho rằng,mục đích của cách mạng là đem lại quyền làm chủ cho nhân dân Cũng trongcông trình này, tác giả đã đề cập đến cơ chế dân chủ “ngũ quyền phân lập”.Đây là mẫu hình mà theo Tôn Trung Sơn là phù hợp với điều kiện của TrungQuốc

Bài viết Một số nộ dung cơ ản trong tư tưởng dân sinh của Tôn Trung Sơn của GS.TS Nguyễn Tài Thư (Tạp chí Triết học, số 12/2008) tập trung phân tích

một số nội dung cơ bản trong tư tưởng dân sinh của Tôn Trung Sơn, như: 1 Mưucầu dân sinh là nguồn gốc của tiến hóa lịch s ; 2 Các nhu cầu sống của conngười (ăn, mặc, ở và đi lại) là vấn đề cơ bản của dân sinh; 3 Giảm bớt sự bấtcông và tiến tới xóa bỏ hoàn toàn sự bất công là hai cấp độ trong việc giải quyếtvấn đề dân sinh; 4 Thế giới “đại đồng” – lý tưởng của chủ nghĩa dân sinh Theotác giả, tư tưởng dân sinh hay Chủ nghĩa dân sinh là tân thuyết cách mạng củaTôn Trung Sơn Nó đã cùng với chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa dân quyền trongChủ nghĩa Tam dân của ông làm nên thắng lợi của cuộc Cách mạng Tân Hợinăm 1911 và củng cố thành quả của cuộc cách mạng đó Nó đã vạch ra conđường cho nhân dân Trung Quốc đương thời phát triển kinh tế, cải tạo xã hội, đểtiến tới một xã hội ấm no, hạnh phúc Tuy còn có

những hạn chế khó tránh, nhưng đó là một lý thuyết chứa đựng nhiều yếu tố

có giá trị lý luận và thực tiễn mà ông để lại cho Trung Quốc và thế giới, nócần được trân trọng và khai thác, phát huy những giá trị hợp lý

Bài viết ư tưởng dân chủ trong xã hội Trung Quốc thời kỳ cận đại của

tác giả Nhâm Thị Thanh Lý (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 9/2010)bước đầu đề cập đến sự ra đời của tư tưởng dân chủ giai cấp tư sản của TônTrung Sơn Tác giả chỉ rõ, bước sang thế kỷ XX, Tôn Trung Sơn là người đềxuất phương án thành lập nước dân chủ cộng hòa giai cấp tư sản sớm nhất.Năm 1894, khi soạn lời thề gia nhập Hưng Trung Hội, Tôn Trung Sơn đề rakhẩu hiệu “sáng lập chính phủ hợp chúng”, biểu thị muốn từ bỏ chế độ chínhtrị quân chủ lập hiến, mô phỏng chế độ dân chủ cộng hòa của Mỹ Tư tưởngdân quyền trong chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn chính là sự thể hiệntập trung tư tưởng dân chủ giai cấp tư sản Trung Quốc

Cuốn Từ K ng Lương đến ôn rung Sơn – Nghiên cứu lý luận và thực tiễn

nền hiến chính giai đoạn Thanh mạt Dân sơ (从康梁到孙中山-清末民初宪政理念与实践研究) của Ngô Ái Bình (Nxb Nhân dân Thiên Tân, 2011) tậptrung tìm hiểu diễn tiến về mặt lý luận và thực tiễn của nền hiến chính từKhang Hữu Vi, Lương Khải Siêu đến Tôn Trung Sơn, như: Vài nét lý luận vềnền hiến chính giai đoạn Thanh mạc Dân sơ, cơ sở triết học của việc “thay đổinền hiến chính”, diễn tiến của tư tưởng dân quyền, lực chọn mô hình hiếnchính: hiến chính quân chủ hay cộng hòa dân chủ, lựa chọn con đường thựchiện hiến chính,… Với những nội dung về vấn đề hiến chính, cuốn sách đãgiúp cho bạn đọc thấy được bức tranh toàn cảnh về quá trình diễn tiến, sự lựachọn mô hình hiến chính và con đường thực hiện hiến chính từ Khang Hữu

Vi, Lương Khải Siêu đến Tôn Trung Sơn

Bài viết Tìm hiểu tư tưởng đối ngoại mở cửa củ ôn rung Sơn của tác giả

đến những nội dung cơ bản trong tư tưởng đối ngoại mở c a của Tôn TrungSơn, như: Chủ trương “Khai phóng chủ nghĩa”, học tập phương Tây, khuyếnkhích và tạo điều kiện thuận lợi cho các bạn trẻ đi tu nghiệp nước ngoài, chophép người nước ngoài đến Trung Quốc đầu tư vào các ngành công thương, trên cơ sở bảo toàn chủ quyền Có thể khẳng định, tư tưởng đối ngoại mở c a

là bộ phận cấu thành hữu cơ, không thể tách rời với chủ nghĩa yêu nước TônTrung Sơn

Năm 2013, Nhà xuất bản Nhân dân Giang Tây ấn hành cuốn Tôn Trung Sơn và

nền pháp trị của Trung Quốc – Nghiên c u tư tưởng pháp trị của Tôn rung Sơn

(孙中山与中国法治 -孙中山法治思想研究) do Tưởng Tiên Tiến và PhùngKính Hoa chủ biên, Mạc Vạn Hữu, Âu Dương Bạch Quả và Lục Văn Học phóchủ biên Cuốn sách tập hợp 48 bài nghiên cứu và chia theo 5 chủ đề: 1/ Tổngluận về tư tưởng pháp trị của Tôn Trung Sơn; 2/ Lý luận hiến chính và chủ nghĩaTam dân của Tôn Trung Sơn; 3/ Tư tưởng của Tôn Trung Sơn về các bộ luật cụthể; 4/ Tư tưởng thay đổi chế độ tư pháp của Tôn Trung Sơn và thực tiễn pháptrị; 5/ Các chuyên đề khác Có thể nói, cuốn sách chủ yếu bàn về những nội dung

cơ bản liên quan đến tư tưởng pháp trị của Tôn Trung Sơn màkhông đề cập trực tiếp đến tư tưởng triết học của ông

