Luận văn Một số biện pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng

Xét về mặt kinh tế-xã hội, kinh tế nông thôn cũng bao gồm nhiều thành phần kinh tế, như: kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước…xét về mặt không gian, kinh tế nông thôn bao g

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ KINH TẾ

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Thái Sơn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HẢI PHÒNG

HẢI PHÒNG, NĂM 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn “Một số biện pháp chuyển dịch cơ cấu

kinh tế huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết

luận trong luậu văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng

Hải Phòng, ngày tháng 5 năm 2017

Tác giả luận văn

Đàm Công Chỉnh

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận văn thạc sĩ quản lý kinh tế, với tư cách

là người hướng dẫn khoa học, PGS.TS Nguyễn Thái Sơn - Trưởng khoa Tài chính, Kế toán Trường Đại học Hải Phòng đã tận tình hướng dẫn, đưa ra nhiều ý kiến định hướng để đề tài đi đúng hướng và giải quyết được các vấn

đề đặt ra có hiệu quả và thiết thực Tác giải xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến

PGS.TS Nguyễn Thái Sơn đã giúp, định hướng tác giả hoàn thành đề tài luận văn thạc sĩ này

Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả cũng nhận được sự giúp đỡ về mặt thông tin, tài liệu hữu ích từ các cơ quan như: Chi cục Thống kê huyện Thủy Nguyên; Phòng Tài chính-Kế hoạch, Phòng Kinh tế và Hạ tầng, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thuộc Ủy ban nhân dân huyện Thủy Nguyên…và các bạn bè, đồng nghiệp trong công tác đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi để tôi hoàn thành luận văn thạc sĩ

Trân trọng cảm ơn

Hải Phòng, ngày tháng 5 năm 2017

Tác giả luận văn

Đàm Công Chỉnh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1.TỔNG QUAN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN 4

1.1 Cơ cấu kinh tế và các nhân tố ảnh hưởng đến cơ cấu kinh tế 4

1.1.1 Khái niệm, phân loại và đặc trưng của cơ bản cơ cấu kinh tế 4

1.1.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và các nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế 12

1.2 Sự cần thiết phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở Việt Nam 19

1.3 Các chỉ tiêu đánh giá chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn 21

1.4 Đặc điểm và xu hướng của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn 233

1.4.1 Đặc điểm của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn……… 24

1.4.2 Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn 25

CHƯƠNG 2 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CƠ CẤU KINH TẾ VÀ SỰ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ HUYỆN THỦY NGUYÊN 29

2.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Thủy Nguyên 29

2.1.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên 29

2.1.2 Dân số và nguồn nhân lực 29

2.1.3 Đặc điểm kinh tế-xã hội thời kỳ 2006 - 2016 30

2.2 Mục tiêu, tầm nhìn phát triển kinh tế - xã hội huyện Thủy Nguyên đến năm 2020, tầm nhìn 2030 31

2.2.1 Mục tiêu tổng quát 31

2.2.2 Mục tiêu cụ thể giai đoạn đến 2020, tầm nhìn 2030 32

2.3 Hiện trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên giai đoạn

2006 - 2016 33

2.3.1 Tổng quan tình hình tăng trưởng kinh tế huyện Thủy Nguyên giai đoạn 2006 - 2016 33

2.3.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành 34

2.3.3 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo thành phần kinh tế 43

2.4 Đánh giá chung về chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên 44

2.4.1 Những kết quả đạt được trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên 44

2.4.2 Những hạn chế trong việc thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên 45

2.4.3 Nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên 46

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ HUYỆN THỦY NGUYÊN ĐẾN NĂM 2020 TẦM NHÌN 2030 47

3.1 Định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện đến 2030 47

3.1.1 Hướng phát triển kinh tế huyện Thủy Nguyên trong thời gian tới 47

3.1.2 Quan điểm phát triển kinh tế huyện Thủy Nguyên thời gian tới 48

3.1.3 Định hướng chuyển dịch cơ cấu huyện Thủy Nguyên đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 49

3.2 Các biện pháp nâng cao, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 53

3.2.1 Biện pháp về cơ chế chính sách 53

3.2.2 Biện pháp về đổi mới và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước 54

3.2.3 Biện pháp về khoa học và công nghệ, truyền thông và bảo vệ môi trường 55

3.2.4 Biện pháp về huy động vốn đầu tư 57

3.2.5 Biện pháp về phát triển nguồn nhân lực 61

3.2.6 Biện pháp về phía doanh nghiệp trên địa bàn huyện 63

KẾT LUẬN 65

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 66

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài

DANH MỤC CÁC BẢNG

2.1 So sánh một số chỉ tiêu của huyện Thủy Nguyên với thành

2.2 Tăng trưởng giá trị sản xuất và cơ cấu các ngành kinh tế

2.5 Số cơ sở sản xuất công nghiệp trên địa bàn 42

2.6 Cơ cấu kinh tế phân theo các thành phần kinh tế huyện

Thủy Nguyên giai đoạn 2006-2016 (trên địa bàn huyện) 45

3.1 Giá trị sản xuất và tốc độ tăng trưởng bình quân của huyện

Thủy Nguyên giai đoạn 2016-2030 (giá so sánh 2010) 51

3.2 Giá trị sản xuất và cơ cấu kinh theo ngành huyện Thủy

3.3

Cơ cấu kinh tế theo thành phần kinh tế huyện Thủy

3.4 Nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2016-2030 59

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam đang bước vào thời kỳ phát triển mới, thời kỳ đẩy mạnh công cuộc Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đảng và Nhà nước ta đã xác

định, thực hiện CNH, HĐH là con đường hiệu quả nhất để đưa Việt Nam

thoát khỏi nguy cơ tụt hậu về kinh tế-xã hội cũng như phát triển đất nước lên một tầm cao mới Một trong những nội dung quan trọng của quá trình CNH, HĐH đó là việc tiến hành xây dựng một cơ cấu kinh tế hợp lý trên phạm vi cả nước và mỗi địa phương Cùng chung tinh thần với cả nước, thành phố Hải Phòng cũng xác định những nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội của thành phố

đến năm 2030 trong đó có nhấn mạnh việc xây dựng một cơ cấu kinh tế hoàn

thiện, hợp lý và có hiệu quả Đây được coi là một đòi hỏi tất yếu trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay

Xuất phát từ xu thế chung và những đòi hỏi thực tế của quá trình phát triển đất nước, đồng thời quán triệt tinh thần chỉ đạo của Trung ương cũng như thành phố Hải Phòng; huyện Thủy Nguyên cũng xem việc thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một nhiệm vụ quan trọng, then chốt trong quá trình phát triển của huyện

Từ lâu, huyện Thủy Nguyên đã giữ một vị trí quan trọng trong sự phát triển kinh tế-xã hội của thành phố Hải Phòng Trong những năm qua, thực hiện đường lối đổi mới cơ chế quản lý kinh tế của Đảng, Nhà nước, huyện Thủy Nguyên đã phát huy thế mạnh, khắc phục khó khăn thách thức để thúc

đẩy phát triển kinh tế-xã hội Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng

giảm tỷ trọng nông nghiệp, tăng công nghiệp, dịch vụ đây là sự chuyển dịch phù hợp với xu thế phát triển, cón tính quy luật Tuy nhiên, cho đến nay, tốc

độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện diễn ra còn chậm, chưa tương xứng

với nguồn lực hiện có, các tiềm năng, thế mạnh chưa được khai thác hợp lý

Điều này được thể hiện không chỉ ở giá trị sản xuất, quy mô, tốc độ chuyển

dịch cơ cấu ngành nghề, trình độ trang bị kỹ thuật, công nghệ, chất lượng nguồn lao động…mà còn ở trình độ tổ chức quản lý sản xuất Những yếu kém trên trong thực tế đã trở thành các lực cản làm chậm đáng kể quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế-xã hội của huyện Chính vì vậy, khai thác nguồn

lực, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH-HĐH

để đáp ứng những yêu cầu cấp thiết đặt ra trong sự phát triển của huyện Thủy

Nguyến đến năm 2025, tầm nhìn 2030 Xuất phát từ thực tế đó, học viên chọn

đề tài nghiên cứu là “Một số biện pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” làm đề tài nghiên cứu

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu

Vận dụng cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế vào nghiên cứu thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng đến năm 2030

Đưa ra định hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh

tế của huyện Thủy Nguyên, khai thác tiềm năng, thế mạnh của huyện và phù hợp với xu thế phát triển của thành phố Hải Phòng và Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ

Tổng hợp cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Đánh giá các nguồn lực, yếu tố tác động, ảnh hưởng đến cơ cấu và

chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên

Tổng hợp tư liệu, phân tích hiện trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện Thủy Nguyên giai đoạn 1994-2016 Đánh giá những thành tựu đạt

được và những hạn chế cần phải khắc phục trong thời gian tới

Đưa ra những định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành, theo

thành phần kinh tế và theo lãnh thổ của huyện Thủy Nguyên Đồng thời đề xuất những giải pháp để chuyển dịch cơ câu kinh tế huyện đến năm 2030

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu của luận văn

Tập trung vào thực trạng và kết quả về cơ cấu, chuyển dịch cơ cấu kinh

tế huyện Thủy Nguyên từ 2006-2016

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Nghiên cứu trên địa bàn huyện Thủy Nguyên

- Về thời gian: Nghiên cứu cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy Nguyên giai đoạn 2006-2016 Định hướng và đề xuất một số giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện đến 2020, tầm nhìn 2030

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu: Phương pháp chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu; phương pháp thống kê toán học; phương pháp phân tích so sánh; phương pháp logic; phương pháp lấy ý kiến chuyên gia

