Thực trạng và một số giải pháp nâng cao thu hút đầu tư nước ngoài của Nhật Bản vào Việt Nam

Nhật Bản được biết đến như là một trong những quốc gia lớn nhất trong đầu tư FDI vào Việt Nam. Hiện nay tổng vốn đầu tư FDI của Nhật Bản đã gần 30% FDI cả nước, đứng đầu và cao hơn hẳn so với 128 quốc gia còn lại đầu tư FDI vào Việt Nam.

ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY

Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: https://tapchikhoahoc.sgu.edu.vn

THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO THU HÚT ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI CỦA NHẬT BẢN VÀO VIỆT NAM

The reality and measures to enhance Japan’s foreign

direct investment into Vietnam

ThS Đỗ Hoàng Oanh

Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM

Tóm tắt

Nhật Bản được biết đến như là một trong những quốc gia lớn nhất trong đầu tư FDI vào Việt Nam Hiện nay tổng vốn đầu tư FDI của Nhật Bản đã gần 30% FDI cả nước, đứng đầu và cao hơn hẳn so với 128 quốc gia còn lại đầu tư FDI vào Việt Nam Điều đó cho thấy, FDI của Nhật Bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự tăng trưởng và phát triển nền kinh tế Việt Nam Nghiên cứu áp dụng thống kê mô

tả, so sánh để phân tích thực trạng và đề xuất kiến nghị nhằm thu hút và duy trì phát triển dòng vốn FDI của Nhật Bản vào Việt Nam

Từ khóa: Dự án đầu tư, FDI, Nhật Bản, đầu tư trực tiếp nước ngoài

Abstract

Japan is known as one of the largest countries in FDI investment in Vietnam At present, the total FDI capital of Japan is nearly 30% of FDI in Vietnam, leading and much higher than 128 countries This means that Japan's FDI is particularly important for the growth and development of Vietnam's economy Descriptive and comparative statistics are used in this study to analyze the situation and then provide recommendations to attract and maintain Japan’s FDI inflows into Vietnam

Keywords: Investment project, FDI, Japanese, Foreign Direct Investment

1 Đặt vấn đề

Đối với các nước đang phát triển FDI

có vai trò vô cùng quan trọng Nghiên cứu

của Blomstrom và Persson (1983) đã tìm

thấy tác động lan tỏa của FDI đến nền kinh

tế của nước nhận đầu tư thông qua năng

suất lao động Nghiên cứu của Chen (1997)

đã kết luận dòng FDI có tác động tích cực

trong việc thúc đẩy đồng thời tổng kim

ngạch thương mại của Trung Quốc và dòng

thương mại song phương giữa Trung Quốc

và các đối tác thương mại Còn Katz

(1969) tìm thấy dòng vốn đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực sản xuất của Argentina vào những năm 1950 có ảnh hưởng đáng

kể đến kỹ thuật công nghệ được sử dụng bởi các công ty trong nước Nghiên cứu khẳng định rằng tiến bộ kỹ thuật không chỉ diễn ra trong các ngành công nghiệp FDI tại thị trường trong nước mà còn lan tỏa đến các ngành khác, bởi vì các chi nhánh nước ngoài tạo ảnh hưởng buộc các công ty trong nước phải hiện đại hóa bằng cách áp dụng các tiêu chuẩn tối thiểu về chất lượng,

ngày giao hàng, giá cả, v.v trong việc cung

cấp các bộ phận và nguyên liệu thô cho họ

Thêm vào đó, nghiên cứu Sjöholm (1999)

cho thấy rằng sự hiện diện của các công ty

đa quốc gia nước ngoài có thể nâng cao

năng suất của các công ty thuộc sở hữu

trong nước trong các ngành công nghiệp

khác thông qua các mối liên kết khác nhau,

và rõ nét nhất khi các công ty trong nước

nằm gần các công ty đa quốc gia nước

ngoài về vị trí địa lý Các phân tích thống

kê về sự lan tỏa các tập đoàn đầu tư nước

ngoài cho Úc của Caves (1974), cho

Canada của Globerman (1979) và cho

Mexico của Blomström và Persson (1983)

