XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÂN TÍCH VĂN HỌC Ở TRƯỜNG THCS

Để làm được việc đó, bên cạnh một loạt các thao tác, các phương pháp thì cần đặc biệt chú ý đến việc xây dựng một hệ thống câu hỏi sao cho phù hợp và kích thích được tư duy của học sinh.

SKKN: XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÂN TÍCH VĂN HỌC

Ở TRƯỜNG THCS

PHẦN I : PHẦN MỞ ĐẦU

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Giáo dục giữ một

vị trí quan trọng trong việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần vào việc xây dựng một nền kinh tế tri thức Tuy nhiên, giáo dục ở các cấp học và trình độ đào tạo đang phải đối mặt với những khó khăn và thách thức mới, nhất là tình trạng chất lượng giáo dục chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh

tế xã hội trong giai đoạn hiện nay Thực hiện Luật giáo dục, Bộ GD&ĐT đang triển khai đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục, nhằm đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, nâng cao chất lượng giáo dục, trong đó chú ý đến chất lượng dạy và học, đặc biệt là đối với các môn khoa học, xã hội nhân văn Hiện nay, trong nhà trường THCS, môn Ngữ văn có một vị trí hết sức quan trọng, đó là giáo dục học sinh, để hình thành nên những con người có phẩm chất, có trình độ học vấn THCS chuẩn bị cho họ ra đời hoặc tiếp tục học ở bậc học cao hơn góp phần xây dựng và bảo vệ tổ quốc.

Để thực hiện được mục tiêu chung đó, và công cuộc đổi mới của ngành giáo dục, người giáo viên (GV) phải rèn luyện cho học sinh tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập Muốn vậy, người GV phải xác định đúng tư tưởng mới cho việc dạy và học môn Ngữ văn, đây chính là vấn đề mấu chốt, quan trọng để tiến hành đổi mới phương pháp dạy học mà ngay từ 1986 khi tiến hành đổi mới phương pháp dạy học đã chỉ ra rằng: "Dạy văn không chỉ là truyền thụ kiến thức cho học sinh mà người giáo viên phải là người chủ động thiết kế tổ chức, hướng dẫn, khơi gợi, khuyến khích giúp học sinh tìm ra con đường tiếp cận kiến thức văn học" Tiếp thu quan điểm đó, từ đó đến nay, việc dạy và học môn Ngữ văn vẫn không ngừng được đổi mới: Học sinh (HS) phải được thực sự sống trong không khí văn chương,

trao đổi, giao tiếp một cách có hiệu quả nghệ thuật, chứ không phải thụ động tiếp thu, ảnh hưởng sự tác động của nghệ thuật Nhận thức rõ ràng sâu sắc về vấn đề này sẽ giúp giáo viên có sự đổi mới trong hoạt động giảng dạy phù hợp với trình độ của học sinh, tạo điều kiện cho các em được bộc lộ và nhất là có hứng thú học môn văn Để làm được việc đó, vai trò quan trọng là người tổ chức, hướng dẫn (có nghĩa

là người GV), và trọng tâm là người chủ động tìm đường đi đến kho tàng tri thức của nhân loại (đó chính là HS)

Như trên đã trình bày, trong một giờ dạy và học môn Ngữ văn, người GV phải biết tổ chức, hướng dẫn, khơi gợi cho học sinh tiếp cận kiến thức Để làm được việc đó, bên cạnh một loạt các thao tác, các phương pháp thì cần đặc biệt chú

ý đến việc xây dựng một hệ thống câu hỏi sao cho phù hợp và kích thích được tư duy của học sinh Quả thật, đây là một nghệ thuật sư phạm của các thầy cô giáo trong quá trình thiết kế bài giảng, ở đây tôi chỉ đề cập đến cách xây dựng câu hỏi phân tích Văn học mà chúng ta vẫn thường sử dụng

II/ MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Giáo viên và học sinh nắm được những đặc điểm chung, riêng của việc xây dựng hệ thống câu hỏi đối với các loại văn bản trong Văn học nói chung và từng kiểu văn bản nói riêng

- Giáo viên và học sinh biết cách xây dựng và khai thác hệ thống câu hỏi một cách có hiệu quả