Trong cuốn sách Nghiên c u tư tưởng kiến thiết xã hội của Tôn Trung

2014, tác giả Lâm Gia Hữu đã đề cập đến rất nhiều nội dung liên quan đến tư

tưởng kiến thiết xã hội của Tôn Trung Sơn như: Cơ sở lý luận cho sự hìnhthành tư tưởng kiến thiết xã hội, vấn đề nhận thức và cải tạo xã hội truyềnthống Trung Quốc, ý thức chính trị xã hội và vấn đề biến đổi xã hội, vấn đềxây dựng kinh tế và phúc lợi xã hội, phát triển khoa học và sự chuyển mìnhcủa xã hội, nhân sinh quan tôn giáo và cải tạo nho học, tư tưởng thế giới đạiđồng và trật tự mới của xã hội,… Tác giả nhấn mạnh, việc nghiên cứu và làmsáng tỏ những nội dung

này sẽ giúp cho các nhà nghiên cứu trên thế giới nói chung và giới học thuậtcủa Trung Quốc giai đoạn hiện đại hiểu sâu hơn về tư tưởng của Tôn TrungSơn cũng như những cống hiến vĩ đại của ông.

Thứ hai, các công trình nghiên cứu về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn.

Trong lịch s , Trung Quốc và Việt Nam có quan hệ với nhau trên rất nhiềuphương diện Có thể nói, tư tưởng triết học của Trung Quốc đã ảnh hưởng rấtnhiều đến Việt Nam qua các thời đại Học thuyết Tôn Trung Sơn đã tác động khá

rõ rệt đến phong trào yêu nước của giai cấp tư sản và tiểu tư sản cách mạng ởnước ta Muốn hiểu sâu hơn về các phong trào ấy, chúng ta không thể không tìmhiểu tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn Với mục đích cung cấp tài liệu thamkhảo cho bạn đọc, tháng 10 năm 1962, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, đã dịch và

xuất bản quyển ư tưởng triết học ôn rung Sơn (孙中山哲学思想) của Vương

Học Hoa do Nxb Nhân dân Thượng Hải xuất bản năm 1960 Có thể xem, đây làmột trong số ít công trình chuyên về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn đượcdịch ra tiếng Việt Công trình này đề cập đến sự hình thành thế giới quan củaTôn Trung Sơn, có thể khái quát qua ba giai đoạn:

đồng của các Nho gia Trung Quốc, tư tưởng chủ nghĩa xã hội không tưởng nôngnghiệp của Thái Bình Thiên Quốc; tiếp thu những tri thức khoa học tự nhiên của

phương Tây và học thuyết xã hội của giai cấp tư sản; G đoạn 2 Từ đầu thế kỷ

XX đến Cách mạng t áng Mười và cuộc vận động Ngũ t trở về trước Đây là thời

kỳ hình thành về cơ bản thế giới quan: lấy thực tiễn cách mạng phong phú làm

nguồn trực tiếp; tiếp xúc với các trào lưu tư tưởng xã hội chủ nghĩa: ảnh hưởnglớn nhất: tư tưởng chủ nghĩa xã hội chủ quan của bọn theo chủ nghĩa cải lương

xã hội Hăngri Gioócgiơ; G đoạn 3 Từ cuộc Cách

thu sự giúp đỡ của Liên Xô và Đảng Cộng sản Trung Quốc, định nghĩa lại chủnghĩa tam dân Nhận xét về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn, tác giả cuốnsách cho rằng: Tư tưởng triết học của ông gồm có nhiều yếu tố duy tâm chủnghĩa và thường biểu hiện thành hình thức nhị nguyên luận nghiêng ngả giữa chủnghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm Tôn Trung Sơn có nhận thức tương đốichính xác đối với vấn đề “trước sau của biết và làm”, do đó, ông đặc biệt coitrọng thực tiễn, nhấn mạnh việc không biết vẫn có thể làm (hành động) Ông chorằng, lý do người xưa tiến bộ rất nhiều là ở chỗ đã thực hành, đã thực hành thì cóthể biết, đạt đến chỗ biết rồi tức là đã tiến bộ” (Biết khó làm dễ).

Cuốn Nghiên c u tư tưởng ôn rung Sơn (孙中山思想研究) của tác giả

Trương Lỗi (Trung Hoa Thư cục xuất bản xã, Bắc Kinh, 1981) gồm 4 chương,trong đó 3 chương đầu tiên, tác giả tập trung trình bày 3 nội dung lớn trongChủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, lần lượt là: Tư tưởng chủ nghĩa dântộc, tư tưởng chủ nghĩa dân quyền, tư tưởng chủ nghĩa dân sinh Riêngchương 4 với chủ đề “Lý luận của Chủ nghĩa Tam dân – cơ sở triết học”, tácgiả đã luận giải một số nội dung có liên quan đến tư tưởng triết học của TônTrung Sơn gồm: Quan niệm về tính phổ biến của sự phát triển tiến hóa