đều kiểm tra sự tồn tại của ngoại tác lan

truyền bằng cách kiểm tra xem sự hiện diện

của đầu tư nước ngoài có ảnh hưởng gì đến

năng suất lao động ở các doanh nghiệp địa

phương hay không Cả ba nghiên cứu đều

kết luận rằng có sự tồn tại ngoại tác lan tỏa

có ý nghĩa ở cấp độ tổng hợp này, mặc dù

nghiên cứu không phân tích rõ về cách

thức lan tỏa diễn ra như thế nào

Nói cách khác, nguồn vốn đầu tư trực

tiếp nước ngoài sẽ thúc đẩy nền kinh tế

tăng trưởng, qua đó thu nhập bình quân của

người dân cũng tăng lên Không chỉ thế,

các doanh nghiệp trong nước được tiếp cận

công nghệ kỹ thuật cao, kỹ năng quản lý

chuyên nghiệp, tăng năng suất lao động và

phát triển cả những ngành công nghiệp phụ

trợ, qua đó tạo hiệu ứng lan rộng qua

thương mại, dịch vụ và xuất khẩu và các

ngành cũng như các lĩnh vực kinh tế khác

Là một trong những đối tác quan

trọng, Nhật Bản đã đầu tư FDI vào Việt

Nam từ rất sớm và luôn nằm trong danh

sách các nhà đầu tư FDI lớn nhất tại Việt

Nam Chỉ tính riêng năm 2017, Nhật Bản

là quốc gia đứng đầu trong 115 quốc gia

đầu tư FDI vào Việt Nam, đóng góp 25%

tổng đầu tư và năm 2018 là 31,8% tổng đầu tư trên 128 quốc gia đầu tư FDI tại Việt Nam Điều đó cho thấy FDI của Nhật Bản vào Việt Nam ảnh hưởng đến cả nền kinh tế của quốc gia Do đó, "làm cách nào

để thu hút cũng như duy trì và phát triển dòng vốn FDI của Nhật Bản" là một vấn đề hết sức quan trọng Nghiên cứu thông qua thống kê mô tả, so sánh, tiếp cận lý thuyết

và thực tiễn nhằm trình bày thực trạng, phân tích tình hình FDI Nhật Bản cũng như kiến nghị một số giải pháp nhằm khắc phục những tồn tại trong việc thu hút FDI của Nhật Bản vào Việt Nam

2 Thực trạng FDI của Nhật Bản vào Việt Nam từ năm 2006 - 2018

2.1 Chính sách thu hút FDI của Việt Nam đối với Nhật Bản

Mặc dù Nhật Bản thuộc về một trong

ba quốc gia đầu tư đứng đầu (Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc) trong 125 quốc gia

có đầu tư FDI tại Việt Nam với lượng đầu

tư FDI cao hơn cả về quy mô dự án và tổng giá trị đầu tư dự án vào Việt Nam Tuy nhiên, đánh giá của các công ty Nhật Bản

về chính sách thu hút FDI của Việt Nam chưa thật sự cao

Cụ thể, các doanh nghiệp Nhật Bản cho rằng thái độ của Nhà nước Việt Nam với ngành nghề, lĩnh vực hoạt động của các doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động là

"bình thường", không thuận lợi và không bất lợi, và 25% đánh giá chính sách của Nhà nước chưa tạo thuận lợi cho các nhà đầu tư Nhật Bản (Phan Văn Tâm, 2010) Ngoài ra, có 40% doanh nghiệp Nhật Bản e ngại luật pháp Việt Nam có “chế độ luật pháp chưa hoàn thiện, thực thi luật pháp thiếu minh bạch”, “cơ sở hạ tầng chưa hoàn thiện”, “thủ tục hành chính (cấp phép) phiền hà” Thêm vào đó, các doanh nghiệp Nhật Bản cho rằng mức độ can

thiệp kinh tế của Nhà nước Việt Nam còn

cao, đặc biệt là phạm vi kiểm soát vốn sở

hữu và hạn chế vốn sở hữu của các nhà đầu

tư nước ngoài (86% doanh nghiệp đánh giá

bình thường và thấp) (Cơ quan Xúc tiến

thương mại Nhật Bản, 2016)

Tuy nhiên, về rủi ro đầu tư thì 79,7%

doanh nghiệp đánh giá môi trường Việt

Nam có tính ổn định về chính trị, ổn định

về kinh tế và ổn định về xã hội Chỉ có

khoảng 15,6% doanh nghiệp Nhật Bản

đánh giá đầu tư vào Việt Nam có tính rủi ro

cao (The Leader, 2017)

Về cốt lõi nội dung quyết định đầu tư

thì có 58% doanh nghiệp Nhật Bản cho

rằng giá nhân công là yếu tố chủ yếu thu

hút đầu tư FDI, trong đó có 83% doanh

nghiệp sản xuất đánh giá cao cả về chất

lượng nhân công và mức lương nhân công

Mặc dù, lương của nhân viên quản lý bậc

trung có tăng nhưng vẫn thấp hơn so với

mặt bằng chung của các quốc gia ASEAN

(Cơ quan Xúc tiến thương mại Nhật Bản,

2016)