- Qua khai thác hệ thống câu hỏi, HS cảm nhận sâu sắc những giá trị nội dung và nghệ thuật đặc sắc của các văn bản, từ đó giáo dục tình cảm trân trọng những đóng góp to lớn của các tác phẩm trong nền văn học dân tộc và văn học thế giới

III/ ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Đối tượng: Giáo viên và học sinh

- Phạm vi: Các trường trên địa bàn thành phố Lào Cai

IV/ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Phương pháp so sánh: Trong khi nghiên cứu cách xây dựng hệ thống câu hỏi,

chúng tôi đã tiến hành so sánh, đối chiếu các cách xây dựng câu hỏi trước và sau khi vận dụng sáng kiến, đồng thời so sánh câu hỏi ở các dạng bài và các loại câu hỏi sử dụng trong mỗi phần khác nhau

2 Phương pháp phân tích, tổng hợp: Chúng tôi tiến hành phân tích những biện

pháp, cách thức khai thác thuộc phạm vi, đối tượng nghiên cứu, từ đó khái quát lại

để đánh giá, kết luận về những thành tựu và hạn chế khi sử dụng hệ thống câu hỏi này

3 Phương pháp điều tra, thống kê: Khi nghiên cứu, chúng tôi tập hợp các

số liệu, kết quả khảo sát giờ dạy, chất lượng khảo sát học sinh để đánh giá hiệu quả của sáng kiến

PHẦN II; NỘI DUNG I/ THỰC TRẠNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÂN TÍCH VĂN HỌC Ở TRƯỜNG THCS

Trong những năm qua sự nghiệp Giáo dục& Đào tạo Tỉnh Lào Cai nói chung

và việc đổi mới phương pháp dạy, học môn Ngữ văn nói riêng, đã có những chuyển biến đáng kể Một trong những yếu tố quyết định sự thành công của công cuộc đổi mới đó là việc tổ chức các hoạt động Dạy - Học thông qua hệ thống câu hỏi Tuy nhiên về việc xây dựng hệ thống câu hỏi phân tích văn học vẫn còn tồn tại ở các như sau:

1 Các câu hỏi đưa ra một cách tuỳ hứng (tuỳ hứng cả trong bài soạn) không

có tác dụng làm nổi bật kiến thức cần khai thác

2 Các câu hỏi đưa ra quá dễ, chủ yếu là dạng câu hỏi phát hiện (nhận biết), không chú ý đến loại câu hỏi phân tích giá trị nghệ thuật và hiệu quả sử dụng ngôn ngữ (câu hỏi hiểu, vận dụng)

3 Dạng câu hỏi đưa ra quá khó, mang tính chất khái quát cao mà không có câu hỏi gợi mở dẫn dắt

4 Nhầm lẫn giữa kiểu câu hỏi phát hiện với kiểu câu hỏi phân tích để rút ra nội dung

5 Chưa phân biệt kiểu câu hỏi nêu vấn đề với kiểu câu hỏi phát hiện, khi cả hai loại câu hỏi này đều chứa từ vì sao? Tại sao?

Còn rất nhiều dạng câu hỏi được xây dựng chưa khoa học, hệ thống, và đặc biệt mang tính hình thức hỏi để mà hỏi chứ không cần chú ý đến hiệu quả sử dụng các câu hỏi đó, dẫn đến các học sinh rất khó chủ động chiếm lĩnh kiến thức, hoặc rơi vào tình trạng việc chuẩn bị ở nhà của học sinh không có tác dụng trong việc tham gia vào bài giảng của giáo viên Xuất phát từ quan điểm và thực tế giảng dạy

ở các trường THCS nêu trên, tôi đã chú ý đến vấn đề xây dựng câu hỏi phân tích văn học

II CÁCH XÂY DỰNG CÂU HỎI PHÂN TÍCH VĂN HỌC

1 Công việc chuẩn bị

- Căn cứ vào Mục tiêu môn học, Chuẩn kiến thức, kĩ năng để thiết kế bài dạy, cụ thể:

+ Đọc kỹ văn bản, chú thích, chú ý nghiên cứu kỹ cả những tư liệu ngoài văn bản như tác giả, tác phẩm, hoàn cảnh sáng tác

+ Dựa vào Chuẩn kiến thức, kĩ năng, tham khảo hệ thống câu hỏi trong SGK (giáo viên có thể điều chỉnh, sắp xếp lại cho phù hợp với đặc trưng bộ môn và đối tượng học sinh ), để xây dựng bài soạn