- nội dung cơ bản của phương pháp luận trong tư tưởng triết học của TônTrung Sơn, quan niệm về tự nhiên, nhận thức luận mang khuynh hướng chủnghĩa duy vật, quan điểm lịch s xã hội – “dân sinh s quan” Trên cơ sở đó, tácgiả đã bước đầu đưa ra một số nhận định, đánh giá về tư tưởng triết học củaTôn Trung Sơn Theo tác giả, tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn chủ yếugồm 2 bộ phận là quan điểm về tự nhiên và nhận thức luận Mặc dù tư tưởngtriết học của Tôn Trung Sơn đa phần mang tính chất duy vật chủ nghĩa, song,

do bị giới hạn bởi thời đại và giai cấp nên đã khiến cho nội dung tư tưởng triếthọc của ông thiếu tính thống nhất, có lúc nghiêng ngả giữa chủ nghĩa duy vật

và chủ nghĩa duy tâm

Cũng trong năm 1981, Nhà xuất bản Khoa học xã hội Trung Quốc cho ấn

hành cuốn ư tưởng triết học củ ôn rung Sơn (孙中山哲学思想) của tác giả

Tiêu Vạn Tác giả cuốn sách đã tập trung phân tích và làm sáng tỏ rất nhiềunội dung liên quan đến tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn, như vấn đề khởinguồn của vũ trụ, mối quan hệ giữa vật chất và tinh thần, vấn đề nhận thứcluận,… Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra đặc điểm của tư tưởng triết học TônTrung Sơn, đồng thời đưa ra một số nhận định, đánh giá về ý nghĩa và hạn chếtrong tư tưởng đó Có thể nói, cuốn sách này là một trong những tài liệu thamkhảo quan trọng đối với nghiên cứu sinh trong quá trình thực hiện luận án

Cuốn Nghiên c u tư tưởng triết học củ ôn rung Sơn (孙中山哲学思想研

究) của Vĩ Kiệt Đình, Nxb Nhân dân Hồ Nam, 1985 (xuất bản lần đầu năm1981), tập trung tìm hiểu những nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học củaTôn Trung Sơn Cụ thể, trên cơ sở những luận bàn về bước chuyển biến từChủ nghĩa Tam dân cũ sang Chủ nghĩa Tam dân mới của Tôn Trung Sơn, tácgiả đã làm sáng tỏ quan niệm của Tôn Trung Sơn về tự nhiên, về phạm trù vậtchất, mối quan hệ giữa vật chất và tinh thần, về cái gọi là thuyết “Sinhnguyên”, nhận thức luận, quan điểm về quá trình phát triển của lịch s xã hội.Tác giả khẳng định, tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn là vũ khí lý luậncủa phái cách mạng, tức giai cấp tư sản Trung Quốc dùng để tiến hành đấutranh cách mạng Cũng theo tác giả công trình này, quá trình hình thành tưtưởng triết học của Tôn Trung Sơn hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên, màđược quyết định bởi đặc điểm thời đại Tôn Trung Sơn sống, bởi trình độ pháttriển lực lượng sản xuất xã hội, chế độ kinh tế, đấu tranh giai cấp và phát triểnvăn hóa, khoa học lúc bấy giờ Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu mộtcách có hệ thống và tương đối đầy đủ tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn ởTrung Quốc cho đến thời điểm lúc bấy giờ (thời gian xuất bản cuốn sách này)

Cuốn Nghiên c u tư tưởng ôn rung Sơn (孙中山思想研究) của LưuHưng Hoa, Lưu Nhân Khôn (Nxb Nhân dân Hắc Long Giang, 2007), ngoàiviệc làm rõ 3 nội dung lớn trong Chủ nghĩa Tam dân (Chủ nghĩa Dân tộc, Chủnghĩa Dân quyền và Chủ nghĩa Dân sinh), các tác giả còn phân tích một số nộidung khác như: Vấn đề quân sự, giáo dục, ngoại giao, khoa học và tư tưởngtriết học của Tôn Trung Sơn Về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn, cáctác giả đã bước đầu luận giải những nội dung liên quan đến tư tưởng TônTrung Sơn như vấn đề về nguồn gốc hình thành nên vũ trụ và con người, mốiquan hệ “tri - hành”, điều kiện lịch s và bối cảnh xã hội cho sự ra đời của quanđiểm lịch s về vấn đề dân sinh hay còn gọi là “dân sinh s quan” Tuy vậy,những nội dung liên quan đến tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn được cáctác giả trình bày còn sơ lược.

Đề tài khoa học cấp Bộ năm 2009 do PGS,TS Nguyễn Tài Đông làm chủ

nhiệm có tên ư tưởng triết học cơ ản củ ôn rung Sơn trong c ủ ng ĩ tam dân

và ản ưởng của nó tới Việt Nam: Với kết cấu gồm 3 chương, đề tài

đã làm rõ được nội dung Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, quan niệmcủa Tôn Trung Sơn về chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa dân quyền, chủ nghĩa dânsinh; phân tích ảnh hưởng của chủ nghĩa tam dân đối với các nhà cách mạngtiền bối của Việt Nam, đặc biệt là với Chủ tịch Hồ Chí Minh và giá trị đươngđại của nó trong bối cảnh Việt Nam đổi mới và phát triển

Năm 2011, Nhà xuất bản Nhân dân Thiên Tân cho phép tái bản lần thứ 3

cuốn Khái luận tư tưởng ôn rung Sơn (孙中山思想概论) do Hồ Cương chủ biên,

Lưu Vĩ Quốc phó chủ biên (xuất bản lần đầu năm 2009) Trong cuốn sách này(chương 7), tác giả có bàn về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn với 3 nộidung chính: Thuyết tiến hóa luận và điểm đặc sắc của nó, học thuyết tri hành,quan điểm lịch s về vấn đề dân sinh Mặc dù những nội dung này mới chỉ đượctác giả cuốn sách trình bày một cách sơ lược, song, có thể nói, đây là

tài liệu tham khảo cần thiết đối với tác giả luận án trong quá trình luận giảinhững nội dung cơ bản liên quan đến tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn.

