Nội dung của bài báo trình bày một số kết quả nghiên cứu về đặc điểm và giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao độ chính xác của lưới khống chế mặt bằng trong hầm, một số kết quả đo thực nghiệm để lựa chọn dạng lưới khống chế mặt bằng trong hầm phù hợp để nâng cao độ hiệu quả công tác định hướng hầm khi thi công hầm đối hướng.
Trang 1NGHIÊN CỨU GIẢI PHÁP NÂNG CAO ĐỘ CHÍNH XÁC
THÀNH LẬP LƯỚI KHỐNG CHẾ MẶT BẰNG TRONG HẦM
KHI THI CÔNG ĐÀO HẦM ĐỐI HƯỚNG NCS DIÊM CÔNG HUY
Viện KHCN Xây dựng - Bộ Xây dựng
ThS TĂNG QUỐC CƯỜNG
Liên đoàn Intergeo - Tổng cục địa chất và Khoáng sản Việt Nam
Tóm tắt: Nội dung của bài báo trình bày một số
kết quả nghiên cứu về đặc điểm và giải pháp kỹ thuật
nhằm nâng cao độ chính xác của lưới khống chế mặt
bằng trong hầm, một số kết quả đo thực nghiệm để
lựa chọn dạng lưới khống chế mặt bằng trong hầm
phù hợp để nâng cao độ hiệu quả công tác định
hướng hầm khi thi công hầm đối hướng
1 Đặt vấn đề
Khi thi công các công trình hầm đối hướng, độ
chính xác của công trình phụ thuộc rất nhiều vào công
tác định hướng hầm Nếu công tác định hướng đào
hầm làm không tốt thì kết quả thông hầm sẽ không
đạt yêu cầu hạn sai làm ảnh hưởng đến chất lượng,
tiến độ thi công công trình Do vậy vấn đề định hướng
đường hầm là rất quan trọng trong công tác thi công
đường hầm đào đối hướng
Công tác định hướng hầm phải dựa vào cơ sở
trắc địa thi công hầm bao gồm: lưới khống chế mặt
đất, lưới khống chế trong hầm và công tác chuyền tọa
độ và độ cao xuống hầm Để đảm bảo cho công tác
thông hầm đạt hiệu quả cao nhất và nằm trong giới
hạn cho phép thì cần giải quyết được vấn đề nâng
cao độ chính xác của cơ sở trắc địa trong thi công hầm Do đặc điểm của công tác thi công hầm nên vấn
đề đo đạc thành lập lưới khống chế thi công trong hầm có nhiều nội dung không thực hiện theo các phương pháp truyền thống do lưới khống chế thi công hầm được phát triển theo tiến độ đào hầm và thường thiếu các yếu tố đo kiểm tra ở ngoài thực địa v.v Do
đó cần phải nghiên cứu lựa chọn dạng lưới khống chế trong hầm phù hợp nhất nhằm đảm bảo độ chính xác định hướng hầm và đáp ứng được các điều kiện thi công hầm trong thực tế phù hợp với tiến độ thi công công trình
2 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
2.1 Khái niệm về sai số đào thông hầm
Trong thi công đào hầm, do sai số của lưới khống chế trên mặt đất, sai số đo liên hệ, sai số của lưới khống chế trong hầm và sai số bố trí chi tiết nên hai trục tim hầm đào đối hướng không thể gặp nhau chính xác tuyệt đối mà có một tỷ lệ lệch nhất định gọi
là sai số đào thông hầm đối hướng Ký hiệu là ∆, sai
số trung phương tương ứng ký hiệu là M (hình 1)
Hình 1 Sai s ố thông hầm trong không gian
H
C
P2
∆h
∆
Y
∆q
H
X
1
Trang 2Giá trị ∆ được phân tích thành ba thành phần