- Kết hợp tham khảo SGV để thiết kế bài dạy

2 Cách xây dựng hệ thống câu hỏi

Trong một giờ dạy văn chúng ta có nhiều loại câu hỏi đã được sử dụng từ trước, nay vẫn tiếp tục sử dụng đó là câu hỏi đại ý, chủ đề, dàn ý Riêng với câu hỏi phân tích văn học (phân tích văn bản hay tìm hiểu văn bản ) tôi tạm chia câu hỏi này làm 3 loại như sau :

1 Câu hỏi phát hiện

2 Câu hỏi phân tích

3 Câu hỏi bình nâng lên

Tất cả các dạng câu hỏi trên đều phải bám sát vào Chuẩn kiến thức, kĩ năng

và căn cứ vào đối tượng HS để xây dựng các dạng câu hỏi, nâng cao cho phù hợp

Sau đây sẽ là cách thức xây dựng các kiểu loại câu hỏi

2.1 Câu hỏi phát hiện

Đây là loại câu hỏi phát hiện các từ ngữ, câu văn, đoạn văn, hình ảnh, biện pháp tu từ, giải thích nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa văn cảnh v.v

Để xây dựng câu hỏi này, cần chia làm hai bước:

a Bước 1

Phát hiện các chi tiết,hình ảnh, từ ngữ, câu thơ, câu văn trong văn bản.

Ví dụ :

1- Cảnh vật trên đường từ nhà đến trường được miêu tả qua chi tiết, hình ảnh nào? (Buổi học cuối cùng - Ngữ văn 6 - Tập 2)

2- Hãy phát hiện các sự vật chính xoay quanh nhân vật Sơn Tinh, Thuỷ Tinh? (Sơn Tinh, Thuỷ Tinh - Ngữ văn 6 - Tập 1)

3- Em hãy phát hiện các chi tiết, hình ảnh xuất hiện trước và sau mỗi lần quẹt diêm (Cô bé bán diêm - An đéc xen - Ngữ văn 8)

4- Hay có thể căn cứ vào những câu thơ trong văn bản mà đặt câu hỏi cho phù hợp, như : Qua hai câu thơ trên (Thiếu tiểu li gia, lão đại hồi, Hương âm vô cải, mấn mao tồi Nghĩa là Trẻ đi, già trở lại nhà - Giọng quê không đổi, sương pha mái đầu), em hãy cho biết tác giả đã kể, tả việc gì ?

Câu hỏi này yêu cầu học sinh phải diễn xuôi (khi đi còn trẻ, lúc về tuổi đã già, đã cao nên vóc dáng, mái tóc đều thay đổi, chỉ có một chi tiết không thay đổi

đó là giọng quê, giọng nói), nhưng nhiều giáo viên đã nhầm, cho rằng đây là loại câu hỏi phân tích

5- Trước cảnh thiên nhiên tươi đẹp như thế chú bé Phrăng có suy nghĩ và hành động như thế nào? (Buổi học cuối cùng - Ngữ văn 6

(Học sinh phải phát hiện ra được câu văn sau: Định trốn học nhưng đã cưỡng lại ý muốn vội vã đến trường )

Loại câu hỏi này thường bị nhầm là câu hỏi phân tích rút ra nội dung Mà đúng ra câu hỏi rút ra nội dung là:

- Em có nhận xét gì về nhân vật Phrăng? Hoặc em hiểu Phrăng là người như thế nào?

b Bước 2

Sau khi đã phát hiện được các chi tiết, hình ảnh, từ ngữ trong văn bản cần khai thác, yêu cầu học sinh phát hiện các biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong nội dung đã phát hiện ấy

Ví dụ :

1- Qua diễn biến truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh em có nhận xét gì về nghệ

thuật kể chuyện của người xưa? (Sơn Tinh, Thuỷ Tinh - Ngữ văn 6 - Tập 1)

Trả lời: Nghệ thuật tưởng tượng, xây dựng những chi tiết kì ảo.