Năm 2014, Nhà xuất bản Nhân dân Giang Tây ấn hành cuốn Nghiên c u

Á Huy, Đặng Tuyết Lâm, Bốc Tịnh Kháp chủ biên Cuốn sách tập hợp 18 bàiviết theo 2 chủ đề: 1/ Tư tưởng quản lý công của Tôn Trung Sơn: Những vấn

đề lý luận; 2/ Tư tưởng quản lý công của Tôn Trung Sơn: Những vấn đề thựctiễn Trong số 18 bài viết, đáng chú ý là bài viết của tác giả Tưởng Tiên Tiến

với chủ đề Phản tư “c ủ ng ĩ ” và g ả p óng tư tưởng – những gợi ý mới trong

học thuyết “tr n n àn dị” củ ôn rung Sơn Trong bài viết này, tác giả có đề cập

đến những nội dung cơ bản trong học thuyết “tri nan hành dị” của Tôn TrungSơn và chỉ ra những gợi ý mới của nó Theo tác giả, học thuyết “tri nan hànhdị” là nội dung quan trọng trong tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn, là sựphát triển và cống hiến quan trọng đối với vấn đề nhận thức luận Học thuyếtnày nhấn mạnh: “Làm dễ biết khó”, “làm trước biết sau”

Cuốn Trung Quốc tư tưởng sử luận (中 国 思 想 史 论 ) của tác giả LýTrạch Hậu (Người dịch: Nguyễn Quang Hà), Nxb Thế giới, Hà Nội, 2015, đãluận bàn về tư tưởng Tôn Trung Sơn, gồm: Chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩadân quyền, chủ nghĩa dân sinh, tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn Về vấn

đề tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn, tác giả đã tập trung phân tích một sốnội dung cơ bản như: Luận tiến hóa và thuyết “sinh nguyên”, học thuyết “trinan, hành dị” và dân sinh s quan Tuy nhiên, có thể thấy, chỉ gói gọn với sốlượng 15 trang, phần nội dung về tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn chưađược tác giả phân tích một cách chi tiết và có hệ thống

1.3 Những công trình nghiên cứu, đánh giá về giá trị, ý nghĩa tư tưởng của Tôn Trung Sơn và ảnh hưởng của nó đối với Việt Nam

Bài viết Cách mạng Tân Hợi – 90 năm s u n ìn lại của Vũ Dương Ninh

(Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 5/2001) giúp chúng ta nhìn lại để suy tư

về cuộc cách mạng của nhà lãnh đạo kiệt xuất Tôn Trung Sơn, cũng như làm

rõ những giá trị trong tư tưởng của Tôn Trung Sơn Tác giả bài viết một lầnnữa khẳng định, cuộc cách mạng Tân Hợi đã tấn công trực diện vào chế độphong kiến nhằm lật đổ triều Thanh, thiết lập chế độ Dân Quốc theo nhữngnguyên tắc và thiết chế của nhà nước tư sản Đây được xem là điểm mới,điểm ưu việt trong tư tưởng của Tôn Trung Sơn với ý định đưa Trung Quốc đivào quỹ đạo của chủ nghĩa tư bản, qua đó, bảo vệ nền độc lập của đất nước,xây dựng chế độ dân chủ và cải thiện đời sống nhân dân Cuộc cách mạng TânHợi đã truyền tiếng vang lớn góp phần làm thức tỉnh tinh thần và chiều hướngđấu tranh của nhân dân nhiều nước Á Đông, trong đó có Việt Nam Ảnhhưởng tư tưởng Tôn Trung Sơn lan tỏa vùng Đông Nam Á mà Việt Nam lànơi ông đã tới, là nơi tiếp nhận khá sâu sắc học thuyết của ông

Tương tự, bài viết Nhận th c về ý ng ĩ lịch sử tư tưởng Cách mạng Tân

Hợi 1911 của tác giả Nguyễn Văn Hồng (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số

5/2001) làm rõ ý nghĩa lịch s của cuộc Cách mạng Tân Hợi năm 1911 đối vớiTrung Quốc nói riêng và các nước châu Á nói chung, trong đó có Việt Nam.Theo tác giả, hành động cách mạng và tư tưởng của Tôn Trung Sơn đã ảnhhưởng mạnh mẽ đến phong trào cách mạng ở Việt Nam giai đoạn cận đại

Bài viết Mối quan hệ giữ ôn rung Sơn và Các mạng Tân Hợi Trung Quốc

với Phan Bội Châu và cách mạng Việt N m đầu thế kỷ XX (trích trong bản thảo

cuốn Lịch sử quan hệ Trung – Việt thời cận đại) (Tạp chí Nghiên cứu Trung

Quốc, số 5/2001) của tác giả Chương Thâu, người nhiều năm nghiên cứu PhanBội Châu đã trình bày sơ lược mối quan hệ giữa Tôn Trung Sơn và

cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX, thể hiện ở những ảnh hưởng của cách mạngTrung Quốc do Tôn Trung Sơn lãnh đạo đối với cách mạng Việt Nam và nhữngảnh hưởng của cách mạng Việt Nam đối với Tôn Trung Sơn cũng như đối vớicách mạng Trung Quốc Tuy nhiên, vấn đề tư tưởng của Tôn Trung Sơn ảnhhưởng như thế nào đối với Việt Nam trong giai đoạn sau còn là một vấn đề cầnnghiên cứu tiếp và chưa được tác giả làm rõ trong bài viết này.