Cuối cùng, các nhà đầu tư Nhật Bản

vẫn xem Việt Nam là quốc gia hứa hẹn

nhất trong khu vực về lợi nhuận hoạt động

trong tương lai: 67% các nhà đầu tư Nhật

Bản tại Việt Nam dự kiến sẽ mở rộng trong

một hoặc hai năm tới, 32% cho biết sẽ giữ

nguyên quy mô, trong khi chỉ có chưa tới

2% cho biết sẽ giảm hoặc chuyển hoạt

động ra khỏi quốc gia Như vậy, tỷ lệ

doanh nghiệp Nhật Bản dự kiến sẽ mở

rộng, Việt Nam đứng thứ hai, chỉ sau Ấn

Độ và cao hơn mức bình quân của các quốc

gia ASEAN (Cơ quan Xúc tiến thương mại

Nhật Bản, 2016)

Từ đây có thể thấy rằng, dù các doanh

nghiệp Nhật Bản vẫn chưa hoàn toàn hài

lòng về chính sách thu hút FDI và hỗ trợ

doanh nghiệp đầu tư, nhưng Nhật Bản vẫn đầu tư FDI vào Việt Nam về cả quy mô và tổng số vốn đầu tư cao hơn so với các quốc gia khác đầu tư vào Việt Nam, với lý do chủ yếu là nguồn nhân lực và môi trường đầu tư ổn định Các doanh nghiệp Nhật Bản vẫn xem Việt Nam là thị trường hoạt động đầy hứa hẹn trong khu vực Điều này cho thấy tiềm năng đầu tư FDI của Nhật Bản vào Việt Nam vẫn còn rất cao và việc cải thiện chính sách, cơ sở hạ tầng có thể tạo cơ sở duy trì vững chắc cũng như thu hút thêm được nhiều FDI của các doanh nghiệp Nhật Bản

2.2 Về quy mô và tốc độ đầu tư FDI của Nhật Bản

Năm 2006, FDI của Nhật Bản vào Việt Nam có 253 dự án với tổng vốn đầu tư là

1502 triệu USD được cấp phép Đến năm

2008, FDI của Nhật Bản vào Việt Nam đạt mức tăng gấp bốn lần so với năm 2006 là

6308 triệu USD với 196 dự án Nhưng năm

2009, FDI chỉ còn 439 triệu USD với 124

dự án đầu tư Nguyên do chỉ trong ba năm 2006-2009, FDI tăng rồi lại giảm thất thường gắn liền với hai sự kiện: Việt Nam tham gia vào WTO dẫn đến sự lạc quan của các nhà đầu tư, sau đó năm 2009 thì các quốc gia trên thế giới trong đó có Nhật Bản và Việt Nam đều chịu ảnh hưởng nặng

nề của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu

Từ năm 2010 - 2015, số dự án của Nhật Bản liên tục tăng nhanh và đạt mức cao nhất vào 2012 và năm 2013 Năm

2012, Nhật Bản chiếm tới 51% tổng vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam với 5593 triệu USD và 5875 triệu USD được cấp phép năm 2013 Tuy nhiên, dù số dự án tiếp tục tăng thêm 16% vào năm 2014 nhưng hầu hết đều là dự án vừa và nhỏ, cho nên tổng vốn đầu tư chỉ còn 2299 triệu USD

Tính từ năm 2017 đến nay, Việt Nam

đã có 125 quốc gia và vùng lãnh thổ có dự

án đầu tư còn hiệu lực tại Việt Nam, trong

đó đứng đầu là Hàn Quốc với số dự án tích

lũy là 6532 dự án, tổng vốn tích lũy đạt

57,66 tỷ USD (chiếm 18,1% tổng vốn đầu

tư) Nhật Bản đứng thứ hai với tổng tích

lũy 3599 dự án, tổng vốn tích lũy 49,46 tỷ

USD (chiếm 15,5% tổng vốn đầu tư), tiếp

theo lần lượt là Singapore với 13,2% và

Đài Loan 9,7%, Britishvirgin Island 7,1%

và Hồng Kông 5,6% tổng vốn đầu tư tích

lũy trong các quốc gia hiện đang đầu tư

FDI tại Việt Nam

Theo báo cáo sơ bộ từ Cục Đầu tư

nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư

(2018), tính đến ngày 20/6/2018, cả nước

có 1366 dự án mới được cấp giấy chứng

nhận đầu tư với tổng vốn đăng ký là 11,8

tỷ USD, bằng 99,7% so với cùng kỳ năm

2017; và có 507 lượt dự án đăng ký điều

chỉnh vốn đầu tư với tổng vốn đăng ký

tăng thêm là 4,43 tỷ USD, bằng 86,2% so

với cùng kỳ năm 2017 Theo đó, nếu như

tổng vốn FDI vào Nhật Bản năm 2017 chiếm 8639 triệu USD thì sáu tháng đầu năm 2018 đã đạt 6466 triệu USD khoảng 74,8% toàn năm 2017 Thời điểm này, Nhật Bản đứng thứ nhất về đầu tư FDI vào Việt Nam với 6466 triệu USD, khoảng 31,8%, Hàn Quốc đứng thứ hai với 5059 triệu USD (24,88%), Singapore với 2389 triệu USD (11,75%), Britishvirgin Island

và Hồng Kông là 2349 triệu USD (10%) tổng vốn FDI năm 2018

Như vậy, FDI vào Việt Nam dù biến động nhưng vẫn theo xu hướng tăng lên theo thời gian, cụ thể FDI năm 2017 tăng 42,3% so với năm 2016, và nửa năm 2018, FDI đã tăng 8,4% so với cùng kỳ năm

2017 Theo đó, vai trò FDI vào Nhật Bản cũng ngày càng tăng lên, FDI của Nhật Bản đứng hàng thứ 2 năm 2016 với tỷ trọng đầu tư là 14,3% trên 114 quốc gia và năm 2017 với tỷ trọng đầu tư là 15,5% trên

125 quốc gia Hiện nay, Nhật Bản vượt Hàn Quốc, trở thành quốc gia dẫn đầu về đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam

với tỷ trọng là 31,8% trên 128 quốc gia

2.3 Về hình thức đầu tư FDI của

Nhật Bản vào Việt Nam

Các dự án của Nhật Bản tại Việt Nam

chủ yếu theo ba hình thức cơ bản: 100%

vốn nước ngoài, hình thức liên doanh và

BOT Theo đó, hình thức dự án đầu tư với

100% vốn nước ngoài được các nhà đầu tư

Nhật Bản quan tâm, vì hình thức này sẽ

giúp nhà đầu tư Nhật Bản làm chủ được

công nghệ, khả năng sản xuất kinh doanh,

bảo vệ văn hóa công ty và không chịu ảnh hưởng hay lệ thuộc vào đối tác Cụ thể, chỉ tính riêng năm 2016-2017, hình thức 100% vốn nước ngoài với 2678 dự án, tổng vốn đầu tư 24,17 tỷ USD (chiếm 82,8% tổng số

dự án và 57,5% tổng vốn đầu tư) Đứng thứ hai là hình thức liên doanh với 540 dự án, tổng vốn đầu tư 16,16 tỷ USD Còn lại theo hình thức hợp đồng BOT, BT, BTO và hình thức hợp đồng hợp tác kinh doanh, tuy nhiên chiếm tỷ lệ không cao

Về lĩnh vực đầu tư thì đầu tư FDI Nhật

Bản từ năm 2016 đến nay có xu hướng ổn

định, được triển khai trên 19 ngành và lĩnh

vực Nhưng FDI Nhật Bản vẫn tập trung

chủ yếu vào ba ngành chính: đứng đầu là

ngành công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm

48,41% tổng số dự án và 80,02% tổng vốn

đầu tư; kinh doanh bất động sản đứng thứ

hai khoảng 2% tổng số dự án với vốn đầu

tư khoảng 1,91 tỷ USD (khoảng 5% tổng

vốn đầu tư) ; và thứ ba là sản xuất, phân

phối điện, khí, nước với 0,5% - 1% tổng số

dự án chiếm khoảng 3% tổng vốn đầu tư hiện có; 11% tổng vốn đầu tư cho các ngành còn lại

2.4 Phát triển công nghiệp phụ trợ trong việc hấp thụ công nghệ từ FDI

Mặc dù đầu tư FDI vào các ngành khoáng sản, hạ tầng, hoặc bất động sản sẽ tạo được nhiều việc làm và giải quyết tình trạng thất nghiệp, nhưng đầu tư vào những lĩnh vực này thường ít có đóng góp cho việc tích lũy lâu dài các bí quyết kinh doanh, kỹ năng hay công nghệ trong lĩnh

vực chế tạo, chế biến để tạo năng lực cạnh

tranh cho các doanh nghiệp Việt Nam trên

thị trường quốc tế Theo VCCI (2018), từ

năm 2010 đến năm 2017, có 115 hợp đồng

chuyển giao từ nước ngoài vào Việt Nam,

với tổng giá trị khoảng 447000 tỷ đồng,

trong đó có 02 hợp đồng chuyển giao công

nghệ của Tập đoàn Samsung thực hiện

năm 2017 có tổng giá trị khoảng 323000

tỷ đồng Tuy nhiên, kết quả kiểm tra của

VCCI cho biết trong số 115 hợp đồng chỉ

có 23 hợp đồng công nghệ ở mức tiên tiến, còn 92 hợp đồng thì ở kỹ thuật công nghệ đều đã lạc hậu Lý giải điều này, VCCI cho rằng những doanh nghiệp FDI không tới Việt Nam để tiếp cận bí quyết kinh doanh hay công nghệ mới hay sản phẩm mới, mà chủ yếu đến vì sự sẵn có của số lượng lớn nhân công có chi phí tương đối thấp

Do đó, theo dự thảo Chiến lược và

định hướng thu hút FDI thế hệ mới

2018-2030 của Bộ Kế Hoạch Đầu Tư và Ngân

Hàng Thế Giới (2018) với mục tiêu chiến

lược là: xây dựng các ngành công nghiệp

phụ trợ như xây dựng và vật liệu xây dựng;

gốm sứ và thủy tinh; linh kiện điện tử; kim

loại; nhựa; cao su; dệt; giấy, in và bao bì;

sản xuất kim loại và linh kiện công nghệ

cao Nguyên nhân đầu tư FDI vào nhóm

này vì hàng hóa xuất khẩu hiện được sản

xuất tại Việt Nam ở hầu hết các ngành nghề

đều phụ thuộc đầu vào và linh kiện nhập

khẩu, có thể nói xuất khẩu và nhập khẩu

của Việt Nam đều dựa vào nhập khẩu Do

đó, theo nghiên cứu Bộ Kế Hoạch Đầu Tư

và Ngân Hàng Thế Giới (2018), đầu tư FDI vào công nghiệp phụ trợ sẽ đem lại được nhiều tiềm năng nhất trong việc cải thiện năng lực của các ngành công nghiệp Việt Nam và sự phát triển của công nghiệp phụ trợ trong nước có năng lực cạnh tranh quốc

tế, cung cấp được nhu cầu cho các doanh nghiệp trong nước và cho cả các doanh nghiệp FDI của nước ngoài hiện đang hoạt động tại Việt Nam, cũng như tạo bước phát triển xuất khẩu linh kiện và sản phẩm phụ trợ sang các quốc gia khác

Căn cứ theo số liệu nguồn thu mua đầu

vào của các công ty Nhật Bản vào năm

2016, nếu như doanh nghiệp FDI Nhật Bản

hoạt động tại Trung Quốc có thể sử dụng

nguyên vật liệu và các yếu tố đầu vào do

chính Trung Quốc cung cấp là 67,8%; chỉ

có khoảng 25,8% là cần phải nhập linh

kiện từ chính nước đầu tư Nhật Bản và

6,4% từ các quốc gia khác Hay tại Thái

Lan và Ấn Độ, tỷ lệ nội địa cũng rất cao từ

54% - 58% nguồn nguyên liệu đầu vào

cung cấp cho các doanh nghiệp FDI Nhật

Bản đang hoạt động tại thị trường này và

chỉ có khoảng 25% yếu tố đầu vào là phải

nhập khẩu từ Nhật Bản Nhưng khi doanh

nghiệp FDI Nhật Bản hoạt động tại Việt

Nam thì các doanh nghiệp FDI Nhật Bản

phải chịu chi phí và bị động do hơn 75%

linh kiện và máy móc phụ trợ đều nhập

khẩu từ nước ngoài (trong đó, nhập khẩu

yếu tố đầu vào từ Nhật Bản gần 36% và

nhập khẩu thêm 30% từ các quốc gia

khác) Hay nói cách khác, tỷ lệ nội địa hóa

từ các doanh nghiệp phụ trợ Việt Nam

cung cấp được cho doanh nghiệp FDI Nhật

Bản chỉ có 34,2% thấp nhất trong các quốc

gia trong khu vực (cao hơn mỗi Phillippines) Điều này cũng là yếu tố gây cản trở trong việc thu hút FDI Nhật Bản vào Việt Nam

Nguyên nhân là do kết nối giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước còn hạn chế như: không tìm được nhà cung cấp cạnh tranh (về giá cả, thời gian, khối lượng, v.v…) có năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế; khó khăn trong xác định nhà cung cấp có năng lực do thiếu thông tin về các ngành công nghiệp phụ trợ trong nước; ngoài ra do tiến độ hình thành các cụm công nghiệp giúp thúc đẩy liên kết còn chậm Việt Nam thiếu liên kết chính sách nhất quán để giúp gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, kể cả khi chính sách thúc đẩy liên kết đã được ban hành thì quy trình xin ưu đãi và thủ tục phê duyệt cũng rất phức tạp,

từ đó dẫn tới sự trì trệ của chương trình kết nối giữa các doanh nghiệp FDI Nhật Bản

và các doanh nghiệp tại Việt Nam

3 Một số vướng mắc và hạn chế trong thu hút FDI của Nhật Bản vào Việt Nam

Mặc dù Nhật Bản được xem là một trong những quốc gia đầu tư FDI tổng vốn

lớn vào Việt Nam, tuy nhiên, Việt Nam

vẫn chưa thật sự thu hút được thế mạnh của

các doanh nghiệp FDI Nhật Bản Cụ thể,

Nhật Bản được biết đến như là một quốc

gia có thế mạnh công nghiệp về công nghệ,

đóng tàu, điện tử, sản xuất đồ gia dụng, sản

xuất ô tô và kim loại màu, hóa dầu, thép và

dây chuyền máy móc Và hiện nay là cuộc

cách mạng robot, công nghệ tự động và trí

thông minh nhân tạo, nhưng FDI Nhật Bản

vào Việt Nam chủ yếu lại là ngành thâm

dụng lao động, may mặc, dệt may, tiêu

dùng và bất động sản Trong khi đó, xu

hướng kinh tế các quốc gia ngày nay đang

chuyển sang công nghệ thì Việt Nam sẽ

mất dần lợi thế và dễ rơi vào tình trạng

kinh tế trì trệ Cụ thể:

Thứ nhất, các doanh nghiệp Nhật Bản

e ngại luật pháp Việt Nam có chính sách

thiếu đồng bộ, thủ tục hành chính còn quan

liêu, chi phí thuế cao, tồn tại tham nhũng,

dẫn đến tình trạng năm 2015 - 2016, FDI

Nhật Bản đã rút khỏi Việt Nam và đầu tư

vào Singapore, Indonesia (Vneconomy,

2016) Cho thấy, FDI Nhật Bản đầu tư vào

Việt Nam tuy có cao nhưng lại thiếu tính

vững chắc và bền lâu

Thứ hai, các dự án FDI Nhật Bản đầu

tư vào Việt Nam chủ yếu theo hình thức

100% vốn nước ngoài chiếm lên đến 83%

tổng dự án đầu Tuy nhiên, các dự án FDI

100% vốn nước ngoài thường có tác động

lan tỏa rất chậm, ngoài đóng góp về thuế

thì hầu như ít đem lại lợi ích gì khác cho

Việt Nam Trong khi đó, nếu các dự án

FDI được đầu tư dưới hình thức liên doanh

sẽ có sức lan tỏa mạnh mẽ, qua đó các

doanh nghiệp liên doanh Việt Nam có thể

tiếp cận và học hỏi được nhiều phương

thức quản lý kinh doanh hiện đại, công

nghệ khoa học mới

Thứ ba, công nghiệp phụ trợ Việt Nam

chưa tương ứng với yêu cầu của các doanh nghiệp FDI Nhật Bản Nếu như tại Trung Quốc có thể cung cấp gần 70% linh kiện, phụ tùng cho các doanh nghiệp FDI Nhật, Thái Lan 60% hay Ấn Độ cung cấp 55% thì công nghiệp phụ trợ Việt Nam chỉ cung cấp được khoảng hơn 30% cho các doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động tại Việt Nam, dẫn đến sự gia tăng chi phí cho các doanh nghiệp FDI Nhật Bản, cũng như sự đánh mất cơ hội cho chính các doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình phát triển công nghiệp hóa - hiện đại hóa Nguyên nhân, do các doanh nghiệp trong nước khó đáp ứng được chất lượng sản phẩm như các doanh nghiệp FDI Nhật Bản yêu cầu, cũng như tiếp cận thông tin vẫn chưa thật sự hiệu quả Các doanh nghiệp Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong kết nối và giới thiệu chất lượng sản phẩm đến các doanh nghiệp Nhật Bản, thiếu nguồn nhân lực có tay nghề cao và biết tiếng Nhật để đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp Nhật Bản

Cũng như, kết cầu hạ tầng của Việt Nam còn yếu, thiếu đồng bộ, chưa tương xứng với tốc độ tăng trưởng kinh tế, kể cả

ở hai thành phố lớn là Hà Nội và thành phố

Hồ Chí Minh Nguồn cung cấp điện không

ổn định, thường hay xảy ra tình trạng cắt điện không theo kế hoạch Dịch vụ bưu chính - viễn thông và giao thông còn yếu, dẫn đến vận chuyển hàng hóa gặp nhiều khó khăn, cầu cảng và pháp lý Hải Quan phiền hà, hàng hóa nhập cảng - xuất cảng mất nhiều thời gian, điều kiện bảo quản chưa tốt, dễ dẫn đến một số hàng hóa bị hao hụt, bị hỏng trước khi kịp rời cảng

Vì vậy, nhằm cải thiện và giải quyết những vấn đề tồn đọng nêu trên, bài viết kiến nghị một số giải pháp nhằm cải thiện môi trường đầu tư thuận lợi, góp phần thu hút FDI Nhật Bản vào những lĩnh vực phát triển

trọng tâm theo chiến lược công nghiệp hóa -

hiện đại hóa của Việt Nam đến năm 2020

4 Một số giải pháp thu hút FDI của

Nhật Bản vào Việt Nam

Theo tinh thần của Nghị quyết

103/NQ-CP ngày 29/8/2013 về Định hướng nâng

cao hiệu quả thu hút, sử dụng và quản lý

FDI trong thời gian tới, cũng như theo Kế

hoạch hành động thực hiện chiến lược Công

nghiệp hóa đến năm 2020 tầm nhìn 2030

trong khuôn khổ hợp tác với Nhật Bản, tập

trung chủ yếu vào 6 ngành: điện tử, máy

nông nghiệp, chế biến nông, thủy sản, đóng

tàu, môi trường và tiết kiệm năng lượng, sản

xuất ô tô và phụ tùng ô tô Nghiên cứu kiến

nghị một số giải pháp như sau:

Một là, hoàn thiện môi trường đầu tư,

trong đó hoàn thiện cả về mặt chính sách

đầu tư và cơ sở hạ tầng nhằm đáp ứng yêu

cầu thu hút vốn FDI trong giai đoạn mới

Cụ thể là cần hoàn thiện các chính sách đầu

tư trực tiếp nước ngoài; tăng cường và đẩy

mạnh thực tế hóa những thỏa thuận các

Hiệp định thương mại trong thực tế; minh

bạch hóa chính sách đầu tư; hoàn thiện hệ

thống pháp luật về đầu tư nước ngoài, đẩy

mạnh mô hình "một cửa, một dấu" theo đó

Sở Kế Hoạch và Đầu Tư là cơ quan duy

nhất giải quyết vấn đề cho các doanh

nghiệp FDI nói chung và Nhật Bản nói

riêng Thêm vào đó, những thủ tục hải

quan và cầu cảng, xuất nhập khẩu hàng hóa

cũng cần minh bạch và gọn nhẹ, tránh tồn

đọng hàng hóa tại các kho bãi do thủ tục

phiền hà, gây thất thoát và hư tổn cho các

doanh nghiệp FDI

Hai là, nâng cao chất lượng đào tạo

và chú trọng vào đào tạo nguồn nhân lực,

tiếp tục nâng cao chất lượng đào tạo, đáp

ứng và thay thế lao động nước ngoài cũng

như bảo đảm giá nhân công thấp hơn so

với các nước trong khu vực Cụ thể, cần có

các trung tâm, cao đẳng và thậm chí là đại học liên kết với các công ty Nhật Bản, vừa đào tạo tiếng Nhật vừa theo kịp nhu cầu và yêu cầu của các doanh nghiệp Nhật Bản

Ba là phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ, công nghiệp phụ trợ không

chỉ đáp ứng nhu cầu nguyên vật liệu, phụ liệu và các yếu tố đầu vào cho doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động tại Việt Nam, mà còn giải quyết được vấn đề việc làm cho công nhân Việt Nam, cũng như tiếp cận được công nghệ và kỹ thuật cho chính các doanh nghiệp Việt Nam Do đó,

Việt Nam cần có những chính sách, cụ thể

như giảm bỏ các loại thuế đánh vào linh kiện nhập khẩu, quy hoạch quỹ đất cho các khu công nghiệp phụ trợ và các chính sách

ưu đãi khác Ngoài ra, Cục Đầu Tư Nước Ngoài nên phối hợp chặt chẽ với Bộ Công thương và các cơ quan, tổ chức liên quan

để phát triển cơ sở dữ liệu toàn diện chất lượng cao về nhà cung cấp tiềm năng ở Việt Nam (bao gồm cả các doanh nghiệp nước ngoài và trong nước) Điều này sẽ giúp giảm chi phí tìm kiếm chung cho cả các doanh nghiệp Nhật Bản và cả doanh nghiệp Việt Nam

Bốn là, ban hành chính sách quy định

rõ ngành, nghề, lĩnh vực nào thì cho phép

đón nhận các dòng vốn 100% nước ngoài, lĩnh vực nào bắt buộc phải đầu tư theo hình thức liên doanh để bảo đảm một cách hài hòa lợi ích của nhà đầu tư nước ngoài và lợi ích của Việt Nam

Cuối cùng là tăng cường hơn nữa các hoạt động xúc tiến đầu tư với Nhật Bản

dưới nhiều hình thức Chú trọng xúc tiến đầu tư đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), nhất là các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ và nông nghiệp, hiện nay các SME chiếm 99,7% tổng số doanh nghiệp tại Nhật, có công

nghệ kỹ thuật hiện đại và đang có xu

hướng đầu tư ra nước ngoài Cụ thể như

thành lập các bộ phận hỗ trợ chuyên biệt

cho các nhà đầu tư Nhật Bản và nhà đầu tư

của một số tỉnh của Nhật Bản nói riêng,

xây dựng trang web xúc tiến đầu tư bằng

tiếng Nhật.v.v

Kết Luận

Nguồn vốn FDI của Nhật Bản đã góp

phần đáng kể vào sự tăng trưởng kinh tế

Việt Nam, làm tăng năng suất lao động

cũng như giải quyết vấn đề việc làm, hỗ trợ

những kỹ thuật tiên tiến, công nghệ cao và

khả năng quản lý Thêm vào đó, FDI Nhật

Bản còn tạo tác động lan tỏa đến các ngành

công nghiệp phụ trợ, lĩnh vực xuất nhập

khẩu, thương mại và dịch vụ Nghiên cứu

cũng đề cập về chất lượng thể chế và môi

trường kinh tế theo đánh giá của các doanh

nghiệp Nhật Bản, qua đó có thể thấy dòng

vốn FDI của Nhật Bản đầu tư vào Việt

Nam vẫn chưa tương xứng với tiềm năng

của cả hai quốc gia Từ đó, kiến nghị giải

pháp nhằm cải thiện chất lượng thể chế,

môi trường kinh tế vĩ mô của Việt Nam,

phát triển nguồn nhân lực và xúc tiến hoạt

động thương mại để có thể thu hút nhiều

hơn nữa nguồn vốn FDI, cũng như duy trì

và phát triển các doanh nghiệp FDI

Nhật Bản hiện đang hoạt động tại Việt

Nam tốt hơn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Blomström, M., & Persson, H (1983)

Foreign investment and spillover efficiency in

an underdeveloped economy: evidence from

the Mexican manufacturing industry World

development, 11(6), 493-501

2 Chunlai, C (1997) Foreign direct investment and trade: an empirical investigation of the evidence from China (No 1997-11) University of Adelaide, Chinese Economies Research Centre

3 Katz, J M (1969) Production functions, foreign investment and growth; a study based on the Argentine manufacturing sector 1946-1961 (No 04; HC175, K3.)

4 Sjöholm, F (1999) Productivity growth in

investment Economic Development and Cultural Change, 47(3), 559-584

5 Cơ quan Xúc tiến thương mại Nhật Bản

International Trade Japan Support Japan's Direct Investment in Vietnam 2016 - 2017

6 Cục Đầu Tư Nước Ngoài FIA (2018) Tình

hình đầu tư của Nhật Bản tại Việt Nam Bộ

Kế Hoạch Và Đầu Tư

7 Phan Văn Tâm (2010) Một số yếu tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp của Nhật

Bản vào Việt Nam Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 391, trang 58 - 64

8 Phạm Mạnh Thắng (2017) Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Nhật Bản vào TP Hồ Chí Minh trong 10 năm gần đây (2006 - 2016)

Tạp chí Khoa Học, số 5, trang 183-188

9 Tổng hợp số liệu FDI từ FIA Tình hình đầu

tư nước ngoài từ 2006 - 2018 Bộ Kế Hoạch

Và Đầu Tư - Cục Đầu Tư Nước Ngoài

10 VCCI (2018, ngày 30 tháng 03) Nâng cao chất lượng chuyển giao công nghệ Truy

xuất từ: http://tapchitaichinh.vn/tai-chinh- kinh-doanh/nang-cao-chat-luong-chuyen-giao-cong-nghe-cach-nao-138395.html

Ngày nhận bài: 30/11/2018 Biên tập xong: 15/02/2019 Duyệt đăng: 20/02/2019