theo trục Y là ∆L, theo trục X là ∆q, theo trục Z là ∆h
Tương ứng với các đại lượng này là:
- Sai số trung phương hướng dọc (trùng với trục
hầm):
mL = 0.5 ∆L (1)
- Sai số trung phương hướng ngang (vuông góc
với trục hầm):
mq = 0.5 ∆q (2)
- Sai số trung phương độ cao:
mh = 0.5 ∆h (3)
Trong các nguồn sai số thông hầm trên thì cần
phải đặc biệt quan tâm đến sai số hướng ngang thông
hầm mq vì nguồn sai số sẽ có ảnh hưởng trực tiếp
đến độ chính xác thi công hầm [2] Chính vì thế nên
khi thành lập cơ sở trắc địa phục vụ thi công xây
dựng các công trình hầm đối hướng cần phải nghiên
cứu và đưa ra các giải pháp kỹ thuật nhằm làm giảm
ảnh hưởng của sai số hướng ngang thi công hầm mq
và một trong những giải pháp kỹ thuật đo là nghiên
cứu nâng cao độ chính xác của lưới khống chế mặt
bằng trong hầm
2.2 Lưới khống chế mặt bằng trong hầm
- Lưới khống chế mặt bằng trong hầm thường
được thành lập dưới dạng đường chuyền Đường
chuyền trong hầm phải được thành lập với độ chính
xác cần thiết và cùng chung hệ tọa độ thống nhất với
khống chế trên mặt đất để chỉ hướng đào hầm, bố trí
trục tim hầm, bảo đảm thông hầm đối hướng với độ
chính xác quy định
- Điểm và phương vị khởi đầu của đường chuyền
trong hầm là điểm và phương vị của lưới khống chế
mặt đất ở cửa hầm hoặc được chuyền từ trên mặt đất
xuống hầm qua giếng đứng, giếng nghiêng hoặc hầm
bằng Đường chuyền trong hầm có những đặc điểm:
+ Hình dạng của đường chuyền phụ thuộc vào
hình dạng của đường hầm
+ Đường chuyền trong hầm là đường chuyền treo
được phát triển theo tiến độ đào hầm Vì vậy, không
thể đo đường chuyền liền một lúc mà phải đo ở hai
điểm cuối kề nhau trong quá trình phát triển, muốn
kiểm tra phải đo lại
Tùy từng trường hợp cụ thể mà đường chuyền trong hầm có nguyên tắc thành lập thích hợp
+ Đường chuyền trong hầm thành lập dọc theo trục tim hầm hoặc lệch tim hầm một khoảng thích hợp, có các cạnh xấp xỉ bằng nhau Các điểm đường chuyền được chọn ở nơi an toàn, ổn định ít bị ảnh hưởng do thi công, điều kiện nhìn thông tốt, tia ngắm phải cách chướng ngại vật trên 0,2m
+ Đối với đường hầm dài có tiết diện lớn có thể thành lập đường chuyền khép kín hoặc đường chuyền chính và đường chuyền phụ tạo thành vòng khép kín Trong trường hợp có đường hầm dẫn song song với đường chuyền chính thì đường chuyền đơn trong hầm dẫn cùng với đường chuyền trong hầm chính tạo thành vòng khép để có điều kiện kiểm tra
- Trong trường hợp lưới đường chuyền được xem
là duỗi thẳng và chiều dài các cạnh của đường chuyền xấp xỉ nhau thì sai số trung phương vị trí điểm cuối của đường chuyền nhánh trong hầm được tính theo công thức [2]:
2 2 2
L q
m m m (4) Giá trị mL và mq lần lượt là sai số trung phương hướng dọc và hướng ngang thông hầm tính theo công thức:
m m n (5)
trong đó:
n : là số cạnh của đường chuyền
m : là sai số đo góc của đường chuyền
S
m : là sai số đo cạnh của đường chuyền
- Trong trường hợp lưới đường chuyền không được xem là duỗi thẳng nhưng các cạnh vẫn được đo với độ chính xác như nhau thì sai số trung phương vị trí điểm cuối của đường chuyền nhánh trong hầm được tính theo công thức [2]:
M2 = n.ms +
2 2 1,i 2
m D
"
(7)
Trong đó: D2n+1,i là khoảng cách từ điểm cuối đến điểm i của đường chuyền
Trang 32.3 Nghiên cứu giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao
độ chính xác của lưới khống chế mặt bằng trong
hầm
Trong thực tế do điều kiện thi công hầm chật hẹp
nên khi thành lập lưới khống chế thi công trong hầm
chỉ có hai điểm khống chế là điểm gốc và một đường
chuyền treo trong hầm, với phương án đo đạc như
vậy sẽ không có điều kiện kiểm tra (hình 3) Do đó,
trong trường hợp này người ta cố gắng làm mọi điều
để có thể tiến hành kiểm tra được độ chính xác thi
công hầm Nếu đường chuyền này không đảm bảo độ
chính xác thì sẽ ảnh hưởng đến công tác thi công
hầm, làm chậm tiến độ cũng như tổn hao kinh phí
Từ những lý do trên chúng tôi nhận thấy cần thiết phải nghiên cứu một sơ đồ lưới khống chế trong hầm nhằm đảm bảo sai số hướng ngang thông hầm mq và đáp ứng được yêu cầu tiến độ thi công đào hầm cần thiết Để có cơ sở trong việc thành lập cũng như đánh giá độ chính xác lưới thì trước hết chúng tôi tiến hành xây dựng lưới cơ sở làm điều kiện kiểm tra sau đó mới đi xem xét các đồ hình lưới thi công trong hầm
Phương án cơ sở: Trong phương án này đo tất cả các góc và cạnh của lưới và được đo nối với các điểm GPS (hình 2) Tọa độ các điểm trong lưới sẽ được dùng làm điều kiện kiểm tra các phương án còn lại
Hình 2. Đồ hình lưới cơ sở
Các đồ hình thiết kế lưới thi công hầm gồm có các phương án sau:
Phương án 1: Từ hai điểm gốc tại cửa hầm ta thiết kế đường chuyền đơn đi vào trong hầm (hình 3) Trong phương án này ta tiến hành đo tất cả các góc và cạnh của lưới
Hình 3. Đường chuyền treo
Phương án 2: Từ điểm khống chế ở cửa hầm, thiết kế đường chuyền có dạng là đường chuyền kín dọc theo hai thành đường hầm (hình 4)
Trang 4Hình 4. Đường chuyền khép kín
Phương án 3: Lưới đường chuyền trong hầm được thiết kế có dạng là đường chuyền tạo thành vòng khép kín và có đo tăng dày thêm một số góc (hình 5)
Hình 5. Đường chuyền khép kín có đo thêm một số góc
Phương án 4: Lưới khống chế trong hầm được thiết kế tạo thành vòng khép kín và đo tất cả các góc và cạnh như (hình 6)
Hình 6. Đường chuyền khép kín đo tất cả các góc và cạnh của lưới
Cụ thể khối lượng đo của các phương án như sau:
Phương án cơ sở: Đo 66 trị đo gồm 40 trị đo góc,
26 trị đo cạnh Đây là phương án được dùng làm cơ
sở cho việc so sánh, và kiểm tra kết quả của các
phương án khác