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục; luận văn

được trình bày trong 03 chương

Chương 1: Tổng quan chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Chương 2: Đánh giá thực trạng cơ cấu kinh tế và sự chuyển dịch cơ cấu

kinh tế huyện Thủy Nguyên

Chương 3: Một số giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Thủy

Nguyên đến năm 2020, tầm nhìn 2030

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN 1.1 Cơ cấu kinh tế và các nhân tố ảnh hưởng đến cơ cấu kinh tế nông thôn

1.1.1 Khái niệm, phân loại và đặc trưng của cơ bản cơ cấu kinh tế nông thôn

1.1.1.1 Khái niệm cơ cấu kinh tế

* Khái niệm cơ cấu kinh tế

Việc phát triển nền kinh tế có hiệu quả là mục tiêu phấn đấu của mỗi quốc gia Muốn đạt được mục tiêu trên đòi hỏi phải có một cơ cấu kinh tế hợp

lý xét trên góc độ các ngành kinh tế, các vùng kinh tế và các thành phần kinh

tế Các yếu tố hợp thành cơ cấu kinh tế phải được thể hiện cả về số lượng cũng như về chất lượng và được xác định trong những giai đoạn nhất định, phù hợp với những đặc điểm về tự nhiên, kinh tế-xã hội của mỗi quốc gia, mỗi vùng, mỗi khu vực

Cơ cấu kinh tế không phải là một hệ thống tĩnh, bất biến, mà luôn vận

động chuyển dịch cần thiết, thích hợp với những biến động của điều kiện tự

nhiên, kinh tế, xã hội Do đó, sự duy trì quá lâu hoặc thay đổi quá nhanh chóng của cơ cấu kinh tế mà không tính đến sự phù hợp với những biến đổi của tự nhiên, kinh tế, xã hội đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của nền kinh

tế Vì vậy việc duy trì hay thay đổi cơ cấu kinh tế không phải là mục tiêu, mà chỉ là phương tiện của tăng trưởng và phát triển kinh tế Cơ cấu kinh tế trong quá trình vận động chuyển dịch nhanh hay chậm không phụ thuộc vào yếu tố chủ quan mà phụ thuộc vào các điều kiện cần thiết cho sự chuyển đổi, sự vận

động và phát triển của lực lượng sản xuất xã hội, các mục tiêu kinh tế-xã hội

sẽ đạt được như thế nào Nói cách khác, cơ cấu kinh tế biến đổi chính là kết quả của quá trình phân công lao động xã hội, cơ cấu kinh tế phản ánh mối quan hệ lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất của nền kinh tế

Cơ cấu kinh tế là mối quan hệ tỷ lệ giữa các bộ phận hợp thành một tổng thể kinh tế, các bộ phận này có những mối liên hệ hữu cơ với nhau, những tác

động qua lại cả về số lượng và chất lượng, các quan hệ tỷ lệ được hình thành

trong những điều kiện kinh tế-xã hội nhất định, chúng luôn vận động và hướng vào mục tiêu cụ thể [3, tr179]

Như vậy, cơ cấu kinh tế vừa mang tính chất khách quan, vừa mang tính lịch sử xã hội, đồng thời luôn vận động và phát triển không ngừng, gắn với sự phân công lao động, hợp tác kinh tế trong nước và quốc tế

Ta có thể hiểu trực diện hơn, cơ cấu kinh tế là mối quan hệ và tỷ lệ giữa các ngành trong nền kinh tế, mối quan hệ giữa các vùng kinh tế, giữa các thành phần kinh tế Từ đó có thể hiểu chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay

đổi tỷ trọng tương đối của các ngành, các bộ phận của mỗi ngành trong nền

kinh tế, sự thay đổi vị trí, vai trò của các vùng kinh tế, các thành phần kinh tế trong nền kinh tế quốc dân Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi cấu trúc nội tại và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành của nền kinh tế có hướng

đến mục tiêu xác định

* Khái niệm cơ cấu kinh tế nông thôn

Nông thôn là khái niệm dùng để chỉ một địa bàn mà ở đó sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn Nông thôn có thể xem xét trên nhiều góc độ: kinh

tế, chính trị, văn hóa, xã hội…Kinh tế nông thôn là một khu vực của nền kinh

tế gắn liền với địa bàn nông thôn Kinh tế nông thôn vừa mang những đặc trưng của nền kinh tế về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, về cơ chế kinh tế…vừa có những đặc điểm riêng gắn liền với nông nghiệp, nông thôn Xét về mặt kinh tế, kỹ thuật, kinh tế nông thôn có thể bao gồm nhiều ngành kinh tế như: nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ…trong đó nông nghiệp, ngư nghiệp là ngành kinh tế chủ yếu Xét về mặt kinh tế-xã hội, kinh tế nông thôn cũng bao gồm nhiều thành phần kinh tế, như: kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước…xét về mặt không gian, kinh tế nông thôn bao gồm các vùng như: vùng chuyên canh lúa, vùng chuyên canh cây màu, vùng trồng cây ăn quả…

Từ đó có thể hiểu: cơ cấu kinh tế nông thôn là quan hệ tỷ lệ giữa các ngành, các lĩnh vực kinh tế trên địa bàn nông thôn có quan hệ hữu cơ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, làm tiền đề cho nhau phát triển trong điều kiện tự nhiên-kinh tế-xã hội, trong một thời gian nhất định ở nông thôn

Cơ cấu kinh tế đó được thể hiện ở cả về mặt chất và mặt lượng Cơ cấu kinh

tế có vai trò to lớn, ảnh hưởng chi phối đến đời sống vật chất và tinh thần ở nông thôn [5, tr203]

Như vậy, giữa các bộ phận của cơ cấu kinh tế nông thôn có mối quan hệ chặt chẽ không tách rời theo những tỷ lệ về lượng cũng như về chất Cơ cấu

kinh tế nông thôn tồn tại khách quan nhưng không bất biến, mà luôn biến đổi thích ứng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội trong từng thời kỳ Việc xác lập cơ cấu kinh tế nông thôn chính là giải quyết mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố của lực lượng sản xuất và quan

hệ sản xuất, giữa tự nhiên với con người trong khu vực nông thôn theo thời gian và điều kiện kinh tế-xã hội cụ thể

1.1.1.2 Phân loại cơ cấu kinh tế [3, 4]

Cơ cấu kinh tế gồm cơ cấu ngành kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ), cơ cấu vùng kinh tế và cơ cấu thành phần kinh tế

* Cơ cấu ngành kinh tế

Đây là nội dung diễn ra sớm nhất và đóng vai trò quyết định trong các

nội dung của cơ cấu kinh tế nông thôn Trong lịch sử kinh tế nhân loại thời kỳ

đầu, kinh tế nông thôn chủ yếu là nông nghiệp, về sau xã hội càng phát triển

thì phân công lao động càng cao, sự phân chia các ngành các sâu sắc Đặc biệt

từ khi tiến hành công nghiệp hóa thì cơ cấu kinh tế nông thôn càng phân ngành nhanh chóng theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Phân công lao động càng sâu sắc thì cơ cấu ngành càng đa dạng và tỉ mỉ Tiền đề của phân công lao động xã hội là khi năng suất lao động trong nông nghiệp, mà trước hết và chủ yếu là năng suất lao động trong khu vực sản xuất lương thực đạt ở một trình độ nhất định, đảm bảo đủ số lượng và chất lượng lương thực cần thiết cho xã hội, lúc này phân công lao động phát triển hơn nữa giữa người sản xuất lương thực với người sản xuất nguyên liệu nông nghiệp và cả trong lĩnh vực chăn nuôi…Đến chăn nuôi tách khỏi trồng trọt, hình thành ngành mới trong nông nghiệp

Vấn đề này, C.Mác đã chỉ rõ: “Lao động nông nghiệp là cái cơ sở tự nhiên, không phải chỉ riêng cho lao động thặng dư trong lĩnh vực của bản thân ngành nông nghiệp, mà nó còn là cái cơ sở tự nhiên để biến tất cả các ngành lao động khác thành những ngành độc lập”

Cùng với sự phân công lao động xã hội thì cơ cấu kinh tế nông thôn cũng vận động và phát triển ngày càng hoàn thiện hơn Khi năng suất lao

động trong nông nghiệp tăng lên, ngoài hoạt động trồng trọt và chăn nuôi, con

người đã tìm kiếm và làm thêm nhiều công việc khác như phát triển ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và đến một trình độ nhất định đã tách thành một

ngành sản xuất độc lập, đó chính là tiền thân của ngành công nghiệp nông thôn ngày nay

Xã hội càng phát triển, phân công lao động xã hội càng cao, thì có một

bộ phận dân cư tách khỏi khu vực sản xuất (nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp) chuyển sang lĩnh vực thương mại-dịch vụ để phục vụ cho nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, chính điều này thúc đẩy sản xuất hàng hoá phát triển

Đến đây, cơ cấu kinh tế nông thôn đã hình thành đầy đủ các ngành:

Nông nghiệp-công nghiệp và dịch vụ, ở giai đoạn này cơ cấu kinh tế nông thôn tuy đã hình thành đầy đủ nhưng các ngành vẫn còn đơn điệu, sơ khai

- Ngành nông nghiệp

+ Theo nghĩa rộng: Nông nghiệp là tổ hợp các ngành gắn liền với các quá trình sinh học gồm: Nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷ sản Do sự phát triển của phân công lao động xã hội, nên các ngành này tương đối độc lập nhau, nhưng lại gắn bó mật thiết nhau trên địa bàn nông thôn

+ Theo nghĩa hẹp: Nông nghiệp bao gồm trồng trọt và chăn nuôi

Trồng trọt được phân ra: trồng cây lượng thực, cây thực phẩm, cây công nghiệp, cây thức ăn cho gia súc, cây ăn quả, cây dược liệu

Chăn nuôi: Chăn nuôi gia súc, gia cầm

Ngành lâm nghiệp: trồng và bảo vệ rừng, trồng cây phân tán, cây lấy gỗ Ngành thuỷ sản: bao gồm nuôi trồng và khai thác, đánh bắt thuỷ hải sản

- Công nghiệp nông thôn:

Công nghiệp nông thôn là một bộ phận của công nghiệp cả nước, là một

bộ phận cấu thành của kinh tế quốc gia, Nói đến công nghiệp nông thôn là đề cập đến các ngành nghề, các hoạt động kinh tế ngoài nông nghiệp có tính chất công nghiệp ở nông thôn Công nghiệp nông thôn là ngành bao gồm: Các hoạt

động của thợ thủ công chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp, các doanh

nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác, tổ sản xuất công nghiệp, thủ công nghiệp, các hoạt động chế biến lương thực, thực phẩm, công nghiệp khai thác với quy mô vừa và nhỏ, hoạt động của nó gắn với kinh tế trên địa bàn nông thôn

Công nghiệp nông thôn trước hết gắn chặt với sản xuất nông nghiệp, nó tạo ra và cung cấp cho nông nghiệp, nông cụ và điều kiện tiến hành các quy trình sản xuất nông nghiệp, cung cấp cho nông nghiệp máy móc, công cụ

chăm sóc cây trồng, vật nuôi, thức ăn gia súc, thuốc trừ sâu Ngoài ra còn cung cấp cho các máy móc, thiết bị, công cụ thu hoạch, phơi sấy, bảo quản, sơ chế, chế biến và vận chuyển nông sản

Công nghiệp nông thôn gắn bó chặt chẽ, tác động qua lại với nông nghiệp

và phát triển kinh tế-xã hội ở nông thôn Công nghiệp nông thôn bao gồm: + Công nghiệp chế biến nông, lâm, thuỷ sản có ý nghĩa quan trọng, vô cùng to lớn là nhân tố trực tiếp làm tăng giá trị nông sản hàng hoá, đáp ứng nhu cầu thị hiếu người tiêu dùng, làm tăng sức cạnh tranh của hàng hoá trên thị trường, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của ngành nông nghiệp, làm tăng thu nhập, ổn định và cải thiện đời sống cho nông dân

+ Sản xuất công cụ thường, công cụ cải tiến và sửa chữa máy móc trong nông thôn, góp phần đổi mới kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động cho ngành nông nghiệp Trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn bên cạnh việc trang bị ngày càng nhiều thiết bị máy móc hiện đại, nông nghiệp, nông thôn còn có nhu cầu công cụ thường, máy móc làm việc

đơn giản, những bộ phận này do chính công nghiệp nông thôn đảm nhiệm

+ Ngoài ra công nghiệp nông thôn còn có các ngành nghề thủ công mỹ nghệ, các ngành nghề truyền thống như: ươm tơ dệt lụa, đúc đồng, gốm sứ, sơn mài, mây tre đan, dệt chiếu, thảm len

- Dịch vụ:

Đây là ngành kinh tế ra đời gắn liền với phân công lao động xã hội ở

nông thôn xét về mặt lịch sử thì nó là sản phẩm của ngành nông nghiệp và công nghiệp nông thôn, nhưng khi ra đời thì nó lại là bộ phận quan trọng gắn

bó và tác động thúc đẩy cho ngành nông nghiệp và công nghiệp nông thôn nói riêng và kinh tế nông thôn nói chung nhanh chóng phát triển

Dịch vụ nông thôn bao gồm: Ngân hàng, tín dụng, bảo hiểm, bưu điện, thông tin liên lac; cung ứng điện nước và tiêu nước; sửa chữa máy móc và các công cụ sản xuất; các hoạt động về dịch vụ y tế, văn hoá, thể thao

* Cơ cấu vùng kinh tế

Phân công lao động xã hội theo ngành tất yếu sẽ kéo theo phân công lao

động xã hội theo lãnh thổ, đó là hai mặt của quá trình gắn bó hữu cơ với nhau

Bởi lẽ phân công lao động xã hội theo ngành bao giờ cũng diễn ra trên những vùng, lãnh thổ nhất định

Cơ cấu vùng kinh tế là sự phân công lao động xã hội theo lãnh thổ trong phạm vi cả nước Trong mỗi quốc gia thường có những điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội không giống nhau, vì vậy người ta thường chia lãnh thổ của mỗi quốc gia ra thành nhiều vùng kinh tế khác nhau, mỗi vùng kinh tế có những điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội tương đối giống nhau, để xác lập cơ cấu kinh tế trên từng vùng một cách hợp lý, nhằm khai thác có hiệu quả các tiềm năng và lợi thế của từng vùng Tuy nhiên, việc bố trí cơ cấu ngành kinh

tế trên từng vùng không khép kín, mà phải theo cơ cấu mở, có sự liên kết giữa các vùng và đặt trong mối quan hệ gắn bó với cơ cấu kinh tế của cả nước, đồng thời hướng ra thị trường thế giới

Cùng với sự phát triển của phân công lao động xã hội và nhu cầu của thị trường, thì cơ cấu vùng kinh tế cũng có sự vận động và biến đổi cho phù hợp, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường Vì vậy, xu hướng của chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng kinh tế là theo hướng đi vào chuyên môn hoá

và tập trung hoá vào sản xuất và dịch vụ, hình thành vùng sản xuất hàng hoá lớn, tập trung có hiệu quả cao, mở rộng quan hệ với các vùng chuyên môn khác, gắn kinh tế vùng với kinh tế cả nước Điều này được Đảng ta khẳng

định: “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế lãnh thổ trên cơ sở khai triệt để các lợi thế,

tiềm năng của từng vùng, liên kết hỗ trợ nhau làm cho tất cả các vùng đều phát triển” [1,75]

Thực tiễn cho thấy, để hình thành cơ cấu vùng kinh tế hợp lý trong khu vực kinh tế nông thôn, trước hết hướng vào khu vực có lợi thế so sánh, đó là những nơi có điều kiện về đất đai tốt, thời tiết thuận lợi, ôn hoà, vị trí giao thông thuận lợi, gần trục giao thông quan trọng, gần thành phố, khu công nghiệp, có điều kiện phát triển và mở rộng giao lưu kinh tế với thị trường trong và ngoài nước có khả năng tiếp cận và hoà nhập nhanh chóng vào các thị trường và hàng hoá dịch vụ khác Song cũng cần thấy rằng: so với cơ cấu kinh tế ngành kinh tế, thì cơ cấu vùng thường có tính chất trì trệ hơn

* Cơ cấu thành phần kinh tế

Cơ cấu thành phần kinh tế ở nông thôn là thể hiện vị trí, vai trò, mối quan hệ giữa các thành phần kinh tế trong nông thôn, cơ cấu thành phần kinh

tế không phải là một tập hợp đơn giản các thành phần kinh tế với nhau, mà cơ cấu ấy phải đảm bảo các yêu cầu sau:

Một là, phải đảm bảo cho kinh tế nông thôn phát triển đúng định hướng

xã hội chủ nghĩa

Hai là, cơ cấu phải hợp lý để sử dụng và khai thác tối đa các nguồn lực ở

nông thôn

Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, điểm xuất

phát là một nước nông nghiệp lạc hậu, cho nên trình độ của lực lượng sản xuất rất thấp và phát triển không đều, do đó tất yếu tồn tại nhiều thành phần kinh tế Theo V.I.Lênin: đặc trưng kinh tế cơ bản của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là nền kinh tế nhiều thành phần Người chỉ rõ các nước đi lên chủ nghĩa xã hội phổ biến có 03 thành phần kinh tế cơ bản: kinh tế xã hội chủ nghĩa, kinh tế tư bản chủ nghĩa và kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ

Vận dụng tư tưởng kinh tế ấy của Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, Đảng ta xác định: “Nền kinh tế nhiều thành phần trong nông nghiệp, nông thôn tồn tại lâu dài, mỗi thành phần có một vị trí, vai trò riêng và đều

được khuyến khích phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa”

Do chúng ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ một nước thuộc địa, nửa phong kiến nên tất yếu tồn tại những hình thức mang tính xã hội hoá thấp như kinh tế cá thể, tiểu chủ của những người nông dân, thợ thủ công, những người làm thương mại, dịch vụ nhỏ trên địa bàn nông thôn

Các thành phần kinh tế ở nông thôn tồn tại do yêu cầu giải phóng sức sản xuất, khơi dậy và khai thác hết tiềm năng của các thành phần kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho dân cư nông thôn, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn

Kinh tế nông thôn nước ta có những thành phần kinh tế cơ bản sau: kinh

tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân

Các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp luật đều là một bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bình

đẳng trước pháp luật, cùng phát triển lâu dài, hợp tác cạnh tranh lành mạnh

Kinh tế nhà nước giữa vai trò chủ đạo, là lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng và điều tiết nền kinh tế, tạo môi trường và điều kiện thúc đẩy các thành phần kinh tế phát triển Kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân Kinh tế tư nhân có vai trò quan trọng, là một trong những độc lực của nền kinh tế [1,101]

+ Kinh tế Nhà nước gồm: các doanh nghiệp nhà nước ở nông thôn nước

ta có nhiều hình thức như: nông trường, lâm trường, công ty thuỷ nông, các doanh nghiệp nhà nước nuôi trồng thuỷ sản, chế biến nông sản, thương nghiệp, dịch vụ nông nghiệp

+ Kinh tế tập thể, nòng cốt là hợp tác xã ra đời và phát triển ở nông thôn Kinh tế tập thể ra đời là do yêu cầu hiệu quả sản xuất và đời sống xã hội của từng thành viên Kinh tế tập thể đảm đương những khâu mà từng hộ gia đình không có khả năng làm và làm kém hiệu quả Vai trò của nó là góp phần tích cực vào quá trình phát triển kinh tế-xã hội ở nông thôn và xây dựng nông thôn mới ngày càng văn minh hiện đại theo hướng công nghiệp và đô thị

+ Kinh tế tư nhân gồm: Kinh tế cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân Đây là thành phần kinh tế có vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn ở nước ta hiện nay Kinh tế tư nhân có vai trò quan trọng, là một trong những động lực của nền kinh tế

Ngoài ra, hiện nay, có nhiều nhà đầu tư nước ngoài đang đầu tư vào khu vực nông thôn, đặc biệt là lĩnh vực nuôi trồng và chế biến thuỷ sản

1.1.1.3 Đặc trưng cơ bản của cơ cấu kinh tế nông thôn

Một là, tính khách quan: Cơ cấu kinh tế nông thôn hình thành và phát

triển mang tính khách quan, sự vận động và biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn phụ thuộc và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động

xã hội Do vậy, không thể áp đặt một cách chủ quan nóng vội một cơ cấu kinh

tế nào đó khi các điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội chưa đòi hỏi

Ngày nay, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đang bùng

nổ, việc ứng dụng cuộc cách mạng ấy, đặc biệt là công nghệ sinh học đã tạo

ra nhiều giống cây con mới cho năng suất, chất lượng cao, đem lại hiệu quả kinh tế lớn, đang là nhân tố tác động làm dịch chuyển mạnh mẽ cơ cấu kinh tế

và kinh tế nông thôn, tạo ra một cơ cấu mới ở nông thôn có trình độ thích ứng rộng hơn và hiệu quả hơn

Cơ cấu kinh tế nông thôn được hình thành và biến đổi mang tính khách quan, do đó đòi hỏi con người phải nhận thức được đầy đủ các quy luật (quy luật kinh tế và quy luật tự nhiên), trên cơ sở đó xác lập, biến đổi và phát triển

cơ cấu kinh tế nông thôn sao cho ngày càng hợp lý và hiệu quả

Hai là, tính lịch sử-xã hội: Cơ cấu kinh tế nông thôn không bất biến mà

luôn vận động, biến đổi và chuyển dịch cho phù hợp với những điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội và tiến bộ của khoa học, công nghệ Sự biến đổi của các

điều kiện trên, kéo theo sự chuyển hóa, biến đổi các bộ phận kinh tế trong hệ

thống kinh tế nông thôn, do đó cũng làm cho cơ cấu kinh tế nông thôn biến

đổi, chuyển dịch theo để hình thành cơ cấu kinh tế mới thay thế cơ cấu kinh tế

cũ không còn phù hợp với thực trạng mà trước đây vốn đã phù hợp với chính bản thân nó

Ba là, cơ cấu kinh tế nông thôn luôn vận động và phát triển theo hướng ngày càng hợp lý, hoàn thiện và hiệu quả: Việc xác lập cơ cấu kinh tế nông

thôn hợp lý trong một không gian lãnh thổ nhất định có ý nghĩa to lớn, vì nó tạo ra hiệu quả kinh tế-xã hội cao Tuy nhiên, ngày nay phân công lao động xã hội đã vượt qua phạm vi quốc gia, hình thành phân công lao động quốc tế,

điều đó đòi hỏi xác định cơ cấu kinh tế không chỉ dựa vào các yếu tố nội lực,

mà phải khai thác hiệu quả nguồn lực bên ngoài

Trong những năm gần đây, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện

đại, đặc biệt là công nghệ sinh học đã làm thay đổi nhận thức trong phát triển

kinh tế và chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn Nhiều quan niệm mới đã xuất hiện như: nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp sạch, phát triển công nghệ vi sinh…đã có ảnh hưởng rất lớn đến chiến lược phát triển kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

1.1.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và các nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

1.1.2.1 Khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

* Khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tê là sự thay đổi cơ cấu kinh tế từ trạng thái kinh tế này sang trạng thái cơ cấu kinh tế khác cho phù hợp với môi trường phát triển Về thực chất đó là sự điều chỉnh cơ cấu trên cả ba mặt (ngành, lãnh thồ và thành phần kinh tế) nhằm hướng sự phát triển của cả nền kinh tế vào các chiến lược kinh tế-xã hội đã đề ra cho từng thời kỳ [6, tr209]

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nước ta thực chất là quá trình cải biến kinh tế-xã hội từ lạc hậu mang tính chất tự cung, tự cấp bước sang việc chuyên

môn hóa hợp lý, trang thiết bị kỹ thuật và công nghệ hiện đại, trên cơ sở tạo ra năng suất và nhịp độ tăng trưởng mạnh cho nền kinh tế Quá trình chuyển dịch này không chỉ diễn ra giữa các ngành của nền kinh tế mà bắt đầu từ nội

bộ của ngành kinh tế đó theo xu hướng nhất định [4, tr535]

Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế phải dựa trên cơ sở một cơ cấu kinh tế hiện có, do đó nội dung của chuyển dịch cơ cấu là cải tạo cơ cấu cũ lạc hậu hoặc chưa phù hợp để xây dựng cơ cấu mới tiên tiến, hoàn thiện và bổ sung

cơ cấu cũ thành cơ cấu mới hiện đại và phù hợp hơn

* Khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là sự thay đổi cấu trúc nội tại và mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng tiến bộ hơn, hoàn thiện hơn

Trên thực tế chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là sự thay đổi tỷ trọng tương đối của các ngành, các bộ phận của mỗi ngành, sự thay đổi vị trí, vai trò của các vùng kinh tế, các thành phần kinh tế trong cơ cấu kinh tế nông thôn

Cơ cấu kinh tế nông thôn là một bộ phận cấu thành quan trọng trong cơ cấu kinh tế quốc dân, do đó, cơ cấu kinh tế nông thôn là một nội dung quan trọng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của mỗi quốc gia [4,537]

1.1.2.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Quá trình hình thành và phát triển của cơ cấu kinh tế nông thôn chịu sự tác động chi phối của nhiều nhân tố khác nhau, điều kiện tự nhiên và kinh tế-

xã hội có vai trò và tác động to lớn đến việc hình thành và phát triển của cơ cấu kinh tế nông thôn Do vậy, việc nghiên cứu vai trò và tác động của từng nhân tố có ý nghĩa quan trọng, nhằm phát huy những nhân tố tích cực và hạn chế những nhân tố kìm hãm để đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông thôn nước ta theo hướng tiến bộ

Một là: những nhân tố về mặt tự nhiên

Nhân tố tự nhiên (điều kiện tự nhiên) bao gồm: vị trí địa lý, khí hậu, thời tiết, hệ sinh thái, đất đai, tài nguyên, khoáng sản khác…có ảnh hưởng đến sự hình thành vận động và biến đổi của cơ cấu kinh tế nông thôn Sự tác động và

ảnh hưởng của các nhân tố tự nhiên tới nội dung của cơ cấu kinh tế nông thôn

không giống nhau Trong các nội dung của cơ cấu kinh tế nông thôn, thì cơ cấu ngành và cơ cấu vùng chịu sự ảnh hưởng nhiều bởi nhân tố tự nhiên, còn

cơ cấu thành phần kinh tế chịu sự ảnh hưởng ít hơn Các nhân tố đất đai, thời tiết, vị trí địa lý có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của nông nghiệp Mỗi quốc gia, mỗi vùng có vị trí khác nhau, do đó có điều kiện tự nhiên cũng khác nhau, từ đó dẫn đến sự khác nhau về quy mô, số lượng các ngành kinh tế trong nông thôn, đặc biệt là ngành nông nghiệp chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các điều kiện tự nhiên Sự khác nhau về điều kiện tự nhiên giữa các vùng làm cho quy mô, số lượng của các ngành giữa các vùng cũng khác nhau

và chính sự khác nhau về quy mô, số lượng của các ngành dẫn đến sự khác nhau về cơ cấu giữa các vùng

Hai là: Những nhân tố về kinh tế-xã hội

Nhân tố thị trường: Trong kinh tế thị trường, thị trường vừa là căn cứ

vừa là đối tượng của kế hoạch sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp, tức

là sản xuất cái gì?, sản xuất cho ai? sản xuất như thế nào? Là phải căn cứ vào nhu cầu thị trường Thị trường không chỉ phản ánh và phụ thuộc vào trình độ phát triển của nền sản xuất hàng hóa, mà bản thân nó lại là nhân tố kích thích,

là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển, thúc đẩy các chủ thể kinh doanh không ngừng đổi mới kỹ thuật, công nghệ và tổ chức quản lý để giành ưu thế cạnh tranh trên thị trường Thị trường cũng có tác động điều tiết các quan hệ kinh tế, góp phần vào việc phân bổ tư liệu sản xuất và sức lao động giữa các ngành, các vùng kinh tế, hình thành những cân đối kinh tế khách quan trong quá trình phát triển Như vậy, trong nền kinh tế hàng hóa, nhân tố thị trường

có vai trò quyết định đối với sự phát triển kinh tế, sự hình thành và biến đổi

cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng

C.Mác chỉ rõ: “Khi thị trường, nghĩa là lĩnh vực trao đổi rộng ra thì quy

mô sản xuất cũng tăng lên và sự phân công trong sản xuất cũng biến đổi theo” Trong nền sản xuất hàng hóa, người ta chỉ sản xuất và đem ra thị trường bán những sản phẩm mà họ cảm thấy chúng đem lại lợi nhuận thỏa đáng Do vậy, thông qua quan hệ cung-cầu trên thị trường, mà tín hiệu của nó chính là giá cả thị trường sẽ tác động đến người sản xuất nên mở rộng hay thu hẹp quy mô sản xuất

Xã hội càng phát triển, nhu cầu tiêu dùng của con người ngày càng cao

và đa dạng, nói đòi hỏi thị trường phải đáp ứng cho được nhu cầu đó Điều này quy định sự cần thiết phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phù hợp với xu hướng biến động và phù hợp với nhu cầu của thị trường Ngoài nhu

cầu về lương thực, thì các nhu cầu về thịt, cá, trừng, sữa, thức uống…có xu hướng tăng lên, sẽ tác động đến cơ cấu cây trồng, phát triển đàn gia súc, gia cầm từ đó làm tăng các loại hình dịch vụ ở nông thôn Nhu cầu đời sống con người còn đòi hỏi nhiều sản phẩm ngoài nông nghiệp, tất yếu mộ bộ phận nông nghiệp sẽ chuyển sang làm nghề khác, khôi phục và phát triến các làng nghề truyền thống, phát triển tiểu thủ công nghiệp…Như vậy, thị trường có tác động đến cơ cấu kinh tế nông thôn làm chuyển đổi nền công nghiệp độc canh, thuần nông sang đa canh, mở rộng các ngành nghề dịch vụ ở nông thôn Như vậy, bản thân thị trường cũng chứa đựng những mặt tích cực, lẫn tiêu cực và đồng thời tác động đến sản xuất, ảnh hưởng đến cơ cấu kinh tế nông thôn Để quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn có hiệu quả, cần phát huy tối đa mặt tích cực của thị trường, đồng thời tìm ra những giải pháp hữu hiệu ổn định sản xuất, hạn chế tối đa mặt tiêu cực của nó, làm được

điều đó sản xuất ổn định và kinh tế nông thôn không ngừng phát triển

Nhân tố khoa học và công nghệ: Ngày nay khoa học và công nghệ trở

thành lực lượng sản xuất trực tiếp, nó có vai trò to lớn đối với sự biến đổi cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng, đặc biệt là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Việc phát triển khoa học và công nghệ cùng với khả năng ứng dụng của chúng vào sản xuất nông nghiệp, nông thôn sẽ làm thay đổi chất lượng năng suất và hiệu quả sản xuất kinh doanh

Đặc biệt quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đang tạo ra sự chuyển biến

cách mạng trong lĩnh vực nông nghiệp, nổi bật là việc tạo ra các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất, chất lượng và hiệu quả cao hơn Đây chính là

động lực tạo nên sự phát triển mạnh mẽ kinh tế-xã hội nông thôn

Nhờ ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ đặc biệt là công nghệ sinh học trong sản xuất như tạo giống cây, con mới, công nghệ chế biến và bảo quản nông sản, hàng hoá sẽ làm thay đổi cơ cấu sản xuất, thực hiện phân công lao động xã hội ở nông thôn, tạo thêm ngành nghề mới, giải quyết việc làm ở nông thôn Chính sự tác động của khoa học và công nghệ sẽ thúc đẩy quá trình đa dạng hoá cơ cấu sản xuất nông nghiệp, hình thành nhiều ngành nghề phi nông nghiệp ở nông thôn, làm biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại và có hiệu quả hơn

Nhân tố con người (nguồn lao động): Nguồn lao động là một bộ phận

của dân số, trong độ tuổi quy định, thực tế có tham gia lao động và những

người không có việc làm đang tích cực tìm kiếm việc làm Đây là nhân tố quyết định trong việc hình thành và biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn

Cơ cấu kinh tế nông thôn mang tính khách quan, nhưng sự hình thành và biến đổi nhanh hay chậm, hợp lý hay không hợp lý lại do tác động của con người Chính con người tạo ra những điều kiện cần thiết thúc đẩy sự hoàn thiện và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng Do vậy, cơ cấu kinh tế hoàn thiện đến đâu, cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển dịch nhanh hay chậm phụ thuộc vào trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật của con người

Ở những vùng người lao động có tay nghề cao, có trình độ canh tác cao

hơn thì sẽ có điều kiện thuận lợi để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhanh hơn và

đặc biệt nó sẽ có điều kiện thuận lợi cho sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông

thôn theo hướng hiện đại Ngoài ra, mật độ dân số và số lượng lao động của từng vùng nhiều hay ít cũng ảnh hưởng tới cơ cấu kinh tế nông thôn Những vùng có mật độ lao động cao sẽ tạo điều kiện để lựa chọn các ngành sản xuât

đòi hỏi nhiều lao động Nếu mật độ dân số, mật độ dân số quá cao đòi hỏi cơ

cấu kinh tế nông thôn phải chuyển đổi nhanh nhằm giải quyết việc làm và khai thác, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực khác ở nông thôn Ngược lại, ở những vùng mật độ lao động thấp thì thường chọn những ngành đòi hỏi sử dụng ít lao động

Ngoài ra, phong tục, tập quán truyền thống của dân tộc cũng là yếu tố có

ảnh hưởng nhất định đến cơ cấu kinh tế nông thôn Những nơi có tập quán

canh tác lạc hậu chắc chắn sự chuyển dịch cơ cấu sẽ chậm và gặp nhiều khó khăn Ngược lại, ở những nơi có tập quán truyền thống sản xuất tiến bộ thì việc chuyển đổi kinh tế sẽ thuận lợi và dễ dàng, nhanh chóng hơn

Nhân tố vốn đầu tư và kết cấu hạ tầng nông thôn: Nếu như con người là

nhân tố quyết định thì vốn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn

Trong quá trình chuyển đổi, cơ cấu kinh tế nông thôn sẽ chuyển dịch theo hướng: phát triển ngành nông nghiệp hiện đại, các ngành công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn ngày một tăng lên Việc phát triển và mở rộng các ngành mới ở nông thôn đòi hỏi phải có vốn đầu tư khá lớn và sử dụng có hiệu quả cao Nguồn vốn nhà nước để đầu tư phát triển kinh tế-xã hội ở nông thôn, nguồn vốn tín dụng giành cho sản xuất nông nghiệp và ngành nghề mới ở

nông thôn là cần thiết và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi lẽ hiện nay thu nhập của cư dân nông thôn còn thấp, chưa đủ sức tích lũy đầu tư cho sự phát triển, mà rất cần sự giúp đỡ của nhà nước Tuy nhiên, nguồn vốn tích lũy từ nội bộ ngành nông nghiệp, nông thôn cũng có ảnh hưởng lớn đến chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông thôn

Kết cấu hạ tầng ở nông thôn: đây là điều kiện tiên quyết để phát triển kinh tế nông thôn Kết cấu hạ tầng phát triển sẽ đảm bảo kinh tế hàng hóa phát triển, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho dân cư nông thôn Các công trình hạ tầng nông thôn gồm: hệ thống đường giao thông nông thôn, hệ thống điện, cung cấp nước, thông tin liên lạc, giáo dục, y tế…

Kết cấu hạ tầng nông thôn có ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành và phát triển của các ngành kinh tế, các vùng kinh tế, chi phối trình độ kỹ thuật

và công nghệ do đó nó là một trong những nhân tố quan trọng có ảnh hưởng

và chi phối sự hình thành, vận động và biến đổi của cơ cấu kinh tế nông thôn Thực tiễn đã chứng minh, ở những vùng có kết cấu hạ tầng phát triển,

đặc biệt là công trình kỹ thuật phát triển thì ở đó điều kiện phát triển các

ngành chuyên môn hoá, là điều kiện để ứng dụng công nghệ tiên tiến vào các ngành kinh tế Ngược lại, những vùng có kết cấu hạ tầng kém phát triển thì quá trình hình thành và phát triển của các ngành sản xuất, các vùng chuyên môn hoá cũng như quá trình đưa tiến bộ kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất vì thế cũng bị kìm hãm

Nhân tố phát triển công nghiệp và đô thị: Sự phát triển của các khu công

nghiệp và đô thị là một nhân tố quan trọng ảnh hưởng tới cơ cấu kinh tế nông thôn Bởi lẽ phát triển các khu công nghiệp và đô thị sẽ làm tăng nhu cầu và làm nảy sinh những nhu cầu mới về các loại sản phẩm, dịch vụ kéo theo sự phân bố lại sản xuất để đáp ứng nhu cầu cung cấp sản phẩm cho sản xuất và

đời sống ở đô thị Đây là nhân tố kích thích nông nghiệp đa dạng và các

ngành nghề mới trong nông thôn

Chẳng hạn ngành công nghiệp chế biến đòi hỏi khối lượng nguyên liệu lớn, hay tốc độ xây dựng đô thị sẽ tác động làm phát triển ngành công nghiệp vật liệu xây dựng nông thôn; từ đó kéo theo ngành vận tải, thương nghiệp, dịch vụ khác ở nông thôn cũng phát triển, làm biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng tiến bộ, phù hợp

Mặt khác, sự phát triển các khu công nghiệp và đô thị sẽ tạo ra khả năng cung cấp kỹ thuật công nghệ ngày càng tiên tiến, cùng với đội ngũ trí thức, các chuyên gia kỹ thuật và nguồn vốn đầu tư ngày càng dồi dào cho khu vực kinh tế nông thôn, góp phần thúc đẩy quá trình hình thành và biến đổi cơ cấu kinh tế nông thôn nhanh hơn và hoàn thiện hơn