Cuốn Cách mạng Tân Hợi – 90 năm s u n ìn lại (1911-2001) của Trung

tâm Nghiên cứu Trung Quốc thuộc Trung Tâm Khoa học xã hội và Nhân vănQuốc gia (nay là Viện Nghiên cứu Trung Quốc thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xãhội Việt Nam) (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002), là cuốn sách đầu tiên đề

cập tương đối nhiều đến chủ nghĩa tam dân được xuất bản tại Việt Nam Cuốn sách này đã tập hợp các bài viết tiêu biểu tham dự Hội thảo Khoa học chào

mừng 90 năm Cách mạng Tân Hợi do Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc tổ

chức Trong cuốn sách có nhiều bài viết về những nội dung cơ bản trong Chủ

nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, như bài: Chủ ng ĩ Dân quyền của

ôn rung Sơn trong t ến trình cận đại hóa Trung Quốc của Đào Duy Đạt, Ảnh

ưởng củ ôn rung Sơn và C ủ ng ĩ m dân ở Việt Nam của Nguyễn Thành, Chủ tịch Hồ Chí Minh với Chủ ng ĩ m dân củ ôn rung Sơn của

Đỗ Tiến Sâm, v.v Các bài viết đã tập trung trình bày trực tiếp về vấn đề Chủnghĩa Tam dân và ý nghĩa lịch s của nó, cùng với mối quan hệ và ảnh hưởng lẫnnhau giữa Cách mạng Tân Hợi với phong trào cách mạng Việt Nam những nămđầu thế kỷ XX

Bài viết Chủ ng ĩ dân s n củ ôn rung Sơn và ý ng ĩ lịch sử của tác giả

ôn rung Sơn và ý ng ĩ lịch sử” năm 2005), Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc,

số 5/2005, đã chỉ ra rằng: Chủ nghĩa Dân sinh – một trong ba nội dung lớncủa Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn – với những chủ trương về

25

bình quân địa quyền, người cày có ruộng, tiết chế tư bản,… nhằm đảm bảonhững nhu cầu dân sinh tối thiểu cho người dân được Tôn Trung Sơn đánh giángang hàng với cuộc cách mạng xã hội, là nhân tố có ý nghĩa vô cùng quantrọng trong học thuyết Tam dân, bởi theo ông: “Dân sinh là đời sống của nhândân, sinh tồn của xã hội, sinh kế của quốc dân, sinh mệnh của quần chúng”.

Trong bài viết ôn rung Sơn với Việt Nam (Tạp chí Nghiên cứu Trung

Quốc, số 6/2005), tác giả Chương Thâu khẳng định, Chủ nghĩa Tam dân củaTôn Trung Sơn với những yếu tố tiến bộ, thích hợp (chống đế quốc và chốngquân phiệt một cách rõ rệt, tuyên bố đoàn kết với các dân tộc bị áp bức ở cácnước thuộc địa và giai cấp vô sản quốc tế, đồng tình với cách mạng Nga) đã

có ảnh hưởng tốt đến cách mạng Việt Nam, trong giai đoạn cách mạng Dântộc – Dân chủ cũng như trong Cách mạng Xã hội chủ nghĩa

Trong bài viết ôn rung Sơn – Hồ Chí Minh: Mố đồng cảm lịch sử và

thờ đại (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 5/2006), tác giả Nguyễn Văn

Hồng cho rằng, sự gặp gỡ của Hồ Chí Minh và Tôn Trung Sơn được bắtnguồn từ sự đồng cảm với nỗi khổ dân tộc bị nô dịch, đồng cảm trong mụcđích đấu tranh suốt đời cho độc lập, tự do, hạnh phúc của nhân dân Sự đồngcảm lớn của hai lãnh tụ dân tộc ở châu Á là sự đồng cảm của nhân sinh quannhân văn vĩ đại: Vì hạnh phúc của nhân dân

Cuốn sách ôn rung Sơn – Cách mạng Tân Hợi và quan hệ Việt Nam –

Trung Quốc của Viện Nghiên cứu Trung Quốc – Viện Khoa học xã hội Việt

Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), (Nxb Chính trị Quốcgia, Hà Nội, 2008), tập hợp những tham luận trong Hội thảo khoa học nhân kỷniệm lần thứ 140 năm ngày sinh Tôn Trung Sơn (1866-2006) và 95 năm Cáchmạng Tân Hợi (1911-2006) nhằm nhìn nhận một cách khách quan và sâu sắchơn về Tôn Trung Sơn, Cách mạng Tân Hợi, giá trị lịch s của tư tưởng chủnghĩa Tam dân và ảnh hưởng qua lại giữa phong trào cách mạng của hai nước

Việt Nam – Trung Quốc đầu thế kỷ XX cũng như hiện nay Tại đây, các nhànghiên cứu đã thêm một lần nữa tìm hiểu sâu hơn về học thuyết tam dân củaTôn Trung Sơn và ý nghĩa của nó trong thời hiện đại, có thể kể tên một số bài

nghiên cứu sau: “ ôn rung Sơn với chủ ng ĩ m dân” (Phan Văn Các), “Phan

Bộ C âu và ôn rung Sơn” (Vu Tại Chiểu, Đinh Văn Minh), “Tôn rung Sơn - Nhà cách mạng dân chủ tư sản có ản ưởng sâu sắc nh t đối với

Hồ Chí Minh” (Đặng Thanh Tịnh), “ ôn rung Sơn - Hồ Chí Minh, mố đồng cảm lịch sử và thờ đạ ” (Nguyễn Văn Hồng), “Từ ba chủ ng ĩ của Tôn Trung Sơn đến ba tiêu ngữ của Hồ Chí Minh” (Chương Thâu), “Từ chủ ng ĩ “ m dân” củ ôn rung Sơn đến tư tưởng XHCN hài hoà của Hồ Cẩm Đào” (Trần

Lê Bảo), “Chủ ng ĩ “ m dân” ôn rung Sơn và v n đề “ m nông” của Trung

Quốc” (Nguyễn Xuân Cường), v.v Cuốn sách khẳng định rằng, mặc dù vẫn

còn một số hạn chế lịch s và chưa hoàn thành sứ mệnh lịch s của mình,

nhưng có thể thấy, chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn và thành quả củacuộc cách mạng Tân Hợi có những giá trị tích cực đối với lịch s cách mạngTrung Quốc và có những ảnh hưởng không nhỏ đến phong trào cách mạngViệt Nam đầu thế kỷ XX

