Nhân vật tự thức tỉnh trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh

Là nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh luôn tin vào tâm hồn trong sáng, thánh thiện, tốt đẹp của họ. Bằng những tình huống bất ngờ nhưng hết sức tự nhiên, ông để thiếu nhi tự nhận ra điều hay, lẽ phải nhằm hoàn thiện nhân cách.

Nhân vật tự thức tỉnh trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh

The Character of Self-Consciousness in Nguyen Nhat Anh’s Stories for Children

TS Hà Thị Thanh Nga, Trường Đại học Đồng Tháp

Ha Thi Thanh Nga, Ph.D., Dong Thap University

ThS Lê Thị Thanh Hồng, Trường Đại học Đồng Tháp

Le Thi Thanh Hong, M.A., Dong Thap University

Tóm tắt

Là nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh luôn tin vào tâm hồn trong sáng, thánh thiện, tốt đẹp của họ Bằng những tình huống bất ngờ nhưng hết sức tự nhiên, ông để thiếu nhi tự nhận ra điều hay, lẽ phải nhằm hoàn thiện nhân cách Nhờ đó, những triết lí, chiêm nghiệm, bài học giáo dục luôn nhẹ nhàng, sâu sắc, thấm thía Hơn nữa, Nguyễn Nhật Ánh cũng muốn cùng thiếu nhi gửi đến người lớn những lời nhắn nhủ về sự chia sẻ, thấu hiểu, đồng hành

Từ khóa: trẻ em, nhân vật, truyện thiếu nhi, tuổi thơ, Nguyễn Nhật Ánh

Abstract

As a writer for children, Nguyen Nhat Anh always believes in bright and beautiful souls of the children

In unexpected but very natural ways, he lets the children realize the good things to improve their personality Thanks to that, the philosophical and ethical lessons are always deep and penetrating Moreover, Nguyen Nhat Anh also wants to send the message about sharing, understanding, and companion to the adults

Keywords: children, character, stories for children, childhood, Nguyen Nhat Anh

1 Mở đầu

Trong bối cảnh các hoạt động sáng tác

văn học cho trẻ em không quá sôi động, lực

lượng sáng tác, khối lượng tác phẩm cũng

như sức tác động đến trẻ em không còn

được như trước, Nguyễn Nhật Ánh trở

thành một “hiện tượng” Nhà văn vẫn miệt

mài sáng tác cho cả trẻ em và những ai “đã

từng là trẻ em” và được độc giả đón nhận

một cách nhiệt liệt Từ trang văn Nguyễn

Nhật Ánh, các thế hệ trẻ em tìm thấy hình

ảnh của chính mình, tìm thấy thế giới tuổi

thơ với những kỉ niệm quý giá Đọc truyện

thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh, độc giả ban đầu bị hấp dẫn bởi những câu chuyện vui vẻ, nhẹ nhàng được viết bằng ngòi bút hồn hậu, dí dỏm Tuy nhiên, chứa đựng bên trong đó là dụng ý giáo dục trẻ em vô cùng sâu sắc

Dành tình yêu cho trẻ em, Nguyễn Nhật Ánh quan tâm đến quá trình phát triển, hoàn thiện nhân cách của họ Bởi thế, ông đã xây dựng được thế giới nhân vật trẻ

em rất phong phú, đa dạng Đó có thể là những “con ngoan trò giỏi”, những cô bé, cậu bé có tâm hồn mơ mộng, nhạy cảm

như là hình bóng của chính tác giả thời thơ

ấu; những anh trai, em gái, những người

bạn học… Và tất nhiên, nhân vật của ông

có khi là những đứa trẻ nghịch ngợm “nhất

quỷ nhì ma” với đủ trò náo loạn Không

chủ trương tạo nên những mẫu hình trẻ em

lí tưởng, truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật

Ánh cũng gần như không có kiểu nhân vật

phản diện Nhưng như thế không có nghĩa

là các nhân vật trẻ em của ông không có

những việc làm sai, những vấp váp, những

hành động đáng phê phán hoặc nhiều khi

đơn giản là những lúc các em hiểu chưa

đúng Điều đáng nói là, nhà văn luôn để

cho nhân vật của mình tự thức tỉnh, tự nhìn

nhận ra sai lầm của mình và sửa chữa nó

Điều này đã được Lê Huy Bắc chỉ rõ:

“Những ai đánh mất tuổi thơ thì không thể

tìm thấy được hạnh phúc ở thực tại và tội

ác thường có nguồn gốc từ những sai lạc từ

tuổi thơ mà không kịp thời điều chỉnh” (9,

tr.48) Triết lí giáo dục, định hướng trẻ em

từ hành vi thực ra không phải đến Nguyễn

Nhật Ánh mới đặt ra Yếu tố khiến độc giả

chú ý là ông đặt ra và giải quyết những sai

lầm, sai lạc của trẻ hết sức nhẹ nhàng, tự

nhiên, không giáo điều, giáo huấn, không

lên giọng dạy dỗ Tuy là thức tỉnh đấy,

nhưng lại khiến các em nhận thức bằng tất

cả tình cảm mến mộ, yêu thương

2 Về kiểu nhân vật thức tỉnh trong

văn học

Nhân vật tự thức tỉnh là một kiểu nhân

vật khá nổi bật trong văn học Việt Nam

hiện đại Độc giả có thể tìm thấy kiểu nhân

vật này trong sáng tác của Nam Cao, Thạch

Lam, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng,

Nguyễn Minh Châu… Đây là sự thể hiện

chiều sâu của đời sống xã hội trong văn

học, là cách nhà văn nói lên quan niệm của

mình về con người Khi trở thành một đặc

tính của con người, làm cho con người tách

mình ra khỏi thế giới loài vật, ý thức đã điều khiển hành động của họ Con người

có ý thức không chỉ theo bản năng mà có thể hành động theo lí trí, sau khi đã có sự soi xét, đánh giá từ nhiều mặt Ý thức giúp con người biết học hỏi, biết đúng sai, biết lựa chọn, phân biệt và đặc biệt là biết sửa chữa sai lầm để hướng thiện

Nếu như ý thức là để nhận biết thì “tự

ý thức là giai đoạn cao của ý thức, là tự đào sâu, mổ xẻ bản thân nội tâm để tự cải tạo

và hoàn thiện” [7, tr.152] Tự ý thức là yếu

tố quan trọng để con người tự thức tỉnh sau những mê muội, lầm lạc, để thấy rằng trong mỗi người luôn có bản tính lương thiện, tốt đẹp Trong văn học Việt Nam, đã

có nhiều nhà văn khắc họa thành công kiểu nhân vật này Nam Cao là nhà văn luôn đặt nhân vật trí thức tiểu tư sản của mình trong những cuộc đấu tranh nội tâm với tinh thần

tự thức tỉnh cao độ Hộ (Đời thừa) luôn

trăn trở về việc phải trở thành một nhà văn chân chính và một con người chân chính

“nâng đỡ người khác trên đôi vai của mình” Bi kịch của Hộ bộc lộ ra, khi Hộ nhận thấy mình đã hành động trái ngược

lương tâm, lẽ sống tốt đẹp ấy Điền (Trăng

sáng) chua chát nhận ra rằng điều tốt đẹp

trong con người thường bị “cái nghèo khổ làm mất đi một phần lớn” Nguyên Hồng lại thường cố gắng tạo ra một sự việc hay một thay đổi để đặt nhân vật trong sự so sánh mà tự thức tỉnh Dù bằng cách nào, các nhà văn này cũng luôn yêu cầu khắt khe buộc nhân vật phải đau đớn, vật vã cùng quá trình thức tỉnh

Nhân vật tự thức tỉnh là kiểu nhân vật của văn học hiện đại Trong văn học dân gian, nhân vật hành động theo chức năng định sẵn nhằm minh họa cho một triết lí nào đó của dân gian Nhân vật chính diện, lí tưởng dù đau khổ, bất hạnh đến thế nào

cũng không được tác giả dân gian miêu tả

cụ thể về những nỗi niềm, tâm trạng Nhân

vật phản diện luôn độc ác, gian xảo, tham

lam và không bao giờ suy nghĩ về những

điều xấu xa đó của mình Những lời răn

dạy, giáo huấn trong văn học hiện đại cũng

được chuyển tải thông qua hình tượng nhân

vật chứ không phát biểu trực tiếp Nhân vật

vì thế mà đời hơn, người hơn, mang chiều

sâu nội tâm và tính khái quát xã hội cao

hơn Viết về kiểu nhân vật tự thức tỉnh, các

nhà văn luôn đặt niềm tin ở con người, dù

con người có bị tha hoá, bị cám dỗ hay sai

lầm thì bên trong họ vẫn luôn tồn tại phần

bản tính lương thiện, tốt đẹp mà tự thức

tỉnh chính là quá trình khám phá ra nó

3 Các kiểu nhân vật tự thức tỉnh

trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh

Với các tác phẩm văn học dành cho

người lớn, nhân vật tự thức tỉnh là những

người đã trưởng thành, có đủ vốn sống,

kinh nghiệm để có thể tự phán xét, đấu

tranh với chính mình Nhân vật trong

truyện thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh là

trẻ em, đang bỡ ngỡ bước vào cuộc sống,

nhận thức xã hội và nhận thức về chính

mình Đây chính là đối tượng của các hoạt

động giáo dục từ gia đình, nhà trường, xã

hội Với nhân vật trẻ em, Nguyễn Nhật

Ánh đã không biến họ thành những “cụ

non” để đặt vào những cuộc đấu tranh nội

tâm, những xung đột dữ dội giữa các mặt

đối lập trong cùng một cá thể Ông luôn

nhẹ nhàng đối với trẻ em, để họ sống trong

thế giới tuổi thơ tươi trẻ, hồn nhiên vui tươi

của mình, nhưng vẫn có thể giúp họ thức

tỉnh chính mình, nhận ra hành động sai

lầm, suy nghĩ chưa đúng để có sự lựa chọn

hợp lí, hợp tình trong từng hoàn cảnh cụ

thể Đây chính là điểm khiến cho văn

chương Nguyễn Nhật Ánh được trẻ em đón

nhận nhiệt liệt Ông thấu hiểu tâm lí lứa

tuổi của trẻ, nắm bắt mọi biểu hiện dù là nhỏ nhất trong quá trình phát triển nhân cách trẻ em

Nhân vật thức tỉnh trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh không phải là một kiểu dạng nhân vật đặc biệt hay dị biệt mà

có thể là bất kì ai Đó là những nhân vật có tính cách rất đỗi quen thuộc, dù là người

lớn hay trẻ em như cu Mùi trong Cho tôi

xin một vé đi tuổi thơ, chú chó Bê tô trong Tôi là Bê tô, Thiều trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh hay những người lớn trong Chúc một ngày tốt lành, Ngồi khóc trên cây… Đặc biệt, nhân vật tự thức tỉnh xuất

hiện trong cả 12 truyện của tập truyện Út

Quyên và tôi với các kiểu nhân vật như

người anh trai xưng “tôi” (truyện Em gái,

Mẹ đừng sợ, Út Quyên và tôi), người bạn

xưng “tôi” (truyện Bướm vàng bướm đỏ,

Ông tôi, Những trò chơi khác nhau, Điều không tính trước, Những đứa trẻ cùng lớp),

Tuấn (truyện Buổi sáng), Thời (truyện

Người anh), Nghi (truyện Trứng chim sẻ),

Hoa, Tân, Đạt, Thịnh (truyện Học trò) Nhân vật thức tỉnh trong tập Út Quyên và

tôi đều là các nhân vật chính, nhưng ở

những tác phẩm khác, nhất là các truyện dài, không phải lúc nào cũng là nhân vật chính và cũng là trẻ em như mẹ và chị hai

cu Tin (Đảo mộng mơ), cu Mùi người lớn (Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ) Với

Nguyễn Nhật Ánh, ông còn viết cho

“những ai từng là trẻ em”, ông cũng như trẻ em còn mong muốn tác động đến người lớn Rõ ràng, sự tự ý thức, tự nhận thức, tự thức tỉnh không chỉ cần (và chỉ nên) diễn ra

ở trẻ em

Những vấn đề thức tỉnh mà Nguyễn Nhật Ánh đặt ra trong truyện thiếu nhi không phải là những điều quá lớn lao như như sự sống, cái chết, hạnh phúc, nhân phẩm, sự tha hoá , vốn thường thấy trong

những tác phẩm văn học dành cho người

lớn Nguyễn Nhật Ánh viết những câu

chuyện hết sức đời thường, giản dị Thời

(Người anh) mặc cảm về một ông anh

chẳng có gì “hách xì xằng”, “số dách” như

người anh “kĩ sư hãng Xi-trô-en”, “cầu thủ

hạng A1 toàn quốc”, “bộ đội có súng bắn

đạn thật” [2, tr.7] Vì thế, Thời lựa chọn

một người anh tưởng tượng thay vì ông

anh trai thật “đi thanh niên xung phong,

quanh năm cuốc đất đào kênh ở những

vùng đất xa xôi hẻo lánh” Còn những anh

trai xưng “tôi” lại luôn cảm thấy không ưa

những cô em gái: “tôi” chê bai Mai Pha mít

ướt dễ khóc nhè (Em gái); “tôi” khó chịu vì

Út Quyên giành mất vị trí út trong nhà (Út

Quyên và tôi); “tôi” lại thường bày trò lấy

đồ chơi của em (Mẹ đừng sợ) Thiều đã

đánh em trai nặng đến mức nằm liệt

giường vì hiểu nhầm em ăn vụng thịt gà

trong lúc mình đi vắng (Tôi thấy hoa vàng

trên cỏ xanh) Dì Sáu nghĩ rằng, thằng Tin

cùng đám bạn trên Đảo mộng mơ đã đánh

cắp những đồ vật giá trị trong nhà dì… Tuy

nhiên, đằng sau những câu chuyện giản dị

là những vấn đề quan trọng đối với thế hệ

trẻ như vai trò, giá trị con người, tình yêu

gia đình, tình anh em, tình bạn, ước mơ,

khát vọng

Có một nhân vật xưng “tôi” rất đặc

biệt của Nguyễn Nhật Ánh Đó là chú chó

Bê-tô (Tôi là bê-tô) Bằng cách sử dụng đại

từ nhân xưng ngôi thứ nhất, Nguyễn Nhật

Ánh làm cho độc giả tin rằng có thể đọc

được ngôn ngữ của loài vật Dưới cái nhìn

cuộc sống thông qua chú cún Bê-tô, những

triết lí về cách sống, tình yêu thương gia

đình, bạn bè, và cả những kẻ sống như

không sống lần lượt đặt ra Chị Ni, bà chị

Ni là những người bạn, người chủ tốt bụng

của Bê-tô, Bi-nô Lão Hiếng thì khác, lão

là kẻ mà Bê-tô, Bi-nô và tất cả loài cún cho

rằng là kẻ sống như đã chết Lão còn chẳng

có một cái tên đúng nghĩa Lão Hiếng đại diện cho một bộ phận không nhỏ con người ngày nay “Không phải những gì thuộc về loài người đều tốt Lão Hiếng thuộc về loài người Nhưng lão không tốt” [2, tr.142] Lão Hiếng coi cú đá chân vào bụng những con cún là một trò chơi Lão gây ra những tổn thương về thể chất và tinh thần, tình cảm cho những chú cún đáng thương Bài học sau những cú đá đau đớn của Lão Hiếng độc ác được coi là trả giá cho sự tin cậy Khi bạn quá tin cậy và sùng bái một ai

đó, bạn sẽ không đề phòng và nghi ngờ Và đôi khi, bạn sẽ chết vì niềm tin ngây thơ của mình Lão Hiếng thật ra vẫn sống, nhưng đó chỉ là sống bằng cái xác, còn tâm hồn đã chết từ lâu mà đến cả những chú cún cũng phải tránh lão như một cây nấm độc bốc mùi ác Tuy nhiên, đến cuối cùng, Nguyễn Nhật Ánh vẫn đề cao tính nhân văn Nhân cách con người đôi khi là sự tha thứ cho những tâm hồn sai lệch: “Tôi không thấy có lý do gì để nghĩ đến lão dù

là nghĩ đến để căm giận hay ghét bỏ” [2, tr.168]

Quan tâm đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách trẻ em, Nguyễn Nhật Ánh để ý đến mọi thứ liên quan, từ những điều giản dị, đời thường đến những vấn đề trọng đại Đối với người lớn, nó có thể bình thường nhưng với trẻ em, nó lại quan trọng Mỗi câu chuyện với trẻ em có thể là lần đầu tiên được chứng kiến, được trải qua Nếu trẻ em không được quan tâm, định hướng thì rất có thể họ sẽ hiểu nhầm dẫn đến hành động sai trái Bởi vậy, bằng văn chương, Nguyễn Nhật Ánh hướng trẻ

em đến những giá trị tốt đẹp Hơn hết, các nhân vật của ông, dù sau các sai lầm, vấp váp vẫn luôn hồn nhiên, trong sáng, đáng yêu Điều này thể hiện niềm tin, là tình yêu

thương mà nhà văn dành cho trẻ em

4 Tình huống tự thức tỉnh trong

truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh

Để nhân vật trẻ em của mình biết thức

tỉnh, Nguyễn Nhật Ánh không cần đến

những câu chuyện quá dài, với sự phân tích

tâm lí căng thẳng Ông thường đặt nhân vật

vào những tình huống nhận thức, tình

huống thức tỉnh hết sức tự nhiên nhưng

cũng không ít bất ngờ Các nhân vật của

Nguyễn Nhật Ánh dù sai trái đến đâu vẫn

luôn tự nhận ra sai lầm và sửa chữa nó

Nhìn em đau đớn, Thiều ân hận “nỗi ân

hận lúc này đã rất giống chiếc cọc nhọn

xuyên từ đỉnh đầu xuống gót chân tôi, đóng

chặt tôi vào sự hoang mang, đẫn đờ” [1,

tr.257] Cảm xúc của Thiều khi thấy Tường

bảo vệ anh trai trước ba mẹ đã động vào

tâm thức của mỗi người đọc về lòng vị tha,

tình yêu thương: “Cái cách mà Tường bảo

vệ tôi ngay cả lúc nó là nạn nhân xấu số

của tôi khiến tôi xấu hổ và cảm thấy day

dứt ghê gớm Tình yêu của em dành cho tôi

thật mênh mông trong khi tôi hết lần này

đến lần khác đối xử với nó chẳng ra gì” [1,

tr.258] Tường không những không trách

anh trai đã vô cớ đánh mình, mà còn bảo

vệ Thiều trước ba mẹ Nguyễn Nhật Ánh

lấy tình yêu thương để thức tỉnh con người

Chính tình yêu của em trai dành cho người

anh đã khiến Thiều thức tỉnh

Sự thức tỉnh của các nhân vật trẻ em

gần như diễn ra một cách tức thời hoặc

ngay sau đó mà không cần đến quá trình

đấu tranh nội tâm lâu dài, giằng xé như đối

với người lớn Trẻ em hồn nhiên, không

phức tạp như người lớn thường tính toán

thiệt hơn Trong Người anh, khi nghe cô

giáo khen Quân, Thời vừa tiếc vừa bực vì

nghĩ “chính thằng Quân là đứa cướp đoạt

phần vinh quang đáng ra phải thuộc về nó”

[2, tr.13] Nhưng rồi, Thời nhanh chóng

thức tỉnh khi nghe bài văn của Quân “như một dòng suối êm mát, xoa dịu mọi tình cảm nhỏ nhen và gợi lên một niềm xúc động lạ lùng” Nó cảm nhận được hình ảnh đẹp đẽ, cao cả của người anh trai mà trước đây nó có phần coi thường Giọt nước mắt của Thời rơi xuống chứa tất cả sự ăn năn, hối hận và sự xúc động Thậm chí, Thời cảm thấy biết ơn Quân vì bài văn của Quân giúp nó nhận ra người anh trai của mình tuyệt vời, đáng kính trọng

Ở nhiều truyện, Nguyễn Nhật Ánh không quá chú trọng miêu tả ngoại hình hay nội tâm nhân vật Quá trình tự thức tỉnh của nhân vật cũng không quá phức tạp hay dằn vặt, day dứt Nếu như Nguyễn Minh Châu chú trọng miêu tả cụ thể ngoại hình, cử chỉ, nét mặt của nhân vật người

họa sĩ trong truyện Bức tranh, nhằm góp

phần làm rõ cuộc đấu tranh, giằng xé dữ dội giữa các mặt đối lập, thì Nguyễn Nhật Ánh lại đưa ra những tình huống nhẹ nhàng, phù hợp với tâm lý của thiếu nhi Ông dụng công mà như không dụng công Từng bài học giáo dục và quá trình tự ý thức, tự thức tỉnh diễn ra theo cách bất ngờ thú vị nhất

“Tôi” (Điều không tính trước) trong

lúc tức giận vì kết quả của trận bóng đá, đã quyết tâm đánh nhau với Nghi một trận để trả thù “Tôi” tìm đủ mọi “vũ khí” để có thể hạ gục bạn, đã bàn bạc với Phú, đứa cháu năm tuổi, thậm chí rủ rê thêm bạn Phước cùng đi Nhưng cuối cùng người bị

“hạ gục” lại là “tôi” “Tôi” bị “hạ gục” bằng “vũ khí” lợi hại nhất của Nghi – một cuốn sách và ba vé xem phim Cách giải quyết dí dỏm đầy bất ngờ đã làm người đọc bất giác mỉm cười bởi lối viết truyện của Nguyễn Nhật Ánh Bằng tình huống hết sức tự nhiên, ông để nhân vật tự nhận ra điều sai trái và tự thức tỉnh Cái hay ở đây

là cách giải quyết tình huống Thay vì một

trận quyết đấu thì người đọc lại có thể mỉm

cười nhìn ba cậu bạn khoác vai bá cổ nhau

cùng đi xem phim Chính nhờ tình bạn hết

sức hồn nhiên, trong sáng của Nghi đã làm

“tôi” tự ý thức và hiểu ra mọi chuyện Mọi

hiểu lầm, hiềm khích, bất hòa đều qua đi,

còn lại là những tình bạn đẹp

Thức tỉnh trong truyện thiếu nhi

Nguyễn Nhật Ánh nhiều khi không chỉ là

về lương tâm Thức tỉnh có thể là sự rung

động về tâm hồn, về triết lí chiêm nghiệm

của cuộc sống, có cái nhìn cuộc sống theo

cách tốt đẹp hơn Nguyễn Nhật Ánh đặt

nhân vật của mình vào những tình huống

“có vấn đề” để nhân vật bộc lộ hết phẩm

chất, ý thức cá nhân của mình Bên cạnh

tình huống trực tiếp là những tình huống

gián tiếp trong nội tâm của nhân vật, thúc

đẩy sự hình thành ý thức cá nhân của mỗi

người Sự thức tỉnh đưa đến những hành

động tưởng như không thể Nhân vật bé

Hoa trong truyện Học trò dám đánh lại Sơn

đen để bảo vệ quả cam mà mình dành tặng

cô giáo bị ốm Những lần trước, Hoa và

các bạn đều bị Sơn đen bắt nạt, lấy hết mọi

thứ hay ho mà chúng có Nhưng lần này,

Hoa dám vùng lên cắn Sơn đen để bảo vệ

quả cam Cả Tân, Đạt, Thịnh cũng quên hết

sợ hãi cùng lao vào đánh Sơn đen bảo vệ

Hoa Sự thức tỉnh đối với họ là triết lí

“đoàn kết là cội nguồn của sức mạnh và

cần nhất là có một người dám xông lên

trước” Các cậu bé đã dành cho cô bạn gái

bé nhỏ sự ngưỡng mộ, cảm phục

Đặt nhân vật vào những tình huống

thức tỉnh, Nguyễn Nhật Ánh không cần

phải đưa ra những lời giáo huấn, dạy bảo,

điều mà trẻ em vốn không thích Trước

tình huống hay sự việc, mỗi trẻ em có sự

lựa chọn của mình Giữa việc đi Vũng Tàu

và ở lại cùng các bạn chăm sóc cô giáo ốm,

cậu bé “tôi” trong truyện Những đứa trẻ

cùng lớp đã chọn hoãn chuyến đi thăm bố

Lựa chọn này được đưa ra sau khi “tôi” nhìn thấy cảnh cô giáo “nhỏ nhắn, ốm đau

và đơn độc” Ở đây, “tôi” chưa làm gì sai trái, nhưng việc cậu và các bạn vui mừng

vì được nghỉ một tuần do cô giáo ốm đã trở

thành một nỗi day dứt Còn “tôi” trong Mẹ

đừng sợ lại thức tỉnh sau khi nhìn thấy

hành động của chị Hai và em Tin “Tôi” muốn dùng con tắc kè cao su để dọa mọi người “chết khiếp”, nhưng chị Hai lại lo

mẹ yếu tim sẽ sợ đến ngất xỉu Nhất là thằng em Tin, nó rất tinh tế khi viết một mảnh giấy nhỏ treo trên cổ con tắc kè “Mẹ đừng sợ! Đây chỉ là con tắc kè bằng cao su thôi!” [2, tr.86] Trong truyện này, Nguyễn Nhật Ánh không miêu tả tâm trạng, suy nghĩ của “tôi” Nhưng thông qua cái nhìn của nhân vật, ông đã giúp không chỉ chính

“tôi” mà cả độc giả cũng nhận ra sự thức tỉnh trong tâm hồn cậu

Nguyễn Nhật Ánh thường có hai cách thể hiện sự thức tỉnh của nhân vật Một là, ông miêu tả tâm lí, tâm trạng nhân vật như đối với Thiều, Thời, hay người anh trai

trong Út Quyên và tôi Nhưng cũng có

những nhân vật, ông chỉ để hành động nhân vật thể hiện sự thức tỉnh ấy như “tôi”

trong Những đứa trẻ cùng lớp và “tôi” trong Điều không tính trước Hơn nữa,

Nguyễn Nhật Ánh thường để nhiều nhân vật xưng “tôi” mà không đặt tên cụ thể như những nhân vật khác trong truyện Phải chăng, nhà văn đang muốn hướng đến không chỉ một mà nhiều thiếu nhi cùng suy ngẫm về hành động của mình để tự nhận thức, tự sửa chữa Lựa chọn điểm nhìn từ người kể chuyện “tôi” cũng là nhân vật tự thức tỉnh sẽ mang đến cho người đọc những cảm nhận chân thật nhất về mọi diễn biến trong tâm trạng nhân vật Đây là biệt

tài của Nguyễn Nhật Ánh, một trong những

yếu tố làm cho ông trở thành nhà văn được

yêu thích nhất của thế giới tuổi thơ

Văn chương luôn hướng con người tới

sự hoàn thiện nhân cách Thông qua những

hình tượng nghệ thuật sống động, văn

chương có thể thanh lọc tâm hồn con

người, cảm hoá con người Văn học dành

cho trẻ em càng đề cao tính giáo dục Nhà

văn Võ Quảng đã từng nói “quan điểm sư

phạm và văn học viết cho thiếu nhi phải là

anh em sinh đôi” Với Nguyễn Nhật Ánh,

khi viết cho thiếu nhi, định hướng giáo dục

hành vi, tâm hồn, tính cách cho trẻ em luôn

được đề cao Nếu như văn học cho người

lớn chú ý tới quá trình thì văn học cho

thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh chú trọng

hành vi Bởi vì với trẻ em, hành vi tạo nên

thói quen, thói quen hình thành tính cách

của trẻ Trên con đường hình thành nhân

cách của mỗi đứa trẻ, Nguyễn Nhật Ánh

nhấn mạnh đó là (hành vi) yếu tố đầu tiên

Nếu như hành vi của trẻ không được định

hướng ngay từ đầu thì mọi giáo huấn về

sau chỉ là sách vở

5 Kết luận

Đặt ra vấn đề tự thức tỉnh trong tâm

hồn trẻ thơ, Nguyễn Nhật Ánh đã thay mặt

trẻ em, muốn cùng trẻ thơ nhắn gửi nhiều

điều tới người lớn Ông mong muốn người

lớn thấu hiểu tâm lí trẻ, chia sẻ những

vướng mắc, vấp váp trong quá trình trưởng

thành của trẻ, ủng hộ ước mơ khát vọng

của trẻ dù có thể viển vông, không tưởng

Và hơn hết, người lớn hãy tin vào trẻ em,

tin vào bản tính nguyên thuỷ, vào thiên tính

tốt đẹp trong mỗi đứa trẻ Bởi vì, trẻ em

chính là một thời đã qua của người lớn, là

cuộc hành trình mà người lớn luôn khao

khát tìm về Nếu như ông nội không xuất

hiện với cái thang (thay vì cái roi như

thường lệ) cùng giọng nói ấm áp thì cu

Nhàn sẽ có một kỉ niệm kinh khủng nhớ

đời (Ông tôi) Nếu như người cha không

ủng hộ giấc mơ làm Robinson của con trai thì thằng cu Tin cùng đám bạn sẽ không thể nào có được những ngày tháng ngọt ngào làm chúa đảo, chúa đảo phu nhân và

phó chúa đảo trên đống cát trước sân (Đảo

mộng mơ) Nếu như bà Đỏ, ông an ninh,

ông thuế vụ, ông du lịch, bà kế hoạch đầu

tư, bà y tế cũng nghĩ như bọn trẻ con thì với chúng, ngày nào cũng sẽ là “một ngày

tốt lành” (Chúc một ngày tốt lành) Nếu

như cu Mùi người lớn nghĩ về con mình như cách nghĩ của cu Mùi trẻ con thì tấm

vé trở về tuổi thơ ấy sẽ là vô giá (Cho tôi

xin một vé đi tuổi thơ)

Nhân vật trẻ em trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh có thể không phải là đối tượng để các bậc cha mẹ lấy làm gương cho con cái nhưng rất đáng yêu, đáng nhớ, luôn tạo ấn tượng đặc biệt với độc giả Nguyễn Nhật Ánh luôn sống trong thế giới trẻ em, thấu hiểu tâm lí, tính cách, những tâm tư, nguyện vọng, ước mơ cũng như những khó khăn mà các em gặp phải Các

em hồn nhiên, chân thành và trong sáng Ngay cả những sai lầm, vấp váp cũng rất đỗi hồn nhiên Các em có thể ham chơi, có thể đánh nhau, có thể thích ăn mì tôm hơn

ăn cơm, thậm chí có thể lập ra phiên toà xét xử ba mẹ Nhưng những đứa trẻ ấy luôn hướng thiện, tốt đẹp Bởi thế, dù trẻ

em có nhiều hiểu lầm, sai trái, vấp váp, trẻ

em vẫn luôn có thể tự thức tỉnh, đánh thức thiên tính nguyên sơ bằng chính sự tự nhận thức, tình cảm của mình Đọc truyện Nguyễn Nhật Ánh, trẻ em tìm thấy sự thấu hiểu, chia sẻ, có khi là sự bênh vực, điều

mà không phải đứa trẻ nào cũng có được trong xã hội hiện đại, vội vã ngày nay Đó

là niềm tin bền vững của Nguyễn Nhật Ánh dành cho thiếu nhi được thể hiện trọn vẹn

trong những tác phẩm của ông

* Nghiên cứu này được hỗ trợ bởi đề tài

NCKH cấp cơ sở, mã số: SPD2016.01.08

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Nhật Ánh (2011), Tôi thấy hoa vàng

trên cỏ xanh, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

2 Nguyễn Nhật Ánh (2011), Út Quyên và tôi,

Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

3 Nguyễn Nhật Ánh (2014), Chúc một ngày tốt

lành, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

4 Nguyễn Nhật Ánh (2015), Tôi là Bê-tô, Nxb

Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

5 Nguyễn Nhật Ánh (2015), Đảo mộng mơ,

Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

6 Nguyễn Nhật Ánh (2015), Cho tôi một vé đi

tuổi thơ, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh

7 Đinh Trí Dũng (2007), “Bi kịch tự ý thức – nét độc đáo trong cảm hứng nhân đạo của

Nam Cao”, Nam Cao, tác giả tác phẩm, Nxb

Văn học

8 Lã Thị Bắc Lý (2009), Văn học trẻ em, Nxb

Đại học Sư phạm, Hà Nội

9 Nhiều tác giả (2015), Nguyễn Nhật Ánh –

Hiệp sĩ của tuổi thơ, Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội.

Ngày nhận bài: 19/10/2017 Biên tập xong: 15/7/2018 Duyệt đăng: 20/7/2018