2- Em có nhận xét gì về cách giới thiệu quê quán, tên tuổi Mã Giám Sinh ? (Mã Giám Sinh mua Kiều - Văn 9 - Tập 1)

Trả lời : Giới thiệu mập mờ, không rõ ràng, gợi một lai lịch mờ ám, không

đáng tin cậy

3- Tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật nào trong câu thơ sau :

Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ

(Viếng lăng Bác - Viễn Phương - Văn học 9), Trả lời : Hình ảnh ẩn dụ là hình ảnh mặt trời trong câu thơ thứ hai

4- Em có nhận xét gì về phương thức biểu đạt và cách sử dụng hình ảnh trong hai câu thơ đầu của bài Hồi hương ngẫu thư (Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê), của tác giả Lý Bạch ?

Trả lời : phương thức kể, tả xen cảm xúc Sử dụng hình ảnh đối lập tạo nên

kết cấu tiểu đối vốn là đặc trưng của thể thơ Đường

* Lưu ý:

- Đối với loại câu hỏi phát hiện chỉ nên sử dụng khi có yêu cầu tìm tòi Tránh sử dụng câu hỏi phát hiện quá đơn giản không phát huy được khả năng tư duy của học sinh

Ví dụ :

Hình ảnh Thuý Vân được miêu tả qua những câu thơ nào? (Học sinh dễ dàng phát hiện mà không cần suy nghĩ vì văn bản đã nêu rất rõ 4 câu thơ đó)

- Đối với câu hỏi phát hiện ta có thể đặt câu hỏi tích hợp hay câu hỏi nêu vấn đề

Ví dụ :

1 Tìm các nhân vật khác có sự ra đời như Thạch Sanh? (câu hỏi tích hợp đọc trong tìm hiểu văn bản Thạch Sanh )

2 Giải thích cách dùng từ "khoá xuân" (trong đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích)? Đoạn trích có dùng từ khoá xuân đúng với nghĩa đó không? Tại sao? (câu hỏi nêu vấn đề)

2.2 Câu hỏi phân tích :

Khi phân tích một biện pháp tu từ, một tín hiệu nghệ thuật nào đó trong văn bản, không đơn giản chỉ cho học sinh gọi tên được biện pháp ấy mà phải chỉ rõ giá trị, ý nghĩa, tác dụng hiệu quả sử dụng

Ví dụ :

1- Câu thơ "Mặt trời xuống biển như hòn lửa" đã sử dụng nghệ thuật gì? (so sánh liên tưởng) Hình ảnh so sánh mặt trời như hòn lửa đã giúp ta hình dung cảnh biển như thế nào? (sự bừng cháy chói lọi cuối cùng để khép lại một ngày đã hết, ánh sáng đã tàn lụi )

2- Những chi tiết hình ảnh kì ảo trong truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh có ý nghĩa như thế nào? (khẳng định tài năng của hai vị thần và tính chất quyết liệt của cuộc giao tranh)

Khi sử dụng loại câu phân tích ta nên kết hợp đặt các loại câu hỏi nêu vấn đề

để giúp học sinh tìm tòi sáng tạo, cảm nhận được các ý hay, đẹp của câu thơ, văn

* Lưu ý trong hệ thống câu hỏi phân tích, ta có thể chia ra một số dạng câu hỏi như sau :

a Khi phát hiện ra một tín hiệu nội dung hay nghệ thuật nào đó có tính chất kỳ

lạ bất ngờ, ta có thể xây dựng câu hỏi tình huống bất ngờ theo dạng thức: vì sao không A mà B?

Ví dụ:

1- Vì sao Mã Giám Sinh (trong đoạn trích Mã Giám Sinh mua Kiều không

có hành động lịch sự, đàng hoàng mà lại ngồi tót sỗ sàng?  nổi bật bản chất thô

lỗ, trịch thượng của kẻ có thói quen sai khiến đồng tiền

2- Vì sao cái bếp củi khói hun nhèm mắt cháu (trong bài Bếp lửa - Văn 7)

mà tác giả lại thốt lên "Ôi kì lạ và thiêng liêng bếp lửa" Cái bếp củi nghèo nàn như

thế có gì mà thiêng liêng?  làm nổi bật nỗi nhớ da diết những gì thân quen, gần gũi, thân thiết, lại vừa mang nét đặc trưng của làng quê Việt Nam

3- Tại sao tác giả không để cho Thuý Kiều xuất hiện trước Thuý Vân, trong khi Thuý Kiều là nhân vật chính, nhân vật trung tâm của tác phẩm ? (Chị em Thuý Kiều - Trích Truyện kiều của Nguyễn Du - Văn học 9) > đây là nghệ thuật đòn

bẩy, "mượn khách tả chủ" , " vẽ mây nảy trăng" vốn là đặc trưng của thi pháp văn học

trung đại Cũng qua thủ pháp nghệ thuật này, Nguyễn Du muốn khắc hoạ được bức chân dung hơn hẳn của Thuý Kiều