Bài viết V n đề dân sinh trong chủ trương xây dựng xã hội hài hòa của

Trung Quốc và chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam của GS.TS Phạm

Văn Đức (Tạp chí Triết học, số 11/2008) đã phân tích những tư tưởng cơ bản củaTôn Trung Sơn và Hồ Chí Minh về dân sinh Tác giả cho rằng, nếu Tôn TrungSơn coi chủ nghĩa dân sinh là chủ nghĩa xã hội thì Hồ Chí Minh quan niệm mụctiêu của chủ nghĩa xã hội là giải quyết vấn đề dân sinh, mang lại ấm no, tự do vàhạnh phúc cho nhân dân Đồng thời, tác giả cũng phân tích và so sánh để chỉ ranhững điểm chung, tương đồng giữa chủ trương xây dựng xã hội hài hòa củaTrung Quốc và chiến lược phát triển nhanh, bền vững của Việt

Nam, trong đó nổi bật là mục tiêu nâng cao chất lượng của sự phát triển vàgiải quyết ngày càng tốt hơn vấn đề dân sinh.

Bài viết Qu n đ ểm dân sinh và triết lý nhân sinh Hồ Chí Minh của tác giả

Đặng Hữu Toàn (Tạp chí Triết học, số 3/2009) nhấn mạnh: “Hồ Chí Minh cònbiết đến Tôn Dật Tiên (Tôn Trung Sơn) và tỏ lòng ngưỡng mộ nhà dân chủ cáchmạng Trung Quốc nổi tiếng này bởi ý tưởng độc lập, tự do, hạnh phúc của ông,bởi chủ nghĩa “tam dân” – dân tộc, dân quyền và dân sinh – mà ông đã đưa ravới tư cách cương lĩnh chính trị nhằm mục tiêu độc lập dân tộc, thành lập nềncộng hòa và thủ tiêu tình trạng bất bình đẳng xã hội Hồ Chí Minh đã tìm thấynhiều điểm tương đồng về tư tưởng, tìm ra “những điều thích hợp với nước ta”trong chủ nghĩa “tam dân” của Tôn Dật Tiên để thực hiện quan điểm dân sinh,triết lý nhân sinh của Hồ Chí Minh trong những điều kiện lịch s - cụ

thể ở Việt Nam” (tr.11-12)

Bài viết V.I.Lênin với Chủ ng ĩ m dân củ ôn rung Sơn của

Nguyễn Năng Nam (Tạp chí Triết học, số 4/2009) trình bày 3 nội dung cơ bảncủa chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn (gồm chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩadân quyền và chủ nghĩa dân sinh) Bài viết chỉ ra những ưu điểm và những điểmmới trong cương lĩnh chính trị này của Tôn Trung Sơn cũng như ý nghĩa của nóđối với cách mạng ở Trung Quốc nói riêng, với cách mạng ở các nước bị áp bức

và bóc lột khác nói chung; chỉ ra những hạn chế trong Chủ nghĩa Tam dân củaTôn Trung Sơn như: Chủ nghĩa không tưởng, tính không kiên quyết, quy độnglực phát triển của xã hội là vấn đề sinh tồn Bài viết phân tích tính chất sai lầmtrong một số quan điểm do Tôn Trung Sơn không có chỗ dựa trong giai cấp vôsản và cơ bản thì tư tưởng của ông vẫn mang màu sắc dân chủ tư sản, nằm trong

hệ tư tưởng tư sản, chưa hoàn toàn có thể lôi cuốn được đông đảo quần chúngnhân dân Trung Quốc tham gia cách mạng,… Tác giả bài viết nêu lên nhữngđánh giá của V.I.Lênin về chủ nghĩa Tam dân nói riêng và tư

tưởng Tôn Trung Sơn nói chung Trên cơ sở những nội dung trên, bài viếtkhẳng định, những tư tưởng trong chủ nghĩa Tam dân có ảnh hưởng lớn đếncác nhà yêu nước của Việt Nam đầu thế kỷ XX, trong đó tiêu biểu là Nguyễn

Ái Quốc, với nội dung được quan tâm nhiều là 3 nguyên tắc: Dân tộc độc lập,Dân quyền tự do; Dân sinh hạnh phúc Trên lập trường, quan điểm và phươngpháp của chủ nghĩa Mác – Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã thấy ở đó những tư

tưởng tiến bộ, tích cực và có thể vận dụng vào cách mạng Việt Nam, bởi chủ

ng ĩ y thích hợp vớ đ ều kiện nước ta và từ đó, Hồ Chí Minh đã phát triển

khái niệm “Độc lập – Tự do – Hạnh phúc” lên một trình độ mới, mang tínhgiai cấp, tính nhân dân, tính dân tộc và tính cách mạng sâu sắc, triệt để củamột cuộc cách mạng dân tộc dân chủ dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân,lấy chủ nghĩa Mác – Lênin làm nền tảng tư tưởng (tr.84)

Tháng 8 năm 2009, Viện Triết học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay

là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã tổ chức hội thảo “Ản ưởng

một số bài viết về tư tưởng Tôn Trung Sơn và chủ nghĩa Tam dân cũng nhưảnh hưởng của nó đối với các nhà tư tưởng của Việt Nam giai đoạn cận đại,

như: ư tưởng cận đại hóa củ ôn rung Sơn (TS Nguyễn Xuân Cường), V n đề

dân s n trong tư tưởng củ ôn rung Sơn và Hồ Chí Minh (GS.TS Phạm Văn

Đức), ôn rung Sơn – Hồ C í M n : ư tưởng dân tộc độc lập tự do và thờ đại (PGS.TS Nguyễn Văn Hồng), Chủ ng ĩ m dân của Tôn

rung Sơn – một học thuyết cách mạng có tính thờ đại (ThS Chu Thùy Liên),

(PGS.TS Chương Thâu), M y đặc trưng cơ ản trong tư tưởng dân sinh của

ôn rung Sơn (GS.TS Nguyễn Tài Thư),… Có thể thấy, trong số các bài viết

tham gia hội thảo, không có bài viết nào đề cập trực tiếp đến tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn.

Trong bài viết Chủ ng ĩ m dân ôn rung Sơn tư tưởng Hồ Chí Minh

– Triết học yêu nước cách mạng c u dân tộc (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc,

số 11/2009), tác giả Nguyễn Văn Hồng đã so sánh tư tưởng Hồ Chí Minh và tưtưởng Tôn Trung Sơn trên một số phương diện như chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩadân quyền và chủ nghĩa dân sinh Tác giả nhấn mạnh: Hồ Chí Minh, Tôn

Trung Sơn và một đội ngũ những nhà cách mạng châu Á cùng thời đều dồn

góp trí tuệ sáng tạo nên cách nghĩ, cách đi vì ngọn cờ độc lập tự do và ướng

tới hạnh phúc Ở khía cạnh đó, những trí tuệ dân tộc, thời đại như chảy vào

một dòng sông lớn, hòa nhịp, tác động học tập ảnh hưởng lẫn nhau Ta thấy

như tất cả nhận thức tư tưởng cách mạng đều mang tính triết thuyết nhằm tiếntới “cải tạo” một xã hội áp bức, bất công để xây dựng một xã hội đạt tới lý

tưởng công bằng ấm no hạnh phúc: “Thế giớ đạ đồng”.

Bài viết ôn rung Sơn và Hồ Chí Minh với mục t êu “Độc lập – Tự do –

Hạn p úc” của tác giả Nguyễn Năng Nam, (Nguồn:

minh-voi-muc.html), tập trung phân tích, so sánh, đánh giá quan điểm của Hồ Chí Minh và Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, nhằm thấy được những

http://nguyennangnamhvkhqs.blogspot.com/2011/10/ton-trung-son-va-ho-chi-Bài viết Chủ tịch Hồ Chí Minh vớ ôn rung Sơn của tác giả Nguyễn Huy

Hoan (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 9/2011) nói lên một phần nào tìnhcảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh với Tôn Trung Sơn và sự đánh giá, sự tiếp thucủa Hồ Chí Minh đối với những “ưu điểm” của học thuyết Tôn Trung Sơn.Tác giả khẳng định, Hồ Chí Minh đã vận dụng những chính sách

30

của Tôn Trung Sơn đúng thời điểm và đúng đối tượng Ba từ Độc lập – Tự do– Hạnh phúc được đặt dưới Quốc hiệu Việt Nam có nguồn gốc từ Chủ nghĩaTam dân, vốn là mục tiêu phấn đấu của chúng ta theo tư tưởng Hồ Chí Minh:Các dân tộc phải được Độc lập – các dân tộc phải được Tự do – các dân tộcphải được Hạnh phúc.

Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 10/2011, đã đăng tải một số bài về

Tôn Trung Sơn như: Chủ ng ĩ m dân ôn rung Sơn – ngọn cờ tư tưởng của Cách mạng Tân Hợi của Nguyễn Bằng Tường, Chủ ng ĩ dân quyền của Tôn Trung Sơn và n ững giá trị củ nó đối với nền chính trị Trung Quốc hiện nay của Phạm Ngọc Thạch, Sự ủng hộ về kinh tế củ người Hoa và Hoa kiều ở Việt N m đối vớ ôn rung Sơn của Nguyễn Thị Hương Các bài viết này đứng

từ nhiều góc độ khác nhau để nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ những nội dung

cơ bản trong tư tưởng của Tôn Trung Sơn Chẳng hạn, PGS.TS Nguyễn BằngTường tập trung phân tích một số nội dung liên quan đến cơ sở triết học củaChủ nghĩa Tam dân (dân sinh s quan, thuyết tri nan hành dị và thái độ đối vớiquần chúng nhân dân), vài nét về nội dung và ý nghĩa cũng như những hạnchế của Chủ nghĩa Tam dân, sự chuyển biến từ Chủ nghĩa Tam dân cũ sangChủ nghĩa Tam dân mới, Chủ nghĩa Tam dân và 3 chính sách lớn Có thể nói,nội dung bài viết này đã ít nhiều đề cập đến tư tưởng triết học của Tôn TrungSơn, song nội dung vẫn còn khá sơ lược Tác giả Phạm Ngọc Thạch đã tậptrung phân tích những nội dung cơ bản của Chủ nghĩa dân quyền của TônTrung Sơn, chỉ ra một vài giá trị của Chủ nghĩa dân quyền đối với TrungQuốc hiện nay;…

Bài viết Nhìn nhận của Hồ Chí Minh về ôn rung Sơn và C ủ ng ĩ Tam

dân của Lê Đức Hoàng và Trương Hạo (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số

5/2012) chỉ ra những dấu ấn tương đối sâu đậm của Tôn Trung Sơn và Chủ nghĩa Tam dân trong quá trình hoạt động cách mạng và tư tưởng của Hồ chí

Minh Tác giả chỉ rõ, Chủ tịch Hồ Chí Minh bước đầu đã để ý đến Cách mạngcủa Tôn Trung Sơn, nhận thức sâu sắc hơn về chủ nghĩa Tam dân của TônTrung Sơn, không ngừng tìm hiểu và khéo léo vận dụng tinh hoa của chủnghĩa Tam dân vào cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam.