Nhân tố ngoài nước: Thời đại ngày nay, toàn cầu hoá là một xu thế

khách quan, nó lôi cuốn hầu hết tất cả các nước, nó buộc các nước có nấc thang kinh tế khác nhau phải mở cửa thị trường, tham gia hội nhập Toàn cầu hoá bắt nguồn từ sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, đặc biệt là sự xuất của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, đã tạo bước ngoặt trong sự phát triển lực lượng sản xuất làm cho phân công lao động xã hội đã vượt biên giới quốc gia, hình thành phân công lao động quốc tế Trong điều kiện ấy các quốc gia, các khu vực có sự hợp tác, sự phụ thuộc nhau ngày càng tăng trong quá trình phát triển Cùng với quá trình ấy là sự hình thành mạng lưới sản xuất quốc tế và vai trò ngày càng tăng của các công ty xuyên quốc gia - lực lượng chi phối toàn cầu hoá, với việc thành lập các công ty con khắp thế giới, làm cho mỗi quốc gia, mỗi vùng lãnh thổ là một bộ phận của nền kinh tế thế giới (công ty mẹ)

Như vậy, toàn cầu hoá thực chất và trước hết là toàn cầu hoá về kinh tế,

nó mở ra cho mỗi quốc gia cơ hội có thể khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực bên ngoài để tưng tốc cho sự phát triển kinh tế của đất nước Do vậy, hội nhập kinh tế quốc tế và khu và khu vực là một giải pháp thông minh của các quốc gia, để tham gia vào sự hợp tác và phân công lao động quốc tế, nhằm khai thác tốt các tiềm năng và lợi thế so sánh của đất nước, đồng thời có thể khai thác nguồn vốn, công nghệ kinh nghiệm quản lý tốt của các nước tiên tiến để đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại và có hiệu quả

Nhân tố vai trò của nhà nước: Nhà nước thông qua chính sách kinh tế vĩ

mô của mình tác động vào nền kinh tế, tạo điều kiện để các quy luật của thị trường phát huy tối đa mặt tích cực, hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực, nhằm tạo cho nền kinh tế tăng trưởng và phát triển với tốc độ cao Để đạt được những mục tiêu trên, một trong những tác động quan trọng đối với chính sách kinh tế là tác động vào cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng

Nền kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng, nếu chỉ có

sự tác động của các quy luật thị trường thì cơ cấu kinh tế nông thôn chỉ hình thành và biến đổi một cách tự phát, làm lãng phí việc sử dụng các nguồn lực

Do vậy, để cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển dịch đúng hướng về sử dụng hiệu quả các nguồn lực ở nông thôn, nhà nước buộc phải can thiệp vào thông qua việc ban hành các chính sách kinh tế vĩ mô để thúc đẩy việc hình thành cơ cấu kinh tế nông thôn một cách hợp lý và có hiệu quả

Các chính sách kinh tế vĩ mô nhằm phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn, cùng với hệ thống pháp luật kinh tế, sẽ tạo môi trường kinh tế thuận lợi và kích thích lợi ích kinh tế để các chủ thể sản xuất kinh doanh theo

định hướng của nhà nước Hệ thống chính sách kinh tế như: chính sách đất đai, chính sách về vốn tín dụng, chính sách đầu tư, xây dựng kết cấu hạ tầng

nông thôn, chính sách khuyến nông, chính sách tiêu thụ sản phẩm, chính sách xóa đói giảm nghèo…nếu ban hành kịp thời, đồng bộ và phù hợp với từng giai đoạn phát triển nhất định sẽ có tác dụng làm chuyển biến mạnh mẽ cơ cấu kinh tế nông thôn Ngược lại, sẽ giảm động lực, không phát huy hết mọi tiềm năng, thế mạnh của từng vùng cho sự phát triển, sẽ hạn chế và làm chậm quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Qua phân tích những nhân tố ảnh hưởng tới sự hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, chúng ta thấy rằng các nhân tố có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, cùng tác động tới quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Do vậy, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn có thành công hay không, không chỉ phụ thuộc vào sự lựa chọn ngành ưu tiên hợp lý,

mà còn phụ thuộc rất lớn vào những điều kiện tự nhiên và đặc điểm kinh tế-xã hội của từng vùng nông thôn Cho nên, con người cần nhận thức đầy đủ để tác

động vào nó, tạo điều kiện và môi trường thuận lợi để đẩy nhanh quá trình

chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hợp lý và hiệu quả

1.2 Sự cần thiết phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở Việt Nam

Những năm qua dưới sự lãnh đạo của Đảng, lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của Chính phủ trong phát triển nông nghiệp và công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn đã đảm bảo được ổn định lương thực cho toàn xã hội và xuất khẩu, nhiều mặt hàng nông sản đã có chỗ đứng trên thị trường thế giới, tạo ra khối lượng công ăn việc làm cho người lao động, thu được nhiều ngoại tệ do xuất khẩu nông sản, khơi dậy được tiềm năng, thế mạnh của các ngành nghề nông

thôn, tạo lập bước đầu được phương thức làm ăn mới theo cơ chế thị trường, thúc đẩy giao lưu kinh tế giữa nông thôn và thành thị…Đây là cơ sở tiền đề thuận lợi cho các bước phát triển tiếp theo Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã nêu ra những yếu kém

“Trong nông nghiệp, sản phẩm chưa gắn kết chặt chẽ và có hiệu quả cao với thị trường; việc đưa tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất còn chậm; công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn còn vẫn còn lúng túng” qua thực tế nhận thấy nông nghiệp, nông thôn Việt Nam còn một số một yếu, cơ bản đó là:

- Chưa khai thác và sử dụng có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, chưa thực sự khai thác hết lợi thế so sánh của từng vùng để tạo ra các sản phẩm có lợi thế có thể cạnh tranh trên thị trường

- Lực lượng lao động nông thôn dồi dào nhưng thiếu việc làm và tình trạng này xảy ra càng gay gắt khi diện tích đất canh tác ngày càng giảm do quá trình đô thị hóa và phát triển các khu, cụm công nghiệp

- Cơ cấu kinh tế nông thôn chậm chuyển dịch, chủ yếu vẫn là sản xuất nông nghiệp thuần túy, công nghiệp, dịch vụ kém phát triển; trong cơ cấu nông nghiệp, trồng trọt vẫn chiếm tỷ trọng lớn so với chăn nuôi và thủy sản

- Thị trường tiêu thụ nông sản gặp nhiều khó khăn, ở trong nước thì

“được mùa rớt giá”, thị trường nước ngoài không ổn định

- Cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất và đời sống cho người nông dân còn yếu kém, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển, sản xuất theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Trước thực trạng nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện nay, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn sẽ giúp cho nông nghiệp, nông thôn có bước phát triển nhanh, vững chắc, đạt được các mục tiêu mà Đảng và Nhà nước đề ra, góp phần công nghiệp hóa, hiện đại hóa Bởi vì việc chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông thôn sẽ có tác động tích cực sau:

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn tạo điều kiện tiếp tục giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất xã hội, với hai nguồn lực quan trọng nhất là tài nguyên thiên nhiên và sức lao động rất dồi dào ở nông thôn; tạo ra sản phẩm thích

ứng với từng lợi thế của vùng miền, có sức cạnh tranh cao trên thị trường

quốc tế, giúp cho đẩy mạnh xuất khẩu, tăng tích lũy ngoại tệ, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn tạo ra sản phẩm có chất lượng cao, giá trị gia tăng cao, đóng góp nhiều cho thu nhập quốc dân

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn tạo ra sự gắn kết chặt chẽ giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ, giúp tăng cường sự hỗ trợ, thúc đẩy nhau cùng phát triển

- Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn chính là tạo tiền đề cho sự phát triển kinh tế-xã hội ở nông thôn trên cơ sở giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao đời sống, phát triển cơ sở hạ tầng, tạo ra sự phát triển hài hòa giữ các vùng, giảm khoảng cách giữa đô thị và nông thôn, giữa vững ổn định, trật tự xã hội, củng cố an ninh, quốc phòng

Trên cơ sở thực tiễn ta thấy muốn kinh tế phát triển, tạo cơ sở cho nền sản xuất hàng hóa phát triển và phát huy được lợi thế so sánh của mỗi vùng, thúc đẩy quan hệ sản xuất mới, chúng ta phải xây dựng một cơ cấu kinh tế phù hợp, tiến bộ Thực tiễn, qua nhiều năm xây dựng đất nước cho thấy những thiếu sót trong phát triển kinh tế đều bắt nguồn từ việc xác định và bố trí cơ cấu kinh tế theo kiểu tập trung, mệnh lệnh thiếu tôn trọng tính khách quan của cơ cấu Vì vậy, phải chuyển đổi cơ cấu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa để tăng nhanh cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế Là một nước công nghiệp còn kém phát triển, trong bối cảnh xu thế toàn cầu hóa và hội nhập đang diễn ra mạnh mẽ thì việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng CNH-HĐH ở nước ta là một chủ trương đúng đắn và cấp thiết, có vai trò hết sức quan trọng

1.3 Các chỉ tiêu đánh giá chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn phải nhằm đạt mục tiêu kinh tế-xã hội của sản xuất kinh doanh trên địa bàn nông thôn Vì vậy, cần đo lường hiệu quả kinh tế-xã hội của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là việc làm rất cần thiết, nhưng đây lại là vấn đề khó khăn và phức tạp

Hiệu quả kinh tế được xác định trên cơ sở so sánh giữa kết quả sản xuất kinh doanh thu được với chi phí sản xuất đã bỏ ra So sánh kết quả trên từng

địa bàn nông thôn sẽ có được chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh tế cần thiết Tuy

nhiên, kinh tế nông thôn với đặc trưng chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, do vậy các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả và phương pháp tính phải phối hợp với nội dung và phương pháp tính hiệu quả sản xuất nông nghiệp

Để đánh giá hiệu quả của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn chúng ta

thường sử dụng ba nhóm chỉ tiêu chủ yếu sau:

Một là: Nhóm chỉ tiêu phản ánh hiệu quả xét về mặt kinh tế bao gồm:

- Giá trị sản phẩm và tỷ trọng giá trị sản phẩm của các ngành nông nghiệp-công nghiệp-dịch vụ, các bộ phận cấu thành (ngành, vùng, thành phần kinh tế) kinh tế nông thôn

- Giá trị tăng thêm và tỷ trọng giá trị tăng thêm của các ngành trong kinh

tế nông thôn

- Tốc độ tăng trưởng chung và tốc độ tăng trưởng của từng ngành trong kinh tế nông thôn

- Thu nhập bình quân đầu người và tốc độ tăng của thu nhập bình quân

đầu người ở nông thôn

- Thu nhập bình quân của một lao động và tốc độ tăng của thu nhập bình quân của một lao động ở nông thôn

Ngoài ra, còn xét hiệu quả vốn đầu tư và cơ cấu vốn đầu tư cho các ngành sản xuất và dịch vụ ở nông thôn, diện tích và cơ cấu diện tích đất đai, lao động và cơ cấu lao động, cơ cấu cây trồng, vật nuôi…đặc biệt là cơ cấu giá trị sản phẩm hàng hóa và dịch vụ ở nông thôn

Hai là: Nhóm chỉ tiêu phản ánh hiệu quả xét về mặt xã hội

- Số tuyệt đối và tương đối của lao động có việc làm và thất nghiệp trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

- Cơ cấu lao động trong các ngành kinh tế nông thôn

- Tỷ lệ hộ đói nghèo ở nông thôn

- Tỷ lệ nhà tranh, tre tạm bợ

- Tỷ lệ học sinh đến trường

- Tỷ lệ người được tiếp cận dịch vụ y tế

- Các vấn đề giao thông, liên lạc, thông tin

Ba là: Nhóm chỉ tiêu phản ánh hiệu quả về mặt môi trường

Trong đó:

- Môi trường tự nhiên: có bị ô nhiễm hay không hoặc khả năng cải thiện như thế nào

- Môi trường xã hội: trật tự, an ninh có được đảm bảo không, hay các tệ nạn xã hội có tồn tại và phát triển đồng thời với sự phát triển của kinh tế nông thôn hay đã được đẩy lùi…

Ba nhóm chỉ tiêu trên phản ánh tương đối đầy đủ và toàn diện hiệu quả

cơ cấu kinh tế-xã hội nông thôn và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Muốn đánh giá quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ta so sánh các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả cơ cấu kinh tế nông thôn qua các năm khác nhau

để thấy được mức tăng trưởng của kinh tế nông thôn, tăng thu nhập bình quân đầu người, giảm tỷ lệ thất nghiệp, giảm hộ đói nghèo…ở nông thôn

Để đánh giá hiệu quả việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn phải

xem xét cả ba mặt kinh tế - xã hội – môi trường, không thể xem nhẹ mặt nào

Đây cũng là tiêu chí để xây dựng nông thôn mới văn minh, hiện đại và xây

dựng một nền nông nghiệp sinh thái bền vững thân thiện với môi trường

1.4 Đặc điểm và xu hướng của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

1.4.1 Đặc điểm của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

1.4.1.1 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn bắt đầu từ sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp

Xét toàn bộ nền kinh tế quốc dân, quá trình phát triển của ngành nông nghiệp đã dẫn đến chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp và thúc đẩy sự ra

đời và phát triển của các ngành khác, đồng thời đây cũng là quá trình hội nhập

của ngành nông nghiệp vào toàn bộ nền kinh tế thông qua các quan hệ thị trường

Nội dung cơ bản của chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp là quá trình chuyển đổi nền nông nghiệp từ tự cung, tự cấp sang nền sản xuất hàng hóa Quá trình này được chia làm ba giai đoạn đoạn

+ Giai đoạn một: Đó là nông nghiệp sinh tồn, quy mô nhỏ của nông dân chiếm ưu thế Cơ cấu nông nghiệp có tình thuần nông với mục tiêu sản xuất

tự cung, tự cấp mà chủ yếu là sản xuất lương thực

+ Giai đoạn hai: Đặc trưng của giai đoạn này là quá trình đa dạng hóa sản xuất nông nghiệp, nghĩa là ngoài sản xuất lương thực còn phát triển các cây trồng khác và chăn nuôi

+ Giai đoạn ba: Đặc trưng chủ yếu của nền nông nghiệp trong giai đoạn này là nền nông nghiệp thương mại, chuyên môn hóa với quy mô sản xuất lớn, với các trang trại chuyên môn hóa cao

1.4.1.2 Quá trình phát triển của sản xuất nông nghiệp thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các ngành phi nông nghiệp ở nông thôn

Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn diễn ra theo quy luật là

tỷ trọng của ngành nông nghiệp giảm xuống và tỷ trọng của các ngành phi nông nghiệp tăng lên trong cơ cấu Chính sự phát triển ngày càng đa dạng hóa trong sản xuất nông nghiệp là cơ sở thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Khi năng suất lao động trong ngành nông nghiệp tăng lên, ngoài hoạt

động trồng trọt và chăn nuôi, con người đã tìm kiếm làm thêm nhiều công

việc khác như phát triển nghề thủ công và đến một trình độ nhất định đã tách khỏi nông nghiệp, thành một ngành độc lập (tiền thân của công nghiệp nông thôn ngày nay) Quá trình phát triển của nông nghiệp và công nghiệp, đòi hỏi

sự trao đổi lẫn nhau, do đó có một bộ phận dân cư tách khỏi sản xuất chuyển sang lĩnh vực lưu thông trao đổi hàng hóa và hình thành ngành thương mại, dịch vụ ở nông thôn

Như vậy, quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp đã thúc đẩy sự ra đời

và phát triển của các ngành phi nông nghiệp ở nông thôn Đó cũng chính là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, đồng thời cũng là quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn

Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy rằng: sự phát triển của nông nghiệp chỉ là tiền đề, điều kiện ban đầu cho sự phát triển các ngành phi nông nghiệp ở nông thôn mà thôi, bởi sự phát triển của các ngành phi nông nghiệp ở nông thôn còn phụ thuộc và chịu sự chi phối bởi nhiều yếu tố khác nhau như: tính đặc thù của từng địa phương, từng quốc gia hay điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội khác chi phối Do vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng tiến

bộ hơn, đòi hỏi phải có nhân tố chủ quan của con người tác động vào các nhân tố khách quan đó (cải biến điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội)

Phát triển các ngành phi nông nghiệp ở nông thôn đã góp phần quan trọng cho sự phát triển kinh tế nông thôn, tăng thu nhập, tạo việc làm cho lao

động nông thôn Điều này có ý nghĩa lớn khi điều kiện của Việt Nam bình

quân đất nông nghiệp thấp, lao động nông thôn dư thừa nhiều, công nghiệp đô thị chưa phát triển Thực tế cho thấy: việc phát triển các ngành nghề nông

thôn như là một giải pháp hữu hiệu, ngăn chặn làn sóng di cư lao động từ nông thôn ra thành thị Song vấn đề cơ bản là cần phải xem xét kỹ khi lựa chọn phương án phát triển các ngành phi nông nghiệp ở nông thôn, trong đó

có công nghiệp nông thôn phải hết sức thận trọng, nhằm đảm bảo phát triển hài hòa giữa ba yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái, đó cũng chính

là sự phát triển bền vững mà mỗi quốc gia đang hướng tới

1.4.1.3 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn gắn liền với việc thay đổi tổ chức sản xuất ở nông thôn

Về tổ chức sản xuất ở nông thôn phải theo hướng ngành chuyên sâu Chẳng hạn, trong sản xuất nông nghiệp, sau khi tách trồng trọt và chăn nuôi thì hướng hoàn thiện của ngành nông nghiệp là trồng trọt giảm dần tỷ trọng trong cơ cấu, còn ngành chăn nuôi thì tăng dần tỷ trọng, nhưng theo quy luật tuyệt đối thì trồng trọt và chăn nuôi đều tăng Sự phát triển tiếp theo là việc thay đổi cơ cấu cụ thể trong từng ngành Trong ngành nông nghiệp ngoài trồng cây lương thực, thực phẩm sẽ xuất hiện thêm những cây trồng phù hợp với điều kiện của từng vùng để đáp ứng nhu cầu của thị trường như cây công nghiệp, cây ăn quả, cây dược liệu…Ngành chăn nuôi cũng sẽ thay đổi theo hướng đó Nói cách khác, sự thay đổi tổ chức sản xuất ở nông thôn theo hướng sản xuất gắn với thị trường

1.4.2 Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Mỗi quốc gia có những điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế-xã hội khác nhau, nhưng mọi quốc gia đều coi trọng sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn trong mỗi bước phát triển của mình Có thể khái quát quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn diễn ra theo xu hướng sau đây:

Một là: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng phát triển sản xuất hàng hóa

Do nhiều yếu tố khác nhau chi phối nên sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn thường mang tính chất tự cung, tự cấp trong thời gian khá dài Song trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội của các quốc gia, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất hàng hóa là tất yếu, do sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội quyết định

Thực tiễn ở Việt Nam cũng như nhiều nước cho thấy: Quá trình phát triển của nền kinh tế đã thúc đẩy các ngành kinh tế ở khu vực nông thôn tăng dần tỷ trọng sản phẩm hàng hóa để phục vụ nhu cẩu của thị trường trong và

ngoài nước Sản xuất nông nghiệp phát triển sẽ làm cho cơ cấu kinh tế biến

đổi, không chỉ đảm bảo nhu cầu ngày càng tăng của bản thân ngành nông

nghiệp mà còn đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm của các ngành phi nông nghiệp tăng trên cơ sở các quan hệ hàng hóa-tiền tệ Nông nghiệp sẽ cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và ngược lại nông nghiệp cần công nghiệp cung cấp máy móc, phân bón, thuốc trừ sâu….chính sự tác động qua lại đó làm cho cơ cấu sản xuất trở nên đa dạng hơn, tỷ suất hàng hóa ngày càng cao hơn, đặc biệt nền kinh tế hàng hóa càng phát triển cao càng đòi hỏi phải gắn bó với nền kinh tế thế giới

Hai là: Chuyển nông nghiệp độc canh cây lúa sang đa canh

Do yêu cầu của thị trường ngày càng đa dạng, nên sản xuất nông nghiệp không thể chỉ tập trung sản xuất lương thực mà phải đẩy nhanh các loại cây trồng, vật nuôi đa dạng khác Hơn nữa, xã hội càng phát triển việc tiêu dùng không chỉ có lương thực, mà còn thịt, cá, sữa, trừng, rau, củ quả, các đồ uống…do đó việc độc canh cây lúa không còn phù hợp với nhu cầu thị trường trong hiện tại và tương lai, tất yếu phải phá thế độc canh trong nông nghiệp,

đa dạng hóa cây trồng, vật nuôi để tạo ra nhiều sản phẩm đáp ứng nhu cầu

ngày càng tăng của xã hội

Ba là: Cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển các ngành phi nông nghiệp

Đi từ sản xuất nông nghiệp sản xuất nhỏ lên sản xuất công nghiệp (sản

xuất lớn) tất yếu phải tiến hành công nghiệp hóa Ngày nay, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đang bùng nổ, nên công nghiệp hóa phải gắn liền với hiện đại hóa Chính quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã ảnh hưởng và chi phối rất lớn đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng

Theo quy luật, trong quá trình phát triển kinh tế nông nghiệp từng bước cũng sẽ tự hình thành cơ cấu của chính mình, nhưng tự nó vận động phát triển

sẽ rất chậm và mất nhiều thời gian Do vậy, để hình thành cơ cấu kinh tế một cách hợp lý và hiệu quả ở nông thôn cần có sự tác động, hỗ trợ của công nghiệp Bằng con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn sẽ nhanh chóng tạo thêm các ngành mới - phi nông nghiệp, đó là ngành công nghiệp và dịch vụ, từ đó chuyển đổi kinh tế nông thôn từ thuần nông sang phát triển đa ngành: nông nghiệp-công nghiệp-dịch vụ Chính quá trình

công nghiệp hóa, hiện đại hóa sẽ tác động mạnh mẽ đến cơ cấu kinh tế nông thôn, làm chuyển đổi cơ cấu giữa nông nghiệp và công nghiệp; đồng thời làm cho ngành dịch vụ dần được mở rộng và phát triển đáp ứng nhu cầu của sản xuất và đời sống nhân dân Sự phát triển của kinh tế nông thôn với xu hướng ngành công nghiệp và dịch vụ ngày càng tăng lên và tỷ trọng ngày càng lớn trong cơ cấu kinh tế nông thôn thì lao động công nghiệp ngày càng giảm đi cả tương đối và tuyệt đối

Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông thôn làm cho cơ cấu kinh

tế nông thôn chuyển dịch theo hướng: giảm dần tỷ trọng sản phẩm và lao

động trong sản xuất nông nghiệp (số lượng tuyệt đối của sản phẩm tăng, còn

số lượng tương đối và tuyệt đối của lao động giảm) Sự dịch chuyển ấy hoàn toàn phù hợp với quy luật khách quan, phù hợp với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông thôn

Bốn là: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng phát triển kinh

tế trang trại tại gia đình và hợp tác xã

Cùng với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn, cơ cấu kinh tế nông thôn sẽ chuyển dịch theo hướng xuất hiện ngày càng nhiều trang trại gia đình, các hợp tác xã kiểu mới ngày càng tăng lên với nhiều hình thức đa dạng, tỷ trọng các doanh nghiệp giảm xuống

Hộ nông dân là đơn vị kinh tế tự chủ, tồn tại khách quan và phù hợp với

đặc thù của ngành nông nghiệp-ngành sản xuất gắn liến với quá trình sinh

học, có vai trò, vị trí đặc bịêt quan trọng đối với sự phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn Trong những năm qua nhờ tập trung đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn làm cho kinh tế nông thôn phát triển, đời sống dân cư không ngừng được nâng cao Cùng với quá trình ấy, một bộ phận nông dân làm ăn giỏi mạnh dạn mở rộng quy mô làm

ăn, hình thành nhiều trang trại kinh tế gia đình, đây là xu thế khách quan của

quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ thuần nông sang sản xuất và kinh doanh, đa dạng tổng hợp

Trong quá trình phát triển, kinh tế nông thôn tất yếu phải có những hình thức kinh tế hợp tác thích hợp (nòng cốt là hợp tác xã), những hợp tác xã trước đây hình thành không phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và trong kinh tế nông thôn, sẽ tự tiêu vong và nhường chỗ cho những

hợp tác xã kiểu mới ra đời và phát triển ngày càng tăng về tỷ trọng và đa dạng

về hình thức

Kinh tế tập thể dưới nhiều hình thức hợp tác rất đa dạng, trong đó nòng cốt là các hợp tác xã, hợp tác xã hoạt động ở những khâu mà hộ gia đình không có khả năng làm, hoặc làm không hiệu quả Sự hình thành và hoạt

động có hiệu quả của các hợp tác xã trong các ngành nghề ở nông thôn sẽ góp

phần tích cực vào giải quyết những vấn đề sản xuất và đời sống cho dân cư nông thôn, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội nông thôn phát triển

Các doanh nghiệp nhà nước trong nông nghiệp tồn tại trong một thời kỳ dài với tỷ trọng lớn, nhưng hoạt động không có hiệu quả, cần phải tổ chức lại, với nhiều biện pháp như: giải thể, sáp nhập, đổi mới để tăng cường khả năng cạnh tranh, kinh doanh có hiệu quả, hỗ trợ tốt hơn yêu cầu của sản xuất, chế biến, các dịch vụ kinh tế-kỹ thuật mà từng hộ dân, trang trại và các hợp tác xã không thể tự làm được

Năm là: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng ngày càng kết hợp chặt chẽ giữa cơ cấu kinh tế trong nước với nhu cầu thị trường nước ngoài

Thời đại ngày nay là thời đại toàn cầu hoá, mà trước hết toàn cầu hoá về kinh tế Nó buộc các nước có nấc thang kinh tế khác nhau phải mở cửa thị trường để hội nhập, trên cơ sở đó các nước khai thác tối đa các lợi thế so sánh

để phát triển Chính vì vậy, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và

cơ cấu kinh tế nông thôn nói riêng phải kết hợp chặt chẽ với nhu cầu của thị trường thế giới là một yêu cầu khách quan của thời đại Cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển dịch theo xu hướng đó sẽ từng bước thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển theo hướng sản xuất hàng hoá ở trình độ ngày càng cao hơn, chẳng những đáp ứng nhu cầu trong nước và nước ngoài, từng bước đưa kinh tế nông thôn hội nhập vào thị trường thế giới thông qua xuất khẩu những sản phẩm của nông nghiệp và nông thôn, đặc biệt là những sản phẩm mang tính

đặc thù của địa phương, của vùng miền

CHƯƠNG 2 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CƠ CẤU KINH TẾ VÀ SỰ CHUYỂN DỊCH CƠ

CẤU KINH TẾ HUYỆN THỦY NGUYÊN 2.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Thủy Nguyên

Thủy Nguyên là vùng đất cổ được hình thành từ lâu đời Huyện Thủy Nguyên chính thức ổn định địa giới hành chính từ năm 1962, khi Kiến An và Hải Phòng hợp nhất, Thủy Nguyên trở thành huyện ngoại thành của thành phố Hải Phòng

2.1.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên

Thuỷ Nguyên là huyện cửa ngõ phía Bắc thành phố Hải Phòng Địa hình khá đa dạng, vừa có núi đất, núi đá vôi, vừa có đồng bằng và hệ thống sông

hồ dày đặc Nằm ven trục Quốc lộ 10 con đường chiến lược vùng duyên hải đi các tỉnh ven biển và một số đường đi Quốc lộ 5, Quốc lộ 18; các tuyến Tỉnh

lộ 351, 352, 359 nối Thủy Nguyên với các huyện của Tỉnh Quảng Ninh, Hải Dương Đây chính là những điều kiện tự nhiên thuận lợi để huyện Thuỷ Nguyên phát triển một nền kinh tế đa dạng về ngành nghề bao gồm cả nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thuỷ sản và du lịch Nằm trong vùng tam giác tăng trưởng kinh tế gần với các cảng biển lớn như cảng Hải Phòng, cảng Cái Lân và cảng nước sâu Lạch Huyện, với diện tích tự nhiên 242,7 km2 chiếm 15,6% tổng diện tích tự nhiên toàn thành phố, huyện có vị trí chiến lược rất quan trọng về kinh tế an ninh - quốc phòng là đầu mối quan trọng về đường bộ, đường sông, đường biển và là cầu nối thành phố Hải Phòng với vùng công nghiệp phía Đông Bắc của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ Với

vị trí địa lý kinh tế thuận lợi đây là yếu tố phát triển quan trọng và là một trong những tiềm năng to lớn cần phát huy một cách có hiệu quả trong huy động vốn

đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và thúc đẩy quá

trình đô thị hóa của huyện Thủy Nguyên

2.1.2 Dân số và nguồn nhân lực

Theo kết quả điều tra dân số được công bố tại Niên giám thống kê huyện Thủy Nguyên năm 2016, tổng dân số huyện Thủy Nguyên là 327.923 người, trong đó: Nam là 156.445 người, nữ là 171.478 người; dân số thành thị