Phương án 1: Đo tất cả là 12 trị đo, trong đó có 06
trị đo cạnh và 06 trị đo góc
Phương án 2: Đo 26 trị đo gồm 13 trị đo góc, 13
trị đo cạnh
Phương án 3: Đo 42 trị đo gồm 24 trị đo góc, 18
Phương án 4: Đo 58 trị đo gồm 34 trị đo góc, 24 trị đo cạnh
2.4 Kết quả ước tính độ chính xác lưới của lưới khống chế mặt bằng trong hầm
Lưới mặt bằng trong hầm được ước tính theo phương pháp chặt chẽ trên máy tính, ta được kết quả tính toán cụ thể của các phương án So sánh kết quả ước tính các yếu tố đặc trưng của các phương án như bảng 1
Trang 5Bảng 1 Bảng so sánh kết quả ước tính theo các phương án
STT Phương án 1 Phương án 2 Phương án 3 Phương án 4 SSTP vị trí điểm yếu nhất
(mm)
5.5 (Điểm 6)
4.6 (Điểm 7)
4.2 (Điểm 7)
3.5 (Điểm 7) SSTP phương vị yếu
nhất (”)
2.45”
(Cạnh 5 đến 6)
2.38”
(Cạnh 12 đến GPS1)
2.51”
(Cạnh 5 đến 6)
2.12” (Cạnh 6 đến 7) SSTP tương đối chiều
dài cạnh yếu nhất
1/23900 (Cạnh 5 đến 6)
1/3000 (Cạnh 6 đến 7)
1/20100 (Cạnh 6 đến 7)
1/26900 (Cạnh 6 đến 7) SSTP tương hỗ hai điểm
yếu nhất (mm)
2.1 (điểm 5 đến 6)
2.0 (điểm 12 đến GPS1)
1.8 (điểm 8 đến 9)
1.4 (điểm 12 đến GPS1)
Nhận xét:
Với kết quả ước tính sai số trung phương vị trí
điểm yếu nhất của lưới mặt bằng trong hầm theo các
phương án đều nhỏ hơn sai số điểm cuối cho phép
[2] Vậy theo các phương án thiết kế trên đều đạt
được yêu cầu độ chính xác cho phép
3 Đo đạc và tính toán thực nghiệm
3.1 Đo đạc thực nghiệm
Quá trình đo đạc thực nghiệm là để minh chứng cho
việc lựa chọn ra đồ hình hợp lý nhất, cũng như kiểm tra
được các trị đo khi thành lập lưới khống chế thi công
trong hầm Công tác thực nghiệm được tiến hành với
máy toàn đạc điện tử Leica TC 1800 có độ chính xác đo cạnh ms = 2mm+1ppm và độ chính xác đo góc mβ = 1” Tiến hành đo với từng phương án riêng biệt theo sơ đồ
đã thiết kế như các hình 2÷ hình 6
3.2 Kết quả đo thực nghiệm lưới khống chế mặt bằng trong hầm
Sau khi tiến hành đo đạc theo các phương án đã thiết kế và qua quá trình bình sai ta có được tọa độ các điểm trong lưới theo các phương án Sử dụng tọa độ các điểm lưới đã bình sai để kiểm tra và đánh giá ta có được bảng kết quả so sánh độ lệch theo hai trục của các phương án với phương án cơ sở như (bảng 2)
Bảng 2 Bảng kết quả so sánh độ lệch tọa độ theo trục các phương án
Phương án 1 Phương án 2 Phương án 3 Phương án 4 Tên điểm
∆ X (mm) ∆Y (mm) ∆X (mm) ∆ Y (mm) ∆ X (mm) ∆ Y (mm) ∆ X (mm) ∆ Y
(mm)
1 0.007 0.001 0.005 0.000 0.004 0.000 0.002 0.000
2 0.011 0.000 0.008 -0.001 0.006 -0.002 0.006 0.000
3 0.008 -0.002 0.004 -0.002 0.007 -0.002 0.008 0.001
4 0.015 -0.003 0.010 -0.005 0.012 -0.001 0.010 0.002
5 0.018 -0.005 0.010 -0.006 0.012 -0.001 0.013 0.003
6 0.026 -0.004 0.017 -0.004 0.017 0.004 0.017 0.005
7 0.020 -0.012 0.019 0.000 0.018 0.003
8 0.015 -0.007 0.013 0.000 0.012 0.003
9 0.013 -0.005 0.009 -0.001 0.010 0.002
10 0.001 -0.003 0.004 -0.002 0.008 0.001
11 0.003 -0.001 0.005 -0.001 0.006 0.000
12 0.004 -0.001 0.004 -0.001 0.002 -0.001
Bảng 3 Bảng kết quả bình sai các phương án
STT Phương án 1 Phương án 2 Phương án 3 Phương án 4
M p (mm) 1.28
(Điểm 6)
2.84 (Điểm 7)
2.65 (Điểm 7)
1.99 (Điểm 7)
Mα ( ” ) 4.45”
(Cạnh: 5-6)
14.58”
( Cạnh: 6-7)
14.94”
(Cạnh: 5-6)
12.19”
(Cạnh: 6-7) 1/T 1/10200
(Cạnh: 5-6)
1/500 (Cạnh: 6-7)
1/3000 (Cạnh: 6-7)
1/4500 (Cạnh: 6-7)
Để minh họa rõ hơn sự khác nhau giữa các phương án, ta tiến hành xem xét ba vị trị điểm cuối của đường chuyền điểm 4, 5, 6 dưới dạng đồ thị như sau:
Trang 6- Đồ thị biểu diễn độ lệch các phương án theo sai số vị trí điểm
Hình 9 Đồ thị biếu diễn độ lệch các phương theo sai số vị trí điểm
Nhận xét:
- Thông qua đồ thị ta nhận thấy rằng độ lệch
hướng ngang (mq) của phương án 1 so với các
phương án 2, 3, 4 là tương đương với nhau Số
lượng trị đo ít hơn so với các phương án khác, phù
hợp với điều kiện thi công của hầm Phương án 4 có
độ lệch tọa độ nhỏ nhất và độ chính xác cao nhất
nhưng số trị đo nhiều Nên phương án này chỉ phù
hợp cho các công trình hầm có kích thước lớn, yêu
cầu độ chính xác cao
- Như vậy phương án 1 là phương án khả thi nhất
đối với công tác thành lập lưới khống chế trong hầm,
hoàn toàn đáp ứng được với điều kiện thi công của
hầm chật, yêu cầu tiến độ nhanh trong công tác đào
hầm đối hướng hiện nay mà vẫn đảm bảo được độ
chính xác của yêu cầu thông hầm
4 Kết luận
Từ những kết quả nghiên cứu về lý thuyết và tính
toán thực nghiệm chúng tôi rút ra kết luận sau:
- Công tác định hướng hầm đóng vai trò rất quan
trọng trong quá trình thi công công trình hầm nhằm
đảm bảo được các yêu cầu về độ chính xác khi thi công đào hầm đối hướng
- Từ kết quả đo đạc thực nghiệm một số dạng lưới khống chế thi công trong hầm cho thấy: Dạng lưới khống chế trong hầm phù hợp nhất là dạng tuyến đường chuyền trong hầm được thành lập theo phương án 1 (hình 3) Đây là dạng lưới khống chế có
số lượng trị đo phù hợp, độ chính xác cao và đảm bảo được về mặt thời gian, chi phí khi phục vụ thi công xây dựng các công trình đường hầm ở nước ta
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Hoàng Ngọc Hà (2013), Giáo trình tính toán bình
sai trắc địa, Trường Đại học Mỏ - Địa Chất, Hà Nội
2 Phan Văn Hiến (2005), Trắc địa công trình ngầm
NXB Giao thông vận tải
3 Phan Văn Hiến và Đỗ Ngọc Đường (2007), Thiết
kế tối ưu lưới trắc địa công trình, Nhà xuất bản
Giao thông vận tải, Hà Nội
Ngày nhận bài: 07/8/2015
Ngày nhận bài sửa lần cuối: 28/8/2015
- Đồ thị biểu diễn độ lệch theo ∆X (m q )
Hình 7. Đồ thị biểu diễn độ lệch theo trục X
- Đồ thị biểu diễn độ lệch theo ∆Y (m L )
Hình 8. Đồ thị biểu diễn độ lệch theo trục Y