Nghiên cứu được thực hiện nhằm xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ và đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ. Trước hết, nhóm nghiên cứu kiểm tra tính đúng của dược liệu về một số chỉ tiêu (mô tả, bột, định tính).
Trang 1e-ISSN: 2615-9562
XÂY DỰNG QUY TRÌNH BÀO CHẾ CAO ĐẶC
TỪ BÀI THUỐC CHỮA HỘI CHỨNG LỴ Phạm Thùy Linh * , Nguyễn Quốc Thịnh, Nguyễn Thị Hương, Trần Thị Lan Anh Trường Đại học Y Dược – ĐH Thái Nguyên
TÓM TẮT
Nghiên cứu được thực hiện nhằm xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng
lỵ và đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ Trước hết, nhóm nghiên cứu kiểm tra tính đúng của dược liệu về một số chỉ tiêu (mô tả, bột, định tính) Tiếp theo, sử dụng các mô tả trong 3 tài liệu để xác nhận kết quả kiểm tra tính đúng Sau đó, xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ theo phương pháp ghi trong phụ lục 1.1 -
Dược điển Việt Nam V Cuối cùng, nghiên cứu đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của cao đặc từ
bài thuốc chữa hội chứng lỵ (mô tả, mất khối lượng do làm khô, định tính, pH, độ đồng nhất) Nghiên cứu đã xây dựng được quy trình bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ, đã bào chế được 29,38 g cao đặc với độ ẩm 15,77% và hiệu suất chiết xuất 6,56% và đánh giá được 5 chỉ tiêu chất lượng của cao đặc
Từ khóa: Dược học; Phèn đen; Seo gà; Mơ lông; Cỏ tranh; Gừng; Hội chứng lỵ; Cao đặc
Ngày nhận bài: 16/10/2019; Ngày hoàn thiện: 13/01/2020; Ngày đăng: 16/01/2020
STUDY OF PREPARING THE EXTRACTUM FROM THE REMEDY
TREATING DYSENTERY Pham Thuy Linh * , Nguyen Quoc Thinh, Nguyen Thi Huong, Tran Thi Lan Anh
TNU - University of Medicine and Phamarcy
ABSTRACT
The objectives of this study are to prepare the extractum from the remedy treating dysentery and evaluate some quality indicators of this extractum Firstly, checking the correctness of five medicinal materials about three criteria (description, powder, qualitative) Secondly, using the description in 3 documents to confirm the test results for correctness Thirdly, developing a extractum preparing process from the remedy treating dysentery according to the method listed in
Appendix 1.1 - Vietnamese Pharmacopoeia V And lastly, evaluating some quality indicators of
this extractum (description, loss of weight due to drying, qualitative, pH, uniformity) This study
has constructed the extractum preparing process from the remedy treating dysentery and evaluated five quality indicators of this extractum
Keywords: Pharmacy; Phyllanthus reticulates Poir.; Pteris serrulata L.f; Paederia foetida L.;
Imperata cylindrical (L.) Beauv.; Zingiber officinale Roscoe.; Dysentery; Extractum
Received: 16/10/2019; Revised: 13/01/2020; Published: 16/01/2020
* Corresponding author Email: phamlinh1702@gmail.com
Trang 21 Đặt vấn đề
Hội chứng lỵ là một trong những nguyên
nhân chính gây bệnh tật và tử vong ở trẻ em
tại các nước đang phát triển [1] Hầu hết các
trường hợp bệnh lỵ ở vùng nhiệt đới là do
trực khuẩn Shigella gây ra [2] Các thuốc tây
y để điều trị gồm nhiều nhóm thuốc khác
nhau như kháng sinh, trợ tim, hạ sốt, an thần,
giảm đau… mà nếu dùng lâu sẽ gây ra nhiều
tác dụng phụ Trong khi đó, nước ta có nguồn
dược liệu phong phú, nhân dân ta có nhiều
kinh nghiệm sử dụng các vị thuốc chữa hội
chứng lỵ với ít tác dụng phụ hơn khi dùng kéo
dài Do đó, việc nghiên cứu vị thuốc hỗ trợ
điều trị hội chứng lỵ có nguồn gốc từ thảo
dược là cần thiết
Trong Nam dược thần hiệu có bài thuốc điều
trị hội chứng lỵ cấp tính với các cây thuốc
Nam (rễ phèn đen 20 g, dây mơ lông 20 g,
toàn cây seo gà 20 g, rễ cỏ tranh 20 g, gừng
sống 3 lát) hợp với thổ nhưỡng của Thái
Nguyên Vì vậy, phát triển sản phẩm từ bài
thuốc để hỗ trợ điều trị hội chứng lỵ vừa góp
phần nâng cao giá trị sử dụng của dược liệu
và bài thuốc vừa giúp phát triển kinh tế của
địa phương
Nhưng để từng bước tạo ra một sản phẩm hỗ
trợ điều trị từ bài thuốc thì đòi hỏi phải xây
dựng các chỉ tiêu chất lượng của cao thuốc để
đánh giá, quản lý chất lượng và thử các tác
dụng dược lý Do đó, nhóm nghiên cứu thực
hiện đề tài: “Xây dựng quy trình bào chế cao
đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ” Đề tài
được thực hiện với hai mục tiêu:
- Xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ bài
thuốc chữa hội chứng lỵ (phèn đen, mơ lông,
seo gà, cỏ tranh, gừng)
- Đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của cao
đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ (phèn đen,
mơ lông, seo gà, cỏ tranh, gừng)
2 Vật liệu và phương pháp nghiên cứu
2.1 Vật liệu nghiên cứu
Vỏ thân cây phèn đen (Phyllanthus reticulates
Poir.) được thu hái tại tỉnh Thái Nguyên vào
tháng 3 năm 2019 và phơi khô để dùng cho
nghiên cứu
Toàn cây seo gà (Pteris serrulata L.f.) tại tỉnh
Thái Nguyên vào tháng 3 năm 2019 và phơi
khô để dùng cho nghiên cứu
Dây mơ lông (Paederia foetida L.) thu hái tại
tỉnh Thái Nguyên vào tháng 7 năm 2019 và dùng ngay trong ngày khi dược liệu còn tươi
Thân rễ cỏ tranh (Imperata cylindrical (L.)
Beauv.) được thu hái tại tỉnh Thái Nguyên
vào tháng 4 năm 2019
Thân rễ gừng (Zingiber officinale Roscoe.)
được thu hái tại tỉnh Thái Nguyên vào tháng 8
năm 2019 và dùng ngay trong ngày khi dược liệu còn tươi
2.2 Phương pháp nghiên cứu
2.2.1 Kiểm tra tính đúng của dược liệu
- Mô tả: Quan sát ở ánh sáng thường Mô tả màu sắc, hình dạng, kích thước, thể chất và mùi vị theo phương pháp ghi trong phụ lục
12.2 - Dược điển Việt Nam V [3]
- Vi phẫu: Cắt lát mỏng dược liệu, tẩy bằng dung dịch javen và acid acetic, nhuộm bằng xanh methylen và đỏ carmin Quan sát đặc điểm dưới kính hiển vi Chụp ảnh các đặc điểm soi được Tiến hành theo phương pháp ghi trong tài liệu [4]
- Bột: Thái nhỏ dược liệu, sấy khô, tán thành dạng bột thô, rây lấy bột mịn Làm tiêu bản bột bằng phương pháp giọt ép Quan sát đặc điểm dưới kính hiển vi Chụp ảnh các đặc điểm soi được Tiến hành theo phương pháp ghi trong tài liệu [4]
- Định tính: Định tính các nhóm hợp chất chính bằng phản ứng hóa học thường quy theo các phương pháp ghi trong 3 tài liệu [3], [5], [6]
Sử dụng các mô tả trong 3 tài liệu [3], [5], [6]
để xác nhận kết quả kiểm tra tính đúng 2.2.2
Xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ
Xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ theo phương pháp ghi
trong phụ lục 1.1 - Dược điển Việt Nam V [3]:
- Lựa chọn dung môi chiết xuất và phương pháp chiết xuất để thu được dịch chiết có tác
dụng kháng lại Shigella
- Bào chế cao qua 2 giai đoạn
Giai đoạn I: Chiết xuất dược liệu bằng các
dung môi và phương pháp chiết thích hợp
Giai đoạn II: Dịch chiết được cô thành cao đặc 2.2.3 Đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ
Trang 3- Mô tả: Quan sát cao ở ánh sáng tự nhiên
Mô tả màu sắc, thể chất và mùi vị của cao
- Mất khối lượng do làm khô: Xác định theo
phương pháp ghi trong phụ lục 9.6 - Dược
điển Việt Nam V [3] Cân 0,5 g cao đặc lên
mặt kính đồng hồ, dàn mỏng Sấy ở 105oC
đến khối lượng không đổi, lấy ra cho vào bình
hút ẩm, để nguội Cân khối lượng cao đặc sau
khi sấy
- Định tính: Định tính các nhóm hợp chất trong
cao bằng các phản ứng hóa học thường quy theo
các phương pháp ghi trong tài liệu [4], [7]
- pH: Xác định pH theo phương pháp ghi
trong phụ lục 6.2 - Dược điển Việt Nam V [3]
Cân chính xác 1,0000 g cao đặc cho vào cốc
có mỏ, đun sôi 3 lần, mỗi lần với 20 ml nước
cất trong 5 phút, lọc dịch chiết qua giấy lọc
thu được dịch lọc Gộp dịch lọc cho vào định
mức 100 ml, bổ sung nước tới vạch rồi đo pH
của dung dịch
- Độ đồng nhất: Xác định bằng phương pháp
hiển vi Dùng đũa thủy tinh lấy cao đặc lên
phiến kính, dùng lamen dàn thành lớp mỏng
Lấy lamen khác đậy lên cao Đưa tiêu bản này
lên kính, lấy vi trường Quan sát đặc điểm ở vật
kính 10 Chụp ảnh đặc điểm quan sát được
3 Kết quả nghiên cứu
3.1 Kiểm tra tính đúng của dược liệu
3.1.1 Dược liệu phèn đen (Phyllanthus
reticulates Poir.) thu hái tại tỉnh Thái Nguyên
- Mô tả:
Kết quả: Vỏ thân phèn đen là những mảnh vỏ
hình vành khăn, dài 5- 8 cm, rộng 0,5-1,5 cm,
dày 1-2 mm Mặt ngoài màu nâu xám, xù xì;
mặt trong màu nâu đến đen, tương đối nhẵn,
có vân dọc nhỏ Chất nhẹ và giòn, dễ bẻ gãy,
mặt gãy không phẳng, lớp ngoài màu nâu
xám, lớp trong màu đen Mùi thơm nhẹ, vị
hơi chát
Ảnh chụp dược liệu phèn đen được trình bày
ở hình 1
Hình 1 Dược liệu phèn đen
- Bột:
Kết quả:
Quan sát dưới kính hiển vi thấy: Mảnh bần (6); Mảnh mạch vòng (4); Mảnh mạch điểm (5); Bó sợi (3); Tế bào mô cứng xếp thành đám, rõ ống trao đổi (1); Tinh thể calci oxalat hình khối (2); Mảnh mô mang tinh thể calci oxalat (7) Hình ảnh chụp đặc điểm bột dược liệu được trình bày trong hình 2
Hình 2 Đặc điểm bột dược liệu phèn đen
- Định tính: Định tính nhóm hợp chất bằng các
phản ứng hóa học được ghi trong tài liệu [5] Kết quả: Các phản ứng dương tính
Kết luận: Dươc liệu phèn đen thu hái tại Thái
Nguyên đạt tiêu chuẩn theo tài liệu [6] về các chỉ tiêu mô tả, bột, định tính
3.1.2 Dược liệu seo gà (Pteris serrulata L.f.) thu hái tại tỉnh Thái Nguyên
- Mô tả:
Kết quả: Dược liệu là toàn cây seo gà được
cắt thành từng đoạn dài 9-12 cm Thân rễ nhỏ, cứng, cong queo, màu nâu đen, dài 2,0-8,5
cm, mang 1 đoạn cuống lá màu xanh nhạt, dài 3-7 cm Đoạn cuống dài 11-12 cm Lá chia thùy lông chim lẻ, gân lá rõ, cuống lá dài, có 2 loại: Lá sinh sản và lá không sinh sản Phiến lá không sinh sản ngắn, phiến lá dài 3-9 cm, màu xanh nhạt, các thùy to nhỏ không đều, mọc đối nhau Phiến lá sinh sản dài từ 2,5-11 cm, gồm các thùy mọc đối Mùi thơm nhẹ Vị ngọt, hơi đắng Ảnh chụp dược liệu seo gà được trình bày trong hình 3
Hình 3 Dược liệu seo gà
- Bột lá
Kết quả:
Trang 4Quan sát bột lá seo gà dưới kính hiển vi, nhận
thấy: Mảnh biểu bì (1) mang lỗ khí (2); Mảnh
mô mềm (6); Mảnh mạch thang (7); Sợi gỗ
(5,8); Túi bào tử (4); Bào tử màu vàng nâu
hoặc đen hơi tròn, có nhiều u sần nhỏ (3)
Hình ảnh chụp đặc điểm bột dược liệu được
trình bày trong hình 4
Hình 4 Đặc điểm bột lá seo gà
- Định tính: Định tính nhóm hợp chất bằng các
phản ứng hóa học được ghi trong tài liệu [6]
Kết quả: Các phản ứng dương tính
Kết luận: Dược liệu đạt tiêu chuẩn theo [6] về
chỉ tiêu mô tả và định tính Dược liệu đạt tiêu
chuẩn theo [5] về chỉ tiêu bột
3.1.3 Dược liệu mơ lông (Paederia foetida
L.) thu hái tại tỉnh Thái Nguyên
- Mô tả
Kết quả: Đoạn thân dài 7-9 cm, thân mầu lục
hoặc tím đỏ khi còn tươi, chuyển sang màu
đen khi để khô Lá mọc đối, hình bầu dục
hoặc hình trứng, dài 5-10 cm, rộng 2-4 cm,
mặt trên mầu lục, mặt dưới màu tím khi còn
tươi, chuyển sang màu đen khi để khô; cuống
lá dài 1-3 cm Toàn cây có lông mềm Dược
liệu khi giã nát có mùi hắc Vị đắng, hơi chát
Ảnh chụp dược liệu phơi khô và tươi được
trình bày trong hình 5 và 6
Hình 5 Dược liệu khô
Hình 6 Dược liệu tươi
- Bột thân mơ lông
Kết quả:
Quan sát dưới kính hiển vi thấy: Mảnh biểu bì mang lỗ khí (1); Mảnh biểu bì mang lông che chở (2) Lông che chở đa bào (4); Mảnh mô mềm (3); Ảnh chụp đặc điểm bột được trình bày trong hình 7
Hình 7 Đặc điểm bột thân mơ lông
- Bột lá mơ lông Kết quả:
Quan sát dưới kính hiển vi thấy: Lông che chở, nguyên vẹn hoặc gãy thành từng đoạn Mỗi lông có 3 đến 4 tế bào chứa nang thạch, đầu nhọn, thỉnh thoảng có đoạn phình to, chứa chất màu vàng nhạt Mặt ngoài lông xù xì Riêng tế bào ở đầu lông nhẵn (2,5); Mảnh mô mềm (7); Mảnh mô dày (6); Mảnh mạch xoắn, mảnh mạch điểm (1,4); Bó sợi (3) Ảnh chụp đặc điểm bột được trình bày trong hình 8
Hình 8 Đặc điểm bột lá mơ lông
- Định tính: Định tính nhóm hợp chất bằng các
phản ứng hóa học được ghi trong tài liệu [6] Kết quả: Các phản ứng dương tính
Kết luận: Dươc liệu thu hái tại Thái Nguyên
đạt tiêu chuẩn theo tài liệu [6] về các chỉ tiêu
mô tả, bột, định tính
3.1.4 Dược liệu cỏ tranh (Imperata cylindrical (L.) Beauv.) được thu hái tại tỉnh Thái Nguyên
- Mô tả:
Trang 5Kết quả: Thân rễ hình trụ, dài 10-20 cm,
đường kính 0,2-0,4 cm Mặt ngoài trắng ngà
hay vàng nhạt, có nhiều nếp nhăn dọc và
nhiều đốt, mỗi đốt dài 0,5-2,5 cm, trên các đốt
còn sót lại vết tích của lá vẩy và của rễ con
Dược liệu dai, dễ bẻ gãy ờ đốt, mặt bẻ có sợi
Mặt cắt ngang gần hình tròn, mặt ngoài lồi
lõm không đều, ở giữa thường rách nứt Dưới
ánh sáng đèn tử ngoại 365 nm, phần tủy có
phát quang màu xanh lơ Dược liệu không
mùi, không vị, sau hơi ngọt Ảnh chụp dược
liệu được trình bày trong hình 9
Hình 9 Dược liệu cỏ tranh
- Bột
Kết quả:
Quan sát dưới kính hiển vi thấy: Mảnh biểu bì
(2); Mảnh mô mềm (1); Sợi có 2 loại Sợi có
khoang rộng và có vách ngang xếp thành bó
hay đứng riêng lẻ (6,7) Sợi có khoang hẹp và
thành dày xếp bó hay đứng riêng lẻ (5); Mảnh
mạch chấm (8); Mảnh mạch xoắn (4,9); Mảnh
mạch vạch (3) Ảnh chụp đặc điểm bột dược
liệu được trình bày trong hình 10
Hình 10 Đặc điểm bột dược liệu cỏ tranh
- Định tính: Định tính nhóm hợp chất bằng các
phản ứng hóa học được ghi trong tài liệu [3]
Kết quả: Các phản ứng dương tính
Kết luận: Dươc liệu thu hái tại Thái Nguyên
đạt tiêu chuẩn theo tài liệu [3] về các chỉ tiêu:
Mô tả, vi phẫu, bột, định tính
3.1.5 Dược liệu gừng (Zingiber officinale
Roscoe.) được thu hái tại tỉnh Thái Nguyên
- Mô tả Kết quả: Thân rễ không có hình dạng nhất định, thường phân nhánh, dài 7-10 cm, dày 3-5
cm Mặt ngoài màu trắng ngà hay vàng nhạt,
có vết nhăn dọc Đỉnh các nhánh có đỉnh sinh trưởng của thân rễ Vết bẻ màu trắng tro hoặc ngà vàng, có bột, vân tròn rõ Mặt cắt ngang có sợi thưa Mùi thơm, vị cay nóng Ảnh chụp dược liệu được trình bày trong hình 11
Hình 11 Dược liệu Gừng
- Bột Kết quả:
Quan sát dưới kính hiển vi thấy: Mảnh mô mềm (8) rải rác có chứa tế bào tiết tinh dầu màu vàng nhạt (7); Tinh bột (3); Mảnh bần (2); Sợi có thành mỏng (5); Mảnh mạch vạch (1); Mảnh mạch vòng (4); Mảnh mạch điểm (6) Ảnh chụp đặc điểm bột dược liệu được trình bày trong hình 12
Hình 12 Đặc điểm bột dược liệu gừng
- Định tính: Định tính nhóm hợp chất bằng các
phản ứng hóa học được ghi trong tài liệu [3] Kết quả: Các phản ứng dương tính
Kết luận: Dươc liệu thu hái tại Thái Nguyên
đạt tiêu chuẩn theo tài liệu [3] về các chỉ tiêu
mô tả, bột, định tính
3.2 Xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ
Bào chế cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng
lỵ với khối lượng dược liệu như sau:
Phèn đen phơi khô 100 g (độ ẩm 13,2%)
Trang 6Seo gà phơi khô 100 g (độ ẩm 13,7%)
Mơ lông tươi 500 g (độ ẩm 78,8%)
Cỏ tranh 100 g (độ ẩm 11,2%)
Gừng tươi 10 g (độ ẩm 85%)
Quy trình chiết xuất và bào chế cao đặc chiết
từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ được tóm tắt ở
sơ đồ hình 13 Khối lượng cao và hiệu suất
chiết xuất thu được của 3 mẫu cao đặc được
trình bày trong bảng 1
3.3 Đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của
cao đặc từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ
- Mô tả: Cao đặc có thể chất mềm, màu nâu
đen, mùi thơm, vị cay, đắng
Đề nghị: Cao đặc phải có thể chất mềm, màu
nâu đen, mùi thơm, vị cay, đắng
- Định tính: Định tính các nhóm hợp chất trong
cao bằng các phản ứng hóa học thường quy theo
các phương pháp ghi trong tài liệu [4], [6] Mỗi
thí nghiệm được tiến hành lặp lại ba lần Kết quả được trình bày tóm tắt ở bảng 2
Đề nghị: Cao đặc phải chứa flavonoid, coumarin, tanin, saponin, iridoid
- pH: Mỗi mẫu cao đặc tiến hành đo 3 lần, lấy kết quả trung bình Kết quả xác định pH của cao đặc được trình bày trong bảng 3 Đề nghị: Không được quá 20,0 % (1 g, 105°C, 5 h) - Mất khối lượng do làm khô: Mỗi mẫu cao đặc tiến hành đo 3 lần, lấy kết quả trung bình Kết quả được trình bày ở bảng 4
Đề nghị: Không được quá 20,0 % (1 g, 105°C, 5 h)
- Độ đồng nhất: Cân 1 g cao đặc cho lên lam
kính, đặt lamen lên ép sát, quan sát dưới kính hiển vi để kiểm tra độ đồng nhất của cao Hình ảnh các mẫu cao đặc quan sát dưới kính hiển vi được trình bày ở hình 14
Bảng 1 Khối lượng cao và hiệu suất chiết xuất thu được của 3 mẫu cao đặc
Mẫu
cao
Khối
lượng
seo gà
khô
kiệt (g)
Khối lượng
mơ lông khô kiệt (g)
Khối lượng gừng khô kiệt (g)
Khối lượng phèn đen khô kiệt (g)
Khối lượng
cỏ tranh khô kiệt (g)
Tổng khối lượng dược liệu khô kiệt (g)
Mất khối lượng
do làm khô (%)
Khối lượng cao đặc (g)
Khối lượng cao đặc khô kiệt (g)
Hiệu suất chiết (%)
1 86,31 106,01 8,72 86,90 88,97 376,90 16,01 30,68 25,77 6,84
2 86,40 106,0 8,89 87,05 88,88 377,25 15,75 29,45 24,83 6,58
3 86,44 106,04 8,87 86,96 8,97 377,28 15,54 28,01 23,66 6,27
Trung
Hình 13 Sơ đồ quy trình chiết xuất và bào chế cao đặc chiết từ bài thuốc chữa hội chứng lỵ
Trang 7Bảng 2 Kết quả định tính các nhóm hợp chất trong cao đặc
STT Nhóm chất Tên phản ứng Kết quả Kết luận
1 Flavonoid
Phản ứng với dd kiềm (+)
Có
Phản ứng với amoniac (+) Phản ứng với dd FeCl 3 5% (+)
2 Courmarin Phản ứng mở, đóng vòng lacton (+)
Có Quan sát huỳnh quang (+)
Phản ứng với dd FeCl 3 5% (+ )
Có Phản ứng với dd Gelatin 1% (+)
Phản ứng với dd chì acetat 10% (+)
7 Glycosid tim
Phản ứng Keller – Kiliani (-)
Không có
8 Alcaloid
Phản ứng với TT Mayer (-)
Không có Phản ứng với TT Dragendorff (-)
Phản ứng với TT Bouchardat (-)
Bảng 3 pH của cao đặc
Trung bình 4,89
Bảng 4 Mất khối lượng do làm khô của cao đặc
C 1 C 2 C 3 Mất khối lượng do làm khô 16,01 15,75 15,54
Trung bình 15,77
Hình 14 Ảnh chụp các mẫu cao đặc quan sát
dưới kính hiển vi vật kính 10
Nhận xét: Các mẫu cao đặc có màu vàng,
đồng nhất, không có váng mốc, vật lạ
Đề nghị: Quan sát dưới kính hiển vi, cao đặc phải
đồng nhất, không được có váng mốc, vật lạ
4 Bàn luận
- Về nguyên liệu của bài thuốc
Vì phèn đen là cây nhỡ có thể cao 2-4 m,
sống lâu năm Nên để tăng tính bảo tồn dược
liệu này, đề tài thay vỏ thân phèn đen cũng là
vị dược liệu có tác dụng chữa lỵ [8] bằng rễ
phèn đen trong quy trình bào chế cao đặc
Trong bài thuốc không nói rõ là dùng lá mơ
lông tươi hay khô Nhưng các tài liệu chuyên
ngành đều cho rằng lá mơ lông tươi mới có
tác dụng chữa lỵ Nên dựa theo khảo sát về độ
ẩm cả lá mơ lông tươi và khô, đề tài đã thay
thế 100 g dây mơ lông trong bài thuốc bằng
500 g dây mơ lông tươi để đảm bảo cao đặc được điều chế có tác dụng
- Về kiểm tra tính đúng của dược liệu
Dựa theo các bản mô tả và phương pháp được ghi trong 3 tài liệu, nhóm tác giả đã thực nghiệm với một số chỉ tiêu quan trọng để kiểm tra tính đúng của dược liệu Hiện nay, Ngành Dược đang cần giải quyết một số vấn
đề thực tiễn cấp bách, trong đó có tình trạng nhầm lẫn và giả mạo dược liệu trên thị trường Chính vì vậy, đề tài đã tiến hành kiểm tra tính đúng của 5 vị thuốc trong bài thuốc
- Về xây dựng quy trình bào chế cao đặc
Việc lựa chọn nhiệt độ chiết xuất luôn phải đảm bảo các hoạt chất trong vị thuốc không bị phá hủy trong quá trình bào chế cao đặc Nên trong quá trình chiết xuất thân rễ gừng, nhóm nghiên cứu lựa chọn nhiệt độ 50oC vì tinh dầu gừng dễ bay hơi ở nhiệt độ thường
Nhóm nghiên cứu đã lựa chọn dung môi chiết xuất với mục đích sau khi chiết xuất thu được dịch
chiết có tác dụng kháng lại trực khuẩn lỵ Shigella
là nguyên nhân gây bệnh, cụ thể như sau:
+ Mơ lông có tác dụng chữa lỵ do có nhóm chất iridoid và với dung môi cồn 50% có thể chiết được iridoid trong dược liệu Mặt khác, dưới tác dụng của enzym có sẵn trong cây, iridoid glycosid dễ bị biến đổi thành các sản phẩm có màu đen, xanh đen hoặc xanh khi để dược liệu khô Ngoài ra, hợp chất này cũng dễ
bị thủy phân bởi acid và kiềm [7] Nên đề tài
Trang 8dùng dung môi cồn 50% với phương pháp
chiết nóng để chiết xuất dược liệu tươi ngay
sau khi thu hái Do đó, hợp chất này tránh
được tác dụng của enzym có sẵn trong cây
+ Nhóm nghiên cứu chưa tìm thấy đề tài hay
báo cáo nào có đề cập đến dịch chiết có khả
năng kháng Shigella của vỏ thân phèn đen
Nên theo kinh nghiệm dân gian và cách dùng
của bài thuốc được ghi trong sách Nam dược
thần hiệu là sắc với nước, đề tài chọn dung
môi chiết xuất là nước với phương pháp chiết
nóng Cũng có thể do trong phèn đen có tanin
và flavonoid glycosid là hợp chất dễ tan trong
nước nóng và có tác dụng kháng khuẩn [7]
+ Theo tài liệu [9], dịch chiết ethanol và
methanol của thân rễ gừng có khả năng kháng
lại vi khuẩn Shigella mạnh hơn dịch chiết
nước Bên cạnh đó, dung môi ethanol rẻ tiền,
dễ kiếm và ít độc hại hơn methanol Nên đề
tài tiến hành dùng ethanol để chiết xuất theo
phương pháp ngâm lạnh trong cồn tuyệt đối
tham khảo trong tài liệu này để thu được dịch
chiết có khả năng kháng lại vi khuẩn Shigella
+ Kinh nghiệm dân gian Việt Nam và trong
sách Nam dược thần hiệu cũng dùng dịch
chiết nước để chiết cỏ tranh Ngoài ra, thí
nghiệm nước sắc cỏ tranh trên môi trường
nuôi cấy có tác dụng ức chế trực khuẩn lỵ
Shigella [10] Cụ thể nước sắc cỏ tranh có tác
dụng kháng khuẩn in vitro trên Sh Sonnei,
Sh.flexneri, nhưng không có tác dụng lên Sh
Shigae [11] Nên đề tài dùng dịch chiết nước
với phương pháp chiết nóng để chiết xuất
dược liệu khô
- Về đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của
cao đặc
Cao đặc có vị cay rất rõ Đây có thể là do vị
cay của tinh dầu gừng mang lại
Cao đặc có tính acid yếu pH của dung dịch
cao đặc 1% trong nước (khối lượng/thể tích)
là 4,89 do trong 5 vị thuốc chủ yếu chứa các
hợp chất có tính acid yếu
5 Kết luận
- Đã kiểm tra tính đúng của 5 dược liệu gồm
các chỉ tiêu: Mô tả, bột, định tính
- Đã xây dựng quy trình bào chế cao đặc từ
bài thuốc chữa hội chứng lỵ
- Đã bào chế được 29,38 g cao đặc với độ ẩm
15,77% và hiệu suất chiết xuất 6,56%
- Đã đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng của
cao đặc: Mô tả (cao đặc có thể chất mềm,
màu nâu đen, mùi thơm, vị cay, đắng), định
tính (cao đặc có chứa flavonoid, coumarin,
tanin, saponin, iridoid), pH=4,89, độ đồng nhất (cao đặc đồng nhất, không có váng mốc,
bã dược liệu hoặc vật lạ)
TÀI LIỆU THAM KHẢO/ REFERENCES [1] P J Guerin, C Brasher and E Baron, “Case management of a multidrug-resistant Shigella dysenteriae serotype 1 outbreak in a crisis context
in Sierra Leone, 1999–2000,” Trans R Soc Trop Med Hyg, 98, pp 635–643, 2004
[2] M R Amieva, “Important bacterial gastrointestinal pathogens in children: a
pathogenesis perspective,” Pediatr Clin North Am,
52, pp 749–777, 2005
[3] Ministry of Health, Pharmacopoeia V, (In
Vietnamese), Medical Publshing House One Member Company Limited, Ha Noi, pp
1061-1385, 2018
[4] Department of Pharmacognosy, Method of research in pharmacognosy (In Vietnamese), pp
4, 26-42, 2012
[5] C D Nguyen, “Study on plant characteristics,
chemical composition and some biological effects
of Pteris multifida Poir collected in Ba Vi, Ha
Noi”, PhD thesis in pharmacy, Hanoi college of
pharmacy, Ha Noi, 2016
[6] L T Pham, L P Dinh, T A T Nong, “Study of standardizing some materials of remedy treatmenting
dysentery (Phyllanthus reticulates Poir., Paederia foetida L., Pteris serrulata L.f, Imperata cylindrica
(L.) Beauv., Zingiber officinale L.),” (In
Vietnamese), TNU Journal of Science and Technology, 187(11), pp 179-185, 2018
[7] Ministry of Health, Pharmacognosy episode 1 (In Vietnamese), Medical Publshing House One
Member Company Limited, Ha Noi, pp 213,
283-285, 2011
[8] National institute of Medicinal materials,
Medicinal plant materials and Medicinal animal materials in Viet Nam – episode II (In Vietnamese), Science and Technics Publishing
House, 2004
[9] I Gull, M Saeed, H Shaukat, S M Aslam,
Z Q Samra, A M Athar, “Inhibitory effect of
Allium sativum and Zingiber officinale extracts on
clinically important drug resistant pathogenic
bacteria,” Ann Clin Microbiol Antimicrob, 11, p
8, 2012
[10] X Li, W Wei, Chinese Materia Medica: Combinations & Applications, Donica Publishing,
p 331, 2002
[11] National institute of Medicinal materials,
Medicinal plant materials and Medicinal animal materials in Viet Nam – episode I (In
Vietnamese), Science and Technics Publishing House, pp 515-516, 876-880, 2004