Rõ ràng loại câu hỏi này có tác dụng kích thích tư duy của học sinh, tạo điều kiện để các em được tiếp xúc với nhiều mặt của một vấn đề, gây hứng thú trong học tập

b Đặt câu hỏi theo tình huống giả định, tức là câu hỏi có dạng thức : Nếu là A thì sẽ

Ví dụ:

1- Nếu em là Mã Lương em sẽ vẽ gì khi có cây bút thần trong tay (Cây bút thần - Ngữ văn 6)? Học sinh có thể đưa ra nhiều tình huống khác nhau, vấn đề là giáo viên phải có những định hướng cơ bản để hướng học sinh tới những mục đích cao đẹp, nhân hậu thánh thiện Tránh thói lam lam, ích kỷ, cá nhân

2 - Giả sử đặt em vào tình cảnh của cô gái bán diêm trong cái đêm giao thừa rét mướt, lại không bán được một bao diêm nào (Cô bé bán diêm - An đéc xen), em

sẽ làm gì? Với câu hỏi này học sinh sẽ có thể tưởng tượng ra rất nhiều điều lý thú, bất ngờ

* Lưu ý :Với kiểu câu hỏi này hết sức tránh đặt các em vào những vai bất

đắc dĩ làm méo mó nhân cách hoặc tạo điều kiện để các em có thể đàm tiếu, không

có tính giáo dục

Ví dụ : Nếu em là con hổ (Con hổ có nghĩa - SGK Ngữ văn 6), em sẽ làm gì sau khi được bà đỡ Trần giúp đỡ ?

c Câu hỏi lựa chọn, Đây là câu hỏi theo dạng thức: Không A thì B

Cuối bài thơ ông Đồ không xuất hiện phải chăng ông đồ đã chết? (Ông Đồ -Ngữ văn 8) -> Tạo nên trường liên tưởng cho người đọc về những giá trị tinh thần

mà lớp người như ông đồ để lại

- Việc tác giả để cho mẹ bé Hồng trở về trong ngày giỗ đầu của cha bé Hồng,

có ý nghĩa như thế nào ? Nếu không trở về thì sẽ như thế nào ? - > Có ý nghĩa sâu sắc, vừa nâng đỡ tinh thần cho bé Hồng, giúp em gượng dậy, bởi nếu không em sẽ gục ngã trước sự cay nghiệt của cuộc đời, của xã hội ( như một đoạn văn tác giả đã miêu tả) Vừa khẳng định sự trong sáng đẹp đẽ của người phụ nữ bất hạnh, đáng thương đó

d Tình huống mâu thuẫn hay còn gọi là tình huống không phù hợp : dạng thức : Thông thường là A tại sao lại là B

Ví dụ :

1- Để sống được đường cùng người ta phải bán tất cả để có cái ăn thậm chí phải xin ăn, tha hương cầu thực Tại sao lão Hạc không chọn cách ấy mà lại tự tử ? (Lão Hạc - Ngữ văn 8) -> Nổi bật vẻ đẹp của lòng tự trọng, vị tha, đức hi sinh cao

cả của lão

2/ Thông thường khi miêu tả cái chết, ví như cái chết của Lão Hạc khuôn mặt thường méo mó, nước da xám, xanh vậy tại sao tác giả lại miêu tả cái chết của cô bé bán diêm đẹp đến như vây ?

Hay tại sao cô bé bán diêm chết trong lúc đói, rét, vậy mà cái chết của em lại đẹp đến như vậy ? - > Với trái tim nhân hậu, nhà văn muốn làm vợi đi cái cảm giác bi thương trong lòng người đọc, để tiễn đưa cô bé về trời với một niềm vui, niềm hy vọng chợt bùng, chợt loé sáng trong cái lần bật diêm cuối cùng ấy

Ngoài ra còn có rất nhiều dạng câu hỏi nêu vấn đề khác mà ta có thể sử dụng linh hoạt trong bài giảng

Chú ý : Thực tế có sự nhầm lẫn giữa câu hỏi nêu vấn đề với câu hỏi phát

hiện

Ví dụ: