Bài viết Lựa chọn mô hình đất nền để tính toán ổn định hố móng sâu bằng phần mềm Plaxis tập trung nghiên cứu tổng quan về một số phương pháp tính toán áp lực đất trên tương chắn từ các phương pháp giải tích đến phương pháp phần tử hữu hạn.
Trang 1T¹p chÝ KHKT Má - §Þa chÊt, sè 50, 4/2015, tr.16-22
ĐỊA CHẤT – KHOÁNG SẢN VÀ MÔI TRƯỜNG (trang 16÷90)
LỰA CHỌN MÔ HÌNH ĐẤT NỀN ĐỂ TÍNH TOÁN ỔN ĐỊNH
HỐ MÓNG SÂU BẰNG PHẦN MỀM PLAXIS
DƯƠNG VĂN BÌNH,Trường Đại học Mỏ - Địa chất
Tóm tắt: Nội dung của bài báo này tập trung nghiên cứu tổng quan về một số phương pháp
tính toán áp lực đất trên tương chắn từ các phương pháp giải tích đến phương pháp phần tử hữu hạn Trên các kết quả phân tích cho công trình thực tế có kết quả quan trắc, tiến hành tính toán với một số mô hình đất nền để so sánh và kiến nghị sử dụng Quá trình tính toán được thực hiện bằng phần mềm Plaxis 8.5 theo 2 mô hình đất nền MC và HS đã cho thấy sự phù hợp của mô hình HS với quan trắc thực tế So sánh với các phương pháp giải tích tính toán áp lực đất đã cho thấy, phương pháp Stanislav cho kết quả gần đúng nhất sơ với tính toán bằng phần mềm và kết quả quan trắc
1 Mở đầu
Trên thế giới, việc thiết kế và thi công hố
móng sâu đã trở nên rất phổ biến và đã được áp
dụng tại nhiều quốc gia khác nhau Nhiều công
trình nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm đã
được thực hiện bởi các nhà khoa học, các công
ty, các trường đại học ở các nước khác nhau
(Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản, Nga, Trung
Quốc, v.v )
Khi tiến hành thi công hố móng sâu thì vấn
đề ổn định được đặt lên hàng đầu Hố móng sâu
có thể bị mất ổn định do áp lực đất tác dụng lên
thành hố móng và do áp lực nước dưới đáy hố
móng Vì vậy, trước khi tiến hành thi công đòi
hỏi phải thiết kế giải pháp hợp lý nhằm giữ ổn
định cho hố móng
Hiện nay, trong quá trình tính toán và thiết
kế hố móng sâu sử dụng phổ biến các phần
mềm địa kỹ thuật Khi thiết kế, tính toán bằng
các phần mềm địa kỹ thuật có ưu điểm là
nhanh, chính xác và có thể mô hình hóa điều
kiện của đất nền, mô phỏng quá trình thi công,
quá trình làm việc của hố móng và kết cấu chắn
giữ dưới tác dụng của áp lực đất, nước, đồng
thời đưa ra nhiều phương án so sánh cũng như
xác định các yếu tố ảnh hưởng Kết quả của quá
trình tính toán bằng phần mềm có chính xác hay
không phụ thuộc rất nhiều vào việc lựa chọn mô
hình đất nền và các thông số vật liệu đầu vào
2 Giới thiệu chung về phần mềm Plaxis và các mô hình làm việc của đất
2.1 Giới thiệu chung về phần mềm Plaxis
Phần mềm Plaxis được phát triển từ năm
1987 tại đại học công nghệ Delft-Hà Lan, phần mềm này được xây dựng theo phương pháp phần tử hữu hạn để giải quyết các vấn đề về địa
kỹ thuật [1, 6] Hiện nay, phần mềm Plaxis và GeoStudio là hai bộ phần mềm có thể xem như gồm đầy đủ nhất những bài toán Địa kỹ thuật thường gặp trong thực tế, thân thiện người dùng
và được nhiều nước trên thế giới ưa chuộng Bài toán theo phương pháp phần tử hữu hạn được tính toán với các bước sau:
- Chia lưới phần tử hữu hạn;
- Chuyển vị tại các nút là các ẩn số;
- Chuyển vị bên trong các phần tử được nội suy từ các chuyển vị nút;
- Thiết lập mô hình vật liệu (quan hệ ứng suất và biến dạng);
- Thiết lập các điều kiện biên về chuyển vị
và lực;
- Giải hệ phương trình tổng thể cân bằng lực, cho kết quả chuyển vị nút;
- Tính toán các đại lượng khác như ứng suất, biến dạng
2.2 Các mô hình nền đất
Trong Plaxis, các mô hình đất được chấp nhận là mô hình đàn hồi (Linear Elastic model -
Trang 2LE), mô hình Mohr-Coulomb (MC), mô hình
Hardening Soil - HS, mô hình đất yếu (Soft Soil
model - SS), mô hình từ biến cho đất yếu (Soft
Soil Creep model - SSC) và mô hình do người
dùng thành lập (User Defined model - UD)
3 Cơ sở lý thuyết tính toán thiết kế hố móng
sâu
3.1 Các giải pháp đảm bảo ổn định khi thi
công hố móng sâu [2]
Hiện nay các giải pháp được dùng để xử lý
các vấn đề nêu trên bao gồm:
- Đào trần không chống giữ;
- Chống giữ bằng ván lát;
- Chống giữ bằng bản thép, cọc bê tông cốt
thép;
- Dùng tường chắn bằng xi măng đất trộn
dưới sâu, tường chắn bằng cọc khoan nhồi,
tường Barret;
- Xử lý đẩy bùng đáy móng và nước chảy
vào hố móng thường được sử dụng phương án
hạ thấp mực nước bằng bơm hút, xử lý gia cố
đáy móng bằng cọc đất xi măng
3.2 Một số phương pháp giải tích tính toán áp
lực đất lên tường chắn
3.2.1 Phương pháp Bowles [3]
Sơ đồ áp lực đất được mô tả như hình 1:
Hình 1 Sự phân bố áp lực đất theo Bowles
Áp lực đất tại mặt hố đào:
PA = Kaγ γ.h
Xác định tỉ lệ gia tăng áp lực đất:
m = (Kpγ – Kaγ).γ
Những áp lực đất được giả định như sau:
q1 = m.Y
q2 = q + m.Y
với : m = (Kpγ – Kaγ).γ
Độ sâu tại nơi áp lực đất bằng 0:
a = PA /m
và áp lực tam giác ở trên mức này được thay thế bằng kết quả của lực đẩy
P = (1/2).KAγ.γ.h.(h+a)
ở độ cao: b = (h + 2a)/3 Bằng cách xem xét lực và cân bằng moment và loại bỏ kích thước c, một phương trình bậc bốn cho độ sâu Y thu được như sau:
2
2
2
6
P
m
(1)
3.2.2 Phương pháp King (1995) [5]
Phân tích dựa trên sơ đồ áp lực đất ở hình 2:
Hình 2 Sự phân bố áp lực đất theo King
Điều này cũng tương tự như giả định trước
để đơn giản hóa trong các phương pháp thiết kế hiện tại, với áp lực đất chủ động đến mặt đáy hố đào, ta có:
P = PA = KA.γ.h
Áp dụng tính chất tam giác đồng dạng ta được:
P1 = (y-x).p/x
P2 = ε.P1/(d-ε-y) Cân bằng theo phương ngang ta có:
P.(h+x)/2 + P2.ε/2 = (d-ε-y).P1/2 Thay thế cho P1 và P2 bằng h’= h/d, y’= y/d, x’= x/d, và ε’ = ε/d, ta được phương trình tương đương:
x’.(h’+x’).(1-ε’-y’)+ε’2.(y’-x’)- -(1-ε’-x’).(1-ε’-y’).(y’-x’) = 0 (2)
Mô men tại điểm có độ sâu y:
h.P.(h/3+y)/2+x.p.(y-x/3)/2-(y-x)2.P1/6+
(d-ε-y)2.P1/6-ε.P2.(d-ε/3-y)/2=0
Trang 3Khai triển ta được:
h’x’.(1-ε’-y’)(h’+3y’)+x’2.(1-ε’-y’)(3y’-x’)+
(y’-x’)(1-ε’-y’)[(1-ε’-y’)2-(y’-x’)2]-ε’2
Từ phương trình (2) ta có:
y ' 1 2 ' y ' 1 '
x '
h ' 1 ' y ' y ' 1 2 '
(4)
Từ phương trình (3), và từ x’của (4) ta có
phương trình sau
[(1-ε’)h’+(1-2ε’)]y’2+[(1-ε’)h’2-
(1-3ε’)]y’-[(1-2ε’)h’2+(1-3ε’)h’] = 0 (5)
3.2.3 Phương pháp Day (1999) [4]
Day (1999) thấy rằng phương pháp của
King đã cho kết quả quá bảo thủ, đặc biệt đối
với giá trị thấp hơn của tham số K (với
K = Kpγ/Kaγ) Nếu K thấp hơn 7,90, giải pháp
không thực tế Do đó ông đã đề nghị, trên cơ sở
kết quả phân tích tương tác sử dụng phương
pháp phần tử hữu hạn (FEM), giới thiệu giá trị
mới của tham số ε (ε = ε’.d;
ε’=0,047ln(K)+0,1)
3.2.4 Phương pháp tính theo Stanislav [7]
Từ các kết quả nghiên cứu thực nghiệm của
Fang và các cộng sự (1994), có thể giả định
rằng tổng lực kháng bị động (p0) được huy động
ở mặt đáy hố đào, và tăng lên đến độ sâu (d1),
nó có dạng của công thức sau:
p(z) = p0 + C1(z/d1) + C2(z/d1)2
với: C1 = γ(Kpγ – Kaγ)d1;
C2 = -p0 – γ(Kpγ – Kaγ)d1
Hình 3 Sự phân bố áp lực đất theo Stanislav
Sự phân bố của áp lực đất huy động trong
toàn bộ khu vực của d1 theo hàm mũ được đưa
ra dưới đây:
1
*
1
2 ( )
2( 1)
a
n
z
d
Trong khoảng độ sâu d2 áp lực đất phân bố như sau:
m b
d
d z p z
2
1
) (
Trong đó pb là áp lực đất tại chân tường Giá trị áp lực đất trong khoảng d2 được cho ở (22) và khoảng cách lực ngang so với điểm 1 được cho ở (23)
1
* 2
* 2
m
d p
2
1
* 2
*
2
m
m d
Z R
Tham số m được dựa trên nội suy số sử
dụng kết quả của phân tích đàn hồi theo FEM
và có thể được thể hiện như sau:
m = 2 + ln(K)/4 Giá trị áp lực đất tại chân tường được xác định như sau:
pb* = (1+ d* + c* )(lnK + 3,8ln2K) (6) Các mối quan hệ được xác định bởi độ dốc của tiếp tuyến (đường 2-3, của hình 3) của áp lực đất ở phía trước của kết cấu chắn giữ qua điểm 1
* 2
* 1
* 0
* 2
* 1
* 1
*
) 1 ( 2
) 1 ( 2
d d K P
d d K m
d P n
b
(7)
Độ sâu chôn của kết cấu chắn giữ d1 và d2 được xác định từ việc cân bằng momen xung quanh điểm 1 và điều kiện cân bằng lực cắt:
0 1
*2
1
1 2( 2)
1 2( 1)
d
(8)
0 1
* *
1
1 1
b
n
n
p d n
(9)
Giải hệ 3 phương trình (7), (8), và (9) ta tìm được d1 và d2
Trang 44 Lựa chọn mô hình và các thông số đất nền
để tính toán ổn định hố móng sâu bằng
Plaxis với một công trình cụ thể
4.1 Giới thiệu công trình, đặc điểm địa chất
công trình khu xây dựng
Công trình Vietcombank Tower, Số 5,
quảng trường Mê Linh, phường Bến Nghé, quận
1, Tp Hồ Chí Minh gồm 35 tầng, 4 tầng hầm với
các khu tiện ích, khu phục vụ, khu bán lẻ, nhà
hàng và bãi đậu xe được xây dựng trên diện tích
khoảng 3.200 m2, tiếp giáp quảng trường Mê
Linh, đường Tôn Đức Thắng, Hai Bà Trưng,
Mạc Thị Bưởi và Phan Văn Đạt Đặc điểm địa
chất khu vực có cấu tạo địa tầng gồm 6 lớp đất,
mặt cắt ngang địa chất và tường như hình 4:
Hình 4 Mặt cắt ngang địa chất
và tường trong đất
4.2 Các giai đoạn thi công hố đào
Tường chắn công trình bằng bêtông cốt thép dày 1m, bêtông mác 300 Công trình có 4 tầng hầm nên có 5 sàn: B0, B1, B2, B3, B4, mỗi sàn dày 0,3m riêng sàn B4 dày 2,9m Kích thước trung bình hố đào: 50m x 50m, chiều sâu đào lớn nhất (4 tầng hầm) 15,7m, mực nước ngầm -1m, biện pháp thi công Top – Down Trình tự các bước thi công hố đào sâu như sau:
- Giai đoạn 1: thi công tường vây, hạ mực nước ngầm (MNN) xuống -4m, đào đất đến cao trình -3m
- Giai đoạn 2: thi công sàn B0 tại 0,0m;
- Giai đoạn 3: hạ MNN xuống -8,1m, đào đất đến cao trình -7,1m;
- Giai đoạn 4: thi công sàn B1 tại -5,1m;
- Giai đoạn 5: hạ MNN xuống -13,1m, đào đất đến cao trình -12,9m;
- Giai đoạn 6: thi công sàn B3 tại -10,9m;
- Giai đoạn 7: hạ MNN xuống -17,1m, đào đất đến cao trình -16,7m;
- Giai đoạn 8: thi công sàn B2 tại -8m, và sàn B4 tại -13,8m
4.3 Thông số đất nền
Tác giả sử dụng 2 mô hình Mohr - Coulomb (MC), Hardening-Soil (HS) để mô phỏng nền đất
Bảng 2 Mô hình Mohr – Coulomb và các thông số đầu vào
Ký hiệu Đơn vị Đất đắp Sét pha Cát pha,
nâu đỏ
Cát pha, xám xanh Cát pha Sét
MC thoát nước
MC không thoát nước
MC thoát nước
MC thoát nước
MC thoát nước
MC không thoát nước
γunsat kN/m3 18,5 11,1 18 16,7 17,5 17
Kx m/day 1,2 7,456E-04 3,04E-05 5,14E-05 2,94E-04 2,6E-06
Ky m/day 0,6 3,73E-04 1,52E-05 2,57E-05 1,47E-04 1,3E-06
Trang 5Bảng 3 Mô hình Hardening Soil và các thông số đầu vào
Ký
hiệu
Đơn
vị Đất đắp Sét pha Cát pha,
nâu đỏ
Cát pha, xám xanh Cát pha Sét
HS thoát nước
HS thoát nước
HS thoát nước
HS thoát nước
HS thoát nước
HS không thoát nước
γunsat kN/m3 18,5 11,1 18 16,7 17,5 17
Kx m/day 1,2 7,456E-04 3,04E-05 5,14E-05 2,94E-04 2,6E-06
Ky m/day 0,6 3,73E-04 1,52E-05 2,57E-05 1,47E-04 1,3E-06
4.4 Kiểm chứng thông số mô hình Mohr - Coulomb và Hardening Soil
Tại các giai đoạn thi công hố đào sâu, ta có kết quả chuyển vị ngang của tường vây ở từng giai đoạn thi công được thể hiện ở các hình 5, hình 6, hình 7 và hình 8 tương ứng như sau:
Hình 5 CVN ứng với pha đào -3m Hình 6 CVN ứng với pha đào -7,1m
Hình 7 CVN ứng với pha đào -12,9m Hình 8 CVN ứng với pha đào -16,7m
Trang 6Từ kết quả quan trắc chuyển vị và kết quả từ 2 mô hình HS và MC ta tổng hợp được kết quả
so sánh chuyển vị ngang được thể hiện ở bảng 4 như sau:
Bảng 4 Kết quả chuyển vị ngang lớn nhất từ 2 mô hình MC và HS và kết quả quan trắc
Giai đoạn thi
công MC (mm)
HS (mm)
Quan trắc (mm)
Chênh lệch giữa MC và HS với thực tế (%)
Dựa trên các kết quả thể hiện ở trên ta nhận
thấy rằng kết quả dự báo chuyển vị từ mô hình
MC lớn hơn quan trắc thực tế 40 – 45% Có sự
chênh lệch này là do các thông số của mô hình
lấy từ số liệu thí nghiệm trong phòng không
phản ánh chính xác nền đất thực tế cũng như
hạn chế của mô hình MC là ứng xử đàn hồi khi
chưa đạt đến dẻo và giá trị mô đun là không thay
đổi theo ứng suất hữu hiệu trong suốt quá trình
chịu tải
Tại giai đoạn đào -3m (hình 5), kết quả dự
đoán chuyển vị ngang lớn nhất của tường ứng
với mô hình MC và HS lần lượt là 9,2mm và
14,5mm, mặc dù mô hình MC cho chuyển vị
gần bằng với thực tế nhưng chuyển vị ngang
lớn nhất nằm ở bụng tường, còn mô hình HS
cho chuyển vị ngang lớn nhất ở đỉnh tường,
giống như chuyển vị thực tế của tường Hình
dạng chuyển vị ngang thực tế của tường cho ta
thấy tường làm việc như một console, điều này
tương đối phù hợp với mô hình HS
Tại các giai đoạn thi công tiếp theo (hình 6, hình 7, hình 8), kết quả dự báo từ mô hình HS
tỏ ra phù hợp với chuyển vị thực tế của tường hơn kết quả dự báo từ mô hình MC Chuyển vị ngang lớn nhất của tường tính toán từ mô hình
MC lớn hơn từ mô hình HS từ 30% đến 43% Qua kết quả so sánh trên ta có thể rút ra kết luận là chuyển vị ngang đạt được từ phân tích
mô hình HS phù hợp với kết quả quan trắc thực
tế hơn so với mô hình MC
4.5 So sánh kết quả áp lực đất tác dụng lên tường được xác định từ mô hình HS không sàn hầm với kết quả từ các phương pháp giải tích
Để có thể so sánh được giữa Plaxis với kết quả áp lực đất được tính từ các phương pháp giải tích, tiến hành mô phỏng thêm mô hình với trường hợp không xây sàn hầm Vì đây là trường hợp đơn giản mà các công thức giải tích
có thể tính toán được Kết quả áp lực đất được trình bày ở các hình 9 và hình 10:
Hình 9 Biểu đồ áp lực đất theo HS Hình 10 Biểu đồ áp lực đất theo độ sâu
Trang 7Từ hình 10 ta thấy hình dạng áp lực đất
trong khoảng từ -16m đến -32m có dạng hình
parabol, điều này cũng phù hợp với hình dạng
phân bố áp lực đất thực tế Kết hợp với kết quả
áp lực đất ta tính được từ các phương pháp giải
tích, ta vẽ được biểu đồ và được thể hiện như
hình 11 Biểu đồ phân bố áp lực đất ở các
phương pháp có dạng tương tự nhau, nhưng
trong đó biểu đồ phân bố áp lực đất theo
Stanislav có hình dạng giống với kết quả từ
PTHH (Plaxis) nhất, và dạng biểu đồ này có thể
đồng dạng với biểu đồ phân bố áp lực đất thực
trong tự nhiên
Hình 11 So sánh các dạng biểu đồ áp lực đất từ
các phương pháp giải tích và FE
Phần trên mặt hố đào chỉ có áp lực đất chủ
động nên giá trị áp lực đất ở phía trên hố đào
của các phương pháp giải tích đều bằng nhau và
được tính theo công thức Mohr-Rankine và các
giá trị này cũng gần giống với giá trị áp lực đất
được lấy từ kết quả mô phỏng bằng phương
pháp phần tử hữu hạn, và chỉ thay đổi từ mặt
đáy hố đào trở xuống Trong khoảng từ -15,7m
đến -34m giá trị áp lực đất từ phương pháp của
Stanislav cho kết quả phù hợp nhất chênh lệch
so với kết quả Plaxis khoảng 15%-20%, kết quả
từ phương pháp Bowles và Day chênh lệch
tương ứng 50% và 60%, còn đối với phương pháp Mohr – Rankine thì cho kết quả chênh lệch nhiều nhất - hơn 100%
Kết luận
Nội dung của nghiên cứu này chủ yếu tập trung nghiên cứu xác định mô hình phù hợp trong Plaxis để sử dụng cho mô phỏng các lớp đất, một số phương pháp giải tích và phần tử hữu hạn (Plaxis) xác định áp lực tác dụng lên tường chắn để tính toán ổn định hố móng sâu Qua việc so sánh giữa các kết quả tính toán phân tích Plaxis với kết quả quan trắc và với kết quả tính toán giải tích các kết luận cụ thể sau đây được rút ra như sau:
- Mô phỏng lớp đất bằng các mô hình HS
và MC cho kết quả hình dạng của biểu đồ chuyển vị với chiều sâu khá phù hợp so với kết quả quan trắc thực tế Tuy nhiên về độ lớn của chuyển vị ngang thì vẫn còn chênh lệch
- Kết quả tính toán chuyển vị ngang theo
mô hình Hardening Soil lớn hơn 1,1 – 1,2 lần; còn tính toán theo mô hình Mohr - Coulomb gấp hơn gần 2 lần so với kết quả quan trắc Như vậy có thể thấy mô hình HS cho kết quả gần đúng với thực tế quan trắc hơn, điều này do các thông số của mô hình MC lấy từ số liệu thí nghiệm trong phòng không phản ánh chính xác nền đất thực tế cũng như hạn chế của mô hình
MC là ứng xử đàn hồi khi chưa đạt đến dẻo và giá trị mô đun là không thay đổi theo ứng suất hữu hiệu trong suốt quá trình chịu tải
Phương pháp tính toán áp lực đất của Stanislav có xét đến ảnh hưởng của hoạt tải ở mặt đáy hố đào (p) do quá trình thi công gây ra cho kết quả chính xác hơn các phương pháp giải tích khác khi so sánh với kết quả tính toán bằng phương pháp Plaxis
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Hướng dẫn sử dụng phần mềm Plaxis V.8.2 Phòng Tính toán cơ học – khoa Kỹ thuật xây dựng - Trường đại học Bách khoa thành phố Hồ Chí Minh
[2] Nguyễn Bá Kế, 2002 Thiết kế và thi công
hố móng sâu NXB Xây dựng, Hà Nội
[3] Bowles, J E., 1986 Mat Design JACI, vol
83, no.6, Now-Dec, pp 1010-1017
(xem tiếp trang 30)
Trang 8[4] Day, R A., 1999 Net pressure analysis of
cantilever sheet pile walls Geotechnique,
London, England, 49 (2), pp 231-245
[5] King, G J W., 1995 Analysis of cantilever
sheet-pile walls in cohesionless soil J Geotech
Engng Div., ASCE,121 (9), pp 629-635
[6] R.B.J Brinkgreve & W Broere, Mannual Plaxis 2D- Version 8 Delft University of Technology & PLAXIS b.v., The Netherlands [7] Stanislav, 2006 Interactional appoach of cantilever pile walls analysis Faculty of Civil Engineering, Maribor, Slovennia, 49 (2), pp 231-245
SUMMARY Choose a suitable soil behavior model for deep excavation calculating
Duong Van Binh, Hanoi University of Mining and Geology
The content of this report focused on an overview of the soil behavior model in PLAXIS, method of calculating earth pressure on retaining walls by the analytical method and finite element method On the analytical results for the actual monitoring results, deep excavation is calculated with some of soil behavior model to compare and propose to use The computing was carried out on Plaxis 8.5 software with two model of soil MC and HS It have shown that HS model agreed with observation Compare with analytics methods to define soil pressure that have shown, Stanislav method’s result agree with the result from Plaxis software and observation