Bài viết Ản ưởng củ ôn rung Sơn và C ủ ng ĩ m dân đối với

Hồ Chí Minh của tác giả Lê Thị Tình (Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số

8/2015) phân tích một số ảnh hưởng của Tôn Trung Sơn và chủ nghĩa Tam dânđối với Hồ Chí Minh Theo tác giả, Hồ Chí Minh đánh giá cao tính cách mạngcủa chủ nghĩa Tam dân và bản thân Tôn Trung Sơn, tiếp thu có chọn lọc và vậndụng sáng tạo chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn trong quá trình lãnh đạocách mạng Việt Nam, nghiên cứu các phương pháp tiến hành cách mạng của TônTrung Sơn, đặc biệt là phương pháp vận dụng đạo đức Nho giáo để tuyên truyền

và giáo dục tinh thần cách mạng cho quần chúng Chính những chủ trương,đường lối cách mạng dân chủ trong chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn đã cótác dụng thúc đẩy và mang lại cho phong trào cách mạng Việt Nam

một màu sắc mới, làm phong phú thêm những trang s đấu tranh giải phóng dân tộc của Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX

Trong Luận án Tiến sĩ khoa học chính trị Tư tưởng Hồ Chí Minh về

những đặc trưng c ủ ng ĩ xã ội và sự vận dụng củ Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới (2014), chương 2 (tiết 2.1.2), tác giả Nguyễn Trường

Cảnh đã phân tích những ảnh hưởng giá trị tư tưởng, văn hóa phương Đôngđến sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội

ở Việt Nam như: Văn hóa Nho giáo, Phật giáo và Chủ nghĩa Tam dân của TônTrung Sơn về xã hội lý tưởng đã được Hồ Chí Minh coi trọng, tiếp thu cóchọn lọc Theo tác giả, đây là những tư tưởng quan trọng đóng vai trò là cơ sở

lý luận cho sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủnghĩa xã hội ở Việt Nam

1.4 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Th nh t, các công trình vừa nêu ở trên đã đề cập đến rất nhiều nội dung

tư tưởng của Tôn Trung Sơn: Tư tưởng cận đại, tư tưởng chính trị, tư tưởngdân chủ, tư tưởng khoa học, giáo dục, quân sự, tư tưởng đối ngoại, tư tưởngkiến thiết xã hội, v.v Nhiều công trình thông qua nghiên cứu về chủ nghĩaTam dân đã phân tích tư tưởng của Tôn Trung Sơn về chủ nghĩa dân tộc, chủnghĩa dân quyền và chủ nghĩa dân sinh Qua các công trình này, người đọcthấy được những nội dung phong phú trong tư tưởng Tôn Trung Sơn, khôngchỉ thấy được tầm vóc của một nhà tư tưởng có tinh thần đổi mà còn là mộtnhà cách mạng, một lãnh tụ của cuộc cách mạng Tân Hợi

Bên cạnh đó, nhiều công trình đã đề cập đến ảnh hưởng của Tôn TrungSơn, cách mạng Tân Hợi, Chủ nghĩa Tam dân đến phong trào cách mạng vàcác nhà tư tưởng của Việt Nam giai đoạn cận đại, v.v Hầu hết các công trìnhđều khẳng định rằng, Tôn Trung Sơn và cuộc cách mạng Tân Hợi có ảnhhưởng to lớn đến cách mạng Việt Nam, ảnh hưởng đến các nhà cách mạngViệt Nam như Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh… Nhiều bài viết đã phân tíchnhững biểu hiện trong tư tưởng, trong đường lối cách mạng của Hồ Chí Minhthể hiện sự ảnh hưởng từ Tôn Trung Sơn, từ Chủ nghĩa Tam dân

Th hai, ở Việt Nam, mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về tư

tưởng của Tôn Trung Sơn, tuy nhiên những công trình chuyên sâu về tư tưởngtriết học của Tôn Trung Sơn lại khá khiêm tốn Nhiều công trình có đề cậpđến tư tưởng triết học của ông nhưng dung lượng chưa lớn, hầu hết nội dungcủa các công trình này còn tương đối đơn giản, chưa có sự phân tích sâu, cònthiếu tính hệ thống

Th ba, ở Việt Nam, cho đến thời điểm hiện nay, chưa có một tác phẩm

chuyên khảo nào nghiên cứu một cách hệ thống và khái quát về tư tưởng triết

học của Tôn Trung Sơn Các công trình nghiên cứu về Tôn Trung Sơn chủyếu bàn về Tôn Trung Sơn và Chủ nghĩa Tam dân, Tôn Trung Sơn với cáchmạng Tân Hợi, ảnh hưởng của Tôn Trung Sơn đối với các nhà yêu nước ViệtNam cuối thế kỷ XIX, v.v., đặc biệt, các công trình này đa phần được thể hiệntrên các bài báo, tạp chí Vì vậy, đây là một khó khăn cho việc thực hiện đềtài, nhưng đồng thời cũng là một thuận lợi để đề tài có thể đóng góp một phầntrong việc nghiên cứu tư tưởng Tôn Trung Sơn nói chung, tư tưởng triết họccủa ông nói riêng Đề tài cũng mong muốn góp phần khai thác những giá trịtích cực trong tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn để từ đó vận dụng trong

sự nghiệp xây dựng đất nước ta hiện nay

Th tư qua việc tổng quan các công trình nghiên cứu của các học giả đi

trước, trên cơ sở kế thừa, phát triển những kết quả nghiên cứu đã đạt được,luận án sẽ tiếp tục đi sâu nghiên cứu tư tưởng triết học của Tôn Trung Sơn,nhất là tư tưởng Tiến hóa luận, tư tưởng Tri nan hành dị, tư tưởng dân chủ, tưtưởng về quyền con người Trên cơ sở nghiên cứu sâu hơn và hệ thống hóa tưtưởng Triết học của Tôn Trung Sơn, luận án chỉ ra giá trị và ý nghĩa của tưtưởng triết học Tôn Trung Sơn đối với xã hội hiện nay